diff options
Diffstat (limited to '44811-h/44811-h.htm')
| -rw-r--r-- | 44811-h/44811-h.htm | 14033 |
1 files changed, 14033 insertions, 0 deletions
diff --git a/44811-h/44811-h.htm b/44811-h/44811-h.htm new file mode 100644 index 0000000..9ae812c --- /dev/null +++ b/44811-h/44811-h.htm @@ -0,0 +1,14033 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2014-02-01T16:34:09Z. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>Het Leven der Dieren: Kruipende Dieren</title> +<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=UTF-8"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="A. E. Brehm"> +<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="A. E. Brehm"> +<meta name="DC.Title" content="Het Leven der Dieren: Kruipende Dieren"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC:Subject" content="#####"> +<style type="text/css"> +body +{ +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +font-size: 100%; +line-height: 1.2em; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/* Titlepage */ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/* End Titlepage */ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.correctiontable +{ +width: 75%; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +table.alignedtext, table.alignedverse +{ +border-collapse: collapse; +} +table.alignedtext td +{ +vertical-align: top; +width: 50%; +} +table.alignedverse +{ +vertical-align: top; +} +table.alignedtext td.first, table.alignedverse td.first +{ +border-width: 0 0.2px 0 0; +border-color: gray; +border-style: solid; +padding-right: 10px; +} +table.alignedtext td.second, table.alignedverse td.second +{ +padding-left: 10px; +} +table.alignedverse td.first, table.alignedverse td.second +{ +width: 45%; +} +table.alignedverse td.linenumbers +{ +width: 10%; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .h3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, .h4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocPart +{ +margin:1.58em 0%; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +.opener, .address +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline +{ +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.hangq +{ +text-indent: -0.32em; +} +.hangqq +{ +text-indent: -0.40em; +} +.hangqqq +{ +text-indent: -0.71em; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/* Tables */ +tr, td, th +{ +vertical-align: top; +} +td.bottom +{ +vertical-align: bottom; +} +td.label, tr.label td +{ +font-weight: bold; +} +td.unit, tr.unit td +{ +font-style: italic; +} +span.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/* Table border styles */ +/* Table with borders on the outside and between the table head and data. */ +table.borderOutside +{ +border-collapse: collapse; +} +table.borderOutside td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +} +table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderOutside .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft +{ +border-left: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight +{ +border-right: 2px solid black; +} +/* Table with borders on the vertical inside edges. */ +table.verticalBorderInside +{ +border-collapse: collapse; +} +table.verticalBorderInside td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border-left: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft +{ +border-left: 0px solid black; +} +/* Table with borders on all edges, outer edges somewhat fatter. */ +table.borderAll +{ +border-collapse: collapse; +} +table.borderAll td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft +{ +border-left: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight +{ +border-right: 2px solid black; +} +/* Special purpose tables: */ +table.intralinear +{ +display: inline; +border-collapse: collapse; +} +table.intralinear td +{ +font-size: small; +text-align: center; +} +table.ditto +{ +display: inline; +border-collapse: collapse; +vertical-align: bottom; +} +table.ditto tr.s +{ +height: 0; +color: white; +line-height: 0; +} +table.ditto tr.s td +{ +padding: 0px; +} +table.ditto tr.d td +{ +text-align: center; +line-height: 10pt; +} +/* Poetry */ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum, .lgouter .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/* Drama */ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/* End Drama */ +/* right aligned page number in table of contents */ +span.tocPageNum, span.flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +table.tocList +{ +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum +{ +text-align: right; +width: 10%; +border-width: 0; +} +td.tocDivNum +{ +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +} +td.tocPageNum +{ +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +} +td.tocDivTitle +{ +width: auto; +} +span.corr, span.gap +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/* Font Styles and Colors */ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +.tt +{ +font-family: monospace; +} +.underline +{ +text-decoration: underline; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/* End Font Styles and Colors */ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/* External Links */ +.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .seclink +{ +background-repeat: no-repeat; +background-position: right center; +} +.pglink +{ +background-image: url(images/book.png); +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background-image: url(images/card.png); +padding-right: 17px; +} +.exlink, .wplink, .biblink, .seclink +{ +background-image: url(images/external.png); +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +h1, .h1 +{ +padding-bottom: 5em; +} +h1, h2, .h1, .h2 +{ +text-align: center; +font-variant: small-caps; +font-weight: normal; +} +p.byline +{ +text-align: center; +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum +{ +color: #660000; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +font-weight: normal; +} +table +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.tablecaption +{ +text-align: center; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xd21e101width +{ +width:540px; +} +.xd21e108width +{ +width:518px; +} +.xd21e349width +{ +width:717px; +} +.xd21e425width +{ +width:584px; +} +.xd21e555width +{ +width:469px; +} +.xd21e638width +{ +width:720px; +} +.xd21e669width +{ +width:720px; +} +.xd21e750width +{ +width:497px; +} +.xd21e849width +{ +width:720px; +} +.xd21e922width +{ +width:720px; +} +.xd21e945width +{ +width:720px; +} +.xd21e986width +{ +width:720px; +} +.xd21e1082width +{ +width:720px; +} +.xd21e1158width +{ +width:720px; +} +.xd21e1207width +{ +width:720px; +} +.xd21e1390width +{ +width:720px; +} +.xd21e1456width +{ +width:720px; +} +.xd21e1537width +{ +width:720px; +} +.xd21e1596width +{ +width:720px; +} +.xd21e1640width +{ +width:478px; +} +.xd21e2037width +{ +width:717px; +} +.xd21e2182width +{ +width:720px; +} +.xd21e2239width +{ +width:713px; +} +.xd21e2359width +{ +width:494px; +} +.xd21e2499width +{ +width:720px; +} +.xd21e2553width +{ +width:720px; +} +.xd21e2682width +{ +width:720px; +} +.xd21e2729width +{ +width:645px; +} +.xd21e2764width +{ +width:542px; +} +.xd21e2991width +{ +width:720px; +} +.xd21e3063width +{ +width:720px; +} +.xd21e3258width +{ +width:466px; +} +.xd21e3416width +{ +width:720px; +} +.xd21e3496width +{ +width:720px; +} +.xd21e3543width +{ +width:720px; +} +.xd21e3912width +{ +width:720px; +} +.xd21e3954width +{ +width:720px; +} +.xd21e4047width +{ +width:478px; +} +.xd21e4206width +{ +width:709px; +} +.xd21e4243width +{ +width:720px; +} +.xd21e4279width +{ +width:720px; +} +.xd21e4381width +{ +width:720px; +} +.xd21e4516width +{ +width:720px; +} +.xd21e4583width +{ +width:720px; +} +.xd21e4663width +{ +width:720px; +} +.xd21e4815width +{ +width:720px; +} +.xd21e4944width +{ +width:720px; +} +.xd21e5018width +{ +width:720px; +} +.xd21e5336width +{ +width:720px; +} +.xd21e5516width +{ +width:720px; +} +.xd21e5594width +{ +width:720px; +} +.xd21e5641width +{ +width:720px; +} +.xd21e5694width +{ +width:720px; +} +.xd21e5788width +{ +width:720px; +} +.xd21e5878width +{ +width:664px; +} +.xd21e5947width +{ +width:720px; +} +.xd21e6072width +{ +width:720px; +} +.xd21e6175width +{ +width:716px; +} +</style> +</head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44811 ***</div> + +<div class="front"> +<div class="div1 cover"> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e101width"><img src="images/new-cover.jpg" alt= +"Nieuw ontworpen voorkant." width="540" height="720"></div> +</div> +</div> +<div class="div1 titlepage"> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e108width"><img src="images/titelpagina.jpg" +alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="518" height="720"></div> +</div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">HET LEVEN DER DIEREN</div> +</div> +<div class="byline">DOOR<br> +<span class="docAuthor">A. E. BREHM.</span><br> +NAAR DEN TWEEDEN DRUK DER VOLKSUITGAAF VOOR NEDERLAND BEWERKT<br> +DOOR<br> +<span class="docAuthor">S. P. HUIZINGA.</span></div> +<div class="docImprint">TWEEDE DRUK—MET ONGEVEER 1200 FRAAIE +AFBEELDINGEN.<br> +DERDE DEEL.<br> +KRUIPENDE DIEREN.—VISSCHEN.—INSECTEN.—LAGERE +DIEREN.<br> +ZUTPHEN.—P. VAN BELKUM Az.</div> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e141" href="#xd21e141" name= +"xd21e141">1</a>]</span></p> +</div> +<div class="body"> +<div class="div1 introduction"> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Algemeene beschouwingen over den bouw en de +levenswijze der Kruipende Dieren.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De naam <i lang="la-x-bio">Amphibia</i> („aan +weerszijden”—zoowel in ’t water als op het +land—„levende”) of <span class= +"ex">Tweeslachtigen</span> werd door <span class="sc">Linnaeus</span>, +den grondlegger van de hedendaagsche wetenschappelijke dierkunde, +gekozen tot aanduiding van een groep van Gewervelde Dieren, die men +vroeger deels tot de „Viervoetigen”, deels tot de +„Wormen” rekende. <span class="sc">Cuvier</span> verving +den naam <i lang="la-x-bio">Amphibia</i> door dien van „Kruipende +Dieren”—„<i lang="la-x-bio">Reptilia</i>”. +Latere onderzoekers hechtten aan de verschillen van vorm, van +lichaamsbouw en vooral van ontwikkelingsgang, die bij deze wezens +voorkomen, grootere waarde dan hieraan tot dusver was toegekend en +verdeelden hen in twee klassen, die zij met de reeds vroeger +uitgedachte namen „Reptiliën” of „Kruipende +Dieren” en „Amphibiën” of „Tweeslachtige +Dieren” bestempelden. Deze verdeeling wordt tegenwoordig algemeen +aangenomen. De scheiding tusschen beide groepen is zelfs scherper +geworden: de klasse van de Kruipende Dieren wordt nog tot de Hoogst +ontwikkelde Gewervelde Dieren gerekend, terwijl de Amphibiën met +de Visschen als de Laagst ontwikkelde groep van de eerste en +belangrijkste hoofdafdeeling van het dierenrijk worden beschouwd.</p> +<p>De <span class="ex">Kruipende Dieren</span> (<i lang= +"la-x-bio">Reptilia</i>) zijn „koudbloedige” Gewervelde +Dieren, die in alle levenstijdperken door longen ademen, dus geen +gedaantewisseling ondergaan, een hart bezitten, waarvan de voorkamers +of boezems meestal volledig, de kamers daarentegen meestal onvolledig +gescheiden zijn en welker lichaam bekleed is met door de huid gevormde +schubben en platen van hoorn of van hoorn en been. Met de uitdrukking +„koudbloedig” wordt bedoeld, dat de temperatuur van het +bloed steeds afhangt van die der omgeving en slechts weinig hooger is +dan deze; men zou ze dus eigenlijk „dieren met veranderlijke +temperatuur” moeten noemen. De gestalte der Kruipende Dieren is +zeer verschillend; sommige hebben een rondachtig of schijfvormig +afgeplat lichaam, bij andere is het in de lengte gerekt en wormvormig; +bij gene wordt het gesteund door pooten, bij deze niet; pooten vindt +men ook bij die, welke den overgang vormen tusschen de genoemde +uitersten. De hals is bij sommige zeer kort en onbeweeglijk, bij andere +lang en buigzaam. Zij, die met pooten voorzien zijn, hebben er +gewoonlijk vier.</p> +<p>Het geraamte van de Kruipende Dieren is bijna geheel verbeend; het +biedt echter, wat de samenstelling der deelen betreft, zooveel +verscheidenheid aan, dat er weinig in ’t algemeen van gezegd kan +worden. De schedel is min of meer afgeplat; veel sterker ontwikkeld dan +deze afdeeling van het skelet is dat van ’t aangezicht en meer +bepaaldelijk dat van de kaken.</p> +<p>De wervelkolom is bij allen verbeend en duidelijk in wervels +gescheiden; hun aantal wisselt in verband met de lichaamslengte +buitengewoon sterk af; bij de Schildpadden bedraagt het weinig meer dan +30, bij sommige Slangen daarentegen meer dan 400. Het aantal ribben +varieert eveneens zeer sterk; deze beenderen zijn steeds zeer volkomen +ontwikkeld, bij de Slangen zelfs tot op zekere hoogte volkomener dan +bij de overige dieren daar zij in alle richtingen bewogen kunnen +worden, bij de Schildpadden daarentegen vergroeien zij onderling en +maken een hoofdbestanddeel uit van het beenig rugpantser.</p> +<p>De mond is op zeer verschillende wijzen gewapend. De Schildpadden +hebben geen tanden: scherpe hoornlijsten bekleeden bij haar de randen +der kaken; bij de overige leden der klasse is het aantal tanden meestal +aanzienlijk en zijn niet slechts de kaakbeenderen, maar soms ook de +gehemeltebeenderen, vleugelbeenderen (zelfstandig geworden deelen van +het wiggebeen) en het ploegschaarbeen er mede bezet. Bijna algemeen +dienen de tanden uitsluitend voor het grijpen en vasthouden, zelden +voor het fijnmaken van het voedsel.</p> +<p>Ook de spijsverteringsorganen zijn zeer ongelijk. Bij enkele +Reptiliën, b.v. bij de Krokodillen, is de tong eenvoudig een +vlakke verhevenheid op het midden van de onderkaak; bij andere, b.v. +bij de Schildpadden, is zij vleezig, kort en dik; bij nog andere, de +Hagedissen, nu eens eivormig plat, dan weer in een scheede besloten, +soms geschikt om met kracht te worden uitgestoken, of, evenals die der +Slangen, gevorkt, in 2 lange, draadvormige punten gesplitst. De +Schildpadden onderscheiden zich door het bezit van een ondertongsklier, +tal van Hagedissen en Slangen door de aanwezigheid van lipklieren. Vele +Slangen hebben bovendien nog in de slaapstreek een groote klier, die +bij de leden van verscheidene familiën gif afscheidt, dat door een +buis aan een groeve op of aan een kanaal in de giftanden toegevoerd +wordt. De wijde slokdarm kan zich bij eenige verbazend sterk uitzetten +en gaat dan zonder scherpe begrenzing in de ruime, dikwandige maag +over, die door een plooi of klep van den darm gescheiden is. Deze is +wijd, weinig gekronkeld en kort; bij de Landschildpadden, die van +plantaardige stoffen leven, is hij het langst, n.l. 6 à 8 maal +zoo lang als het lichaam. De einddarm leidt, evenals bij de Vogels, +naar een kloak, die, behalve het afval van ’t +spijsverteringsproces, ook de inhoud van de urineleiders en van de +eileiders in zich opneemt en deze—hetzij door een ronde opening +(Krokodillen en Schildpadden) of door een dwarse spleet (Slangen en +Hagedissen)—naar buiten voert. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e183" href="#xd21e183" name="xd21e183">2</a>]</span></p> +<p>Het hart heeft twee volledig gescheiden voorkamers; de twee kamers +staan bij de Krokodillen niet met elkander in gemeenschap; bij alle +overige Reptiliën zijn zij door een meer of minder groote opening +verbonden, waardoor het bloed van de linkerkamer zich met dat van de +rechter vermengt.</p> +<p>De hersenen zijn veel minder volkomen dan die der Zoogdieren en +Vogels, maar veel beter ontwikkeld dan die der Amphibiën en +Visschen. Onder de zintuigen neemt het oog steeds den eersten rang in, +hoewel het bij eenige zeer klein is en soms geheel door de huid +overdekt wordt. Verscheidene familiën en groepen van familiën +onderscheiden zich door een eigenaardige wijze van beschutting van het +oog. Het eenvoudigst is zij bij de Slangen, waar de oogleden schijnbaar +geheel ontbreken, in werkelijkheid echter met elkander vergroeid zijn; +het vóór de pupil gelegen deel van de huid, dat de +lichtstralen doorlaat, gelijkt op een horlogeglas, dat in een plooi van +de omringende huid is gevat. Bij nagenoeg alle overige Kruipende Dieren +is het bovenste ooglid weinig ontwikkeld; gewoonlijk bestaat het +eenvoudig uit een stijve, half-kraakbeenige huidplooi. Het onderste +ooglid daarentegen is veel grooter en beweeglijker en kan de geheele +vrije voorvlakte van het oog bedekken; soms is het deel, dat voor de +pupil komt te liggen, doorzichtig en glad. Bovendien hebben de meeste +Hagedissen, de Schildpadden en Krokodillen een derde ooglid, het +„wenkvlies”, dat, van den voorsten of binnensten ooghoek +uitgaande, meer of minder ver over het oog kan worden geschoven. Geheel +op zichzelf staan onder de Kruipende Dieren de Kameleons, die een +kringvormig ooglid hebben, dat tegen het uitpuilende gedeelte van het +oog nauwsluitend aanligt en slechts een kleine opening overlaat.</p> +<p>Een van de merkwaardigste gebeurtenissen, die in het laatste +vijftiental jaren op wetenschappelijk gebied hebben plaats gehad, is de +ontdekking van een overblijfsel van een zintuig, dat pineaal oog of +<span class="corr" id="xd21e190" title= +"Bron: parietaal">pariëtaal</span> oog wordt genoemd. Het is +midden op de kruin gelegen en wordt bedekt door de huid, die zich hier +door vorm en kleur dikwijls duidelijk onderscheidt van haar omgeving. +Sommige onderzoekers zijn van oordeel, dat dit oog bij de Hagedissen en +bij de Snavelhagedis ook thans nog, hoewel in beperkte mate als +gezichtsorgaan dienst doet; anderen beschouwen het als een orgaan voor +temperatuurwaarneming, nog anderen meenen, dat het zijn vroegere +beteekenis als zintuig geheel verloren heeft.</p> +<p>Het gehoor van de Reptiliën is duidelijk lager ontwikkeld dan +dat van de Zoogdieren en Vogels: de gehoorschelp ontbreekt en de +bestanddeelen van het middenoor en het binnenoor zijn veel eenvoudiger +dan bij de warmbloedige dieren. Dat de huid van de Reptiliën +gevoelig is, blijkt uit hun voorliefde voor een ligplaats, waar zij aan +de zonnestralen blootgesteld zijn; daarentegen toonen zij in andere +gevallen een gevoelloosheid, die te recht verbazing wekt. De tastzin +bereikt bij sommige een zeer hoogen trap van ontwikkeling. Het hiervoor +dienende werktuig is vooral de tong, die, naarmate zij geschikter is +voor ’t tasten, haar beteekenis als smaakzintuig meer en meer +verliest. Ook de reukzin is bij de Reptiliën niet bijzonder +scherp, althans niet tot waarnemingen op eenigen afstand in staat.</p> +<p>De meeste Kruipende Dieren ontstaan uit eieren, welke in de meeste +opzichten op die der Vogels gelijken, doordat zij een grooten, +vetrijken dooier en een meer of minder aanzienlijke laag eiwit +bevatten, omgeven door een lederachtige, dikwijls rekbare schaal, +waarop zich een zekere hoeveelheid kalk afzet. De ontwikkeling der +eieren begint meestal reeds vóór het leggen, in den +eileider der moeder; bij enkele wordt zij hier ook ten einde gebracht: +het jong verlaat dan reeds in den eileider de eischaal en wordt dus +levend geboren.</p> +<p>De Kruipende Dieren hebben hun bloeitijd achter den rug. Uit hetgeen +thans van de dieren der voorwereld bekend is, blijkt, dat geheele orden +van deze klasse uitgestorven zijn. Slechts vier orden—de +Geschubde Reptiliën, de Krokodillen, de Schildpadden en de +Brughagedissen—zijn tot in den tegenwoordigen tijd blijven +bestaan. De versteende overblijfselen van vroeger levende leden dezer +klasse, die tot in onzen tijd bewaard zijn gebleven, maken ons bekend +met eene lange reeks van zeer verschillende, buitengewoon merkwaardige +dieren, die door hun lichaamsbouw en hun uitwendig voorkomen +gedeeltelijk aan de Zoogdieren, gedeeltelijk aan de Vogels, +gedeeltelijk aan de Amphibiën en Visschen herinneren.</p> +<p>Toch bedraagt het aantal verschillende soorten van levende Kruipende +dieren nog omstreeks 3500, waarbij ongeveer 1645 Hagedissen, 55 +Kameleons, omstreeks 1575 Slangen, 23 Krokodillen, 201 Schildpadden en +1 Snavelhagedis; geen jaar gaat er voorbij, zonder dat, vooral aan de +groepen der Hagedissen en Slangen, vormen worden toegevoegd, die tot +dusver onbekend waren.</p> +<p>Verreweg de meeste Reptiliën bewonen de vlakten der +keerkringsgewesten, want meer dan van alle overige klassen van +Gewervelde Dieren, neemt van deze het aantal soorten af, naarmate men +de polen nadert. Hetzelfde verschijnsel merkt men op bij het +vergelijken van de verschillende hoogtegordels. Warmte is voor de +Kruipende Dieren onmisbaar: zij zijn des te talrijker in een gewest +vertegenwoordigd, naarmate het heeter is; hoe kouder het land, des te +minder soorten van Reptiliën worden er gevonden. Zeer weinige +<span class="corr" id="xd21e204" title= +"Bron: overschreiden">overschrijden</span> den poolcirkel. Behalve +warmte verlangen vele soorten een vochtig klimaat. Afrika is +betrekkelijk arm aan Kruipende Dieren; Zuid-Azië daarentegen en +(in nog meerdere mate) Amerika vertoonen den grootsten rijkdom van +vormen en waarschijnlijk ook het grootste aantal leden van dezelfde +soort. Tusschen het sterk vertegenwoordigd zijn der klasse en de +grootte van de individuen bestaat in zooverre verband, dat de grootste +soorten de keerkringsgewesten bewonen, terwijl in de gematigde +aardgordels bijna geen andere dan kleine soorten gevonden worden.</p> +<p>Alle soorten dezer klasse zijn in meerdere of mindere mate aan een +zelfde terrein gebonden; bij geen enkel Kruipend Dier, de +Zeeschildpadden misschien alleen uitgezonderd, kan van +„trekken” sprake zijn in de beteekenis, die dit woord bij +de Vogels heeft. Ofschoon de Schildpadden van het stroomgebied, +waarover zij verbreid zijn, ook wel naar naburige wateren kunnen +verhuizen, is toch een uitgestrekte, waterlooze landstreek tusschen het +door haar bewoonde gebied en een anderen stroom voor haar +onoverkomelijke hinderpaal. Hetzelfde geldt van de soorten, die op het +droge leven: reeds door een smalle zeeëngte wordt haar verdere +verbreiding tegengegaan. Toch komt het voor, dat Reptiliën van +dezelfde soort in nagenoeg gelijken getale aangetroffen worden op +terreinen, die door hindernissen van dezen of dergelijken aard +vaneengescheiden zijn; in dit geval is men wel genoopt aan te nemen, +dat de grenzen, die thans een scheiding teweegbrengen, in vroegere +tijden niet bestonden. Tot op zekere hoogte bevordert de zee natuurlijk +ook de verspreiding van deze dieren en stelt hen zelfs in <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e209" href="#xd21e209" name= +"xd21e209">3</a>]</span>staat tot reizen, die men met het +„trekken” der Vogels kan vergelijken.</p> +<p>De verblijfplaatsen der Reptiliën zijn zeer verschillend; over +’t geheel genomen kan men ze echter landdieren noemen. Slechts +eenige Schildpadden en Slangen bewonen voortdurend de zee; de overige +leven op het land, bij voorkeur in vochtige gewesten. Van de vele in +zoetwater voorkomende soorten, verlaten de meeste op bepaalde tijden +het natte element om zonnewarmte en rust te zoeken op het droge; +slechts weinige slapen in het water. Veelvuldiger nog dan in moerassen +en rivieren ontmoet men de Reptiliën in bosschen. Hier leven zij +op en onder den grond, tusschen struiken en wortels, op stammen, takken +en twijgen van boomen. Enkele eindelijk vestigen zich in droge, zonnige +of rotsachtige gewesten: vele Hagedissen en Slangen ontmoet men alleen +in de steppe; onbegrijpelijk is het, hoe sommige op de dorre plekken +van de woestijn, die zij tot woonplaats kozen, aan den kost kunnen +komen.</p> +<p>De kloof, die de Kruipende Dieren van de Zoogdieren en Vogels +scheidt, is zoo buitengewoon diep, dat men de handelingen van deze +ternauwernood met die van gene vergelijken kan. In verband met de +geringe ontwikkeling hunner hersenen en de onvolkomenheid van hun +bloedsomloop leiden zij om zoo te zeggen maar een half leven. De +Reptiliën kruipen, loopen, klauteren, springen en zwemmen; enkele +soorten kunnen zelfs een weinig zweven, d. w. z., met behulp van een +vlieghuid, die als een valscherm wordt gebruikt, over groote afstanden +heenspringen; dit orgaan is echter niet in staat om hen omhoog te +heffen, altijd bewegen zij zich in benedenwaartsche richting. De +Kruipende Dieren verdienen hun naam, want zelfs hun gaan en loopen +is<a id="xd21e215" name="xd21e215"></a> eigenlijk niets anders dan +kruipen. De meeste laten den buik over den grond sleepen; juist bij +die, welke zich het vlugst bewegen, valt dit het duidelijkst in +’t oog. Het is niet waarschijnlijk, dat een van hen gedood zou +kunnen worden door hem in ’t water te werpen. De geringe behoefte +aan lucht voor de ademhaling maakt zelfs voor hen, die aanhoudend op +het droge leven, een voortdurend verblijf in ’t water mogelijk. +Zelfs de logge Landschildpadden, die als steenen naar den bodem zinken, +kunnen hier geruimen tijd in het leven blijven.</p> +<p>Vele Reptiliën kunnen behendig klauteren. Sommige Hagedissen +loopen even snel bij gladde boomen en rotsen omhoog, als andere zich op +den bodem bewegen. Niet weinige Hagedissen bezitten hoogst doelmatige +werktuigen om zich aan allerlei voorwerpen vast te hechten of er aan +vast te kleven; vele hebben voor dit doel spitse, sikkelvormig gekromde +klauwen, sommige schijfvormig verbreede, van onderen met bladvormige +dwarslijsten uitgeruste teenen, waarmede zij zelfs even veilig als +Vliegen langs den onderkant van horizontale takken of rotswanden kunnen +loopen.</p> +<p>Alle Kruipende Dieren ademen langzaam en kunnen gedurende zeer +langen tijd versche lucht ontberen; hun ademhaling geschiedt op een +meer willekeurige wijze dan bij de warmbloedige dieren: zij pompen +hunne groote longen vol lucht, wanneer zij hiertoe in de gelegenheid +zijn en verbruiken dezen voorraad bij kleine hoeveelheden te gelijk. +Een echte stem hebben de Krokodillen, de Gekko’s en eenige +Hagedissen; alle overigen Reptiliën brengen geene andere dan +blazende of sissende geluiden voort. Het hart zendt slechts een klein +deel van het bloed naar de haarvaten van de longen, om daar van +koolzuur gezuiverd en met zuurstof voorzien te worden; het +zuurstofrijke bloed wordt op zeer verschillende wijzen vermengd met het +koolzuurhoudende; een gevolg hiervan is, dat de temperatuur van +’t lichaam niet aanmerkelijk boven die van de omgeving verhoogd +wordt. Hierbij komt nog, dat de werking van het ruggemerg in +betrekkelijk hooge mate onafhankelijk is van die der hersenen; met de +hieruit voortvloeiende ongevoeligheid staat een buitengewone taaiheid +van ’t leven in verband. Een Ringslang bleef in een luchtledige +ruimte nog meer dan 11 uren in leven. Schildpadden, dien men den kop +had afgesneden, bewogen nog na 11 dagen de pooten. Bij Hagedissen +groeit in plaats van den afgehouwen staart een nieuwe. Bij +Reptiliën genezen wonden, die voor hoogere dieren stellig +doodelijk zouden zijn.</p> +<p>Alle levensverrichtingen van de Reptiliën geschieden des te +krachtiger, naarmate de temperatuur van de omgeving hooger is, mits zij +een zekere grens niet overschrijdt; daarom gedraagt een Slang op een +warmen zomerdag zich op geheel andere wijze dan bij koel weer. Daar de +ademhalings- en bloedsomloopsorganen niet in staat zijn om de +temperatuur van haar lichaam aanmerkelijk te verhoogen, is deze min of +meer afhankelijk van die der omgeving. Hierin is de verklaring gelegen +van het feit, dat alle soorten, die koude gewesten bewonen, om niet van +koude te sterven, gedurende de wintermaanden een schuilplaats moeten +opzoeken, waar zij in winterslaap vervallen.</p> +<p>Dat de geestvermogens van de Reptiliën buitengewoon gering +zijn, staat in nauw verband met de reeds genoemde feiten. Van alle +hoogere eigenschappen zijn bij hen in ’t gunstige geval slechts +flauwe sporen voorhanden; zij zelve zijn in meerdere of mindere mate +machines zonder wil. Vele leden van deze klasse openbaren ternauwernood +eenig onderscheidingsvermogen. De werkzaamheid van hun geest bepaalt +zich tot een zekere plaatszin, tot een beperkte geschiktheid om eetbare +voorwerpen, of ook vijandige wezens, te herkennen en tot zinnelijken +hartstocht. Behoudens het uitkrabben van gaten voor het bergen der +eieren, of het bijeenbrengen van bladen voor hetzelfde doel, worden bij +hen geenerlei bewijzen waargenomen van de kunstvaardigheid, die aan +hoogere dieren eigen is. Gebruik makend van de gelegenheden tot +huisvesting, die de door hen bewoonde streek aanbiedt, bijvoorbeeld van +gaten, spleten of andere holen, kiezen zij deze tot woning of +rustplaats; zij geraken aan een bepaalden schuilhoek gewoon en keeren +hierin na hunne rooftochten telkens weder terug; deze hebbelijkheid is +echter van veel lager allooi dan de gehechtheid van de Zoogdieren en +Vogels aan hunne opzettelijk naar eigen inzichten en behoeften +vervaardigde woningen. Evenmin kan men de voorzorgsmaatregelen, die de +Kruipende Dieren met het oog op hun nakomelingschap nemen, op +één lijn stellen met de werkzaamheden, die de Zoogdieren +en Vogels in het belang van hun kroost verrichten. Hoewel ook het +Kruipend Dier in oorden, waar het vervolgingen te verduren heeft, +mettertijd schuw en angstvallig wordt, leert het zelden of nooit een +onderscheid maken tusschen werkelijke en denkbeeldige gevaren. Zelfs +hoog ontwikkelde Reptiliën letten ternauwernood op een mensch, die +zich volkomen stil houdt; zij herkennen hem eerst dan als een vijand, +zoodra hij zich beweegt of gedruisch veroorzaakt. De hooger ontwikkelde +dieren wijzigen hun aard in verband met de omstandigheden; uitwendige +prikkels brengen verandering in hun gedragslijn en gemoedstoestand, +maken hen vroolijk, opgeruimd, opgewekt, geneigd tot schertsen en +spelen, <span class="pagenum">[<a id="xd21e225" href="#xd21e225" name= +"xd21e225">4</a>]</span>of stemmen hen treurig, verdrietig en knorrig. +Niets van dit alles vindt men bij de Kruipende Dieren: zij spelen en +stoeien niet, vinden geen behagen en vermaak in de werkingen van hun +eigen geest, en kennen hoogstens het genot, dat hun door het verzwelgen +van een overvloed van voedsel of door het liggen op een zonnig plekje +ten deel valt.</p> +<p>Van een geestelijk leven kan dus bij de Reptiliën ternauwernood +sprake zijn, eerder nog van een zinnelijk leven; een zekere +geschiktheid tot het opdoen en gebruik maken van ervaringen kan men hun +echter niet ontzeggen. De Vergiftige Slang, wel bekend met de werking +van haar doodelijk wapen, wacht rustig de gevolgen van haar beet af; de +<span class="corr" id="xd21e230" title= +"Bron: Nietvergiftige">Niet-vergiftige</span> Slang, de Schildpad, de +Krokodil, de Hagedis nadert sluipend den buit, na dezen opgespoord of +in een hinderlaag afgewacht te hebben, schiet dan plotseling voor den +dag en tracht hem te grijpen. Ieder Kruipend Dier eindelijk kan in +zoover getemd worden, dat het langzamerhand gewoon geraakt aan den +mensch, van wien het voedsel ontvangt; waarschijnlijk ziet het echter +geen onderscheid tusschen zijn verzorger en een anderen persoon; het +kent dezen slechts in zijn kwaliteit van voedsel-leverancier. Kruipende +Dieren, die het vermogen bezitten om hun verzorger kwaad te doen, +blijven altijd gevaarlijk, zelfs wanneer zij getemd heeten te zijn; men +kan in ’t geheel geen gehechtheid van hen verwachten, maar moet +eerder op valschheid en boosaardigheid dan op vriendschap rekenen. +Vriendschap sluit het Reptiel zoomin met de andere leden zijner klasse +als met eenig ander dier; hoogstens kan men het zoo ver brengen, dat +het geen vrees meer gevoelt of ophoudt jegens een ander schepsel +onverschillig te zijn. Niet eens echte gezelligheid merkt men bij deze +laag georganiseerde wezens op: Schildpadden ziet men bij honderden te +zamen zwemmen, Krokodillen met hun twintigen of dertigen naast elkander +in de zon liggen; elk van deze dieren denkt echter slechts aan +zichzelf, zoolang de aandrift tot paring niet in het spel komt; +eigenbelang is de eenige drijfveer van zijne handelingen; het bekommert +zich niet om zijne buren; het geheele gezelschap treedt niet op als +beschermer van een der leden.</p> +<p>Het dagelijksche, huiselijke en gemeenschappelijke leven der +Reptiliën is buitengewoon eentonig. Onder de Schildpadden zijn +die, welke op het land leven, over dag, de meeste Zoetwaterschildpadden +echter bij voorkeur ’s nachts werkzaam; de Krokodillen jagen +hoofdzakelijk in de duisternis, ofschoon zij ook over dag een gunstige +gelegenheid om een buit te verkrijgen, niet laten voorbijgaan. Alleen +de Hagedissen en een groot aantal Niet-vergiftige Slangen kunnen als +dagdieren aangemerkt worden, terwijl de Gekko’s en bijna alle +Vergiftige Slangen benevens een even groot aantal Niet-vergiftige +Slangen na zonsondergang op roof uitgaan. Ook voor de Reptiliën +geldt de regel, dat de waterbewoners niet zoo veel verschil maken +tusschen dag en nacht als de dieren, die op het land verblijf houden, +hoewel ook zij voor ’t meerendeel ’s nachts de meeste +opgewektheid toonen.</p> +<p>Met uitzondering van de Landschildpadden, eenige +Zoetwaterschildpadden en een Zeeschildpad moet men alle Reptiliën +Roofdieren noemen; enkele kunnen zelfs met de vreeselijkste leden van +dit gilde wedijveren. Zij ontleenen hun prooi aan nagenoeg alle klassen +van het dierenrijk. De Krokodillen vallen alle Zoogdieren aan, die +kleiner of niet grooter zijn dan Honden of Zwijnen, en verschoonen den +mensch evenmin als de kleine Roofdieren, die aan den waterkant komen; +zij maken echter hoofdzakelijk jacht op waterdieren en vooral op +Visschen. Ook de Schildpadden vervolgen Visschen en bovendien kleine +Zoogdieren, Vogels, andere Kruipende Dieren, Amphibiën, Koppootige +Weekdieren, Slakken, Insecten, Schaaldieren, Wormen en Kwallen. De +Hagedissen voeden zich met Zoogdieren, Vogels, leden van haar eigen +orde, Amphibiën, Visschen, Gelede dieren en allerlei larven en +Wormen. De Slangen zoeken haar buit voornamelijk onder de Gewervelde +Dieren, hoewel geheele familiën van deze orde uitsluitend van +Wormen en Gelede Dieren leven. Bijna alle verslinden hun buit in zijn +geheel; weinige, vooral Schildpadden en Krokodillen, verdeelen hem +vooraf in grove stukken, gelijk ook de planteneters dezer klasse doen. +Voor het doorslikken wordt daarom niet zelden een aanmerkelijke +krachtsinspanning vereischt. De meeste Kruipende Dieren drinken. +Naarmate de temperatuur hooger wordt, neemt ook hun eetlust toe; +gedurende het warme jaargetijde verzamelen zij als ’t ware +voorraadstoffen voor het geheele overige jaar. In verhouding tot hun +grootte vreten zij echter veel minder dan de Zoogdieren en de Vogels. +Zij verzwelgen kolossale brokken te gelijk en blijven daarna, totdat de +spijsvertering afgeloopen is, dagen lang in trage rust nagenoeg op +dezelfde plaats liggen; desnoods kunnen zij maanden lang zonder voedsel +leven. Als zij een overvloed van voedsel gebruiken, worden zij +eenigszins gezet, enkele werkelijk vet; dit geschiedt echter in veel +geringere mate dan bij de Zoogdieren en Vogels.</p> +<p>Bij de Schildpadden en Krokodillen schilfert de opperhuid op de +zelfde wijze af als bij de Zoogdieren en Vogels; de overige Kruipende +Dieren vervellen, d. w. z. het verhoornde gedeelte van de opperhuid +geraakt bij lappen (of min of meer als een geheel<span class="corr" id= +"xd21e239" title="Niet in bron">)</span> los<a id="xd21e242" name= +"xd21e242"></a> en wordt afgestroopt; bij eenige geschiedt dit zoo +volledig, dat het volk terecht van „slangenhemden” spreekt. +Na het vervellen jagen zij bijzonder ijverig en zijn zeer vraatzuchtig, +daar zij het door hen geleden verlies moeten aanvullen.</p> +<p>Met het begin van de lente ontwaakt ook bij de Kruipende Dieren de +aandrift tot voortplanting. De bewoners van noordelijke landen komen in +de eerste warme dagen van de lente uit hunne winterkwartieren te +voorschijn; die, welke in de gematigde luchtstreek of in de tropische +gewesten verblijf houden en zich gedurende den drogen tijd in den grond +begraven, worden door de eerste regenbui naar buiten gelokt. De +hartstocht vervoert ook hen soms tot hevigen strijd. Ter geschikter +tijd zoekt het wijfje, tenzij het hare jongen levend ter wereld brengt, +een geschikte bergplaats voor de eieren, welker aantal afwisselt van 2 +tot 150. Deze hebben soms een perkamentachtige, soms een harde, +kalkachtige schaal. De meeste Reptiliën leggen ze in reeds +aanwezige of door hen zelf gegraven gaten in den grond of tusschen mos +en bladen op vochtige, warme plaatsen, bekommeren zich er verder niet +om, maar laten ze uitbroeden door de zon of door de warmte, welke bij +de rotting der omgevende plantaardige stoffen vrij wordt. Enkele +Slangen en Krokodillen vormen een uitzondering op dezen regel. De +jongen ontwikkelen zich betrekkelijk snel, gewoonlijk reeds na weinige +weken of maanden en volgen, zoodra zij het ei verlaten hebben, de +levenswijze hunner ouders.</p> +<p>Wanneer de winter nadert, in de dorre streken der keerkringsgewesten +in het begin van het droge jaargetijde, begraven de Kruipende Dieren +zich in den grond of verbergen zich in diepe holen en vervallen hier in +<span class="pagenum">[<a id="xd21e248" href="#xd21e248" name= +"xd21e248">5</a>]</span>een op den dood gelijkende verstijving, die met +den winterslaap van sommige Zoogdieren overeenstemt. Alle +Reptiliën, die de noordelijke en de zuidelijke grensstreken +bewonen, beveiligen zich op deze wijze tegen den nadeeligen invloed van +het ongunstige jaargetijde; in de warmste gedeelten van de gematigde +gordels en in de keerkringsgewesten komt dit alleen voor bij die +soorten, welke zich aan de wisseling der jaargetijden niet kunnen +onttrekken. In het vochtige Brazilië blijven de Landschildpadden +het geheele jaar door in beweging; die, welke in het gebied van den +Orinoko leven, verbergen zich daarentegen, naar <span class="sc">A. von +Humboldt</span> heeft opgemerkt, in den tijd van groote zonnehitte en +droogte onder steenen of in gaten, die zij zelf gegraven hebben; uit +deze schuilplaatsen komen zij eerst te voorschijn, wanneer zij +bespeuren, dat de lucht in hun omgeving of de grond onder hen vochtig +wordt. In waterrijke stroomen houden de Krokodillen geen winterslaap, +wel echter in rivieren, die gedurende het ongunstige jaargetijde +uitdrogen; hier wachten zij, onder het slijk verborgen, den terugkeer +van het water af.</p> +<p>Enkele Kruipende Dieren leven gedurende den winterslaap als ’t +ware in een droom en behouden op zekere hoogte het vermogen om zich te +bewegen of herkrijgen het schielijk, zoodra de omstandigheden +veranderen; andere daarentegen zijn geheel verstijfd en blijven zonder +eenige beweging liggen. Ratelslangen, die in dezen toestand opgeraapt +en in den weitasch gestoken worden, ontwaken binnen korten tijd door de +warmte van het vuur, waarbij de jager zich neerzet, maar vervallen +spoedig weer in hun verstijfden toestand, na gebracht te zijn in een +ruimte, waar een lage temperatuur heerscht. Door een al te strenge en +langdurige koude worden de Reptiliën gedood. Uit de +gewichtsvermindering, die zij gedurende den winterslaap ondergaan en +die bij een Schildpad nagenoeg een vierde gedeelte van haar +oorspronkelijk gewicht bedroeg, valt af te leiden, dat er bij het +schijndoode dier wel degelijk stofverbruik plaats vindt. Het is bij +zijn ontwaken volstrekt niet krachteloos, maar in tegendeel levendiger +dan gewoonlijk.</p> +<p>Alle Reptiliën zonder eenige uitzondering groeien zeer +langzaam; ook hieruit blijkt de traagheid van hunne +levensverrichtingen. Zij kunnen een zeer hoogen ouderdom bereiken. In +de gevangenschap hebben Schildpadden omstreeks honderd jaar en volgens +sommige berichten nog langer geleefd. Krokodillen, die aan de een of de +andere eigenaardigheid kenbaar waren, vertoonden zich volgens het +getuigenis van Afrikaansche inboorlingen, zoolang het hun heugde, +steeds op dezelfde plaats. Waarschijnlijk worden ook de groote soorten +van Slangen zeer oud. Ziekten schijnen onder deze dieren zeer zeldzaam +te zijn, maar zijn toch soms bij gevangen exemplaren opgemerkt; het is +nog niet gebleken, dat zij aan ouderdomszwakte, en verval van krachten, +bezwijken; de meeste sterven door toedoen van roofdieren of althans ten +gevolge van uitwendige invloeden.</p> +<p>De meest geschikte wijze om bekend te worden met de levenswijze van +Kruipende Dieren, die men in de vrije natuur moeielijk kan nagaan, is, +ze te plaatsen in terrariën, in kleine serres, waaruit zij niet +kunnen ontsnappen. Een doelmatig ingericht, goed onderhouden terrarium +kan voor den eigenaar en voor alle andere toeschouwers een rijke bron +van leering en tijdverdrijf opleveren en bovendien een sieraad zijn van +het vertrek en zelfs van het geheele huis, waarin het geplaatst is. De +onderzoeker vindt hier een schoone gelegenheid tot aanvulling van de +kennis, die hij verkreeg door een vluchtige beschouwing van opgestopte +of in spiritus bewaarde Reptiliën. De verbleekte en daardoor van +hun grootste aantrekkelijkheid beroofde exemplaren uit het +naturaliën-kabinet ziet men hier in hun volle pracht, in levenden +lijve voor zich, zoodat men in de gelegenheid is hunne handelingen te +bespieden, hun aard en hunne gewoonten na te gaan.</p> +<p>In vergelijking met het voordeel, dat de Gewervelde Dieren van +andere klassen ons verschaffen, is het nut der Kruipende Dieren +buitengewoon gering. Van de Alligators gebruikt men de huid voor het +bekleeden en versieren van verschillende voorwerpen. Een belangrijk +handelsartikel is het schildpad, dat uit de hoornplaten van het pantser +van sommige dieren van dien naam bestaat en de grondstof is voor een +industrie, die aan vele handen werk verschaft; bovendien gebruikt men +het vleesch en de eieren van eenige dezer wezens. Indirect nuttig zijn +de Reptiliën en meer bepaaldelijk vele Hagedissen door het +verslinden van schadelijke Insecten en dergelijk gedierte. Dit geringe +voordeel wordt echter verre overtroffen door de schade, die de +Kruipende Dieren ons veroorzaken. Wij herinneren slechts terloops aan +de rooverijen, waaraan zelfs kleine Schildpadden en ook verscheidene +Slangen zich schuldig maken en waarvan de Visschen en hun gebroed de +slachtoffers zijn; maar willen vooral de aandacht vestigen op het +ontzaglijk aantal menschen en huisdieren, die ieder jaar gedood worden +door Vergiftige Slangen en Krokodillen. Een aansporing tot het sparen +van het leven dezer dieren zou een misdaad zijn, een zonde jegens ons +zelf. Toch mogen en moeten wij ten gunste van de groote menigte +onschuldigen, die zoo dikwijls voor de fouten van een klein aantal +schuldigen hebben te boeten, een woordje in ’t midden brengen. +Het is onze bedoeling niet, en ’t staat trouwens ook niet in onze +macht, te verlangen, dat de in warme gewesten voorkomende +Reptiliën met welwillendheid behandeld zullen worden. Wel willen +wij de sierlijke Hagedissen, Hazelwormen en Moerasschildpadden, die ons +door hare bewegingen, haar opgewektheid en zorgeloosheid +bekoren,—die velden, bosschen en eenzame meren verlevendigen, in +uw gunst aanbevelen. Raadzaam achten wij het, aan te dringen op het +dooden van de Slangen, die men niet met zekerheid als onschadelijk +herkent; wenschelijk is het echter om, bij wijze van boete voor dezen +moord, het gedoode dier steeds mede te nemen en in spiritus te bewaren, +om het bij gelegenheid aan een deskundige te laten zien en van hem +inlichtingen over de vergiftigheid of onschadelijkheid van het bedoelde +exemplaar te vragen.</p> +<p>In overoude tijden bewezen de menschen goddelijke eer aan de +Kruipende Dieren, die door hen gevreesd werden. De oude Egyptenaars +hielden tamme Krokodillen in de nabijheid van hunne tempels en +balsemden met zorg de lijken van deze dieren. De bewoners van +Oost-Azië, vooral de Chineezen en Japaneezen, stelden hunne goden +voor in de gedaante van Hagedissen en Slangen. De Grieken en Romeinen +hechtten aan de Slangen een zinnebeeldige beteekenis en schreven haar +in fabels en gedichten list en schranderheid, profetische gaven en +andere eigenschappen toe. Ook in onze overleveringen spelen zij een +zeer belangrijke rol. Tot in den tegenwoordigen tijd worden Krokodillen +en Slangen door onbeschaafde volken vereerd en aangebeden. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e263" href="#xd21e263" name= +"xd21e263">6</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div1 chapter"> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">EERSTE ORDE.</h2> +<h2 class="main">DE GESCHUBDE REPTILIËN (Squamata).</h2> +<div class="div2 section"> +<div class="divHead"> +<h3 class="main">Eerste Onderorde: HAGEDISSEN (Lacertilia).</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De bevallige Zandhagedis, die ieder waarschijnlijk wel +door eigen aanschouwing zal kennen, kan als type van alle Hagedissen +aangemerkt worden. In den regel kan men bij de leden dezer onderorde +duidelijk kop, hals, romp en ledematen onderscheiden; de pooten kunnen +echter rudimentair zijn of geheel ontbreken, in welk geval de bedoelde +dieren op Slangen gelijken; deze overeenkomst is evenwel slechts +oppervlakkig en verdwijnt bij nader onderzoek. Kenmerkend voor alle +Hagedissen is haar kleed, dat uit hoornachtige schubben bestaat met of +zonder beenplaten er onder; voorts hebben zij een beweeglijke tong en +tanden, die nooit in tandkassen bevestigd, maar aan den bovenrand van +de kaakbeenderen of aan de binnenzijde van een daar aanwezige, beenige +lijst vastgegroeid zijn. De oorschelp, bij de Krokodillen +vertegenwoordigd door een klep, die het trommelvlies kan bedekken, is +hier geheel afwezig; het trommelvlies is op gelijke hoogte met de +omringende huid of op den bodem van een zeer korte gehoorgang gelegen, +bij uitzondering ook wel door de gewone huid overdekt; de oogleden zijn +meestal beweeglijk, de neusgaten gescheiden.</p> +<p>De tong komt in velerlei vormen voor, die voor de onderscheiding der +familiën van belang zijn: zij is met schubjes of met dradige +wratjes bedekt, dik gevleescht, bijna niet uitgesneden of afgerond, +kort en aan den wortel verdikt, dunner uitloopend en van voren meer of +minder ver gespleten, enz.</p> +<p>De Hagedissen, die de soortenrijkste groep van de geheele klasse +vormen<span class="corr" id="xd21e278" title="Niet in bron">,</span> +zijn over alle deelen der wereld verbreid met uitzondering van den +kouden aardgordel; zij hebben de meest verschillende woonplaatsen; haar +bij het zeestrand beginnend gebied strekt zich uit tot aan de grenzen +van de eeuwigdurende sneeuw, omvat vruchtbare landauwen zoowel als +wildernissen en woestijnen, waterrijke oorden zoowel als gewesten, die +geheel van water verstoken zijn. In de koudste gedeelten van den +gematigden aardgordel leven slechts weinige leden van deze onderorde; +bij ’t naderen van den evenaar neemt het aantal soorten en tevens +de verscheidenheid van vormen en hun kleurenpracht op verrassende wijze +en in klimmende mate toe. Weinige soorten zijn waterdieren, die op de +wijze der Krokodillen, alleen dan aan land gaan, als zij kans zien een +daar aanwezigen buit te grijpen of als zij slapen en zich in de zon +koesteren willen. De meeste zijn landbewoners in de strengste +beteekenis van ’t woord en mijden zelfs vochtige terreinen. Niet +weinige leven op boomen, verreweg de meeste echter op den vasten grond +of op rotswanden. Uit de gedaante van haar lichaam kan men reeds van te +voren afleiden, waar zij zich ophouden. De van boven naar onderen +platgedrukte vormen bewonen meestal zandige vlakten en zoeken onder +steenen, tegen muren of in holen een schuilplaats; die, welker romp +zijdelings samengedrukt is, leven in het struikgewas of tusschen de +twijgen; die met een rolrond lichaam eindelijk houden verblijf in gaten +van den grond, of van boomen. De pootlooze, op Slangen gelijkende +Hagedissen ontmoet men op den grond, de wormvormige onder de +oppervlakte der aarde. Ook op dezen regel zijn echter vele +uitzonderingen.</p> +<p>De mensch is vriendschappelijk gezind jegens de Hagedissen en zij +verdienen deze voorkeur. Zonder eenig voorbehoud mag men ze tot de +meest begaafde leden harer klasse rekenen. In geen enkel opzicht staan +zij, wat hare talenten betreft, bij hare verwanten uit andere groepen +achter. Hare bewegingen zijn veelzijdig, behendig, doelmatig en meestal +zeer vlug. De meeste laten bij ’t gaan den romp bijna over den +bodem slepen, loopen zeer snel, hoewel met slangsgewijze kronkelingen. +Door den staart met kracht tegen den grond te drukken, kunnen zij zich +ook boven de oppervlakte verheffen en tamelijk groote sprongen doen. De +weinige soorten, die in het water leven, zwemmen en duiken uitmuntend, +hoewel hare voeten niet met zwemvliezen voorzien zijn; ook andere, die +het water angstvallig mijden, weten, wanneer zij toevallig in dit haar +vijandige element geraken, zich hier vrij goed te redden; zij die op +rotswanden en muren rondklauteren of zich in boomen bewegen, doen dit +meestal met een waarlijk verrassende behendigheid. De Boomhagedissen +gebruiken haar langen staart met goed gevolg tot het behouden van het +evenwicht; zij kunnen bijna met dezelfde snelheid, als hare verwanten +op den bodem ten toon spreiden, over de takken loopen of van de eene +twijg op de andere springen. Andere worden door hare schijfvormig +verbreede, van onderen met een oneffene huid bekleede teenen in staat +gesteld om in alle mogelijke houdingen, met den kop naar boven of naar +onderen, even veilig op de boven- als op de onderzijde der twijgen te +loopen. Enkele eindelijk hebben aan de <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e283" href="#xd21e283" name="xd21e283">7</a>]</span>huid van de +zijden van den romp, die door beweging van de ribben kan worden +uitgespreid, het vermogen te danken om als ’t ware vliegend te +springen, d. w. z., van hoog gelegen takken op lagere neer te schieten. +De Hagedissen met rudimentaire of geheel ontbrekende ledematen bewegen +zich meestal op dezelfde wijze als de Slangen, hoewel in dit geval de +ribben bij deze een belangrijker rol spelen dan bij gene.</p> +<p>Een echte stem komt slechts bij weinige Hagedissen voor. De meeste +laten, als zij toornig zijn, hoogstens een blazend gesis hooren; enkele +soorten echter, vooral die, welke een nachtelijke levenswijze hebben, +brengen afgeronde, klinkende tonen voort, geluiden, die niets gemeen +hebben met het gebrul van de Krokodillen, maar veeleer aan de stem van +Kikvorschen of aan die van Sprinkhanen en Krekels herinneren; men kan +bij haar spreken van „piepen” of „klokken”, +minder dikwijls van „ratelen” of „sjirpen”.</p> +<p>Bij alle zonder uitzondering neemt het gezichtsorgaan den eersten +rang in onder de zintuigen. Dan volgt het gehoor, dat bij verreweg de +meeste fijn mag heeten. Meer bepaaldelijk letten alle soorten, die een +stem bezitten, op geluiden, die zoowel onmiddellijk door de lucht als +door trillingen van den bodem tot hen komen. Minder ontwikkeld is de +reukzin en nog minder de tastzin. Gelijk de Slangen gebruiken vele +Hagedissen haar tong meer als tast- dan als smaakorgaan.</p> +<p>Waarschijnlijk staan de Hagedissen, wat verstand betreft, bij geen +enkel ander Kruipend Dier achter. Zij doen ervaringen op en toonen dit +door hare handelingen. De inheemsche soorten beschouwen ieder wezen, +dat haar in grootte overtreft, en vooral den mensch, als een +gevaarlijken vijand. In de meer zuidwaarts gelegen landen gaan zij +gemeenzamer met den mensch om, komen driest tot in zijn onmiddellijke +nabijheid, noodigen zich als ’t ware te gast in zijn woning en +worden eindelijk echte huisdieren, hoewel zij ook op deze plaats voor +andere vijanden in de hoogste mate bevreesd zijn. Alle +dierenliefhebbers, die deze bevallige schepsels in de kooi houden, zijn +van oordeel, dat hunne voedsterlingen hen leeren kennen; hoewel dit +niet beteekent, dat zij haar verzorger van andere menschen +onderscheiden, blijkt hieruit toch, dat zij tot een wijziging van haar +oorspronkelijk gedrag genoopt worden door de ervaring, die zij opdoen. +Zij behagen ons door haar voorkomen; grootendeels te recht beschouwt +men ze als beelden van onschuldige vroolijkheid en opgewektheid; zij +zijn levendig, bedrijvig, voorzichtig en in verhouding tot haar grootte +buitengewoon moedig. Als roofdieren maken zij zich soms schuldig aan +handelingen, die wij van ons eenzijdig standpunt veroordeelen: o. a. +zien zij er volstrekt geen bezwaar in, hare eigene jongen op te eten, +en verslinden de leden van groote soorten hunne kleinere verwanten. +Ondanks dit alles kan men bij haar altijd nog eerder dan bij andere +Reptiliën van gezelligheid spreken: wanneer men ze in grooten +getale bijeen vindt, hetwelk dikwijls voorkomt, kan men opmerken, dat +tusschen de leden van dit gezelschap gedurende geruimen tijd een zekere +betrekking blijft bestaan.</p> +<p>Eenige Hagedissen voeden zich met plantaardige stoffen, zonder +evenwel afkeerig te zijn van een buit uit het dierenrijk; alle overige +zijn roofdieren, die aan verschillende klassen van dieren haar voedsel +ontleenen. De grootste soorten maken jacht op allerlei Gewervelde +Dieren, overvallen kleine Zoogdieren en Vogels en worden, naar men +zegt, soms zelfs voor betrekkelijk groote exemplaren gevaarlijk; zij +plunderen nesten en vervolgen allerlei Reptiliën, minder dikwijls +ook Amphibiën en Visschen; bovendien verslinden zij alle +ongewervelde Dieren, die zij kunnen vangen. De kleine Hagedissen voeden +zich hoofdzakelijk met de laatstgenoemde wezens: vele bij voorkeur met +Gelede Dieren, andere met Wormen en Slakken.</p> +<p>Het dagelijksch leven van de Hagedissen biedt meer afwisseling aan +dan dat van de andere leden harer klasse; over ’t geheel genomen +is het echter eentonig. Het bedrijvigst zijn zij in de heete landen +onder de keerkringen, vooral daar, waar alle jaargetijden in hoofdzaak +op elkander gelijken en zij dus niet door ongunstige weersgesteldheid +genoodzaakt worden om voor een tijd een schuilplaats op te zoeken. Hier +beginnen zij reeds in de vroege morgenuren hun dagwerk, blijven tot +omstreeks zonsondergang ijverig bezig en ruimen daarna tot aan den +volgenden ochtend het veld voor hare bij nacht werkzame verwanten. De +eerste en de laatste uren van den dag worden aan de jacht, de voor- en +namiddaguren aan ontspanning, d. w. z. aan het gezellig samenzijn +gewijd; gedurende den heetsten tijd verkeeren zij in een +half-sluimerenden toestand, daar zij het felle branden van de zon +evenzeer schuwen als de koude. In gematigde gewesten ziet men ze in de +middaguren behagelijk uitgestrekt liggen op plaatsen, die voor de +zonnestralen toegankelijk zijn; in de keerkringsgewesten geven zij op +dezen tijd van den dag in den regel aan beschaduwde plaatsen de +voorkeur. Iedere Hagedis vestigt zich in een bepaald gebied en kiest er +een voor haar geschikten schuilhoek uit, of richt dezen naar hare +behoeften in. Van deze plek, die men als de woning van de Hagedis kan +aanmerken, verwijdert zij zich nooit ver en keert bij dreigend gevaar +zoo schielijk mogelijk daarheen terug. Ook die, welke in het water of +op boomen leven, vormen hierop geen uitzondering. Naar het schijnt, +toont iedere Hagedis, bij het kiezen van haar woonplaats, een zeker +overleg, door er voor te zorgen, dat de kleur van de omgeving met de +hare overeenstemt. Hier loert zij op haar prooi, iedere soort op een +eigenaardige wijze. Alle vatten het door haar gekozen slachtoffer +scherp in ’t oog, schieten er, zoo noodig met een grooten sprong, +op toe, pakken het, kneuzen het tusschen de tanden en zwelgen het door, +waarbij zoo mogelijk de kop voorgaat. Na een overvloedigen maaltijd +worden ook de Hagedissen traag; nooit echter vervallen zij, als de +Slangen, in een toestand van volkomen afmatting en onverschilligheid. +Met zonsondergang keeren de Daghagedissen geregeld in hare schuilhoeken +terug; bij ongunstige weersgesteldheid blijven zij hier dikwijls dagen, +ja zelfs weken lang. Alle soorten, die niet in de landen, waar een +eeuwige lente heerscht, op boomen of in het water leven, brengen het +ongunstige jaargetijde door in een toestand, die in hoofdzaak gelijkt +op den winterslaap der Zoogdieren. Alle inheemsche Hagedissen verbergen +zich in den herfst in diepe gaten onder den grond, verslapen hier den +winter en ontwaken weer in ’t begin van de lente; dezelfde +soorten echter, die bij ons 5 maanden slapend doorbrengen, bleven in +Noord-Europa of in hooge bergstreken 6 à 8 maanden lang in dezen +toestand van verstijving. Dat een dergelijk verschijnsel ook in de +keerkringsgewesten voorkomt, valt af te leiden uit de tot dusver nog +niet zeer talrijke, maar volkomen overeenstemmende waarnemingen van +kundige reizigers.</p> +<p>Kort na haar ontwaken in de lente vangt voor de Hagedissen de +voortplantingstijd aan. Eenige weken <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e297" href="#xd21e297" name="xd21e297">8</a>]</span>later zijn de +2 à 30 eieren, die het wijfje ter wereld brengt, voor ’t +leggen gereed. De moeder heeft intusschen, niet zonder moeite en +zorgvuldig overleg, een nest ingericht, door in den lossen grond of in +het mos, in het vermolmde hout van oude boomstammen, in woningen van +Mieren of Termieten, enz. een gat te graven; de hierin gelegde eieren +worden met een lichte bedekking voorzien. De eieren zelve verschillen +weinig van die van andere Reptiliën; zij hebben, evenals deze, een +taaie, weinig kalk bevattende, lederachtige, buigzame schaal, een +grooten, vetrijken dooier en een zeer vloeibaar eiwit. Weinige weken of +maanden nadat de eieren gelegd zijn, komen de jongen er uit, zonder +eenige hulp van den kant hunner ouders, welker levenswijze zij van den +eersten dag af volgen. Op den zooeven genoemden regel vormen sommige +Hagedissen een uitzondering, door levende jongen ter wereld te brengen; +bij haar blijven de eieren in het lichaam van de moeder, totdat de +ontwikkeling van de kiem afgeloopen en deze tot een geheel zelfstandig +leven in staat is; het jong verbreekt de eischaal, terwijl het zich nog +in den eileider bevindt en verlaat dezen kort daarna. In de noordelijke +landen vervellen de jongen, die in den nazomer ter wereld komen nog +eenmaal, voordat zij een geschikte plaats voor den winterslaap +opzoeken.</p> +<p>Meer dan alle overige Kruipende Dieren hebben de Hagedissen last van +vijanden. Tal van roofdieren van allerlei aard maken jacht op haar. +Door spierkracht en moed zijn de groote soorten tamelijk veilig tegen +de aanvallen van andere dieren; de kleine echter vallen Civetkatten, +Marters en Stinkdieren, Gieren, Arenden, Valken en Buizerden, Uilen, +Raven, Hoenderen, moeras- en watervogels, Slangen en de sterkste leden +van haar eigen soort ten buit, zoodat men zich er eigenlijk over +verwonderen moet, dat zij ondanks zoovele vervolgingen kunnen blijven +bestaan. Ook de mensch treedt hier en daar als tegenstander en +vervolger van deze onschadelijke dieren op, dikwijls slechts uit +baldadigheid, uit ruwe moordlust. Eenige worden ten onrechte voor +giftig gehouden, andere voor Slangen aangezien. Er bestaat maar +één giftige Hagedis, n.l. het Dzjila-dier van +Noord-Amerika, en ook deze is voor menschen slechts in beperkte mate +gevaarlijk. Een voordeel, dat iets te beteekenen heeft, brengen de +Hagedissen ons niet; maar zij richten ook geen schade aan. Het vleesch +van eenige groote soorten wordt gegeten en valt zelfs bij Europeanen in +den smaak; andere bekoren ons door haar sierlijke behendigheid in de +vrije natuur <span class="corr" id="xd21e302" title= +"Niet in bron">of</span> door de bevalligheid van hare bewegingen in de +kooi. Bovendien voeden de meeste zich met dieren, die ons onaangenaam +zijn; slechts weinige worden lastig, doordat haar roofzucht de tamme +Vogels en hunne eieren niet verschoont; anderen jagen schrikachtige +menschen vrees aan door haar overeenkomst met Slangen en door het +verdachte ritselen van de bladen bij haar beweging. Redenen om haar te +vervolgen bestaan er dus niet.</p> +<hr class="tb"> +<p>Weinige Kruipende Dieren hebben aanleiding gegeven tot zoovele +fabelachtige verhalen als de <span class="ex">Hechtvingers</span> of +<span class="ex">Gekko</span>’s, nachtelijk levende, +hagedisachtige dieren van eigenaardige gedaante, die in de warme +gewesten van alle werelddeelen gevonden worden. Door de ouden werden +zij „Stellio” genoemd, omdat hun rug met kleine, +stervormige vlekken geteekend is. <span class="sc">Aristoteles</span> +bericht, dat de Stellio zich in vensters, kamers en grafgewelven +ophoudt, langs de muren klautert, dikwijls naar beneden op de tafel en +in het eten valt, in de voerkribben slaapt, in de neusholten van de +Ezels kruipt, hen hindert, terwijl zij eten en hen door zijn beet +vergiftigt, gedurende de vier koude maanden van het jaar in een +schuilhoek verborgen ligt en geen voedsel gebruikt, in het voor- en +najaar echter vervelt en daarna zijn eigen vel opeet. Tot in den +laatsten tijd werden dergelijke sprookjes verhaald. Zoowel uit +Indië als uit Egypte, Peru en Zuid-Europa wordt bericht, dat uit +de platte teenen der Gekko’s een vergiftige stof vloeit. Overal +wekken de Gekko’s wantrouwen en afschuw, hoewel zij deze in +’t geheel niet verdienen. Wegens hun onbevallig voorkomen en hun +nachtelijke levenswijze gaat van hen dit kwaad gerucht; zij zijn echter +volkomen onschadelijk.</p> +<p>De <span class="ex">Hechtvingers</span> (<i lang= +"la-x-bio">Geckonidae</i>) zijn voor ’t meerendeel kleine, plomp +gebouwde Hagedissen van sombere kleur. Hun kop, die van voren eindigt +in een langwerpige, onder het voorhoofd een weinig ingedrukten, +verderop ronden, afgeplatten snoekensnuit met ver zich uitstrekkende +mondspleet, trekt onmiddellijk de aandacht door de groote, een +nachtelijke levenswijze verradende oogen, welker pupil zich bij +blootstelling aan ’t licht tot een lijnvormige, vertikale spleet +vernauwt en waaraan de oogleden schijnen te ontbreken. Echte oogleden +komen slechts bij enkele geslachten van deze familie voor; bij de +overige breidt, evenals bij de Slangen, de huid zich over de oogen uit. +Voor zoover zij het oog bedekt, is de huid doorzichtig en door een +ringvormige plooi begrensd, die aan onontwikkelde oogleden doet denken. +Het trommelvlies is aan het einde van een korten, uitwendigen +gehoorgang gelegen. De tanden zijn met de binnenzijde van de +kaakbeenderen vergroeid. De tong is met haar achterste gedeelte aan den +bodem der mondholte vastgehecht, kort, vleezig, afgerond, van voren met +een ondiepe insnijding voorzien. De hals is zeer kort en dik, de romp +gedrongen, afgerond, maar van boven naar onderen als ’t ware +platgedrukt, soms aan de zijden franjeachtig ingekorven, de zeer brooze +staart middelmatig lang, dik, aan den wortel afgerond of eveneens +platgedrukt, soms aan weerszijden met een huidzoom voorzien; de pooten +onderscheiden zich door hun kortheid, de teenen door hun zeer +vreemdsoortig maaksel, dat als het hoofdkenmerk van de familie moet +worden beschouwd. Bij de meeste soorten zijn zij betrekkelijk kort en +verschillen onderling weinig in lengte; zeer dikwijls zijn zij door een +vlies vereenigd, dat zich meer of minder ver uitstrekt. Aan de +onderzijde is iedere teen voorzien met een hechtkussen, een +zijwaartsche uitbreiding van de huid, met dwars gerichte, vliezige +plaatjes van verschillende grootte, vorm en stand bezet, waardoor het +dier in staat gesteld wordt, langs zeer gladde wanden te loopen, +onverschillig welke richting zij hebben. De huid, die het overige +lichaam bekleedt, vertoont aan haar oppervlakte zeer klein, naast +elkander geplaatste korreltjes of schubjes, waartusschen dikwijls +grootere schubben gelegen zijn.</p> +<p>De familie der Hechtvingers bestaat uit ongeveer 50 geslachten. Voor +ons doel zal een korte beschrijving van drie soorten, die ieder een +geslacht vertegenwoordigen, voldoende zijn.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="ex">Halfvingers</span> (<i lang= +"la-x-bio">Hemidactylus</i>) heeten die soorten, welker hechtkussen met +twee rijen van dwarsplaatjes voorzien is en zich slechts over de +wortelhelft der teenen <span class="pagenum">[<a id="xd21e337" href= +"#xd21e337" name="xd21e337">9</a>]</span>uitstrekt, zoodat het +voorlaatste en het laatste teenlid er buiten uitsteken.</p> +<p>In Zuid-Europa wordt dit geslacht vertegenwoordigd door den +<span class="ex">Schijfvinger</span> (<i lang="la-x-bio">Hemidactylus +turcicus</i>), een Gekko van slechts 9 of 10 cM. lengte. Boven de +overigens fijnkorrelige huid van den rug verheffen zich onduidelijk +driehoekige, op 14 à 16 overlangsche reeksen geplaatste wratjes, +die deels wit, deels zwartachtig zijn. Ook door de grijsachtig bruin +gevlekte, vleeschroode kleur der bovendeelen onderscheidt hij zich van +zijne overige Europeesche verwanten; de onderdeelen zijn wit. Men merkt +bij dit dier eigenaardige kleurveranderingen op: in het donker is het +bijna melkwit en doorschijnend; aan ’t licht blootgesteld gaat de +kleur van den rug door lichtbruin in donkerbruin over. Het bewoont +dezelfde landen als de Muurgekko; zuidoostwaarts strekt zijn +verbreidingsgebied zich evenwel uit tot aan de oevers van de Roode +Zee.</p> +<hr class="tb"> +<div class="figure xd21e349width"><img src="images/p3009.jpg" alt= +"Huidplooigekko (Ptychozoon homalocephalon). Ware grootte." width="717" +height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Huidplooigekko</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ptychozoon homalocephalon</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Huidplooigekko</span>’s (<i lang= +"la-x-bio">Ptychozoon</i>) zijn gekenmerkt door een breede huidplooi +aan weerszijden van het lichaam, die zich ook langs de staart als een +gelobden zoom uitstrekt en doordat de teenen over hun geheele lengte +door een vlies vereenigd zijn.</p> +<p>De eenige bekende soort, de <span class="ex">Huidplooigekko</span> +(<i lang="la-x-bio">Ptychozoon homalocephalon</i>), een van de +vreemdsoortigste leden der geheele familie, is ongeveer 18 of 20 cM. +lang. De bovenzijde is op geelgroenachtig olijfkleurigen, aan de zijden +in roodbruin overgaanden grond met bruine of zwarte dwarsbanden +geteekend, die figuren vormen of zigzagswijs loopen.</p> +<p>Behalve op Java komt deze soort ook voor op Sumatra, Borneo en het +Maleische schiereiland, alsmede op de Ljoe-kjoe-eilanden.</p> +<hr class="tb"> +<p>Bij het geslacht der <span class="ex">Breedvingers</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tarentola</i>) strekt het hechtkussen zich over de geheele +ondervlakte der teenen uit en is met doorloopende, niet in tweeën +verdeelde dwarsplaatjes voorzien.</p> +<p>Hiertoe behoort de <span class="ex">Muurgekko</span>, in Italië +<span class="ex">Tarantola</span>, in Spanje <span class= +"ex">Carapata</span>, door de oude Grieken <span class= +"ex">Ascalobotes</span>, door de oude Romeinen <span class= +"ex">Stellio</span> genoemd (<i lang="la-x-bio">Tarentola +mauritanica</i>), een diertje van slechts 12 à 16 cM. lengte, +waarvan de helft op den staart komt. De onderzijde is vuil geelachtig +wit; de kleur van de bovendeelen wisselt af van lichtgeelachtig grijs +door grijs, bruin en zwartbruin tot dofzwart. De kop is zeer oneffen, +de rug met wratten bezaaid, de buikzijde daarentegen met schubben +bekleed en glad. Het verbreidingsgebied van deze soort omvat de landen, +die de Middellandsche Zee omgeven; bijzonder veelvuldig is zij in +Spanje, op de eilanden van Italië en in Noord-Afrika.</p> +<hr class="tb"> +<p>Alle Gekko’s hebben ongeveer dezelfde verblijfplaats en +dezelfde levenswijze. Zij bewonen rotswanden en boomen, gruishoopen en +muren, zeer gaarne ook menschelijke woningen van den kelder tot aan het +dak. De soorten, die een groene kleur hebben, houden zich uitsluitend +in boomen op; andere worden zoowel hier als op muren en in huizen +gevonden. Zij komen op deze plaatsen in den regel in grooten getale +voor en verraden haar aanwezigheid door geluiden, hetgeen merkwaardig +is, daar zij nagenoeg de eenige Hagedissen zijn, die een stem +bezitten.</p> +<p>Verreweg de meeste Gekko’s zijn nachtdieren en vallen over dag +weinig in ’t oog. Reeds bij zonsopgang zoeken zij een schuilhoek +op, die hen zooveel mogelijk aan de waarneming onttrekt, kruipen weg +onder steenen of losgeschilferde boomschors, in spleten en <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e414" href="#xd21e414" name= +"xd21e414">10</a>]</span>reten; slechts dan blijven zij kleven aan een +muur of aan een boomstam, wanneer deze in kleur met hen overeenkomt, of +wanneer de ervaring hun de goede gezindheid heeft leeren kennen van de +bewoners der huizen, waarin zij zich ophouden. Toch worden ook zij, +evenals alle Kruipende Dieren, aangelokt door de verwarmende stralen +der middagzon; op muren, die er slechts tijdelijk aan blootgesteld +zijn, bewegen zij zich met de voortschrijdende schaduw verder. In +gewesten, waar hun geen leed wordt gedaan, ziet men ze bij honderden op +een muur, bij dozijnen op denzelfden boom. Hoewel niet bijzonder +vredelievend gezind jegens soortgenooten, houden zij van gezelligheid, +leeren langzamerhand de meest geschikte woonplaatsen in hun gebied +kennen en verzamelen zich hier in groote menigte. Met het invallen van +den nacht worden zij wakker; dan begint hun jacht op allerlei kleine +dieren; vooral Vliegen, Muggen, Spinnen, Kevers, kleine rupsen, enz. +weten zij met verrassende snelheid te vangen. Het begin van hun +werkzaamheid kondigen zij gewoonlijk aan door een luid, in ieder geval +goed hoorbaar, kort geschreeuw, dat door de woorden +„zjekko” of „tokkie” ongeveer nagebootst kan +worden. Hoewel alle overige Gekko’s keelgeluiden maken, heeft de +in Middel-Azië levende <span class="ex">Wonder-gekko</span> +(<i lang="la-x-bio">Teratoscinus</i>) de zonderlinge gewoonte te +sjirpen met den staart, welks bekleeding uit platen bestaat, die +elkander dakpansgewijs bedekken, ongeveer op dezelfde wijze als een +Boktor door het wrijven van den kop langs het borstschild geluid maakt. +<span class="sc">A. Strauch</span> meent, dat dit dier hierdoor de +Sprinkhanen kan lokken, waarmede het zich voedt.</p> +<div class="figure xd21e425width"><img src="images/p3010.jpg" alt= +"Muurgekko (Tarentola mauritanica). Ware grootte." width="584" height= +"720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Muurgekko</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tarentola mauritanica</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>De meeste Gekko’s blijven gedurende den geheelen nacht aan +’t werk; hun bedrijf is wel geschikt om de aandacht te trekken. +Een merkwaardig schouwspel levert dit dier, wanneer het met +bewonderenswaardige behendigheid, zonder ooit een misstap te doen, +omhoog klautert bij loodrechte, gladde wanden, die het plotseling +verlaat om langs den zolder te loopen met even groote zekerheid, als +bevond het zich op den vloer. Minuten lang blijft het soms op dezelfde +plaats en schiet dan weer haastig vooruit, waarbij het den dikken +staart onbeholpen heen en weer slingert en met slangachtige +kronkelingen van het lichaam zich voortbeweegt. Intusschen merkt het +alles op, wat er in de nabijheid voorvalt en kijkt met de nu groote en +schitterende oogen om zich heen, of het niet ergens een buit bespeurt. +Te verwonderen is het niet, dat het onooglijke dier, waarvan de +reiziger overal kwaad hoort spreken, bij hem aanvankelijk een +onaangenamen indruk wekt en zelfs een gevoel van walging doet ontstaan: +dit gevoel behouden echter alleen zij, die zich de moeite niet geven om +de werkzaamheid van het dier na te gaan.</p> +<p>Weken en maanden heb ik huizen bewoond, waarin de Gekko’s zich +in grooten getale ophielden; de eerste exemplaren, die ik zag, heb ik +met verwondering waargenomen; weldra echter hield ik veel van deze +eigenaardige en onschadelijke dieren; menigmaal hebben zij mij op +aangename wijze den tijd gekort. Huisdieren zijn zij in de rechte +beteekenis van het woord, trouwer nog dan de Muizen en stellig +nuttiger. Over dag zijn hunne bewegingen echter niet vrij van +onhandigheid, vooral wanneer men hen bedreigt en zij zoo schielijk +mogelijk naar hunne schuilhoeken vluchten; bovendien maakt het op den +toeschouwer geen aangenamen indruk, als hij ziet, hoe de Gekko’s +zich in hun angst plotseling, op gelijke wijze als sommige Kevers, op +den grond laten vallen en daarbij gewoonlijk den staart verliezen. +Zoodra echter hun werktijd aanvangt, d. w. z. wanneer de duisternis +ingevallen is, zullen zij, naar ik vertrouw, iederen onderzoeker zoo +niet bekoren, dan toch boeien. Het was ons steeds een groot genoegen +’s nachts te Kaïro, Dongola, Khartoem of elders in het +Nijlland, in het donkere van leem gebouwde huis, zoowel als in de +stroohut, het eerste geschreeuw van de Gekko’s te hooren en +daarna hun werkelijk spookachtige bewegingen te bespieden, te letten op +hunne met den grootsten ijver ondernomen jachttochten, kortom van al +hunne handelingen getuige te zijn.</p> +<p>Tallooze malen heb ik Gekko’s gevangen, ze in de hand gehad om +hen en hunne hechtschijven te bekijken, nooit echter heb ik eenig +nadeel ondervonden van het aanraken en hanteeren dezer ten onrechte +vergiftig genoemde dieren; het was trouwens niet mogelijk eenige +<span class="pagenum">[<a id="xd21e440" href="#xd21e440" name= +"xd21e440">11</a>]</span>stof, die vergiftig zou kunnen wezen, waar te +nemen; daar het „kleverige vocht”, waaraan sommige het +hechtvermogen der vingers toeschrijven, in ’t geheel niet +bestaat. Reeds <span class="sc">Home</span>, die de hechtorganen +grondig onderzocht, is tot de slotsom gekomen, dat de Gekko daaronder +een luchtledige ruimte doet ontstaan en zich op deze wijze vasthecht. +Dit is dan ook werkelijk het geval. Hoewel de aanraking van de +hechtschijven de gewaarwording van kleverigheid veroorzaakt, werd van +de aanwezigheid van een lijmachtigen stof, die dan een vergiftige +werking zou kunnen uitoefenen, stellig nog nooit door een onderzoeker, +die zijne persoonlijke ervaringen mededeelt, melding gemaakt. Als zulk +een lijm voorhanden was, zou de Gekko zijne voeten weldra niet meer +voor het aanhechten kunnen gebruiken, daar zij eerder met stof en vuil +bedekt zouden worden, dan aan den muur kleven. Het is eenvoudig de +drukking der lucht, die het dier doet kleven aan de voorwerpen, waarbij +het opklautert; het kan zelfs bij het gladste spiegelglas, bij marmeren +platen enz. omhoog klimmen.</p> +<p>Om andere Reptiliën of Gewervelde Dieren in ’t algemeen +bekommert de Gekko zich slechts in zoover, dat hij in ieder sterker +wezen een vijand vermoedt. In Zuid-Europa is het niet gemakkelijk +Gekko’s waar te nemen, waarschijnlijk omdat zij hier bijna overal +op noodelooze wijze vervolgd en schuw gemaakt worden; in Afrika +daarentegen gedragen zij zich dikwijls vriendschappelijk jegens den +mensch, d. w. z., toonen een gemeenzaamheid en een goed vertrouwen, dat +zeer innemend is. Zoo goed echter, als de herinnering aan doorgestane +vervolgingen hun bijblijft, zoo goed geraken zij aan andere dieren en +zelfs aan den mensch gewoon: men kan ze eenigermate temmen. „In +de kamer, waarin de vrouwen van mijn gezin den avond +doorbrachten,” verhaalt <span class="sc">Tennent</span>, +„had eens een van deze tamme en gezellige diertjes de ruimte +achter een schilderijlijst tot rustplaats gekozen. Zoodra de kaarsen +aangestoken waren, verscheen de Gekko aan den muur om het voedsel, dat +men hem gaf, in ontvangst te nemen. Wanneer men hem vergat, liet hij +nooit na door een schel, luid klinkend „tsjiek tsjiek +tsjiek” de aandacht van de aanwezigen op zich te vestigen. In een +officierswoning van de vesting Colombo had men een anderen Gekko gewend +dagelijks aan het souper deel te nemen. Hij verscheen precies op zijn +tijd, zoodra de schotels op tafel werden gezet. De familie verliet haar +woning voor eenige maanden en gedurende haar afwezigheid werd het +geheele huis in orde gebracht. De muren werden opnieuw aangestreken, de +plafonds gewit, het dak vernieuwd, enz. Iedereen dacht natuurlijk, dat +de kleine bewoner door deze ingrijpende verandering verdreven zou zijn; +dit bleek echter niet het geval te zijn. Bij de terugkomst van zijne +oude vrienden verscheen hij met zijn gewone stiptheid, zoodra de tafel +gedekt was, en bedelde als naar gewoonte om voedsel.”</p> +<p>Men zou op grond van feiten als de zooeven genoemde kunnen +verwachten, dat de Gekko overal een gewilde gast zal zijn; het +tegendeel is echter waar; het volkomen noodelooze vervolgen en dooden +van dit onschadelijke dier levert, gelijk <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Lucien Bonaparte</span> zeer te recht opmerkt, +„een duidelijk voorbeeld van de ondankbaarheid der wereld. De +Gekko heeft geen ander doel dan de woning, die hij tegelijk met ons +bewoont, van Spinnen, Muggen en andere lastige Gelede Dieren te +bevrijden; voor deze weldaad krijgt hij geen ander loon dan lasterlijke +beschuldiging en vervolging!”</p> +<p>Het is ongelukkig zeer moeielijk om Gekko’s in een kooi te +houden en ze vooral hier te lande door den winter te brengen. Zij zijn +buitengewoon teer; dit blijkt reeds, als men ze vangen wil; bij een +eenigszins ruwe aanraking breekt de staart dadelijk af, alsof hij uit +glas bestond. Dit is echter geen groot verlies; want reeds na weinige +dagen komt aan het overgebleven stompje een uitspruitsel, dat zich tot +een nieuwen staart ontwikkelt en reeds na verloop van een maand het +gewone uitzicht heeft verkregen, met dit verschil, dat de huid glad +blijft, geen doornachtige knobbels vertoont en dat het nieuwe gedeelte +op de plaats, waar het aan het oude vastzit, verdikt is. In een +beperkte ruimte blijft de Gekko steeds vreesachtig en schuw; voordat +hij getemd is, breekt de voor hem meestal noodlottige winter aan. +Daarom ziet men bij liefhebbers van dieren zoo zelden levende +Gekko’s.</p> +<hr class="tb"> +<p>In het zuiden en oosten van de Oude Wereld leeft de talrijke familie +van de <span class="ex">Agamen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Agamidae</i>), die uit Hagedissen van zeer verschillenden +vorm bestaat: de romp is bij sommige gedrongen, bij andere langwerpig, +nu eens van boven naar onderen, dan weer van weerszijden samengedrukt, +over ’t algemeen echter krachtig gebouwd; de kop is kort en +breed, de staart bij eenige soorten kort, bij andere lang en spits, in +geen geval echter zoo broos als bij de leden der vorige familie; de +ledematen zijn goed ontwikkeld. De tanden zijn aan den bovenrand der +kaakbeenderen vastgegroeid; in den regel steekt een van hen bij wijze +van een hondstand voorbij de overige uit. De vleezige tong, die +hoogstens aan den top een ondiepe insnijding vertoont, is over haar +geheele lengte met den bodem der mondholte vergroeid en kan dus niet +uitgestoken worden.</p> +<hr class="tb"> +<p>„Naar mij gezegd werd,” verhaalt <span class= +"sc">Herodotus</span>, „is bij de stad Butus in Arabië een +oord gelegen, waar men vliegende Slangen aantreft. Ik bezocht dit oord +en zag er een ongeloofelijk groote hoeveelheid beenderen en graten tot +tallooze groote en kleine hoopen opeengestapeld. Het ligt in een door +bergen ingesloten dal, dat met de uitgestrekte Egyptische vlakte in +gemeenschap staat. Ik vernam, dat de gevleugelde Slangen in de lente +van Arabië naar Egypte vliegen, maar, bij den uitgang van het dal +Ibissen ontmoetend, door deze om ’t leven worden gebracht, om +welke reden de Ibissen bij de Egyptenaren in hoog aanzien staan. De +gedaante dezer Slangen is als die der Waterslangen; hare vleugels +hebben geen veeren, maar komen in maaksel met Vleermuis-vleugels +overeen.”</p> +<p>Welke dieren de „vader der geschiedenis” hier op het oog +heeft, kan nu niet meer uitgemaakt worden. Misschien zou men uit +hetgeen hem verteld werd, kunnen afleiden, dat zijn zegsman had hooren +spreken over de kleine Oost-Indische Boom-agamen, die onder den naam +van <span class="ex">Draken</span> (<i lang="la-x-bio">Draco</i>) +bekend zijn, daar deze, zij het dan ook geen vleugels, een valscherm +bezitten. Deze onschadelijke diertjes hebben met hunne peten, de Draken +en Lintwormen van de fabelleer, die men in de gedaante van gevleugelde +Reuzenslangen of Krokodillen voorstelde, niets dan den naam gemeen.</p> +<p>De meest in ’t oog loopende eigenaardigheid van de Draken is +ongetwijfeld hun valscherm, dat door de ribben wordt gesteund. Op +eenige ware ribben (die zich van de wervelkolom tot aan het borstbeen +uitstrekken) volgens 5 of 6 paar valsche ribben, die niet <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e488" href="#xd21e488" name= +"xd21e488">12</a>]</span>naar de borst gekromd, maar zijwaarts verlengd +en recht zijn. Als baleinen van een parapluie spannen zij de huid van +de zijden van den romp tot een halfkringvormige schijf uit, die aan +weerszijden tusschen de pooten uitsteekt, doch deze geheel vrij laat en +niet door hen gesteund wordt, zooals het voor ’t zelfde doel +dienende orgaan der Vliegende Eekhoorns. In den toestand van rust wordt +het valscherm door het achterwaarts richten der ribben opgevouwen.</p> +<hr class="tb"> +<p>De meest bekende soort van dit geslacht is de <span class= +"ex">Vliegende Draak</span> (<i lang="la-x-bio">Draco volans</i>). Dit +bekoorlijke dier bereikt een totale lengte van niet meer dan 20 cM. +Door een beschrijving kan men van zijn schoonheid slechts een zeer +onvoldoende voorstelling geven. De kop van het levende dier is +metaalachtig bruin of groen van kleur en prijkt met een zwarte vlek +tusschen de oogen; de rug en de binnenste helft van het valscherm zijn +deels donkerbruin met metaalachtigen weerschijn, deels rozerood, welke +beide kleuren bij enkele exemplaren onderling afwisselen en dwarsbanden +vormen, die met talrijke zwarte vlekken en korte lijnen van +onregelmatigen vorm geteekend zijn. De keelzak heeft bij het mannetje +een levendig oranjegele, bij ’t wijfje een blauwachtige kleur; de +borst heeft zwarte stippels op gelen grond.</p> +<p>Alle Draken zijn Boomhagedissen in de volste beteekenis van ’t +woord; zonder er toe gedwongen te zijn, komen zij waarschijnlijk nooit +op den grond; meestal leven zij in de boomkronen. Hunne prachtige +kleuren vallen daarom volstrekt niet in het oog. Men merkt deze dieren, +terwijl zij in de schaduw der bladen liggen of tegen den stam +aangeplakt zijn, eerst op, als men zeer dicht bij hen komt en ziet ook +dan niets anders dan een mengelmoes van bruin en grijs, dat zeer veel +op boomschors gelijkt. In deze omstandigheden wordt zelfs bij +nauwkeurige beschouwing geen ander bewijs van leven opgemerkt dan het +rusteloos rondwaren der oogen, die voorbijvliegende Insecten beloeren. +Als een dergelijke prooi dicht bij den Draak komt, breidt hij +plotseling zijn valscherm uit, maakt, hierdoor gedragen, een grooten +luchtsprong, grijpt met bijna onfeilbare gewisheid den buit en zet zich +weder op een andere twijg neer. De op deze wijze afgelegde weg is +steeds schuins van boven naar beneden gericht en bedraagt soms 6 +à 10 Meter. Daar de Draken met hun „vlieghuid” +slechts weinig kunnen stijgen, <span class="corr" id="xd21e502" title= +"Bron: moet">moeten</span> zij hooger gelegen punten klimmend langs de +takken bereiken; zij doen dit niet, zooals de andere Boomhagedissen, +rennend, met snel opeenvolgende passen, maar door een aantal meer of +minder groote sprongen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Echte boomdieren zijn ook de <span class="ex">Galeoten</span> +(<i lang="la-x-bio">Calotes</i>), van welk geslacht 19 soorten het +vaste land van Zuid-Azië en zijne groote en kleine eilanden +bewonen. Over ’t algemeen zijn zij slank gebouwd; de romp is +zijdelings samengedrukt, de kop heeft den vorm van een korte, +vierzijdige piramide, de staart is lang en rond, de pooten zijn slank +en de voeten hebben zeer lange teenen. De schubben van den rug zijn +regelmatig op schuine rijen geplaatst en vormen in ’t midden een +kam.</p> +<p>Als de meest bekende soort noemen wij den <span class= +"ex">Bloedzuiger</span> der Singalezen (<i lang="la-x-bio">Calotes +versicolor</i>). Zijn lengte bedraagt 41 cM., waarvan bijna drie vierde +op den staart komt. Het dier onderscheidt zich door zijschubben, die +achter- en bovenwaarts gericht zijn, door twee groepen van stekels +boven iederen gehoorgang en door een matig hoogen kam op den hals en +het voorste deel van den rug, veel meer echter nog door de plotselinge +kleursveranderingen, die een groot deel van zijn huid ondergaat. Soms +heeft het geheele dier een glinsterend roode kleur met zwarte vlekken; +in enkele gevallen blijft de kleursverandering tot den kop beperkt, in +andere strekt zij zich ook over den romp en den staart uit.</p> +<p>De Bloedzuiger is een van de algemeenste Zuid-Aziatische Hagedissen, +want zijn verbreidingsgebied strekt zich van Afghanistan over geheel +Voor- en Achter-Indië tot Zuid-China uit. Op heete, zonnige dagen +ziet men hem met geopenden bek, gewoonlijk eenzaam, op een twijg, soms +ook wel op een muur, in de zon zitten. Na een regenbui echter wijdt hij +zich met den grootsten ijver aan de jacht op allerlei Gelede Dieren; +bij zulk een weersgesteldheid komt hij ook dikwijls op den grond, waar +hij zich anders gewoonlijk niet vertoont. Het wijfje legt 5 à 16 +eieren van gewonen vorm, doch met zachte schaal, in holle boomen of in +gaten, die zij zelf in den zachten grond graaft; na acht of negen weken +komen de jongen uit.</p> +<hr class="tb"> +<p>Op den grond leven de <span class="ex">Slingerstaarten</span> +(<i lang="la-x-bio">Stellio</i>), die zich van de overige Agamen +onderscheiden door hun gordelvormig met stekelige schubben bekleeden +staart. De nagenoeg driehoekige kop is plat, in de teugelstreek +uitgehold, in de wangstreek flauw gezwollen; de romp is nu eens meer +dan weer minder forsch ontwikkeld, van boven naar onderen afgeplat, de +tamelijk korte hals met onregelmatige plooien voorzien en dunner dan de +achterkop, de middelmatige lange staart aan den wortel afgeplat, +overigens echter rond; de pooten zijn betrekkelijk lang en forsch +gebouwd.</p> +<p>Van de 5 tot dusver bekende soorten van dit geslacht is de +<span class="ex">Doornhagedis</span> of <span class="ex">Hardoen</span> +(<i lang="la-x-bio">Steltio vulgaris</i>), voor ons de belangrijkste, +omdat zij ook nog in Europa aangetroffen wordt, n.l. in Europeesch +Turkije en op eenige eilanden van de Egeïsche Zee. Bovendien is +zij over het grootste deel van Klein-Azië, Syrië, +Noord-Arabië en Egypte verbreid. In volwassen toestand bedraagt +haar lengte 28 cM., waarvan 17 cM. op den staart komen. Haar kleur en +teekening zijn, evenals bij vele andere Hagedissen, tamelijk +uiteenloopend. De bruingele kleur van de bovenzijde kan verdonkeren tot +zwartachtig grijs of verbleeken tot isabel; de teekening bestaat uit +groote, lichtgele plekken op het midden van den rug en zwarte stippels. +De onderzijde is op geelachtigen grond donker gevlekt en geteekend, de +onderzijde van den staart evenwel effenkleurig: vuiloranje of +okergeel.</p> +<p>Veel talrijker dan in Europa ontmoet men deze Hagedis in +Noordoost-Afrika. De „Hardoen”, gelijk de Arabieren haar +noemen, is een algemeen bekend dier. Hem ziet men bijna overal, +dikwijls bij dozijnen te gelijk of in nog grooter aantal op steenen, +rotsen, muren en in huizen, bij welker wanden hij even behendig op en +neer klautert als bij hellende steenmassa’s. Hoewel hij een +eenigszins plomp voorkomen heeft, staat hij, wat vlugheid van beweging +betreft, nagenoeg niet achter bij onze Hagedissen.</p> +<p>Het voedsel van den Hardoen bestaat hoofdzakelijk, zoo niet +uitsluitend uit groote Insecten, vooral Vliegen, Vlinders en +verschillende soorten van <span class="corr" id="xd21e550" title= +"Bron: Vliesvleugelingen">Vliesvleugeligen</span>. Zoo verdienstelijk +hij zich maakt door het vangen van gene, zoo schadelijk blijkt hij te +zijn door het verslinden <span class="pagenum">[<a id="xd21e553" href= +"#xd21e553" name="xd21e553">14</a>]</span>van Bijen, gelijk o.a. op de +Grieksche eilanden herhaaldelijk gebleken is.</p> +<div class="figure xd21e555width"><img src="images/p3013.jpg" alt= +"Hardoen (Stellio vulgaris). ½ v.d. ware grootte." width="469" +height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Hardoen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Stellio vulgaris</i>). ½ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>In Egypte wordt de Hardoen, evenals alle groote soorten van +Hagedissen, door de Slangenbezweerders gevangen en aan het publiek +vertoond.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Doornstaarten</span> (<i lang= +"la-x-bio">Uromastix</i>) zijn groote, plompe Agamen, die woeste +landstreken van Noord-Afrika en Zuid-Azië bewonen. De driezijdige, +platte kop, welks korte snuit stomp afgerond is, herinnert aan dien van +een Schildpad; talrijke, gekronkelde huidplooien omgeven den hals; de +korte, plompe, breede en lage romp is met kleine, gelijkvormige, +afgerond vierzijdige schubjes bedekt; de schubben van den eveneens +afgeplatten staart zijn vooral aan de bovenzijde gordelsgewijs +gerangschikt en eindigen van achteren in een doorn. De korte, krachtige +pooten hebben tamelijk lange teenen, die met sterk gekromde klauwen +gewapend zijn.</p> +<p>De <span class="ex">Doornstaart</span> of <span class= +"ex">Dabb</span> der Arabieren (<i lang="la-x-bio">Uromastix +spinipes</i>) kan een lengte van 46 cM. bereiken, waarvan ongeveer 19 +cM. op den staart komen; zijn kleur is tamelijk effen, van boven +grijsbruin of olijfkleurig met onregelmatige, bruine vlekken, van +onderen geelachtig, gedurende den paartijd van boven glanzig grasgroen, +van onderen groenachtig geel.</p> +<p>De Doornstaart is minder plomp van beweging dan van uitzicht; naar +het schijnt, toont hij dit vooral gedurende de schemering. Hij bewoont +woeste, steenachtige gewesten, zonder evenwel de nabijheid van de door +menschen bewoonde plaatsen te vermijden. In de echte zandwoestijn komt +hij niet voor; geregeld ontmoet men hem echter in alle vlakten, die +door den nu en dan vallenden regen met een, zij het dan ook zeer +armoedig, plantenkleed bedekt zijn. Over dag ziet men hem soms +onbeschut op de rotsen zitten, blootgesteld aan de verwarmende +zonnestralen; gewoonlijk echter is hij half verborgen in de breede +spleten van het gesteente. In zeer gunstig gelegen oorden, dus in +zulke, die hem ontoegankelijke schuilplaatsen verschaffen, merkt men +deze dieren soms in <span class="corr" id="xd21e590" title= +"Bron: annzienlijken">aanzienlijken</span> getale op: ik herinner mij, +ze bij dozijnen in één rotsspleet te hebben gezien. Waar +dergelijke toevluchtsoorden ontbreken, graaft hij holen in ’t +zand, die hij over dag slechts dan verlaat, als hij zich in de zon wil +koesteren, in de heete middaguren echter weer opzoekt.</p> +<p>Bij het ontmoeten van een mensch snelt de Doornstaart met +vreemdsoortige, slangsgewijze kronkelingen van den korten en plompen +romp en den stijven staart naar zijn hol. Zoolang hij den mensch nog +niet heeft opgemerkt, begeeft hij zich langzaam met waggelende schreden +daarheen, intusschen den kop nu eens naar de eene, dan weer naar de +andere zijde wendend, als om de grootst mogelijke voorzichtigheid te +betrachten. In zijn schuilhoek houdt hij zich na het bereiken van een +zekere diepte volkomen stil; daar hij schijnt te weten, dat men hem +hier niet volgen kan. Als men hem toevallig opzettelijk den weg naar +zijn woning afsnijdt, blijft hij staan, laat een dof geblaas hooren en +maakt zich tot den aanval gereed. Zijn voornaamste wapen is de staart, +waarmede hij krachtige en gevoelige slagen kan toebrengen. Zelden maakt +hij van zijn gebit gebruik; wanneer dit geschiedt, laat hij het +gegrepen voorwerp niet licht weer los, al zou men hem de kaken +stukbreken.</p> +<p>Alle Doornstaarten zijn planteneters, die zich met allerlei bladen +en bloemen, graszaden en andere droge vruchten voeden en slechts bij +uitzondering dierlijke stoffen gebruiken. Bij de Arabieren ziet men den +Dabb nu en dan in gevangenschap, omdat zijn tegenwoordigheid beschouwd +wordt als zegenrijk voor het huis; bovendien worden de 21 ringen van +zijn staart in verband gebracht met de een of andere legende, waarin +het genoemde getal een rol speelt. De Bedoeïnen echter maken jacht +op den Doornstaart, dien zij vetmesten en vervolgens opeten.</p> +<hr class="tb"> +<p>Tot de Agamen behoort ook nog een van de vreemdsoortigste +Hagedissen, die men kent, n.l. den <span class="ex">Moloch</span> +(<i lang="la-x-bio">Moloch horridus</i>), een bewoner van Zuid- en +West-Australië. De kop is zeer klein en smal, de romp forsch +gebouwd, plat, aan dien van een Pad herinnerend; de afgeronde staart is +iets korter dan de romp, aan het einde afgeknot. De pooten zijn +tamelijk stevig, de teenen buitengewoon kort en dik en met lange +klauwen gewapend. Op het midden van den hals komt een langwerpige bult +voor, met groote, zijwaarts gerichte doornen. De kop, de hals en de +romp zijn met schilden van onregelmatigen vorm bekleed, ieder eindigend +in een stekel, die op een rozendoorn gelijkt. De lengte en de kromming +van deze stekels is verschillend. De onderzijde is oneffen, maar niet +stekelig. De kleur van dit dier maakt een aangenamen indruk, van boven +kastanjebruin met drie streepvormige, overlangsche vlekken. Totale +lengte 18 à 22 cM.</p> +<p>Eerst in den laatsten tijd is men bekend geworden met de levenswijze +van dit dier, dat door de kolonisten „Stekelhagedis” of +„Doornduivel” wordt genoemd. Het bewoont zeer zandige +terreinen. Uit de kleinheid en verborgen ligging van zijne oogen, +zoowel als uit zijn geheele uiterlijk, kan men afleiden, dat het over +dag werkzaam is en misschien nooit, althans zeer zelden, ’s +nachts zijn rustplaats verlaat. Het kan, gelijk gebleken is, vlug +loopen, maar beweegt zich in den regel zeer langzaam. Zijn voedsel +schijnt hoofdzakelijk uit Mieren te bestaan, nu en dan ook wel uit +plantaardige stoffen.</p> +<p>De Moloch verdient zijn naam, die aan de sombere godenleer van de +Kanaänieten ontleend is, slechts ten halve; ondanks zijn +schrikwekkend uiterlijk, is hij zachtzinnig van aard. Hij heeft geen +andere verweermiddelen dan zijne stekels en ook deze zijn zoo zwak, dat +een behendige vanger zich niet licht er aan kwetsen zal. Hij kan niet +bijten, zooals reeds uit de kleinheid van zijn bek valt af te +leiden.</p> +<hr class="tb"> +<p>De familie van de <span class="ex">Legoeanen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Iguanidae</i>) neemt in Amerika de plaats in van de tot de +Oude Wereld beperkte Agamen, maar omvat een veel grooter aantal +soorten; bovendien vertoonen deze meer verscheidenheid van vorm. Van de +Agamen verschillen zij vooral, doordat hunne aan den wortel ronde, +nader bij de spits breedere en meer samengedrukte tanden bevestigd zijn +aan de binnenzijde van een beenige lijst, die den rand van de kaak +vormt.</p> +<p>De Legoeanen zijn in hooge mate karakteristiek voor Zuid- en +<span class="corr" id="xd21e623" title= +"Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span> en worden hier overal in +zeer grooten getale aangetroffen; hun verbreidingsgebied strekt zich +ook over de warmste gedeelten van Noord-Amerika uit. Verscheidene +soorten zijn belangrijk wegens haar vleesch en hare eieren, die gaarne +door den mensch gegeten worden.</p> +<hr class="tb"> +<p>In alle warme gewesten van Amerika wordt in wouden, bosschen en +tuinen een talrijk geslacht van <span class="pagenum">[<a id="xd21e630" +href="#xd21e630" name="xd21e630">15</a>]</span>allerliefste Hagedissen +gevonden, die den naam <span class="ex">Anolis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Anolis</i>), welke zij op de Antillen dragen, in onze taal +behouden hebben. Een belangrijk kenmerk van deze dieren is het maaksel +van den voet. De voorpooten zijn korter dan de achterpooten, doch +overigens even goed ontwikkeld als deze. De groote voet heeft vijf +teenen van zeer ongelijke lengte, welker middelste leden, evenals bij +de Gekko’s, verbreed en op de zool van fijne dwarsplooien +voorzien zijn. De huid van deze dieren prijkt met prachtige kleuren en +bezit (in veel hoogere mate dan die van den meer algemeen bekenden +Kameleon) de eigenschap om van kleur te veranderen.</p> +<div class="figure xd21e638width"><img src="images/p3015.jpg" alt= +"Moloch (Moloch horridus). Ware grootte." width="720" height="573"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Moloch</span> (<i lang= +"la-x-bio">Moloch horridus</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>Iedere wetenschappelijk ontwikkelde reiziger, die een deel van Zuid- +of <span class="corr" id="xd21e650" title= +"Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span> doorzoekt, voegt eenige +vroeger niet beschreven leden toe aan deze groep, die thans reeds uit +meer dan 100 soorten bestaat. Anolis vindt men overal, in ieder woud, +in ieder bosch, in ieder plantsoen; soms verlaten zij de boomen en +verschijnen op en in de huizen, in de galerijen en zelfs in de kamers; +zij trekken dus zeer de aandacht en kunnen hoogstens alleen in de +dichte wouden onopgemerkt blijven. Het is wel mogelijk, dat men in +’t donkere oerwoud slechts bij toeval een van deze dieren te zien +krijgt, terwijl het stil en bewegingloos op een tak zit; in de +nabijheid van bewoonde plaatsen is de mensch in zekeren zin gedwongen +om op hen te letten. Buitengewoon levendig, behendig, vlug en vaardig, +maken zij jacht op allerlei Gelede Dieren, vangen hier een Mug, een +Vlinder, een Kever, onderzoeken ginds een spleet, die aan een Spin tot +schuilplaats dient, en maken zich meester van dit dier; als roofdieren +loeren zij op hun prooi, schieten er bliksemsnel op toe, als een Kat +die een Muis vervolgt, en grijpen haar met nagenoeg nimmer falende +zekerheid. Aanhoudend leven zij op voet van oorlog met hunne +soortgenooten. „Zoodra een Anolis”, verhaalt Nicolson, +„een ander dier van zijn soort bemerkt, spoedt hij zich naar +dezen concurrent, die hem als een dappere held afwacht. De beide +duellanten keeren en wenden zich vóór den strijd bijna +als hanen, bewegen snel en hevig den kop op en neer, blazen de keel op +en kijken elkander met fonkelende blikken aan. Door een onverhoedschen, +woedenden aanval tracht de een den anderen te overrompelen. Als beide +tegenstanders even sterk zijn, komt er aan den strijd, die meestal in +de boomen uitgevochten wordt, niet spoedig een einde”.</p> +<p>Daar deze dieren onschadelijk zijn en een vriendelijken indruk +maken, beschouwt men ze nergens met tegenzin, op sommige plaatsen zelfs +met welwillendheid, misschien wel uit erkentelijkheid voor de goede +diensten, die zij door het vangen van Insecten bewijzen. Alle soorten +kunnen, als zij goed behandeld worden, de gevangenschap geruimen tijd +verdragen; het is niet moeilijk ze levend naar Europa te brengen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Als vertegenwoordiger van dit geslacht zullen wij den <span class= +"ex">Roodkeeligen Anolis</span> (<i lang="la-x-bio">Anolis +carolinensis</i>) beschrijven. Bij het levende dier is de bovenzijde +glanzig groen, de onderzijde zilverwit, de vuurroode keelzak met witte +schubben bedekt, de slaapstreek zwart, een groote oogvlek boven de +okselholte blauw en de staartstreek met zwarte stippels geteekend. Het +groen heeft echter dikwijls een min of meer bruinachtige tint of is +door bruin vervangen; ook andere kleurswijzigingen komen veelvuldig +voor. De lengte, die bij de mannetjes en wijfjes verschilt, bedraagt 14 +à 22 cM., waarvan twee derde op den staart komt.</p> +<p>In Louisiana, Carolina en op Cuba is de Roodkeelige Anolis een van +de meest gewone Hagedissen; men vindt hem hier op boomen, omheiningen +van tuinen, aan den buitenkant van woonhuizen en niet zelden ook +daarbinnen. Op de boomen beweegt hij zich verwonderlijk snel en vlug, +met sprongen twaalfmaal zoover als zijn lichaam lang is, van den eenen +tak of boom op den anderen. Ieder blad, dat hij aanraakt, kan hem een +voldoenden steun verschaffen; daar zijne breede vingers zich, evenals +die der Gekko’s, oogenblikkelijk hechten aan de voorwerpen, +waartegen zij aangedrukt worden, hoe glad deze ook zijn, glad gewreven +hout en glas niet uitgezonderd; zelfs kan hij langs <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e667" href="#xd21e667" name= +"xd21e667">16</a>]</span>den zolder van een vertrek loopen. Gevangen +exemplaren worden na zeer korten tijd tam en komen daarom zelfs bij +lieden, die overigens geen groote liefhebbers van Kruipende Dieren +zijn, dikwijls voor. Niet zelden worden zij levend naar Europa +gebracht.</p> +<div class="figure xd21e669width"><img src="images/p3016.jpg" alt= +"Helmbasiliscus (Basiliscus americanus). ⅓ v. d. ware grootte." +width="720" height="711"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Helmbasiliscus</span> (<i lang= +"la-x-bio">Basiliscus americanus</i>). ⅓ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<hr class="tb"> +<p><span class="ex">Basiliscus</span> noemden de oude Grieken en +Romeinen een fabelachtig monster, dat op een Slang geleek, met +bovennatuurlijke krachten begaafd was, een zeer afschrikwekkend +voorkomen had, op onnatuurlijke wijze ontstaan was en onheil bracht +over allerlei levende wezens, zelfs over menschen. De huishaan, de +Slang en de Pad speelden een rol bij het voortbrengen van dit monster. +Wanstaltige eieren, door een haan gelegd, werden door Slangen en Padden +medegenomen en uitgebroed. De Basiliscus had vleugels aan den romp, een +kroon op den kop, vier pooten als die van een haan en een staart als +een Slang; de vergiftige blikken van zijne fonkelende oogen hadden een +nog schadelijker werking dan het „booze oog”, waarvoor de +hedendaagsche bewoners van Zuid-Europa en van het Oosten zoo bevreesd +zijn. Het van hem uitgaande gif verspreidde zich, naar gezegd werd, +door de lucht en doodde alle levende wezens, die er mede in aanraking +kwamen; de vruchten vielen verrot van de boomen, gras en kruiden +verschroeiden, de Vogels tuimelden dood ter aarde, paard en ruiter +bezweken. Slechts één dier was in staat om den Basiliscus +te verjagen en onschadelijk te maken: een van de dieren, waardoor hij +werd voortgebracht, n.l. de huishaan. Zijn gekraai, dat de spoken +verjaagt, noopte ook de Basilisken om naar het binnenste van de aarde +de wijk te nemen.</p> +<p>Met den naam van dit monster wordt door de dierkundigen een geslacht +van Legoeanen aangeduid. Het mannetje is gekenmerkt door het bezit van +een hoogen, vliezigen helm op den achterkop en van een vliezigen kam, +die door de doornuitsteeksels van de wervels gesteund wordt, op den rug +en op het begin van den staart.</p> +<p>De <span class="ex">Helmbasiliscus</span> (<i lang= +"la-x-bio">Basiliscus americanus</i>), heeft op den kop een spits +toeloopende kap, van buiten met gekielde schubben bekleed en van binnen +door een kraakbeenige lijst gesteund. Het levende dier heeft +waarschijnlijk een groene kleur; bij de in spiritus bewaarde exemplaren +is de bovenzijde roodachtig bruin, de onderzijde vuilwit; +onregelmatige, afgebroken dwarsstrepen loopen van den rug langs de +zijden; achter het oog en bij den mondhoek komt een witte streep voor. +Totale lengte 80 cM., staartlengte 56 cM. Het vaderland van deze soort +is Panama en Costarica. Haar voedsel bestaat, voorzoover men weet, +uitsluitend uit plantaardige stoffen.</p> +<hr class="tb"> +<p>De Galapagos-eilanden hebben een zeer eigenaardige fauna en flora: +de daar levende planten en dieren worden voor ’t meerendeel +nergens anders gevonden. Men vindt er o. a. vier soorten van +Hagedissen, die tot de Legoeanen behooren, waarbij twee, die hoogst +merkwaardige afwijkingen vertoonen. Geen van beide is vlug van +beweging; haar voedsel bestaat uit planten; de eene leeft op het land, +de andere behoort in ’t water thuis en is de eenige Hagedis, die +recht heeft op den naam van zeedier, de eenige, die uitsluitend van +waterplanten leeft.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Zeehagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Amblyrhynchus cristatus</i>), een zeer groote Legoeaan, met +een totale lengte van 135 cM., waarvan 80 cM. op den staart komen, kan +een gewicht van 12 KG. bereiken. De geheele bovenzijde van den kop is +bekleed met een mozaïek van schilden <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e708" href="#xd21e708" name="xd21e708">17</a>]</span>van +veelhoekigen, meestal 4- à 6-zijdigen vorm en van ongelijke +grootte. Het lichaam is grootendeels zeer krachtig gebouwd en op hals, +nek en rug voorzien van een zijdelings samengedrukten kam, die zich tot +aan de spits van den staart uitstrekt.</p> +<p>De kleur en de teekening veranderen met den leeftijd. Op den rug +wisselen vuilgrijze en zwarte vlekken, die meer of minder regelmatige, +dwarse strepen of reeksen vormen, met elkander af. De kop is van +onderen donker vuilgrijs, de keelstreek zwart, de buikzijde overigens +vuil geelbruin, de kam op den rug met afwisselende, gele en zwarte, of +grijze en zwarte strepen geteekend. Bij uitzondering ontmoet men zuiver +zwarte exemplaren.</p> +<p>Op de Galapagos-eilanden is het aantal Zeehagedissen zeer groot. Op +het land houden zij zich steeds aan de rotsachtige kust op; nooit ziet +men ze meer dan tien schreden van de zee verwijderd.</p> +<p>Zij zwemmen zeer snel en zonder inspanning met slangsgewijze +kronkelingen van den romp en den afgeplatten staart; de voeten worden +bij deze beweging niet gebruikt, maar tegen de zijden van den romp +aangedrukt. Een matroos liet een Zeehagedis, die met een groot gewicht +bezwaard was, in de zee zakken, in de meening haar op deze wijze +oogenblikkelijk te zullen dooden; tot zijn verwondering had het dier +niets geleden, toen hij het na verloop van een uur weer boven water +bracht. De ledematen zijn met sterke klauwen gewapend en hierdoor +uitmuntend geschikt voor het kruipen over de oneffene oppervlakte der +verbrokkelde lavamassa, waaruit de kust bestaat. Op zulke plaatsen, +eenige meters boven de branding ziet men deze niet fraaie +Reptiliën bij troepjes van 6 of 7 op de zwarte rotsen zitten, waar +zij zich met wijd uitgestrekte pooten in de zon koesteren.</p> +<p>Opmerkelijk is het, dat dit dier niet in het water vlucht, wanneer +het beangst wordt gemaakt. Men kan het licht op een in de zee +vooruitstekende plaats drijven; hier evenwel laat het zich eerder bij +den staart grijpen, dan dat het in ’t water springt. Het +verdedigt zich niet tegen den mensch.</p> +<hr class="tb"> +<p>De andere vreemdsoortige Hagedis van de Galapagos-eilanden, die wij +<span class="ex">Klierenkop</span> (<i lang="la-x-bio">Conolophus +subcristatus</i>) zullen noemen, is zoo mogelijk nog plomper en logger +van beweging dan de vorige. Zij is even leelijk als deze en heeft +wegens den kleinen gelaatshoek een buitengewoon dom voorkomen. De meer +of minder helder citroengele kleur van den kop gaat op den rug naast +den kam in steenrood of roestrood, verder zijwaarts door roodbruin in +vuil donkerbruin over. Dit dier bereikt een lengte van 107 cM., waarvan +54 cM. op den staart komen. Zijne bewegingen zijn traag en slaperig. +Het bewoont holen, die het soms in hoopen lavagruis, vaker evenwel op +vlakke plaatsen van het zachte, vulkanische gesteente graaft. Het zoekt +zijn voedsel over dag en verwijdert zich niet ver van zijn woning. Als +men het bevreesd maakt, zoekt het op zeer linksche wijze zijn +schuilhoek weer op. Wegens den steilen stand zijner pooten kan het zich +niet snel bewegen, tenzij bij een helling naar beneden. Het toont geen +vrees, als men het nadert, maar kromt den staart omhoog, richt het +voorste deel van het lichaam op door het strekken van de voorpooten, +maakt met den kop snelle, knikkende bewegingen in loodrechte richting +en trekt een zeer boos gezicht, hierover behoeft men zich echter niet +veel te bekommeren, daar het voldoende is met den voet op den grond te +stampen om dezen planteneter te nopen den staart te laten zakken en zoo +snel mogelijk het hazenpad te kiezen.</p> +<hr class="tb"> +<p>„Twee soorten van bloeiende ingas” (Amerikaansche boomen +van de familie der mimosaceën) „hadden een buitengewoon +groot aantal Legoeanen aangelokt. Telkens als onze roeiriemen in het +water plonsden, stortten 3 of 4 van deze groote dieren zich uit de +boomen in ’t water, of verdwenen, merkwaardig vlug van de eene +twijg op de andere sluipend, in het dichte gebladerte van de kroon, +welk toevluchtsoord hen echter niet tegen het scherpziende oog van de +Indianen en hunne wis treffende pijlen beschutten kon. Er volgde een +tooneel vol leven en beweging, waarbij ieder zich beijverde om van dit +kostelijke wild de grootst mogelijke hoeveelheid te verkrijgen. De +jacht met geweren leverde minder goede uitkomsten dan die met pijlen; +de met hagel geschoten Legoeanen storten zich oogenblikkelijk in +’t water, voor zoover zij niet doodelijk gewond waren, en kwamen +niet weder te voorschijn; door de lange pijlen werd dit echter +verhinderd. Wij schoten verscheidene exemplaren van 2 M. lengte en 30 +cM. dikte. In weerwil van het schrikwekkend voorkomen dezer dieren is +hun vleesch uitmuntend en zijn hunne eieren zeer smakelijk. Dat zij +steeds zeldzamer worden, is voor een groot deel toe te schrijven aan +hun eetbaarheid; vooral is dit het geval in de kuststreken, waar niet +alleen inboorlingen, maar ook Europeanen, kleurlingen en zwarten jacht +op hen maken.”</p> +<p>Met deze woorden beschrijft <span class="sc">Schomburgk</span> een +ontmoeting met den <span class="ex">Legoeaan</span> (<i lang= +"la-x-bio">Iguana tuberculata</i>), de meest bekende vertegenwoordiger +van het uit twee soorten bestaande geslacht en in zekeren zin het type +van de familie van dien naam. Het geslacht kenmerkt zich door den +langwerpigen, zijdelings samengedrukten romp, den grooten vierzijdigen +kop, met korten hals, de stevig ontwikkelde pooten, de zeer lange +teenen en den zeer langen staart, die zijdelings samengedrukt en met +gelijkvormige, gekielde schubben bedekt is; het voorste deel van den +grooten, hangenden keelzak draagt een stekeligen kam; de rugkam, die +uit lange, op zaagtanden gelijkende schubben bestaat, reikt van den nek +tot aan de spits van den staart.</p> +<p>De Legoeaan bereikt een lengte van 1.4 à 1.6 M., waarvan 1 M. +of meer voor den staart. De fraaie bladgroene kleur van zijn huid gaat +op sommige plaatsen in blauw, donkergroen, bruin en grijs over; de +onderzijde en de pooten zijn gestreept; de staart is met verscheidene +duidelijke, breede, donkere banden omgeven. De kleur kan trouwens zeer +verschillen, te meer, omdat de huid van den Legoeaan, evenals die van +den Kameleon, chromatophoren bevat.</p> +<p>Alle Legoeanen bewonen het tropische deel van Zuid-Amerika en de +landen om en in de Golf van Mexico, dus ook de Antillen; alle leven op +boomen, bij voorkeur op die, welke aan den waterkant staan. Hier +bewegen zij zich met groote behendigheid, springend en klimmend van de +eene twijg op de andere. Zeer goed weten zij zich tusschen de bladeren +te verbergen en onzichtbaar te maken voor het ongeoefende oog. Tegen +den avond dalen zij niet zelden op den bodem af en zoeken hier voedsel. +Een gevaar ontvluchten zij, indien dit mogelijk is, in de kroon van een +hoogen boom, of, zooals hierboven reeds gezegd werd, op den bodem van +het water, waar zij even goed thuis zijn, als de Waranen. Hoewel men +hen in de vrije natuur en in de gevangenschap nu en dan <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e748" href="#xd21e748" name= +"xd21e748">19</a>]</span>Insecten heeft zien eten, lijdt het geen +twijfel, dat plantaardige stoffen hun hoofdvoedsel zijn.</p> +<div class="figure xd21e750width"><img src="images/p3018.jpg" alt= +"Legoeaan (Iguana tuberculata). ⅕ v. d. ware grootte." width= +"497" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Legoeaan</span> (<i lang= +"la-x-bio">Iguana tuberculata</i>). ⅕ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Gewoonlijk vluchten zij bij ’t zien van den mensch, hun +gevaarlijksten vijand; in ’t nauw gebracht stellen zij zich +evenwel moedig te weer, blazen den keelzak op om een schrikwekkend +voorkomen te verkrijgen, sissen, blazen, springen op hun tegenstander +toe, trachten hem te bijten en laten hetgeen zij eens met hun krachtig +gebit gegrepen hebben, zoo licht niet meer los. Bovendien kunnen zij +met den krachtigen staart hevige en pijnlijke, ja zelfs gevaarlijke +slagen toebrengen.</p> +<p>Hoewel in West-Indië vrij algemeen beweerd wordt, dat het +vleesch van de Legoeanen ongezond is, en meer bepaaldelijk, dat het +sommige ziekten verergert, stoort niemand zich aan deze meening en +tracht ieder integendeel zich dit smakelijk gerecht te verschaffen. +<span class="sc">Catesby</span> zegt, dat de Legoeanen een courant +handelsartikel zijn en op het vasteland door voorname lieden voor hooge +prijzen gekocht worden. Het vleesch wordt gemakkelijk verteerbaar, +voedzaam en smakelijk genoemd; men eet het gebraden, maar vaker nog +gekookt. De eieren, die bijna geen eiwit bevatten en bij het koken niet +hard worden, dienen gewoonlijk voor het bereiden van soep. Het opsporen +van dit eigenaardige wild is het werk van een bepaald soort van jagers, +die verschillende wijzen van vangst in praktijk brengen. Gewoonlijk +gebruiken zij Honden, die voor deze jacht zijn afgericht.</p> +<p>Gevangen Legoeanen zijn aanvankelijk onhandelbaar en zeer valsch, +trachten hun meester te bijten en bedreigen ieder dier, dat in hun +nabijheid komt; niet zelden dooden zij kleine huisdieren of hunne +medegevangenen. Langzamerhand vermindert hun woede: na verloop van +eenige weken laten zij zich aanraken. Zij kunnen zoo tam worden, dat +men ze vrij in den tuin of in huis kan laten loopen. In Europa ziet men +ze soms in diergaarden.</p> +<hr class="tb"> +<p>Tot de Legoeanen rekent men tegenwoordig ook de <span class= +"ex">Padhagedissen</span> (<i lang="la-x-bio">Phrynosoma</i>), die zich +kenmerken door een korten, dikken, platten romp, een zeer korten kop en +een platten staart, die korter dan het overige lichaam, en vooral bij +den wortel zeer breed is. Zeer vallen zij in ’t oog door de +gedoornde schubben, die aan den achterkop en aan de zijden van den romp +tusschen de overige, kleinere opperhuidsvormingen gelegen zijn.</p> +<p>De bekendste vertegenwoordiger van dit geslacht, de <span class= +"ex">Tapayaxye</span> (<i lang="la-x-bio">Phrynosoma cornutum</i>), een +plomp, leelijk dier van 10 cM. lengte (waarbij 3.8 cM. voor den +staart), bewoont Mexico en de zuidwestelijke Vereenigde Staten. Het +wordt tegenwoordig vaak levend naar Europa gebracht en in +terrariën gehouden, waar het vooral bij felle zomerwarmte zeer +bedrijvig wordt. Men voedt het met levende Insecten, daar het doode +dieren versmaadt.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Gordelhagedissen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Zonuridae</i>) zijn o.a. kenbaar aan een diepe, met kleine +schubben bekleede huidplooi, die achter de voorste ledematen begint, +zich tot aan de achterpooten uitstrekt en een scheiding vormt tusschen +de rug- en de buikzijde van den romp. Haar lichaam is met dikke +schildjes en schubben bedekt. Deze vormen een soort van pantser, welks +beweeglijkheid bevorderd wordt door de genoemde groeve en door de +regelmatige plaatsing van de harde huidbekleedselen op dwarse reeksen +of gordels.</p> +<p>Sommige leden van deze familie komen in vorm en levenswijze met de +Hagedissen overeen; andere gelijken door de groote lengte van den romp, +de geringe ontwikkeling of het ontbreken der ledematen en de +bewegingswijze op Slangen. Zij bewonen de tropische gewesten van Afrika +tot Kaapland en Madagaskar. Hunne bewegingen zijn verrassend snel; die, +welker ledematen rudimentair zijn, kronkelen hun lichaam op hoogst +bevallige wijze, misschien iets langzamer dan onze Ringslang, maar toch +vlug en behendig; evenals hunne familieverwanten in ’t algemeen, +maken zij een aangenamen indruk. Eenige komen uitsluitend op den +vlakken grond voor, of kunnen zich hoogstens langs hellende vlakken +naar boven bewegen; andere daarentegen zijn rotsbewoners en ervaren +klimmers. Hun voedsel ontleenen zij aan het dierenrijk. Van hun +voortplanting is nog niet veel bekend; men weet echter, dat zij niet +veel van die der Hagedissen verschilt.</p> +<hr class="tb"> +<p>De tot deze groep behoorende <span class="ex">Gordelstaarten</span> +(<i lang="la-x-bio">Zonurus</i>), gelijken door hun kort ineengedrongen +gestalte op de Slingerstaarten; zij hebben vier pooten, een platten, +driezijdigen kop en een dikken, middelmatig langen staart. De bovenhals +en de rug zijn bekleed met groote, vierzijdige, schilden of schubben, +die dwarse reeksen vormen, de onderdeelen met groote, plaatvormige +schilden, de ledematen aan de bovenzijde met gekielde schubben, die +elkander dakpansgewijs bedekken; kransgewijs geplaatste stekelschubben +beschutten den staart.</p> +<p>Het door den <span class="ex">Gordelstaart</span> (<i lang= +"la-x-bio">Zonurus cordylus</i>) bewoonde gebied strekt zich van het +Kaapland noordwaarts tot aan de Kunene-rivier uit. Dit dier is 18 cM. +lang en zeer ongelijk van kleur. Bij de meeste exemplaren zijn de rug +en de staart vuil oranjegeel, de kop en de pooten lichter geel, de +onderdeelen wit; andere hebben zwartbruine bovendeelen; bij nog andere +zijn deze op bruinen grond donkerder gestreept, enz. Alle +Gordelstaarten bewonen rotsachtige gewesten, bij voorkeur steile, +moeielijk toegankelijke hellingen. Hier loopen zij tamelijk langzaam +rond en zoeken voedsel of warmte, totdat het een of ander gevaar hen +opschrikt en noopt hun schuilplaats op te zoeken. Zij zijn niet +gemakkelijk te vangen, zelfs wanneer men hun woonplaatsen kan bereiken; +zij klemmen zich buitengewoon stevig vast; als men ze losrukken wil, +houdt men vaker den staart dan het dier in de hand.</p> +<hr class="tb"> +<p>Nauw verwant aan de leden der vorige groep zijn de <span class= +"ex">Slanghagedissen</span> (<i lang="la-x-bio">Anguidae</i>), die zich +van de Gordelhagedissen hoofdzakelijk onderscheiden, doordat haar huid +beenplaten bevat, waarin onregelmatige, vertakte of straalsgewijs +gerangschikte kanalen voorkomen en doordat zij het voorste deel van de +tong in een scheede van het achterste deel terugtrekken kunnen. Alle +leden van deze familie leven op den grond, slechts weinige soorten +beklimmen ook wel lage struiken en scheefstaande boomen.</p> +<hr class="tb"> +<p>In schaduwrijke dalen van de steppen Nazyn en Koeman aan den Wolga, +later ook bij de rivieren Terek en Sarpa, ontdekte <span class= +"sc">Pallas</span> een groote Slanghagedis; de Russen noemen haar +<span class="ex">Scheltopoesik</span>, evenals alle op Slangen +gelijkende dieren. Andere <span class="pagenum">[<a id="xd21e837" href= +"#xd21e837" name="xd21e837">20</a>]</span>onderzoekers vonden deze +soort in Hongarije, Istrië, Dalmatië, Griekenland, +Klein-Azië, Syrië, Perzië, Transkaukasië, +Transkaspië en Toerkestan. <span class="sc">Erber</span> ontmoette +haar het veelvuldigst in de nabijheid van het Lago di Bocagnazzo bij +Zara in Dalmatië, maar ook elders bijna in het geheele land. Hare +liefste verblijfplaatsen zijn dalen, die dicht begroeid zijn met +struikgewas; deze verschaffen haar zulke uitmuntende schuilhoeken, dat +zij, ondanks haar aanzienlijke grootte, niet licht wordt opgemerkt, +vooral omdat zij, bewust van haar weerloosheid, bij de nadering van den +mensch geregeld vlucht. Allen, die de levenswijze van deze Hagedis +hebben nagegaan, prijzen haar als een van de nuttigste Reptiliën, +daar zij zich hoofdzakelijk met schadelijke dieren voedt. Haar gewone +buit bestaat uit Muizen en Slakken; de laatstgenoemde worden met schelp +en al verzwolgen; zij maakt echter ook jacht op Adders, die zij doodt +en verslindt, zonder zich te bekommeren om de voor andere Hagedissen +noodlottige giftanden. Toen <span class="sc">Erber</span> eens een +Scheltopoesik in het hok van een Adder plaatste, nam zoowel deze als +gene onmiddellijk een dreigende houding aan, hoewel beide de +tegenwoordigheid van andere Slangen met onverschilligheid hadden +gadegeslagen. Daar de genoemde onderzoeker slechts één +Scheltopoesik bezat, wilde hij dezen niet in gevaar brengen en nam hem +weer weg. Toch wordt, waarschijnlijk op grond van latere proeven, de +Scheltopoesik door <span class="sc">Erber</span> een der bedrijvigste +verdelgers van Adders genoemd. Ondanks zijn geschiktheid voor ’t +rooversbedrijf komt het niet in hem op tegen den mensch zijne wapenen +te gebruiken; hij bijt nooit, laat zonder vrees toe, dat men hem in de +handen neemt en schijnt zelfs mettertijd een zekere genegenheid voor +zijn verzorger op te vatten. Van andere Hagedissen onderscheidt hij +zich zeer gunstig door zijn bedrijvigheid. Hij is aanhoudend in +beweging, kruipt met bevallige kronkelingen voortdurend in zijn kooi +rond, beweegt tastend de tong heen en weer en onderzoekt zeer +zorgvuldig iedere holte, iedere spleet tusschen de steenen en het mos. +Als men hem in de kamer vrij laat rondkruipen, begint hij onmiddellijk +jacht te maken op allerlei ongedierte; de leelijke Kakkerlakken, die in +zoovele woningen voorkomen, zoekt hij in al hunne schuilhoeken op en +vervolgt ze zelfs in den schoorsteen.</p> +<div class="figure xd21e849width"><img src="images/p3020.jpg" alt= +"Gordelstaart (Zonurus cordylus). Ware grootte." width="720" height= +"474"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gordelstaart</span> (<i lang= +"la-x-bio">Zonurus cordylus</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>Merkwaardig is de wijze, waarop de Scheltopoesik een Muis, een Mol +of dergelijk dier vangt en doodt. Direct na het grijpen van den buit +begint hij zich met ongeloofelijke snelheid rond te wentelen; deze +beweging wordt voortgezet, totdat het slachtoffer zoo suf en duizelig +is, dat het zijn vijand niet meer ontkomen kan. Nu eerst verbrijzelt de +Scheltopoesik den kop van zijn buit en begint hem te verslinden; +hiervoor wordt een geruimen tijd vereischt, daar hij zijn prooi steeds +stuksgewijs verzwelgt en zijn gebit niet scherp genoeg is om de huid en +de pezen door te snijden. Voor Hagedissen is hij een zeer lastige +buurman, daar hij haar den staart afbijt en dezen verslindt; van het +overige lichaam schijnt hij niet te houden.</p> +<p>De <span class="ex">Scheltopoesik</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ophisaurus apus</i>, <i lang="la-x-bio">Pseudopus +Pallasii</i>) vertegenwoordigt het geslacht der <span class= +"ex">Gepantserde Slanghagedissen</span>, dat zich door de volgende +kenmerken onderscheidt: De romp, welke op dien van een Slang gelijkt, +is lang, rolvormig, een weinig zijdelings samengedrukt en bijna even +dik als de hals; de duidelijk begrensde, vierhoekige kop eindigt in een +spitsen snuit en is bijna even lang als hoog; de dunne, in een punt +uitloopende staart is iets langer dan het overige lichaam. Van de +voorpooten is geen spoor aanwezig; de achterste ledematen zijn door +knobbeltjes aan weerszijden van de kloakopening aangeduid. De oogen +hebben een ronde pupil en volkomen leden; de gehooropeningen zijn als +kleine, overlangsche spleten duidelijk zichtbaar.—De gewone kleur +van de genoemde soort is vuil roodbruin of donker stroogeel: de kop is +een weinig lichter, de benedenzijde van den romp bruinachtig +vleeschrood. Oude exemplaren zijn na de vervelling van boven donker +koperrood, op den kop roodachtig groen. De jongen zijn op grijzen grond +donkerbruin gevlekt en met dwarsbanden geteekend; soortgelijke, +donkere, dwarse strepen bevinden zich aan de zijden van den kop. Van de +totale lengte, die 1.1 M. bedraagt, komen 65 cM. op den staart; de +rudimentaire achterpooten zijn ongeveer 1 cM. lang.</p> +<hr class="tb"> +<p>Niet slechts van de voorste, maar ook van de achterste pooten is +uitwendig geen spoor meer te zien bij een soort, die de oostelijk +Vereenigde Staten en Mexico bewoont en door de Anglo-Amerikanen +<span class="ex">Glasslang</span> (<span class="ex">Glasssnake</span>) +wordt genoemd (<i lang="la-x-bio">Ophisaurus ventalis</i>); aan het +geraamte merkt men echter een <span class="pagenum">[<a id="xd21e887" +href="#xd21e887" name="xd21e887">21</a>]</span>weinig ontwikkelden +schouder- en heupgordel op. Als Hagedis is dit dier uitwendig kenbaar +aan de oogleden, die voor beweging geschikt zijn, en aan het +trommelvlies. Zijn kleur is zeer verschillend. Enkele exemplaren zijn +helder groen met zwarte en gele vlekken, andere bruinachtig met +donkerbruine strepen op de zijden, nog andere hebben oogvlekken op +bruinen grond. De lengte bedraagt ongeveer 80 cM.</p> +<p>De Glasslang bewoont bij voorkeur zeer droge terreinen, maar steeds +zulke, die haar geschikte schuilplaatsen aanbieden. De wortels van een +ouden boom of stronk, holen in heuvelhellingen, enz. verschaffen haar +een toevluchtsoord, waarin zij na elke storing zoo spoedig mogelijk de +wijk neemt. Zij komt zeer vroeg in ’t voorjaar, vroeger dan de +Slangen, te voorschijn en houdt zich reeds ijverig met de jacht bezig, +terwijl deze nog in winterslaap verkeeren. Haar voedsel bestaat uit +Insecten en kleine Reptiliën, vooral jonge Hagedissen en +dergelijke dieren.</p> +<p>Deze door fraaie teekening en zachtzinnigen aard aanbevelenswaardige +soort kan niet gemakkelijk in onbeschadigden toestand gevangen worden, +omdat zij bij aanraking buitengewoon licht breekt en dus haar naam met +volle recht draagt. Dit zal wel de reden zijn, waarom men haar zoo +zelden in een terrarium te zien krijgt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Aan het ontbreken van de groeve aan weerszijden van den romp, het +gemis van voorste en achterste ledematen, de kleine en meestal +verborgen gehooropening en de lichaamsbekleeding, die uit kleine +zeszijdige, gladde, glanzige schubben bestaat, welke overlangsche +reeksen, aan de zijden van ’t lichaam echter dwarse rijen vormen, +zijn de <span class="ex">Hazelwormen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Anguis</i>) uitwendig kenbaar. Een algemeen bekende +vertegenwoordiger van dit geslacht is de <span class= +"ex">Hazelworm</span>, die in Gelderland ook wel <span class= +"ex">Blindslang</span> wordt genoemd (<i lang="la-x-bio">Anguis +fragilis</i>). Bij ons treft men deze soort in de zandstreken van alle +oostelijke provinciën aan, niet in de duinstreken (<span class= +"sc">Ritzema Bos</span>).</p> +<p>De bovendeelen zijn gewoonlijk fraai loodkleurig grijs, de zijden +roodachtig bruin; de buik is blauwachtig zwart en prijkt dikwijls met +geelwitte stippels; het zal echter moeielijk zijn twee Hazelwormen te +vinden, die volkomen gelijke kleur hebben. <span class="sc">O. +Lenz</span> verhaalt, dat er bij de 33 exemplaren, die hij eens in den +tijd van een halfuur op een terrein van ongeveer 600 schreden omvang +buit maakte, geen twee waren, die in kleur en teekening volkomen +overeenstemden. Zeer oude exemplaren hebben op de bovenzijde dikwijls +groote of kleine, op overlangsche reeksen geplaatste, fraaie, blauwe +vlekken en stippels. De jongen zijn aan de rugzijde zilverwit, aan de +buikzijde zwart en van boven met één breede of twee +smalle, donkerzwarte strepen geteekend. Het mannetje en het wijfje +verschillen niet in kleur; beide zijn echter in staat van kleur te +veranderen. De iris is geelrood. Het volwassen dier heeft een lengte +van 43 cM., met inbegrip van den staart, die ruim 23 cM. lang is.</p> +<div class="figure xd21e922width"><img src="images/p3021.jpg" alt= +"Scheltopoesik (Ophisaurus apus). ¼ v. d. ware grootte." width= +"720" height="430"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Scheltopoesik</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ophisaurus apus</i>). ¼ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Hazelworm bewoont bijna geheel Europa, van ’t zuiden van +Zweden tot Griekenland en Spanje, voorts Kaukasië en Georgië, +ja zelfs bijna geheel West-Azië. Hij wordt overal gevonden, in +vlakten en in bergstreken, zelfs nog op bergen van 1450 M. hoogte, op +vochtigen grond echter meer dan op drogen. Hoewel hij de meest +verschillende terreinen tot woonplaats kiest, houdt hij zich het liefst +op in beukenbosschen, vooral daar, waar dicht struikgewas en hoog gras, +of desnoods losse steenen, den bodem bedekken. In verband met de +gesteldheid van het terrein zijn de plaatsen, waar hij rust en zich +verschuilt, verschillend. In den lossen grond graaft hij een meer of +minder diep gat; in streken, die dicht begroeid zijn met mos of gras, +verbergt hij zich tusschen deze planten in het struikgewas onder +wortels op glooiende rotsachtige terreinen onder waterpas liggende, +platte steenen. Vooral de laatstgenoemde ruimten zoekt hij gaarne op; +dikwijls is hij er de commensaal van Mieren, welker gezelschap hij zoo +weinig schuwt, dat hij soms in mierenhoopen zijn intrek neemt.</p> +<p>In het midden of in het einde van October kruipen de Hazelwormen in +reeds aanwezige of door hen zelf gegraven holen om hier winterslaap te +houden. Het graven geschiedt door borende bewegingen met den kop. Soms +is het winterverblijf een zeer nauw gat en slechts 7 tot 30 cM. diep, +soms een gebogen gang van ongeveer 1 M. lengte, welker opening van +binnen met gras en aarde gesloten is. Hier zijn zij soms met hun +twintigen of dertigen bijeen, alle geheel verstijfd, sommige met half +opgerold lichaam, andere dooreengekronkeld of recht uitgestrekt. Het +dichtst bij den uitgang liggen de jongen; daarop volgen al grootere +<span class="pagenum">[<a id="xd21e935" href="#xd21e935" name= +"xd21e935">22</a>]</span>exemplaren; in het achterste deel van het hol +hebben een oud wijfje en een oud mannetje hun winterbed. Welken invloed +verlaging van temperatuur op hen heeft, blijkt uit de door <span class= +"sc">Lenz</span> genomen proeven. Bij 1.4 à 2° boven nul +waren zij tamelijk stijf, maar verroerden zich nog, als men ze opnam; +ook bleven zij eenigen tijd langzaam rondkruipen, nadat men ze in de +kist met zemels, die hun tot winterverblijf diende, teruggebracht had. +Alle hielden de oogen stijf dicht; slechts twee openden ze een weinig, +toen zij in de hand genomen werden; de overige sloten ze onmiddellijk +weer, nadat men ze met geweld geopend had. Toen de temperatuur gedaald +was tot 3° onder nul, lagen alle verstijfd in de zemelen; geen +enkele bevroor echter, hoewel verscheidene echte Slangen, die met de +Hazelwormen dezelfde kist bewoonden, door de koude bezweken. Tegen een +nog strengere koude zijn ook zij echter niet bestand. In de lente komen +zij bij gunstig weder reeds in ’t midden van Maart weer voor den +dag.</p> +<p>Het voedsel van den Hazelworm bestaat bijna uitsluitend uit Naakte +Slakken en Regenwormen; bovendien eet hij onbehaarde rupsen; het is hem +niet mogelijk dieren buit te maken, die zich sneller bewegen. De door +<span class="sc">Lenz</span> verzorgde exemplaren naderden zonder +eenigen haast de Wormen, die hij hun toewierp, betastten deze meestal +vooraf met de tong, sperden dan langzaam den bek open en hapten +eindelijk toe. De roover wachtte nu tot zijn prooi, die zich +aanvankelijk zoo krachtig mogelijk kronkelde, eenigszins afgemat was en +verzwolg haar vervolgens zonder overhaasting; dit geschiedde met +afwisselende bewegingen van den kop naar rechts en naar links, waarbij +telkens de tanden een eind verder in den buit geslagen werden. Het +doorslikken van een Regenworm duurde 5 à 6 minuten; +één of twee exemplaren van middelmatige grootte zijn +trouwens voldoende voor een maaltijd. Water drinkt de Hazelworm even +dikwijls en op dezelfde wijze als de Hagedissen.</p> +<div class="figure xd21e945width"><img src="images/p3022.jpg" alt= +"Hazelworm (Adguis fragilis). ⅗ v.d. ware grootte." width="720" +height="475"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Hazelworm</span> (<i lang= +"la-x-bio">Adguis fragilis</i>). ⅗ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Het is mogelijk, dat de Hazelworm ook wel over dag een buit, die hem +voor den bek komt, grijpt en verzwelgt, in den regel echter gaat hij +eerst in de schemering op de jacht. Over dag ligt hij, evenals andere +Reptiliën, uren lang in den zonneschijn en houdt gewoonlijk den +kop naar den grond gericht. <span class="sc">V. Gredler</span> noemt +den Hazelworm een betrouwbaren weerprofeet, wiens verschijning +onmiddellijk vóór en gedurende een weersverandering in +verband zou kunnen staan met het gelijktijdig omhoogstijgen van de +Regenwormen.</p> +<p>De bewegingen van den Hazelworm zijn langzaam en gelijken zoo min op +die van de Hagedissen als op die van de Slangen. Bij een helling naar +beneden kruipt hij tamelijk snel, op den vlakken bodem zoo langzaam, +dat men, gewoon stappend, hem gemakkelijk bijhouden kan; naar boven +beweegt hij zich nog minder vlug. Op een stuk vensterglas kost het hem +zeer veel moeite vooruit te komen; langzamerhand gelukt hem dit echter +door zijwaartsche kronkelingen van het lichaam. Op dezelfde wijze redt +hij zich vrij goed uit den nood, als men hem in het water werpt, dat +hij vrijwillig nooit bezoekt. Gewoonlijk houdt het dier den kop boven +water en richt soms ook de buikzijde naar boven; altijd echter tracht +het zoo schielijk mogelijk weer op het droge te komen. Hoewel de +Hazelworm soms „Blindslang” wordt genoemd, is zijn +gezichtsorgaan goed ontwikkeld en neemt zonder eenigen twijfel onder +zijne zintuigen den eersten rang in. Moeielijk is het over het gehoor +een bepaald oordeel uit te spreken, hoewel proeven bij gevangen dieren +schijnen te bewijzen, dat de Hazelworm ook in dit opzicht niet misdeeld +is. Hij laat geen schuwheid blijken; nog minder kan men list bij hem +opmerken. Gewoonlijk ontkomt hij aan zijne meeste vijanden door zich, +wanneer hij gegrepen wordt, buitengewoon heftig te bewegen; in den +regel heeft dit het afbreken van een stuk van den staart ten gevolge. +„Terwijl het afgebroken stuk”, zegt <span class= +"sc">Lenz</span>, „nog vol leven ronddanst en door den vijand +gegrepen wordt, maakt het verminkte dier van de gelegenheid gebruik om +te vluchten. Dit feit zal men vaak opmerken bij de voedering van +allerlei dieren met <span class="corr" id="xd21e964" title= +"Bron: Hazelvormen">Hazelwormen</span>.” Het heeft aanleiding +gegeven tot hun wetenschappelijken naam (= Brooze Slang). Gewoonlijk +laten zij zich vangen zonder zich op eenigerlei wijze te verdedigen; +slechts bij uitzondering maken zij in dit geval als verweermiddel +gebruik van hun gebit, hoewel zij hiermede geen hunner vijanden kunnen +afschrikken. Mettertijd schikken zij zich in de gewijzigde +omstandigheden van het leven in de gevangenschap. Dat zij <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e967" href="#xd21e967" name= +"xd21e967">23</a>]</span>in de kooi verdraagzaam zijn jegens Slangen, +Vorschen en Hagedissen, is licht te begrijpen. Zelfs volwassen +exemplaren laten zich gewoonlijk niet lang nooden, wanneer men hun +voedsel aanbiedt; zij verduren bij doelmatige behandeling jaren lang +het leven in de kooi. Wanneer deze voor een deel met aarde gevuld en +bovendien met steenen en mos voorzien is, voldoet zij aan alle eischen, +die de Hazelwormen aan een dergelijke verblijfplaats stellen. Het +houden van deze dieren is wel aan te bevelen; zij zullen den +dierenvriend veel genoegen verschaffen.</p> +<p>Bij den Hazelworm is de volledige ontwikkeling van de kiem in de +eischaal reeds tot stand gekomen, voordat deze het lichaam van de +moeder verlaat. De geboorte van de jongen heeft plaats in de tweede +helft van Augustus of in de eerste helft van September; de eieren +worden met tusschenpoozen van verscheidene minuten gelegd; onmiddellijk +daarna verlaten de jongen de vliezige, dunne, doorzichtige +eischaal.</p> +<p>Ook thans nog ziet het groote publiek in den Hazelworm een Slang en +„dus” een hoogst vergiftig dier, dat daarom fel vervolgd en +zonder mededoogen gedood wordt, waar het zich ook vertoont. Het zou +verstandiger zijn deze Hagedis te sparen. Zelfs verdient het +aanbeveling haar in den tuin te houden en te beschermen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Een Hagedis, die door het maaksel van hare tanden overeenkomt met de +Groeftandige Slangen en, evenals deze, haar prooi vergiftigt, was reeds +aan <span class="sc">Hernandez</span>, den lijfarts van <span class= +"sc">Philips II</span>, bekend. Zoowel aan de bovenkaak als aan de +onderkaak heeft zij tanden, die aan de voorzijde een groeve vertoonen; +alleen die van de onderkaak staan aan haar wortel in gemeenschap met de +afvoerbuis van een gifklier, overeenstemmend met de ondertongsklier van +onze Hagedissen. Volgens <span class="sc">Sumichrast</span> (1825) gaat +dit dier op den rug liggen, voordat het bijt en worden op deze wijze +misschien ook de bovenkaakstanden met gif voorzien. De ervaring heeft +de juistheid aangetoond van de meening der inboorlingen, dat de beet +van deze Hagedis ook voor den mensch doodelijke gevolgen kan hebben. +Zij is het eenige bekende lid van haar onderorde, dat deze eigenschap +bezit.</p> +<div class="figure xd21e986width"><img src="images/p3023.jpg" alt= +"Dzjila-dier (Heloderma horridum), ⅓ v.d. ware grootte." width= +"720" height="549"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Dzjila-dier</span> (<i lang= +"la-x-bio">Heloderma <span class="corr" id="xd21e993" title= +"Bron: horidum">horridum</span></i>), ⅓ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Het <span class="ex">Dzjila-dier</span> (<i lang= +"la-x-bio">Heloderma horridum</i>) ontleent zijn naam aan een der +landstreken, waar het voorkomt, het stroomgebied van de Rio Gila +(spreekt uit: Dzjila), een bijrivier van den Colorado in Arizona. Het +wordt tot een afzonderlijke familie, die der <span class= +"ex">Korsthagedissen</span> (<i lang="la-x-bio">Helodermatidae</i>), +gebracht welke slechts één geslacht met twee soorten +omvat, die Mexico en de aangrenzende deelen van de Vereenigde Staten +bewonen. De kleur van dit merkwaardige dier herinnert aan die van onzen +Landsalamander. De huid van de bovendeelen is donker- of aardbruin en +met kleine vlekken bezaaid, welker kleur van geelachtig wit, door +oranjegeel tot roodachtig geel afwisselt; de staart is met verscheidene +gele ringen geteekend; de onderzijde heeft op vuilbruinen grond +geelachtige vlekken.</p> +<p>Men ontmoet het Dzjila-dier uitsluitend aan de westzijde van de +Cordillera en niet anders dan in droge gewesten. Het heeft een +nachtelijke levenswijze, beweegt zich langzaam en plomp, maakt jacht op +allerlei kleine dieren—ongevleugelde Insecten, Regenwormen, +Duizendpooten, kleine Kikkers enz.—, die het hoofdzakelijk op +boschpaden vangt; ook graaft het soms de eieren van de Legoeanen op en +versmaadt zelfs rottende stoffen niet.</p> +<p><span class="sc">Sumichrast</span> heeft eenige proeven genomen, die +de vergiftige werking van den beet van dit Reptiel boven allen twijfel +verheffen. Hij liet door een zeer jong en slecht gevoed Dzjila-dier een +Hoen in de zijde bijten; de Vogel stierf onder duidelijke +vergiftigings-verschijnselen. Een groote Kat, die in den achterpoot +gebeten werd, verviel, na hevige pijn geleden te hebben, in een +toestand van uitputting, waarvan zij weer herstelde, hoewel zij ook +daarna uiterst mager en stompzinnig bleef. Deze bij Vogels en +Zoogdieren verkregen uitkomsten werden aangevuld door een ervaring, die +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1018" href="#xd21e1018" name= +"xd21e1018">24</a>]</span><span class="sc">J. Stein</span> persoonlijk +betrof. Hij werd bij het overbrengen van een Dzjila-dier in een andere +kooi in den vinger gebeten. Dit lichaamsdeel en de geheele arm zwollen +sterk op onder de hevigste pijnen, hetgeen met een belangrijke +verstoring van den gezondheidstoestand gepaard ging. Nog lang daarna +was de huid van den gekwetsten arm geel en perkamentachtig.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Waranen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Varanidae</i>) ontleenen hun naam aan het Arabische woord +„waran”, dat „Hagedis” beteekent en waarmede +eenige van de meest bekende Egyptische soorten dezer familie aangeduid +worden. Met de overige Hagedissen stemmen zij overeen, door den +langgerekten vorm van het lichaam, den breeden rug zonder kiel (of +overlangsche verhevenheid) en de volkomen ontwikkelde voor- en +achterpooten, welker vijf teenen met krachtige nagels gewapend zijn. +Zij verschillen van hunne verwanten o. a. door hun lange tong, die, +evenals bij de Slangen, in twee draadvormige spitsen uitloopt en in een +scheede teruggetrokken wordt. Ook de kop is niet ongelijk aan dien der +Slangen, naar verhouding langer dan bij de overige Hagedissen; de hals, +de romp en vooral de staart zijn eveneens slanker. De tanden zijn +groot, kegelvormig, aan de binnenzijde van den bovenrand der +kaakbeenderen vastgegroeid en tamelijk ver van elkander verwijderd. De +bovenzijde van den kop is met kleine schilden bekleed, het overige +lichaam met vierhoekige, op regelmatige dwarsreeksen gerangschikte +plaatschubben, die op den rug klein en knopvormig, op den buik weinig +grooter zijn.</p> +<p>De Waranen bewonen het oostelijk halfrond, vooral Afrika, +Zuid-Azië, Australië en Oceanië. Eenige soorten zijn +volslagen landdieren en zelfs woestijndieren, die een voor hen geschikt +hol tot schuilplaats kiezen, in welks nabijheid sommige zich over dag, +andere meer in de schemering of zelfs des nachts met de jacht bezig +houden. Verscheidene Waranen moeten waterdieren genoemd worden; daar +zij zich uitsluitend in de nabijheid van ’t water, in moerassen +of aan rivieroevers ophouden en bij gevaar steeds zoo schielijk +mogelijk in het water hun heil zoeken. Alle zijn buitengewoon vlug van +beweging. Over den vasten bodem loopen zij met groote, slangsgewijze +kronkelingen van het lichaam snel genoeg, om kleine Zoogdieren of zelfs +Vogels in te halen; ondanks hun grootte klimmen zij uitmuntend. Die, +welke in ’t water thuis behooren, zwemmen en duiken behendig en +lang achtereen, hoewel zij geen zwemvliezen bezitten. Hoewel de +Waranen, wat voorkomen, bewegingen, aard en gewoonten betreft, niet aan +de Krokodillen, maar aan de Hagedissen herinneren, zijn zij, in +overeenstemming met hun meerdere grootte en lichaamskracht, +roofzuchtiger, moediger en strijdlustiger dan hunne kleinere verwanten. +Voor den mensch, en waarschijnlijk ook voor andere groote dieren, nemen +zij steeds de vlucht, voor zoo ver dit mogelijk is: de landbewoners +trachten bliksemsnel hunne holen te bereiken, de waterbewoners zoeken +even haastig hun gewone verblijfplaats op. Wanneer de weg daarheen hun +wordt afgesneden, stellen zij zich zonder aarzeling te weer; de pooten +en de krachtige staart stellen hen in staat hoog boven den grond op te +springen <span class="corr" id="xd21e1034" title="Bron: on">om</span> +een fellen aanval te doen op het gelaat en de handen van hun +vijand.</p> +<p>De Waranen gebruiken allerlei dieren als voedsel. De Nijlwaraan, die +reeds aan de oude Egyptenaren bekend was, zooals uit afbeeldingen van +dit dier op oude gedenkteekenen blijkt, werd vroeger beschouwd als een +der gevaarlijkste vijanden van den Krokodil, wiens eieren en pas +geboren jongen hij, naar men onderstelde, opzoekt en verslindt. Hoewel +men als zeker mag aannemen, dat de Waranen bij voorkomende gelegenheden +werkelijk de jongen van den Krokodil verslinden en evenmin de eieren +van dit reusachtig Reptiel sparen, valt een dergelijke buit hun slechts +zelden ten deel. Die, welke op den vasten grond leven, maken jacht op +Muizen, Vorschen, Gelede Dieren en Wormen; de waterlievende leden der +familie voeden zich waarschijnlijk vooral met Vorschen, maar versmaden +stellig geen zwak Zoogdier, dat, aan den waterkant loopend, de +voorzichtigheid uit het oog verliest,—geen Vogel, die de +behendigheid mist om aan de aanslagen der in ’t water op hem +loerende vijanden te ontkomen. Op plaatsen waar men geen jacht op hen +maakt, of waar het hun niet moeielijk valt zich te verbergen, worden de +Waranen algemeen gevreesd en gehaat wegens de opruiming, die zij houden +onder de hoendereieren en kuikens.</p> +<p>De eieren der Waranen worden, naar het schijnt, in vrij groot aantal +te gelijk in den grond gelegd; soms vindt men ze in een Termieten-nest. +Ze zijn omstreeks 5 cM. lang, rolvormig, aan beide einden afgerond en +vuilwit van kleur. Zij smaken zeer goed; hetzelfde geldt van het +vleesch van den Waraan, dat met kalfsvleesch vergeleken wordt. Zoowel +wegens het voordeel, dat zij op deze wijze opleveren, als wegens de +door hen aangerichte schade spelen de Waranen in hun vaderland geen +onbelangrijke rol in de huishouding van den mensch.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Nijlwaraan</span> (<i lang="la-x-bio">Varanus +niloticus</i>) onderscheidt zich van de overige leden zijner familie +door den zijdelings samengedrukten staart, die aan de bovenzijde een +duidelijke kiel vertoont, door den vorm der tanden, die voor in den bek +kegelvormig zijn, verder achterwaarts een stompe kroon hebben, voorts +door de plaatsing der ronde neusgaten. Een volwassen exemplaar is 1.7 +M. lang, waarvan 1 M. op den staart komt. De grondkleur is geelgroen; +de teekening bestaat uit zwarte vlekken, uit hoefijzervormig +gerangschikte, gele stippels tusschen de schouders en de flanken en uit +reeksen van groenachtig gele punten; vóór iederen +schouder ziet men een zwartachtigen, halfcirkelvormigen band; op het +eerste derde deel van den staart komen geelgroene, op het overige stuk +geelachtige ringen voor. De onderzijde is geel met meer of minder +duidelijke, zwarte dwarsbanden.</p> +<p>Naar het schijnt, komt de Nijlwaraan in alle rivieren van Afrika +voor, met uitzondering van het noordwestelijke deel. In Egypte vindt +men deze Hagedissen veel meer dan in Nubië; in Oost-Soedan worden +zij op sommige plaatsen in aanzienlijken getale aangetroffen, maar dan +steeds eenzaam, niet in troepen. In den regel wordt de aanwezigheid van +het dier opgemerkt, wanneer het zich begint te bewegen en naar de +rivier snelt: in het water houdt het zich meestal verborgen; op het +land ligt het gewoonlijk bewegingloos in de zon. In tegenstelling met +den Krokodil kiest het tot rust- en slaapplaats een <span class="corr" +id="xd21e1053" title="Niet in bron">bij een</span> waterplas +vooruitstekend deel van den steil afhellenden oever, bij voorkeur een +rotsterras, dat aan dezen eisch voldoet; soms ontmoet men het in het +struikgewas langs den oever, zelden op aanmerkelijken afstand van het +water, waarin het woont.</p> +<p>Het is wel mogelijk, dat de oude Egyptenaren den Waraan hebben +leeren kennen als verdelger van de door hen als goden vereerde +Krokodillen en hem daarom <span class="pagenum">[<a id="xd21e1058" +href="#xd21e1058" name="xd21e1058">25</a>]</span>op hunne +gedenkteekenen een eereplaats waardig keurden; in den tegenwoordigen +tijd echter weet dit dier zich ook zonder jonge Krokodillen zeer goed +te redden. Het maakt jacht op kleine Zoogdieren en Vogels, die in +Egypte overal, en dus ook in de onmiddellijke nabijheid van den stroom, +in groote getale voorkomen, misschien ook op jonge, weekhuidige +Schildpadden, hoofdzakelijk echter op Visschen; het plundert nesten van +strandvogels, bezoekt zelfs duiventillen en hoenderhokken en vangt +tevens Insecten. De gevangene Waranen, waarvan <span class= +"sc">Geoffroy Saint-Hilaire</span> melding maakt, waren zeer +roofzuchtig en overvielen met moorddadige bedoelingen alle kleinere +dieren, die men in hun kooi bracht.</p> +<p>Daar de Waraan, evenals de meeste Hagedissen, zich zeer goed schikt +in gewijzigde omstandigheden, is het niet moeilijk gevangen exemplaren +in ’t leven te houden. Wanneer het hok op doelmatige wijze +ingericht is, zullen de handelingen van den bewoner, die zich zoowel op +’t droge als in ’t water uitmuntend thuis gevoelt, zoo niet +een aantrekkelijk, dan toch een opmerkelijk schouwspel opleveren.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Op het vasteland van Indië, in het zuiden van China en op alle +eilanden tot aan de noordkust van Australië, vooral echter op de +drie groote Soenda-eilanden, ontmoet men den <span class= +"ex">Dubbelgestreepten Waraan</span>, de <span class= +"ex">Kabaragoya</span> der Singalezen (<i lang="la-x-bio">Varanus +salvator</i>, <i lang="la-x-bio">V. bivittatus</i>). De bovenzijde +vertoont op zwarten of bruinen grond dwarse reeksen van gele stippels +of oogvlekken; de onderzijde is effen geel, een zwarte band strekt zich +langs de slapen uit, aan weerszijden van den hals ziet men een +geelachtig witte, overlangsche streep, die aanleiding gegeven heeft tot +den soortnaam van het dier. Het kan 2.2 M. lang worden.</p> +<div class="figure xd21e1082width"><img src="images/p3025.jpg" alt= +"Nijlwaraan (Varanus niloticus). ⅛ v. d. ware grootte." width= +"720" height="704"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Nijlwaraan</span> (<i lang= +"la-x-bio">Varanus niloticus</i>). ⅛ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>„Men vindt het allerwege in eenigszins wilde streken”, +schrijft <span class="sc">S. Müller</span>, „met +uitzondering echter van de hoogere gedeelten der groote bergen en over +het geheel van de groote bergbosschen, welke het zelden tot verblijf +kiest. Bij voorkeur houdt het zich op in meer bewoonde gedeelten van +het land, en wel het liefst in de nabijheid van het water, het moge +zoet zijn of zout, en in zulke streken, die met wild struikgewas +begroeid zijn, waarin het evenzeer een geschikte hinderlaag als, bij +vervolging, een veilige schuilplaats vindt. Deze Waraan is waakzaam, +schuw en behendig in de vlucht; zijn loop is eenigszins waggelend. +Ontbreekt hem op het land de gelegenheid zich aan het oog van een +naderenden vijand te onttrekken, en vindt hij een rivier, een meer, +moeras of zoetwaterplas in zijn nabijheid, dan richt hij zijn loop +dadelijk derwaarts, stort zich in den vloed of de dras en verdwijnt. +Minder gaarne werpt hij zich in zeewater, hetwelk alleen in den +hoogsten nood zijn toevlucht schijnt te zijn. Hij zwemt en duikt zeer +goed en daar hij tevens eenige kromstammige boomen met gelijk gemak +beklimt, vereenigt hij in zijn levenswijze alle kenmerken in zich van +een waar zoogenaamd tweeslachtig dier. Somwijlen strekt hij zich vrij +langs de takken uit en vlijt zich ter ruste, doch, wordt hij onverhoeds +door den mensch verrast, dan verlaat hij onmiddellijk zijn rustplaats +en springt ter aarde. Hij zoekt steeds gedurende den dag naar voedsel, +bestaande in allerlei Insecten, vooral Sprinkhanen, Kevers enz. en +hunne larven, zooals ook Schaaldieren, Visschen, Kikvorschen en andere +Hagedisachtige dieren, Vogels en kleine <span class="corr" id= +"xd21e1096" title="Bron: Zoodieren">Zoogdieren</span>, en het vleesch +van krengen en andere overblijfselen van dierlijke zelfstandigheden. Op +zekeren tijd schoten wij aan het zeestrand ter westkust van Sumatra een +voorwerp van ruim zes voet lengte, waarover zich eenige Maleiers uit de +nabijheid zeer verheugd <span class="pagenum">[<a id="xd21e1099" href= +"#xd21e1099" name="xd21e1099">26</a>]</span>toonden, vermits dit dier +hun reeds meer dan een dozijn Hoenders had ontroofd en zij reeds +dikwijls tevergeefs getracht hadden het te dooden. Wij vonden de maag +van dit voorwerp gevuld met pas verslonden kleine Visschen, +voornamelijk van het geslacht <i lang="la-x-bio">Equula</i>, die door +de visschers bij duizendtallen op het zand worden uitgelegd om hen +later gedroogd te verkoopen. De jacht op Vogels, Hoenders, Muizen enz. +wordt door dezen Waraan uitgeoefend, door deze dieren op de wijze der +Katten eerst te bekruipen en vervolgens plotseling te bespringen. De +volwassen voorwerpen van den „Biejwakh” zijn meestal +rijkelijk van vet voorzien, hetwelk door de inlanders, gelijk dat der +Krokodillen, als zeer heilzaam wordt beschouwd voor allerlei +huidziekten, rheumatieke aandoeningen enz., tot welk einde zij de +ziekelijke deelen daarmede inwrijven. Geen der inlanders, welke +Mahomedanen zijn, gebruiken het vleesch van deze dieren tot voedsel; +doch sommige heidensche volken en bepaaldelijk de inwoners van de +eilanden Nias en Batoe bewesten Sumatra, mitsgaders sommige Dajakkers +op Borneo en onderscheidene Alfoersche volksstammen in de Molukken, +toonen zich in meerdere of mindere mate liefhebbers daarvan. Deze +Waraan is, evenmin als een der overige soorten van het geslacht, +waartoe hij behoort, eigenlijk valsch of boos van aard. In +gevangenschap zal hij dan alleen naar iemand bijten, wanneer hij +getergd en verontrust wordt. Komt men hem te na, dan opent hij wel den +scherp getanden bek en keert zijn grooten muil den mensch dreigend +tegen, maar een aanval waagt hij zelden. Voor het overige speelt hij, +gelijk men het noemt, onophoudelijk met zijn tong, welke als die der +Slangen, lang is en in twee punten uitloopt, door haar in gedurige +beweging ver buiten den mond uit te steken en dan weder in te +trekken.”</p> +<p>De leden van de lagere kasten in Indië maken zich van dezen +Waraan gewoonlijk meester door hem op te graven uit zijn hol; zij eten +daarna met smaak het vleesch van den dus verkregen buit. Veel +belangrijker echter is voor de Indiërs de rol, die hij speelt bij +de bereiding van de doodelijke vergiften, die de Singaleezen, zelfs in +den tegenwoordigen tijd, maar al te vaak gebruiken en waarvan +slangengif en arsenikum de werkzame bestanddeelen zijn. De onschuldige +Hagedis is tengevolge van dit hokuspokus der gifmengers in zulk een +kwaden naam gekomen, dat men voor haar tegenwoordig algemeen een +belachelijke vrees koestert.</p> +<hr class="tb"> +<p>In Amerika worden de echte Hagedissen (en, zoo men wil, ook de +Waranen) vertegenwoordigd en in zekeren zin vervangen door de +<span class="ex">Tejuhagedissen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tejidae</i>). Ten deele evenaren deze hare verwanten in de +Oude Wereld wat grootte betreft, ook komen zij met hen in lichaamsbouw +overeen; belangrijk echter is het verschil in schedelvorm, gebit en +schubbenkleed. De vorm van de hoogst ontwikkelde leden dezer familie +herinnert duidelijk aan die onzer inheemsche Hagedissen. Bij andere is +het aantal teenen tot vier verminderd. Ook zijn er, welker ledematen +rudimentair zijn. Enkele, die uitwendig geen spoor van achterste +ledematen vertoonen, herinneren door haar voorkomen aan de +Wormhagedissen.</p> +<p>Alle soorten leven in de warme gewesten van Amerika, de grootste +natuurlijk tusschen de keerkringen. Enkele komen slechts op heete +zandvlakten voor, andere tusschen de hooge grassen der weidegronden, +nog andere in wouden, enkele hebben een half-onderaardsche levenswijze. +Haar woning is een door de natuur gevormd of door haar zelf gegraven +hol, waarin zij bij dreigend gevaar haar toevlucht zoeken. Door aard en +bewegingen herinneren zij zoowel aan de Waranen als aan de echte +Hagedissen, sommige ook aan de Woel- en Wormhagedissen. Zij zijn zeer +vlug en levendig; de grootste voor ’t rooven zeer geschikte +soorten maken niet slechts op Gelede Dieren, Wormen en Slakken, maar +ook op kleine Gewervelde Dieren jacht, soms tot schade voor den mensch. +Hoewel zij groote vijanden en meer bepaaldelijk den mensch zoo lang +mogelijk ontwijken, gaan zij echter, na in ’t nauw gebracht en +tot toorn vervoerd te zijn, moedig op hare aanvallers los en kunnen dan +zelfs aan groote Honden moeite veroorzaken. De eieren worden in holle +boomstammen gelegd. Eenige soorten, vooral de grootste, worden als +smakelijk wild beschouwd en althans in sommige oorden, geregeld +gejaagd; de overige laat men met vrede.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Teju</span>’s (<i lang= +"la-x-bio">Tupinambis</i>) kenmerken zich door den ronden, voorbij het +midden eenigszins samengedrukten staart en de talrijke huidplooien van +den hals.</p> +<p>De meest bekende soort van dit geslacht, die door de Indianen van de +zeekust <span class="ex">Tejuixin</span> of bij verkorting <span class= +"ex">Teju</span>, door de Portugeesch sprekende Brazilianen +<span class="ex">Lagardo</span>, in Suriname <span class= +"ex">Salompenter</span> wordt genoemd (<i lang="la-x-bio">Tupinambis +teguixin</i>), heeft een lengte van 92 cM., waarvan trouwens bijna drie +vijfde op den staart komt, en is tamelijk bont van kleur. De grondkleur +is bruinachtig zwart met zwakken, blauwachtigen weerschijn; de +teekening bestaat op den nek uit witachtig gele, op de zijden van hals +en kop uit reeksen van witachtige vlekken; de rug vertoont 9 à +10 dwarse, uit ronde, gele vlekken samengestelde strepen; op den staart +merkt men onregelmatig verspreide, gele vlekken en enkele reeksen van +vlekken op; de pooten zijn aan de buitenzijde met geelachtige stippels +bezaaid; op de roodachtig gele onderdeelen komen afgebrokene, zwarte +dwarsbanden voor; ook op de keel en den onderhals vindt men +dwarsstrepen; deze zijn hier echter geel met zwartachtigen rand.</p> +<p>De Teju is over het grootste deel van Zuid-Amerika, van Guyana tot +Uruguay, verbreid, bewoont ook de West-Indische eilanden en is in de +meeste dezer landen zeer veelvuldig, meer echter, naar het schijnt, in +de kuststreken dan in het binnenland. In bebouwde streken zoekt hij bij +voorkeur de suikerplantages en de hieraan palende wouden op; in +Brazilië bewoont hij droge, uit zand- of kleigrond bestaande +gewesten en leeft hier in het struikgewas, in voorwouden of zelfs in de +groote oerwouden van het binnenland. Elk dezer dieren gebruikt als +woning een gat in den grond, dat het onder boomwortels graaft en met +een wijde opening voorziet. Naar dit hol neemt het de wijk, zoodra het +vervolgd of door een ongewoon verschijnsel verschrikt wordt.</p> +<p>De Teju is sterk en zeer vlug, maar buitengewoon schuw; in bewoonde +gewesten kan men hem zelden tot op korten afstand naderen; hij bijt +uiterst fel, zelfs door dikke laarzen heen en tracht de Honden, die hem +aanvallen, met zijn stevigen, gespierden staart geweldige slagen toe te +brengen. Zittend, houdt hij den kop hoog, hetwelk hem een eigenaardig +voorkomen verschaft en zeer goed staat, een indruk, die nog versterkt +wordt door het vurige oog; loopend, ijlt hij pijlsnel voor zich uit, +waarbij de romp en de lange, over den grond sleepende staart +slangsgewijs bewogen worden. De tong is aanhoudend in beweging; zij +wordt uitgestoken en ingetrokken, <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1149" href="#xd21e1149" name="xd21e1149">27</a>]</span>zelfs +wanneer hiervoor volstrekt geen reden schijnt te bestaan.</p> +<p>Het voedsel van den Teju bestaat uit alle levende wezens, die in +grootte bij hem achterstaan, vooral uit Muizen, Vorschen, Wormen, +Gelede Dieren, maar ook uit eieren en dergelijke spijzen.</p> +<p>Over de voortplanting van dit dier geeft <span class= +"sc">Schomburgk</span> eenige inlichtingen. „De eieren”, +zegt hij, „vond ik dikwijls in de groote, kegelvormige nesten, +die een soort van Termieten, niet slechts in de wouden, maar ook in +plantages, in stompen van afgehouwen boomen aanlegt en tot op een +diepte van 1 M. onder de aardoppervlakte uitbouwt. De Salompenter holt +deze nesten uit, verslindt de bewoners en legt zijne eieren ten getale +van 50 à 60 in de dus gevormde ruimte, in welker wand hij een +groote, ronde opening heeft gemaakt, zoodat hij, bij den boomstam +opklimmend, er gemakkelijk kan binnensluipen. De witte eieren hebben +een zeer harde schaal; die van groote, oude wijfjes zijn bijna zoo lang +als duiveneieren, maar dunner en aan beide einden stomp.”</p> +<div class="figure xd21e1158width"><img src="images/p3027.jpg" alt= +"Teju (Tupinambis teguixin). ¼ v.d. ware grootte." width="720" +height="713"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Teju</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tupinambis teguixin</i>). ¼ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Teju behoort tot de schadelijke dieren wegens zijn driestheid en +roofzucht; dikwijls komt hij dicht bij menschelijke woningen en +plundert de hoenderhokken. De schade, die hij aanricht, maar meer nog +de smakelijkheid van zijn vleesch, geeft aanleiding tot een algemeene +en felle vervolging; met Honden, die voor deze jacht afgericht zijn, +wordt dit wild in het woud opgezocht en in zijn hol gedreven, waarna +men het uitgraaft en doodslaat of met hagel schiet, indien het den +jager er den tijd toe laat. Het vleesch komt na een goede bereiding het +meest met dat van Hoenderen overeen, is wit van kleur, lekker van smaak +en daarom zeer gezocht.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Ameiven</span> (<i lang="la-x-bio">Ameiva</i>) +zijn Teju-hagedissen met ronden staart zonder kam en kleine, +kegelvormige, zijdelings samengedrukte tanden met twee- of driespitsige +kroon. Zij nemen in Midden- en Zuid-Amerika de plaats in van onze +Hagedissen, hebben in hoofdzaak dezelfde levenswijze en dragen in +Brazilië denzelfden naam.</p> +<p>De algemeenste en meest bekende soort—de <span class= +"ex">Ameive</span> (<i lang="la-x-bio">Ameive +surinamensis</i>)—wordt 38 à 53 cM. lang. Haar rug is +grasgroen; de zijden van den romp zijn op groenen of bruinachtigen +grond met zwart en geel gevlekte dwarsstreepen geteekend.</p> +<p>De Ameive komt in geheel Zuid-Amerika voor, noordwaarts tot +Nicaragua; zij is in de meeste landen zeer algemeen en bewoont er +ongeveer dezelfde plaatsen als de Teju; met deze stemt zij door +gewoonten, levenswijze, voeding en voortplanting overeen: om kort te +gaan, zij is een Teju in miniatuur. Al hare bewegingen zijn bevallig en +vlug. Als zij zich vrij beweegt, maakt haar romp elegante kronkelingen; +door schrik bevangen, vlucht zij zoo merkwaardig snel, dat de +toeschouwer haar eerder voor een Vogel dan voor een Hagedis zou +houden.</p> +<hr class="tb"> +<p>Sommige leden van de vorige familie zijn met rudimentaire pooten +uitgerust. Aan deze zijn de <span class="ex">Ringhagedissen</span> +(<i lang="la-x-bio">Amphisbaenidae</i>) het naast verwant. Door haar +lichaamsbouw tot graven geschikt, leiden zij gedeeltelijk een +onderaardsch leven.</p> +<p>Op Wormen gelijken deze dieren door hun lang, rolvormig lichaam, dat +overal nagenoeg dezelfde dikte heeft en niet met schubben bekleed is, +maar met een taaie, lederachtige huid, die door ringvormige en +overlangsche groeven, welke elkander rechthoekig snijden, in een groot +aantal kleine, langwerpige vierhoekjes is <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1202" href="#xd21e1202" name= +"xd21e1202">28</a>]</span>verdeeld<span class="corr" id="xd21e1204" +title="Niet in bron">.</span> Zelden zijn tusschen deze vierhoekige +huidafdeelingen grootere, veelhoekige schilden geplaatst; geregeld +vindt men echter op den kop grootere huidplaten. Eén geslacht +kenmerkt zich door de aanwezigheid van voorste ledematen: bij andere +merkt men onder de huid sporen van een schouder- en een heupgordel op. +Alle missen een uitwendig zichtbaar gehoororgaan; de oogen zijn bijna +geheel naar boven gericht, hebben geen leden en zijn hoogst onvolkomen; +hoogstens schemeren zij als donkere vlekjes door de lichaamshuid, die +zich ook over hen uitstrekt, heen.</p> +<div class="figure xd21e1207width"><img src="images/p3028.jpg" alt= +"Chirote (Chirotes canaliculatus). Ware grootte." width="720" height= +"463"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Chirote</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chirotes canaliculatus</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>Alle Ringhagedissen zonder uitzondering zijn gravende dieren; de +meesten houden zich bijna voortdurend in Termieten-woningen op. Bij +vele soorten kan de staart als grijporgaan dienst doen. Haar voedsel +bestaat uit kleine Insecten, vooral Mieren en Termieten, ook uit +Wormen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Chiroten</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chirotes</i>) onderscheiden zich van alle overige +Ringhagedissen door het bezit van voorpooten met vier teenen, die, +hoewel rudimentair, toch klauwen dragen. Een duidelijke zijdestreep +strekt zich aan weerszijden van den romp, van den schouder tot aan den +aars uit.</p> +<p>De eenige soort van dit geslacht, de <span class="ex">Chirote</span> +(<i lang="la-x-bio">Chirotes canaliculatus</i>), die Mexico, +Californië en het gebied van de Platte rivier (Wyoming, Colorado, +Nebraska) bewoont, wordt ongeveer 20 cM. lang, is aan de bovenzijde +bruinachtig vleeschkleurig, aan de onderzijde witachtig.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Van het geslacht der <span class="ex">Wormhagedissen</span> +(<i lang="la-x-bio">Amphisbaena</i>) zijn tegenwoordig 27 soorten +bekend, die in de tropische gewesten van Afrika en Amerika leven. Een +der meest bekende, de <span class="ex">Ibijara</span> der Brazilianen +(<i lang="la-x-bio">Amphisbaena alba</i>), heeft een lengte van 52 cM., +waarvan 2 cM. op den kop en 5 cM. op den staart komen. De bovendeelen +zijn glanzig geelbruin, de zijden lichtgeel, de onderdeelen geelachtig +wit; de kop is lichter gekleurd dan de rug. Haar wetenschappelijke naam +<i lang="la-x-bio">alba</i> (= wit) kreeg deze soort naar de verbleekte +exemplaren onzer musea.</p> +<p>De Wormhagedissen leven in den grond en vertoonen zich uitsluitend +’s nachts en bij donker weer aan de oppervlakte. Hare gewone +verblijfplaatsen zijn de nesten van Termieten en Mieren, welker larven +zij verslinden. In Suriname heeten zij daarom „<span class= +"ex">Mierenkoningen</span>”, aan den Amazonenstroom +„<span class="ex">Mierenmoeders</span>”, terwijl men ze in +de overige landen van Amerika „<span class="ex">Tweekoppige +Slangen</span>” noemt. In sommige oorden, vooral in het +binnenland van Zuid-Amerika, schijnen zij veelvuldig te zijn; wegens +haar vreemdsoortige levenswijze blijven zij echter licht onopgemerkt, +zoodat men van haar aantal, haar aard en hare werkzaamheden geen juiste +voorstelling verkrijgt. De bewoners van de oeverlanden van den +Amazonenstroom en ook andere Zuid-Amerikanen zeggen, dat de +Wormhagedissen door de Mieren verzorgd en gevoederd, kortom met de +meeste voorkomendheid behandeld worden. Volgens hun meening zouden, +zoodra de bedoelde Hagedissen een mierennest verlaten, ook de +bouwmeesters van deze woning uittrekken en zich in alle <span class= +"corr" id="xd21e1266" title="Bron: richtigen">richtingen</span> +verstrooien. Waarschijnlijk is het er net andersom mede gesteld: de +Wormhagedissen volgen vermoedelijk de Mieren, wanneer deze zich genoopt +zien haar nest prijs te geven.</p> +<p>De bewegingen van deze dieren zijn vreemd; dit zal wel aanleiding +gegeven hebben tot de in Zuid-Amerika algemeen heerschende meening, dat +zij voor- en achteruit kunnen kruipen. „De exemplaren, die ik +gevonden heb,” zegt de <span class="ex">Prins</span> <span class= +"sc">Von Wied</span>, „bewogen zich nagenoeg niet, tenzij men ze +aanstootte, en kropen dan ongeveer als Wormen over den grond, hetgeen +als een bewijs voor de zwakheid van hun gezichtsvermogen kan +gelden.” Het langzaam kruipen belet hen niet, behendig in den +grond door te dringen, waarbij het groote snuitschild hun belangrijke +diensten schijnt te bewijzen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Van de familie der Ringhagedissen werden tot dusver op het oostelijk +halfrond weinige vertegenwoordigers aangetroffen. Een daarvan, de +<span class="ex">Grauwe Networmhagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Blanus cinereus</i>), wordt 22 cM. lang en heeft een +grijsbruinachtige kleur; zij kenmerkt zich door den vorm van de +schilden op den kop en den betrekkelijk langen, kegelvormigen staart. +Zij werd in Spanje, Portugal, Marokko en Algerië <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1288" href="#xd21e1288" name= +"xd21e1288">29</a>]</span>gevonden en leeft onder de aardoppervlakte, +vooral onder steenen en in mierenhoopen. Aanvankelijk zou men dit dier +licht voor een Regenworm kunnen houden; zijn ware aard blijkt, wanneer +het zich beweegt, daar dit niet door samentrekking en uitzetting van +het lichaam, maar door zijdelingsche kronkelingen geschiedt. Het voedt +zich hoofdzakelijk met kleine Duizendpooten.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Echte Hagedissen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lacertidae</i>) hebben een langwerpig rolvormigen romp; de +grenzen tusschen kop en hals vallen duidelijk in ’t oog; de spits +eindigende, brooze staart is zeer lang; de vier ledematen zijn alle met +vijf teenen voorzien. Het trommelvlies is uitwendig zichtbaar; de +oogleden zijn goed ontwikkeld en kunnen meestal bewogen worden. De +opperhuid vormt op den kop beenharde, veelhoekige schilden, op den rug +en de zijden korrelige schubben (nooit gesteund door in de lederhuid +gevormde beenplaten), op den buik overlangsche en dwarse reeksen van +vierhoekige schilden. Kegelvormige, holle tanden met twee- of +driespitsige kroon zijn in een groeve van de boven- en +onderkaaksbeenderen vastgegroeid; de tong is plat en gevorkt, d. w. z., +loopt in twee spitsen uit.</p> +<p>Alle echte Hagedissen zijn bewoners van de Oude Wereld; ook in +Europa worden zij door vele soorten vertegenwoordigd. Met uitzondering +van den Hazelworm, behooren alle inheemsche Hagedissen tot deze +familie. In Zuid-Europa is het aantal soorten veel grooter; vooral +Afrika is er rijk aan. De weinige soorten, die Oost-Azië bewonen, +munten uit boven hare verwanten door haar merkwaardige snelheid van +beweging en de buitengewone lengte van den staart, welke het vier- of +vijfvoud is van de lichaamslengte. In ’t geheel heeft men +ongeveer 100 soorten beschreven, die over 17 geslachten verdeeld zijn. +Voor ons doel zal een beschrijving van de drie inheemsche en van twee +Zuid-Europeesche soorten voldoende zijn.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De inheemsche Hagedissen kiezen hellingen van zonnige heuvels, +muren, steenhoopen, ruimten onder boomwortels, heggen, omheiningen en +struikgewas, zonnige weiden, enz. tot verblijfplaats, graven hier een +hol of maken gebruik van een reeds in den grond aanwezig gat; zelden +verwijderen zij zich ver van dit middelpunt van hun gebied. „Een +eigenaardigheid, die de Hagedissen met zeer veel lagere dieren gemeen +hebben,” zegt <span class="sc">Leydig</span>, „is haar +innige gehechtheid aan het plekje grond, waar zij ter wereld kwamen. +Men zal in streken, die men door herhaald bezoek goed kent, opmerken, +dat de Hagedissen zich jaar op jaar aan bepaalde oorden houden, zonder +zich te verbreiden over omgevende terreinen, die oogenschijnlijk even +goed voor haar geschikt zijn. Verhuizingen komen eerst dan voor, als +het geboorte-oord geen ruimte genoeg meer aanbiedt.”</p> +<p>Bij warm weder vindt men de Hagedissen buiten haar woning; bij +voorkeur liggen zij op een zonnige plek op de loer; hare fonkelende +oogen waren rond naar allerlei buit, vooral vliegende Insecten; op +koele en regenachtige dagen houden zij zich verborgen in hare holen. +Zij zijn in de ware beteekenis van ’t woord afhankelijk van de +zon, vertoonen zich, als deze aan den hemel staat en verdwijnen, zoodra +zij zich verbergt. Om zich in de zon te koesteren zoeken zij steeds de +plaatsen uit, die het best toegankelijk zijn voor de warmte en klimmen +daarom bij boomstammen, palen en dergelijke voorwerpen omhoog. Door de +ribben op te lichten en hiermede de huid uit te spannen, verbreeden zij +den romp en maken hem zoo plat mogelijk, als om geen enkele straal van +het levenwekkende hemellichaam verloren te laten gaan. Hoe feller de +zon schijnt, des te duidelijker openbaren zich haar bedrijvigheid en +haar moed. In de morgen- en avonduren zijn zij soms traag en bijzonder +zachtmoedig; op het midden van den dag merkt men bij haar niet slechts +een buitengewone levendigheid, maar dikwijls ook moed op; soms zelfs +zoeken zij ruzie. Hoe meer het einde van den herfst nadert, des te +langer blijven zij in hare holen. Hier te lande betrekken zij in het +begin van October hare winterkwartieren, die zij niet voor den aanvang +van de lente verlaten.</p> +<p>De tijd, waarin zij haar winterslaapplaats opzoeken, hangt niet +slechts af van de door haar bewoonde landstreek, maar is ook voor +verschillende soorten ongelijk en loopt ook uiteen in verband met +leeftijd en sekse: de oude mannetjes verdwijnen in den herfst eerder +dan de oude wijfjes en deze weer eerder dan de jongen. Daarentegen +verschijnen in ’t voorjaar de laatstgenoemde het eerst; op hen +volgen de mannetjes, zoodat de wijfjes het laatst voor den dag komen. +In het winterkwartier zijn zij meestal gezellig bijeen; zij liggen er +bewegingloos, met gesloten oogen, doch met geopenden bek, herleven +echter, zoodra men ze verwarmt, beginnen zich te bewegen, te ademen, +openen de oogen en worden langzamerhand geheel wakker.</p> +<p>Bijna alle Hagedissen dragen aanmerkelijk bij tot verfraaiing van de +landstreek, die zij bewonen. In ons vaderland bemerkt men hiervan niet +veel, reeds in Zuid-Europa echter spelen zij in het landschap een niet +onbelangrijke rol. Haar talrijkheid blijkt uit het geschuifel en +geritsel, dat men hier overal hoort; zij verlevendigen iederen muur, +iedere straat, bijna iederen weg. Een werkelijk schitterende pracht +bekoort het oog, wanneer het deze fraai gekleurde, glinsterende dieren +in de middaguren, als haar levenswerkzaamheid de grootste hoogte heeft +bereikt, schijnbaar spelend ziet ronddartelen. Als een snoer van +edelgesteenten kronkelt zich, volgens <span class="sc">Erhard</span>, +het slangvormige lichaam van de Smaragdhagedis, dat met de kleur en den +glans van koper, brons en goud prijkt, door de tusschenruimten der +twijgen en bladen van de vijgen- en karoebenboomen der overigens zoo +stille en eentonige Cycladen. In welk ander oord van het zuiden men ook +vertoeft, overal flikkert van het sierlijke schubbenkleed der daar +levende soorten van Hagedissen de glans van juweelen den bezoeker te +gemoet. In welwillendheid en bewondering verandert weldra het angstige +gevoel, dat aanvankelijk door het geritsel en geschuifel dezer dieren +bij vreesachtige personen werd opgewekt. Zelfs wanneer men nog geen +kennis heeft gemaakt met de aantrekkelijke inborst en verrichtingen +dezer Reptiliën, zal men genegenheid voor hen opvatten.</p> +<p>Alle Echte Hagedissen zijn vlugge, wakkere, levendige, met fijne +zintuigen begaafde en betrekkelijk schrandere dieren. Als zij zich niet +in de zon koesteren, doorkruisen zij gaarne het door haar bewoonde +gebied, kortom zij zijn steeds bezig. Duidelijk openbaren zij dan de +veelzijdigheid van haar bewegingsvermogen. Alle kunnen uiterst vlug +loopen, behendig klimmen en, zoo noodig, ook zonder merkbare inspanning +zwemmen; de vaardigheid, welke zij bij ieder van deze verrichtingen +toonen, is echter bij de eene soort en de andere zeer verschillend. Zoo +lenig hare gewrichten zijn, zoo voortreffelijk ontwikkeld zijn hare +zintuigen. De levendigheid van de oogen getuigt van <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1320" href="#xd21e1320" name= +"xd21e1320">30</a>]</span>een scherp gezicht; het vermogen om te hooren +is zoo goed, dat reeds het geringste gedruisch haar aandacht trekt; een +fijn gevoel blijkt uit haar voorkeur voor een warm plekje, een +uitmuntend tastvermogen uit het voortdurend uitsteken en terugtrekken +van de tong. Dit orgaan schijnt echter bovendien nog gevoelig voor +smaakprikkels; alle Echte Hagedissen zonder uitzondering houden veel +van zoete vruchtensappen, honig of suiker en onderscheiden deze +lekkernijen zeer goed van ander voedsel; hierbij bewijst echter ook de +reukzin goede diensten. Geëvenredigd aan de volkomenheid van hare +zintuigen is ook de ontwikkeling van hare geestvermogens. Wat het +verstand betreft, staan zij stellig bij geen ander lid van haar klasse +ten achter; maar overtreffen ook in dit opzicht de meeste van hare +verwanten.</p> +<p>De Hagedissen zijn flinke roovers. Zij maken ijverig jacht op +Insecten, Regenwormen en Landslakken, overvallen soms kleine Gewervelde +Dieren, plunderen nesten uit en verslinden o.a. ook eieren van andere +Kruipende Dieren. Spinnen lusten zij gaarne; gretig verslinden zij +Naakte Tuinslakken; minder begeerig zijn zij naar Regenwormen. +Vlinders, Krekels, Sprinkhanen, Kevers en hunne larven schijnen haar +lievelingskost te zijn. Zij maken echter wel degelijk verschil tusschen +de eene soort en de andere, al gelijken beide zooveel op elkander, dat +een ongeoefend mensch het onderscheid niet opmerkt. In den gevangen +staat geraken de meeste soorten gewend aan rauw vleesch, mierenpoppen +en ei, sommige ook aan vruchten; ook dan echter geven zij aan levende +dieren de voorkeur boven ieder ander voedsel. Zij vatten haar +slachtoffer plotseling aan, dikwijls na een grooten sprong, kneuzen het +met de tanden en slikken het daarna langzaam door. Groote Insecten +grijpen zij met den bek en bedwelmen hen door langdurig heen en weer +schudden; soms laten zij haar prooi dan een oogenblik los, kijken er +naar en vallen er op nieuw op aan. Naar Reptiliën-aard vervolgen, +dooden en verslinden zij ook hare eigene jongen zonder mededoogen. Op +warme, zonnige dagen drinken zij veel; dit geschiedt door de tong +langzaam, maar vele malen achtereen in de vloeistof te doopen. Gretig +en met blijkbaar genot slikken zij honig en suiker op en verorberen het +sap van zoete vruchten, waaruit misschien valt af te leiden, dat zij in +de vrije natuur vruchten niet geheel versmaden.</p> +<p>In de lente, kort na het verlaten van het winterverblijf, ontwaakt +in haar de aandrift tot voortplanting; de mannetjes zijn dan +buitengewoon strijdlustig; vol woede vervolgt het sterkere dier het +zwakkere, heft den romp zoo hoog mogelijk op door het strekken der +stijf gehouden pooten en doet met naar onderen gerichten kop een aanval +op zijn tegenpartij; deze ziet den vijand een tijdlang aan, om +vervolgens, zoodra hij zich overtuigd heeft van diens meerdere sterkte, +zijn heil in de vlucht te zoeken. De aanvaller snelt den vluchteling +met den grootst mogelijken spoed na en is soms zoo toornig, dat zelfs +het wijfje, wanneer het hem in den weg komt, gevaar loopt gebeten te +worden. Den vluchteling tracht hij bij den staart te pakken; een +verminking van dit lichaamsdeel wordt bij de Hagedissen dikwijls +opgemerkt. Ongeveer 4 weken na de eerste paring, gewoonlijk des nachts, +legt het wijfje 6 à 12 eieren; deze hebben de grootte van +boonen, zijn langwerpig rond en vuilwit van kleur. De wijze waarop de +eieren verborgen worden, hangt van de plaatselijke omstandigheden af; +dikwijls dient hiervoor een zonnig plekje in het zand of tusschen de +steenen; soms worden de eieren in het mos gelegd of in de woningen van +de groote zwarte Mieren, die het haar toevertrouwde pand niet aanraken. +De jongen komen in het midden van den zomer uit de eischaal te +voorschijn, zijn dadelijk even vlug van beweging als hunne ouders, +vervellen nog in den herfst van het eerste levensjaar en zoeken daarna +een schuilplaats op voor hun winterslaap.</p> +<p>De oude dieren vervellen in den loop van den zomer herhaaldelijk; +dit geschiedt op onbepaalde tijden; hoe dikker, grooter en beter gevoed +zij zijn, des te vaker heeft de vernieuwing van de opperhuid +plaats.</p> +<p>Van Hagedissen in de kooi kan men veel genoegen smaken; ieder die +zich met deze dieren bemoeit, wint reeds na weinige dagen, wel is waar +niet hun genegenheid, maar toch hun vertrouwen. Aanvankelijk vluchten +zij bij de komst van hun verzorger angstig naar den meest verborgen +hoek van hun kooi; later steken zij nieuwsgierig het kopje buiten hun +toevluchtsoord en kijken naar den verstoorder van hun rust; eindelijk +gaan zij bij diens komst niet meer op den loop, laten toe, dat hij hen +aanraakt en streelt, en nemen hem het hun voorgehouden voedsel behendig +en netjes tusschen de vingers weg. Sommige exemplaren, die op +gevorderden leeftijd gevangen zijn, worden trouwens nooit tam. Een +vermakelijk schouwspel verschaft men zich door aan verscheidene +Hagedissen slechts één enkelen, langen Worm te geven; zij +trachten dan elkaar den buit te ontstelen, vatten dezen op verscheidene +plaatsen te gelijk aan en scheuren hem heen en weer, totdat hij breekt, +of de eene hem de andere uit den bek rukt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het typische geslacht der <span class="ex">Halsbandhagedissen</span> +(<i lang="la-x-bio">Lacerta</i>) heeft de volgende kenmerken: De meer +of minder slanke romp is rolvormig of een weinig van boven naar onderen +samengedrukt; de piramidevormige kop heeft loodrecht benedenwaarts +gerichte zijvlakken; de hals is ongeveer zoo lang als de kop en niet +zeer duidelijk begrensd; de staart is steeds langer dan de romp, slank +kegelvorming, dikwijls zeer lang, dun en spits. De bekleeding bestaat +op den kop en den buik uit schilden, overigens uit schubben, die op den +romp ringsgewijs gerangschikt zijn, aan den staart kransen vormen, aan +den hals zich door buitengewone grootte onderscheiden en tot een +ringkraag vereenigd zijn. De vijf teenen <span class="corr" id= +"xd21e1341" title="Bron: zij">zijn</span> zeer verschillend van lengte +en dragen sikkelvormige zijdelings samengedrukte klauwen, die aan de +onderzijde een groeve vertoonen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In het zuidwesten van Europa leeft de grootste soort, tevens een van +de prachtigste leden der geheele orde: de <span class= +"ex">Parelhagedis</span> (<i lang="la-x-bio">Lacerta <span class="corr" +id="xd21e1353" title="Bron: occellata">ocellata</span></i>). Zij +bereikt een lengte van 41 à 61 cM. De schubben zijn bij haar +aanmerkelijk kleiner dan bij de overige leden van haar geslacht. De kop +is van boven bruinachtig en met schilden bedekt; de zijden van den kop +zijn groen; de rug is op donkeren grond zoo dicht bezaaid met groene of +geelachtige, dooreengekronkelde lijnen, dat de lichte kleur dikwijls de +overhand heeft; iedere zijde is bovendien met ongeveer 25 blauwe, zwart +gezoomde vlekken geteekend, hieraan dankt deze soort haar naam; het +onderlijf is effen licht geelachtig groen; alle overige lichaamsdeelen +zijn meer of minder levendig groen of groengrijs. De jonge dieren +verschillen van de oude door hun somber olijfbruine kleur en de +talrijkheid van de witte of blauwachtige, zwart gezoomde +oogvlekken.</p> +<p>De Parelhagedis bewoont het Iberische schiereiland, maar komt ook +voor in het zuiden van Frankrijk en aan de noordwestkust van Afrika; +haar verbreidingsgebied <span class="pagenum">[<a id="xd21e1358" href= +"#xd21e1358" name="xd21e1358">31</a>]</span>strekt zich noordwaarts +even ver uit als dat van den olijfboom. In Zuid- en Middel-Spanje is +zij overal gemeen.</p> +<p>Haar voedsel stemt nagenoeg overeen met dat der inheemsche +Hagedissen; wegens haar aanzienlijke grootte maakt zij echter bij +voorkeur jacht op grootere dieren, vooral op andere Hagedissen, jonge +Slangen en Muizen; bovendien eet zij druiven, versche vijgen en andere +zoete vruchten. „Als zij een buit bemerkt”, zegt +<span class="sc">Schinz</span>, „blijven hare vurige blikken +onafgebroken gericht op het slachtoffer, dat met groote snelheid +besprongen, met de tanden gegrepen en vervolgens door het hevig +schudden van den kop eenige malen heen en weer geslingerd wordt; daarna +glijdt het gevangen en gekneusde dier langzaam door den slokdarm. +Vervolgens lekt zij zich in hoogst genoegelijke stemming den bek af met +de tong, gelijk een Kat doet na het drinken van melk”. +<span class="sc">Duges</span> heeft haar ook Vogels en Kruipende +Dieren, ja zelfs leden van haar eigen soort zien verslinden.</p> +<p>De Parelhagedis wordt, daar zij zich goed verweren kan, door minder +vijanden bedreigd dan hare kleinere verwanten. Hare gevaarlijkste +tegenstanders zijn de Roofvogels, vooral de Slangenarend en de +Buizerden, die bij dit bedrijf ook de Raaf tot concurrent hebben. De +Spanjaarden houden de Parelhagedis voor vergiftig, zijn bespottelijk +bang voor dit dier en toonen vaker dan wenschelijk is, hun vrees door +het te dooden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Smaragdhagedis</span> of <span class="ex">Groene +Hagedis</span>, de <span class="ex">Grüneder</span> der Duitsche +wijnbouwers, de <span class="ex">Gruenz</span> der Tirolers (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta viridis</i>), komt in ons vaderland niet voor, maar +neemt onder de in Duitschland levende soorten den eersten rang in door +haar grootte en schoonheid. Zij bereikt bij onze buren een lengte van +30, in Zuid-Europa van 43 cM. De levendige, dikwijls iriseerende, +groene kleur van het mannetje vertoont verschillende tinten, die van +blauwachtig groen door smaragdgroen tot seladongroen afwisselen, en +gaat op de onderdeelen in groenachtig geel over. Zwarte stippels, die +zich op den kop soms tot vlekken vergrooten, versieren de bovenzijde; +de onderzijde daarentegen is (met uitzondering van de keel en de +onderkaak, die dikwijls blauw zijn) steeds effenkleurig. Het wijfje +komt niet zelden in kleur met het mannetje overeen, heeft dikwijls ook +een blauwe keel, maar overigens in den regel een meer of minder naar +bruin zweemend kleed, dat aan de zijden met geelachtige, zwart +gezoomde, op overlangsche reeksen geplaatste vlekken prijkt.</p> +<div class="figure xd21e1390width"><img src="images/p3031.jpg" alt= +"Parelhagedis (Lacerta ocellata). ½ v. d. ware grootte." width= +"720" height="716"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Parelhagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta ocellata</i>). ½ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De landen ten oosten en ten noorden van de Middellandsche zee moeten +als het vaderland van de Smaragdhagedis beschouwd worden. Zij is in +Portugal en Spanje veelvuldig, komt in Frankrijk voor tot bij Parijs, +bewoont Italië, met uitzondering van het eiland Sardinië, +voorts het zuiden en westen van Zwitserland en het zuiden van Tirol; +zij is op het Balkan-schiereiland een van de algemeenste soorten, +bewoont eveneens het Donaugebied en Zuid-Rusland, Perzië zoowel +als Kaukasië, Klein-Azië, Syrië en Palestina; in +geringen getale vindt men haar bovendien hier en daar in Duitschland en +Oostenrijk.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De eenige soort, die algemeen in ons land voorkomt en daarom +<span class="ex">Gewone Hagedis</span> wordt genoemd (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta agilis</i>), bereikt een lengte van hoogstens 25, +meestal slechts van 20 of 21 cM., waarvan ongeveer de helft op den +staart komt. Haar kleur kan zeer uiteenloopen. „Het mannetje is +gewoonlijk aan de rugzijde bruinachtig met twee lichtgele strepen en +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1411" href="#xd21e1411" name= +"xd21e1411">32</a>]</span>eenige rijen zwarte vlekken, aan de buikzijde +groenachtig. De rug van het wijfje is gewoonlijk ook bruinachtig, maar +deze kleur gaat op de zijden in blauwgrijs over, terwijl de buikzijde +groengeel of zelfs zuiver geel is. Ook bij ’t wijfje is de +rugzijde met zwarte vlekken geteekend; over ’t midden van den rug +loopt een zwarte streep, die zich voortzet op den staart, waar zij aan +weerskanten vergezeld wordt door twee andere zwarte strepen” +(<span class="sc">Ritzema Bos</span>). Bij sommige exemplaren is de +kleur met meer groen gemengd; in Duitschland heeft men mannetjes van +deze soort gevonden, die, wat kleur en teekening betreft, op de +Smaragdhagedis geleken.</p> +<p>De gewone Hagedis (die soms ook <span class="ex">Zandhagedis</span>, +in de Hollandsche duinstreken <span class="ex">Eidas</span>, in +Gelderland en Overijsel meestal <span class="ex">Everdas</span>, in het +land van Kuik <span class="ex">Egetis</span> wordt genoemd) bewoont +Noord-, Middel- en Oost-Europa, van de Alpen tot het zuiden van +Engeland en Zweden, van den Kaukasus tot aan de Finsche Golf en +westwaarts tot aan het midden van Frankrijk. Hellingen van zonnige +heuvels, vooral als zij met kreupelhout begroeid zijn, heiden, +steenglooiïngen, heggen, woudzoomen, randen van wegen en vooral +spoordammen zijn hare meest geliefde verblijfplaatsen; zij ontbreekt +echter ook niet op schrale weiden en in niet al te vochtige moerassen; +zij vestigt zich overal, waar zij op buit kan rekenen. Bij ons vindt +men haar in alle droge, zandige streken, zoowel op diluvialen zandgrond +als in de duinen, het meest daar, waar kreupelhout groeit.</p> +<p>Met graagte verslinden deze Hagedissen Vlinders, vooral Witjes; zij +bewijzen hierdoor den tuinman een dienst. <span class= +"sc">Boettger</span> verhaalt, dat zijne tamme Hagedissen, terwijl hij +voor haar Witjes ving in den tuin, hem met hare blikken volgden en alle +met opgeheven kop, aan de naar hem toegekeerde zijde van de kooi, om +voedsel bedelden. Om de Vlinders te grijpen, die hij haar toestak door +de mazen van het draadnet, waarmede de kooi bedekt was, sprongen zij +omhoog als Honden. De Gewone en Kleine Hagedis bewonen nooit hetzelfde +oord, zooals licht verklaarbaar is voor ieder, die waargenomen heeft, +hoe fel gene op de jongen van deze jacht maakt.</p> +<p>Onder de bijna tallooze vijanden van de Gewone Hagedis en van hare +kleinere verwanten verdienen de Gladde Slang en de Adder misschien wel +den voorrang. Verscheidene soorten van Marters, Valken, Raven, Eksters, +Vlaamsche Gaaien, Klauwieren, Huishoenderen, Kalkoenen, Pauwen, +Ooievaars en Eenden maken eveneens jacht op haar en verslinden haar, +oogenschijnlijk met smaak.</p> +<p>De <span class="ex">Kleine Hagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta vivipara</i>) komt in ons vaderland zelden voor. +Zooals reeds gezegd werd, ontmoet men haar nooit in oorden, waar de +Gewone Hagedis zich ophoudt. Bij Arnhem, bij Leiden en bij Nijmegen +werd zij in bosschen onder droge bladen gevonden. Haar lengte bedraagt +15 à 18 cM., waarvan 10 à 11 cM. op den staart komen. De +kop, de romp en de teenen zijn bij haar een weinig tengerder en fijner +gebouwd dan bij de Gewone Hagedis. De donkerbruine grondkleur van de +rugzijde kan in leikleur overgaan, doch vormt steeds donkerder strepen +op het midden van den rug en op iedere zijde. De onderzijde is op +bruinachtig of blauwachtig grijzen, geelachtig witten, safraangelen of +steenrooden grond zwart gestippeld of gevlekt; de keel is blauwachtig, +niet zelden echter rozerood.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Kleine Hagedis omvat verreweg het +grootste deel van Noord- en Middel-Europa en strekt zich bovendien uit +over geheel Noord-Azië tot aan den Amoer en het eiland Sachalin. +Bij voorkeur houdt zij zich op in de nabijheid van water, in +bergstreken daarom in vochtige kloven, bij bergbeken, bij of in kanalen +tot het afleiden van het water, in dalen echter op vochtige weiden, in +moerassen en bij dammen.</p> +<p>Den naam <i lang="la-x-bio">vivipara</i> (levendbarend) ontleent +deze soort aan de plaats waar hare jongen zich soms ontwikkelen; soms +n.l. verlaten zij de eischaal reeds vóór de geboorte, +meestal echter kort daarna. In Zuid-Duitschland geschiedt dit gemiddeld +in het einde van Juli en altijd ’s nachts; het aantal jongen +bedraagt 8, hoogstens 10; nog door de eischaal omgeven komen zij met +tusschenpoozen van 2 minuten ter wereld en zijn een half uur later er +in geslaagd zich te bevrijden. De moeder bekommert zich volstrekt niet +om hen, maar loopt weg, zoodra zij het laatste ei gelegd heeft. De +jongen groeien schielijk; die, welke bij de geboorte 15 mM. lang waren, +hadden na 20 dagen reeds een lengte van 27 mM. <span class= +"sc">Leydig</span> voedde ze met Bladluizen, die gretig verslonden +werden.</p> +<div class="figure xd21e1456width"><img src="images/p3032.jpg" alt= +"Gewone Hagedis (Lacerta agilis). Ware grootte." width="720" height= +"486"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gewone Hagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta agilis</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e1465" href="#xd21e1465" name= +"xd21e1465">33</a>]</span></p> +<p>Nog zeldzamer dan de vorige soort is bij ons de even sierlijke als +behendige <span class="ex">Muurhagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lacerta muralis</i>), die op droge, steenachtige, zonnige +plaatsen leeft en enkele malen nabij Nijmegen aan den voet der +walmuren, aan de randen van grindkuilen en greppels op de heide; +bovendien in en bij Groningen aan muren gevonden werd. In +Zuid-Italië bereikt deze soort een lengte van 20 à 24 cM.; +in de noordelijke landen wordt zij slechts 18 à 19 cM. lang. Van +hare verwanten onderscheidt zij zich zoo duidelijk door de slankheid +van den romp, den langen kop met smallen snuit en den zeer spitsen +staart, waarvan de lengte meer dan de helft van de totale lengte +bedraagt, dat het bijna niet mogelijk is haar met een van deze te +verwarren. Volgens <span class="sc">Leydig</span> is de grondkleur van +den rug bij de in Duitschland gevangen exemplaren bruin of groen; bij +goede verlichting, vooral in ’t zonlicht, vertoonen zij duidelijk +een bronsgroenen weerschijn; voorts kan men er een donkerder, reeds bij +den kop beginnende zijdestreep en een uit vlekken of wolkjes bestaande +teekening aan waarnemen. De grensscheiding tusschen zijde en buik wordt +aangewezen door een overlangsche reeks van blauwe vlekken; de kleur van +den buik is meer of minder donkerbruin en wisselt af van melkwit door +geel tot koperrood; soms is zij effen, dikwijls echter met wolkjes of +vlekken geteekend. Van deze soort komen talrijke kleurverscheidenheden +voor.</p> +<p>De Muurhagedis wordt in alle landen, die de Middellandsche Zee +omgeven, zoo niet veelvuldiger dan iedere andere soort van haar +familie, dan toch buitengewoon talrijk en overal gevonden. Van +Zuid-Europa uit heeft zij zich, naar ’t schijnt, langzamerhand +over ’t midden van ons werelddeel verbreid.</p> +<p>Hare bewegingen en gewoonten, haar aard en levenswijze komen nog het +meest met die van de Smaragdhagedis overeen. Al hare bewegingen +geschieden plotseling, veel vlugger en behendiger dan die van hare +inheemsche verwanten, maar zijn toch niet onbevallig. Voor een Reptiel +is haar verstand opmerkelijk groot; zij toont dit duidelijk bij iedere +gelegenheid door een juiste beoordeeling van den mensch en van de +omstandigheden, waarin zij verkeert: inniger dan eenige andere soort +komt zij met den mensch in aanraking; de ervaring leert haar, in welke +gevallen zij den mensch vertrouwen kan, en wanneer niet. Toch laat ook +zij zich soms op een bijna onbegrijpelijke wijze verschalken. +<span class="sc">Eimer</span> leerde, toen hij niet naar wensch slaagde +bij de vangst van Muurhagedissen, die op Capri zeer veelvuldig, maar +ook zeer schuw zijn, van de knapen van dit eiland een bijna nimmer +falend middel om deze vlugge en behendige dieren in handen te krijgen. +Hiervoor is niets anders noodig dan een lange grashalm, welks dunste +uiteinde tot een strik wordt vervormd, die zóó met +speeksel wordt bevochtigd, dat dit als een dun plaatje de opening van +de lus vult. Bij ’t zien van de Hagedis gaat de jager op den +grond liggen of zitten, brengt in deze houding zoetjes aan de strik +nader bij het diertje en houdt het eindelijk met ver uitgestrekten arm +de lus vlak voor den kop. De Hagedis blijft als betooverd staan en +kijkt verwonderd naar het onbekende voorwerp; uit nieuwsgierigheid laat +zij haar beschroomdheid varen en volgt den achteruit bewogen strik, die +plotseling haar over den kop geworpen en toegetrokken wordt. +<span class="sc">Eimer</span>, die aanvankelijk meende, dat het bonte +kleurenspel van het speekselplaatje of het zien van haar spiegelbeeld +de Hagedis aanlokte, bemerkte later, dat het dier zich ook wel laat +verschalken door een strik zonder dergelijk toevoegsel. Met schitterend +succes werd zijn jacht bekroond, toen hij na deze ontdekking bij latere +uitstapjes gebruik maakte van de hulp van knapen, die in deze wijze van +vangst ervaren zijn. Een tot heden gespaard, prachtig beeld uit ouden +tijd (de Sauroktonos) bewijst, dat deze verrassende kunstgreep niet +nieuw is; zij was reeds voor 2000 jaar aan de Zuid-Italiaansche knapen +bekend.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Skink</span>- of <span class= +"ex">Woelhagedissen</span> (<i lang="la-x-bio">Scincidae</i>) vormen +een zeer soortenrijke familie, waarin niet minder verscheidenheid van +gestalte wordt waargenomen dan in die der Teju- en Gordelhagedissen; +ook hier vindt men door het rudimentair worden der ledematen en de +verlenging van den romp allerlei overgangen van den typischen +Hagedis-vorm tot dien der Slangen. De pooten zijn, voorzoover aanwezig, +steeds kort. Regelmatige schilden bekleeden den kop, gelijksoortige +schubben den rug, den buik en de zijden. Een zijdegroeve is hier niet +aanwezig.</p> +<p>De Skinkhagedissen bewonen alle werelddeelen van de uiterste grenzen +van den gematigden gordel tot aan den evenaar; zij zijn vooral in +Australië, op de Zuidzee-eilanden, in Oost-Indië en in Afrika +talrijk, in Europa en Amerika daarentegen schaars vertegenwoordigd.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Kleine Woelhagedissen, welker doorzichtige oogleden onbeweeglijk en +met elkander vergroeid zijn, zoodat zij, als die der Slangen, bij wijze +van een horlogeglas het oog bedekken, vormen het geslacht der +<span class="ex">Naaktoogigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ablepharus</i>), welks vertegenwoordigers in de tropische en +zuidelijke landen van Afrika, Australië en Zuidwest-Azië, +maar ook in Zuidoost-Europa leven; één soort heeft een +zeer ongewone verspreiding, daar zij de tropische gewesten van beide +halfronden bewoont.</p> +<p>Vermelding verdient vooral de <span class= +"ex">Sint-Jans-hagedis</span> (<i lang="la-x-bio">Ablepharus +pannonicus</i>), omdat zij tot in Hongarije aangetroffen wordt. Dit +aardige diertje heeft een langwerpig rolvormigen romp, die zoomin van +den hals als van den langen, ronden, langzamerhand dunner wordenden +staart duidelijk gescheiden is; de voorste ledematen zijn ver van de +achterste verwijderd en korter dan deze; het kleed bestaat uit tamelijk +gelijksoortige, gladde schubben. De bovenzijde is grootendeels +bronskleurig olijfbruin, op ’t midden van den rug dikwijls met +twee zwarte, overlangsche lijnen geteekend; de zijden van het lichaam +zijn iets donkerder; een zwartachtige, aan weerszijden lichter gezoomde +streep begint bij het neusgat, loopt door tot achter het oog en zet +zich achterwaarts voort als een langzamerhand flauwer wordende, donkere +zijdestreep; de onderzijde is groenachtig zilverkleurig. Van de lengte, +die 9 à 11 cM. bedraagt, komt juist de helft op den staart.</p> +<p>De Sint-Jans-hagedis wordt vooral in Hongarije en hier meer +bepaaldelijk op met kort gras begroeide hellingen gevonden; zij komt +echter ook in andere landen van Zuidoost-Europa, bijvoorbeeld in +Griekenland en Turkije, voorts in Klein-Azië, Syrië en +Noord-Arabië voor, zeer zeker veelvuldiger dan men gewoonlijk +veronderstelt. In het Stadsboschje te Pest en aan de hellingen van de +Vestingbergen van Ofen moet zij niet zeldzaam zijn.</p> +<p class="tb">*</p> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e1525" href="#xd21e1525" name= +"xd21e1525">34</a>]</span></p> +<p>Eén Woelhagedis—de <span class="ex">Skink</span> +(<i lang="la-x-bio">Scinus officinalis</i>), de <span class= +"ex">Adda</span> der Arabieren—heeft zich in den ouden tijd een +grooten roem verworven en heeft dezen lang weten te behouden. Bijna +alle lichaamsdeelen van dit dier werden als wonderdadige geneesmiddelen +beschouwd, die bij alle mogelijke ziekten een gunstige werking heetten +te oefenen. Als natuurlijk gevolg van deze meening, die thans ook nog +bij enkele Mahomedanen bestaat, werden de bedoelde diertjes zoo ijverig +mogelijk vervolgd en bij duizenden gevangen. Een drukke handel werd +gedreven met hunne gedroogde of tot asch verbrande lichamen. Met dat al +weten wij slechts weinig van hun levenswijze. Terwijl de andere leden +van dit geslacht over de steppen en woestijnachtige Gewesten van +Senegambië, Noord-Afrika, Arabië, Perzië en Sind +verbreid zijn, bewoont de gewone Skink de Sahara en de woeste gewesten +langs de oevers van de Roode Zee. In Egypte en Nubië is hij niet +zeldzaam, in de Algerijnsche en Tripolitaansche Sahara zeer veelvuldig. +Ondanks zijn snellen gang zal hij zich bij dreigend gevaar niet loopend +trachten te redden, maar onder het zand kruipen; dit geschiedt zoo +wonderbaarlijk vlug, dat hij reeds na weinige oogenblikken een afstand +van verscheidene meters onder den grond heeft afgelegd. Volgens de +berichten der Arabieren verslindt hij, behalve allerlei Insecten, niet +zelden ook Schorpioenen.</p> +<div class="figure xd21e1537width"><img src="images/p3034.jpg" alt= +"Skink (Scinus officinalis). ⅔ v. d. ware grootte." width="720" +height="441"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Skink</span> (<i lang= +"la-x-bio">Scinus officinalis</i>). ⅔ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Skink heeft een zeer gedrongen lichaamsbouw en korte ledematen. +Alle vier pooten dragen vijf ongelijk lange, van boven naar onderen +plat gedrukte teenen, die aan de zijden als ’t ware met franjes +bezet en tot aan den oorsprong vaneengescheiden zijn. De bovenzijde is +grijsgeel en dikwijls met verscheidene dwarsbanden geteekend, die bij +het levende dier paars, na den dood bruin zijn. De onderdeelen zijn +effen wit met paarlmoerglans. In geheel volwassen toestand is deze +Skink 21 cM. lang.</p> +<p>In lengte en dikte komt de <span class="ex">Koperslang</span>, de +<span class="ex">Chalcis</span> der Grieksche, de <span class= +"ex">Seps</span> der latere Romeinsche schrijvers (<i lang= +"la-x-bio">Chalcides tridactylus</i>), ongeveer overeen met onzen +Hazelworm; op eenigen afstand gezien gelijkt zij er ook wel eenigszins +op; bij nadere beschouwing kan men haar echter onmiddellijk herkennen +aan hare vier rudimentaire pootjes. De kop wordt naar voren smaller en +lager en eindigt in een stompen snuit; de romp is rolvormig en zeer +langwerpig; de staart neemt tot aan zijn zeer fijne spits gelijkmatig +in dikte af. Het lichaam is bedekt met kleine, tegen de huid +aangedrukte, glanzige schubben van fraaien vorm, die op den kop door +groote schilden vervangen worden en hier een tamelijk groot +middelschild omgeven. De bovendeelen zijn glanzig bronskleurig bruin of +zilverkleurig grijs, de onderdeelen witachtig en paarlmoerglanzig. +Volwassen exemplaren kunnen een lengte van 42 cM. bereiken.</p> +<p>De kustlanden van de Middellandsche zee, die door de Koperslang +bewoond worden, zijn Italië, Sicilië, Sardinië, Tunis en +Algerië. In sommige gewesten komt zij zoo talrijk voor, „als +het verdroogde gras op het land,” naar <span class= +"sc">Cetti</span> zegt. Bij voorkeur houdt zij zich in vochtige +weilanden op, omdat zij hier het gemakkelijkst haar voedsel kan +verkrijgen, dat uit Gelede Dieren, kleine Naakte Slakken en Wormen +bestaat.</p> +<p>Het volk beschouwt dit dier als een Slang, daar het op gelijke wijze +zich beweegt en om te rusten ineenkronkelt. De kleine pootjes, die in +dit geval onopgemerkt blijven, zijn echter niet nutteloos; bij het +kruipen zijn zij voortdurend in beweging. Meer dan hare verwanten +schuwt zij de koude; nog eerder dan de Schildpadden begeeft zij zich +naar haar winterkwartier; na het begin van October krijgt men haar niet +meer te zien; men kan haar dan alleen vinden door ter rechter plaatse +diep in den grond te graven. Niet voordat het werkelijk lente geworden +is, komt zij weder voor den dag en vangt haar zomerleven aan. Zij +brengt levende jongen ter wereld.</p> +<p>Evenals onze Hazelworm heeft de Koperslang vele vijanden. Allerlei +Zoogdieren, Vogels en Reptiliën maken jacht op haar. Bij de +talrijke schaar van belagers, die haar verslinden, voegt zich uit vrees +de mensch, die ook thans nog deze onschuldige dieren voor zeer +vergiftig houdt en zich verplicht acht er zooveel mogelijk van te +dooden. <span class="pagenum">[<a id="xd21e1571" href="#xd21e1571" +name="xd21e1571">35</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div2 section"> +<div class="divHead"> +<h3 class="main">Tweede Onderorde: WORMTONGIGEN (<span class= +"ex">Rhiptoglossa</span>).</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De onderorde van de <span class= +"ex">Wormtongigen</span> (<i lang="la-x-bio">Rhiptoglossa</i>) omvat +slechts één enkele familie, die der <span class= +"ex">Kameleons</span> (<i lang="la-x-bio">Chamaeleontidae</i>). Door +den bouw van den schedel verschillen zij aanmerkelijk van de leden der +vorige onderorde. Ook hun uiterlijk wijkt in belangrijke opzichten af +van dat der Hagedissen. Hun romp is smal, zijdelings zeer sterk +samengedrukt, het midden van den sterk gebogen rug verheft zich tot een +scherpen, overlangschen kam. De kop is piramidevormig naar boven +uitgegroeid of platgedrukt en draagt gewoonlijk een met kammen +versierden helm; de snuit is dikwijls door vreemdsoortige, beenige +spitsen en vliezige lobben verlengd. De hals is zoo kort, dat de groote +kop onmiddellijk op den romp schijnt te volgen. De pooten zijn lang, +mager, rolvormig en alle nagenoeg even lang; de korte teenen, ten +getale van vijf aan iederen poot, zijn tot aan het voorlaatste lid door +een gemeenschappelijke huid bedekt en zóó geplaatst, dat +er steeds twee tegenover de drie andere komen te staan; zij vormen dus +een soort van tang, die aan de binnenste oppervlakte met een korrelige +huid bekleed is en derhalve vast en stevig de twijg omklemt. De overal +even krachtige bevestiging van het lichaam aan de standplaats wordt +zeer bevorderd, doordat de teenen niet uitsluitend aan de buitenzijde +of alleen aan de binnenzijde, maar afwisselend aan deze en aan gene +zijde met hun drieën aan elkander verbonden zijn; aan de +achterpooten vormen de drie buitenste, aan de voorpooten de drie +binnenste het krachtigste blad van de tang. De pooten van de Kameleons +zijn in dit opzicht eenig in hun soort. De rolvormige, stevige staart +is een grijporgaan, neemt naar de spits zeer gelijkmatig in breedte en +dikte af en kan, van daar te beginnen, slakkehuisvormig ineengerold +worden. De buitenste huidlaag draagt, in plaats van schubben, kleine +korrelige verhevenheden, die door fijne plooien vaneengescheiden zijn; +deze inrichting laat een aanzienlijke uitzetting van de huid toe.</p> +<p>Nog opmerkelijker dan de genoemde lichaamsdeelen schijnen, zelfs bij +oppervlakkige beschouwing, de oogen van den Kameleon. Zij worden door +dikke oogleden als door een doos omhuld en laten slechts een zeer +kleine, ronde opening voor de pupil vrij. Beide oogen zijn in hunne +bewegingen volkomen onafhankelijk van elkander, zoodat b.v. het +rechteroog naar voren of naar boven, het linker te gelijker tijd naar +achteren of naar beneden kan kijken. Door deze, bij geen ander Reptiel +voorkomende beweeglijkheid is de Kameleon in staat om, ook zonder dat +hij zich beweegt, den geheelen omtrek te overzien en zijn buit op te +sporen.</p> +<p>Het inwendige samenstel van dit dier is niet minder merkwaardig dan +zijn uitwendig voorkomen en herinnert in vele opzichten aan dat van de +voorwereldlijke Dinosauriërs en van de Vogels. De zonderlinge, +voor de levenswijze van dit dier buitengewoon belangrijke tong verdient +een afzonderlijke beschrijving. In den toestand van rust ligt zij +teruggetrokken in de keelholte; bij het gebruik kan zij 10 cM. ver en +verder, althans over een grooteren afstand dan een halve +lichaamslengte, uitgestoken worden. Zoodra dit geschied is, heeft zij +de dikte van een ganzeschacht, blijkt bij het betasten elastisch te +zijn, laat zich slechts weinig samendrukken en ziet er in het midden +rood uit; een witte band bevindt zich aan weerszijden op ongeveer 2 cM. +afstand van de spits, nader bij deze ziet men voorts eenige aders, die +met bloed overvuld zijn. Door negen paar spieren, die zich van de +borstkas tot aan de hoornen van het tongbeen uitstrekken, wordt de tong +teruggetrokken. Uitgestoken wordt zij door de drukking van het bloed, +dat in hare vaten doordringt, maar niet door het inpersen van lucht, +gelijk men vroeger onderstelde. Deze bloedvaten vullen zich ongeveer +even snel als die van de wangen van een blozend mensch; de tong kan dus +onverwijld dienst doen.</p> +<div class="figure xd21e1596width"><img src="images/p3035.jpg" alt= +"Koperslang (Chalcides tridactylus). Ware grootte." width="720" height= +"402"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Koperslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chalcides tridactylus</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>De zonderlinge gestalte en het ernstig voorkomen van den Kameleon, +die langzaam op hooge pooten komt aanstappen en plotseling met zijn +vreemdsoortig werktuig een prooi overmeestert, zijn wel geschikt om de +aandacht te trekken; zij hebben misschien aanleiding gegeven tot den +naam „Chamai-leoon” (= Kleine Leeuw) dien het dier reeds +ten tijde van <span class="sc">Aristoteles</span> droeg. Eerder dan aan +deze eigenaardigheden herinnert de naam Kameleon ons echter aan een +ander verschijnsel, dat reeds in overouden tijd de belangstelling van +geleerden en leeken wekte en hen ook thans nog boeit, n.l. aan de +kleursveranderingen, die dit dier ondergaat. Vroeger meende men, dat +het zich iedere kleur kon <span class="pagenum">[<a id="xd21e1610" +href="#xd21e1610" name="xd21e1610">36</a>]</span>geven, die het +verkoos, en o.a. overal die van zijn omgeving aannam om zich voor zijne +vijanden te verbergen. „Kameleon” noemt men daarom een +mensch, die door eigenbelang gedreven van meening verandert; de +Kameleon is het zinnebeeld geworden van oogendienst, van de slaafsche +onderworpenheid van vleiers en hovelingen.</p> +<p>De kleur van het dier hangt af van tweeërlei cellen met +gekleurden inhoud (pigmentcellen), die in zijn huid voorkomen. Die van +de eene soort vormen de onderste lagen van de opperhuid en zijn +grootendeels wit, aan de buitenzijde echter meer of minder duidelijk +geel. De andere pigmentcellen, ook wel „chromatophoren” +genoemd, komen over de geheele dikte van de huid verspreid voor; zij +zijn vertakt, wandloos en sterk samentrekbaar; in den rusttoestand zijn +zij ingekrompen en worden wegens haar kleinheid niet opgemerkt. Onder +den invloed van de eerstgenoemde pigmentcellen vertoont de huid in dit +geval een witte of lichtgele kleur. Daar uiterst fijne zenuwvezeltjes +met de chromatophoren in gemeenschap staan en haar beweging regelen, +breiden deze cellen zich bij prikkeling van de huidzenuwen uit en +overdekken als ’t ware met haar donkere kleurstof den lichteren +ondergrond. Al naar de graad van verwijding, die de cellen ondergaan, +en de eigenaardigheden van de haar bedekkende huidlagen is de tint, die +de huid op deze wijze verkrijgt, verschillend. Door opeenvolgende +verwijding en inkrimping der chromatophoren wisselt de kleur van de +huid af: sommige tinten komen te voorschijn, terwijl andere verdwijnen. +De kleur van den Kameleon kan varieeren van stroogeel tot lichtgroen, +donkergroen, olijfkleur, violet, donkerblauw en zwart. De kleur van +beide zijden kan gelijk zijn of ongelijk; er kunnen vlekken optreden, +rond of hoekig, dicht opeengedrongen of meer verstrooid, al of niet tot +dwarse of overlangsche reeksen vereenigd, donker op lichten grond of +licht op donkeren grond, kortom, het uitzicht van het dier is aan +groote afwisseling onderhevig.</p> +<p>Men onderscheidt ongeveer 55 soorten van Kameleons, die alle het +oostelijk halfrond bewonen. Meer dan de helft van deze behooren thuis +op Madagaskar en de naburige eilanden, de andere helft in de heete en +gematigde gewesten van Afrika. Slechts één soort ontmoet +men in het gebied van de Middellandsche zee, een tweede op het eiland +Socotora, een derde in Zuid-Arabië en een vierde in Indië en +op Ceylon. Voor ons doel is het voldoende de soort, die o.a. ook in +Europa aangetroffen wordt, te beschrijven.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Gewone Kameleon</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chameleon vulgaris</i>) kenmerkt zich door een slechts voor +de helft getanden, overigens gaafrandigen rugkam, door het ontbreken +van een (bij andere soorten van de kin tot den aars reikenden) buikkam +en door den driezijdigen, stomp piramidevormigen helm op den achterkop; +gelijksoortige, kleine schubben bekleeden den romp, die van den kop +zijn grooter. Van de totale lengte (24 à 28 cM.) komt de helft +op den staart. Het verbreidingsgebied van deze soort strekt zich van +Zuid-Spanje over een groot deel van het kustgebied der Middellandsche +zee uit: zij bewoont Andalusië, alle landen van Noord-Afrika, van +Marokko tot Egypte, voorts Arabië, Syrië, Cyprus, Samos, +Chios en Klein-Azië.</p> +<p>Alle Kameleons houden zich uitsluitend op in gewesten, waar het van +tijd tot tijd regent, of iederen nacht sterk dauwt, zoodat zij te allen +tijde een hunner dringendste behoeften, die van water te drinken, +kunnen bevredigen. Hoog opschietende planten, boomen of struiken, +kunnen zij evenmin ontberen, want zij zijn volslagen boomdieren, die +slechts bij uitzondering op den bodem afdalen. Men ziet hen, gewoonlijk +in kleine troepen van 3 à 6 stuks, op een struik of in de kroon +van een boom zitten, zonder beweging, als waren zij aan den tak +vastgegroeid; met de vier klemvoeten en den staart houden zij zich aan +een of meer twijgen vast. Dagen achtereen bepaalt hun beweging zich tot +het gaan liggen op den tak, dien zij tot rustplaats kozen en het +opstaan door het strekken van de pooten; er moet iets bijzonders +gebeuren om hen te nopen niet slechts van stand, maar ook van plaats te +veranderen.</p> +<p>De Luiaard en ieder ander op boomen levend dier beweegt zich meer en +vaker dan de Kameleons, wanneer men de oogen en de tong buiten rekening +laat, want gene veranderen onophoudelijk van richting en deze wordt +uitgestoken, zoodra een buit binnen haar bereik komt. Geen der overige +Gewervelde Dieren loert met zooveel volharding op zijn buit als de +Kameleon; men zou hem in dit opzicht kunnen vergelijken met de laagst +ontwikkelde Ongewervelde Dieren, die als het ware aan de rotsen +vastgegroeid zijn. Ieder, die het geluk heeft, een van deze dieren, +welke zoo licht onopgemerkt kunnen blijven, te vinden, zal zien, dat de +beide oogen voortdurend, bij rukken en onafhankelijk van elkander, in +allerlei richtingen gedraaid worden. De Kameleon behoudt, wanneer zijn +zeer krachtige eetlust niet aangewakkerd is door langdurig vasten, ook +bij het zien van Insecten zijn gewonen stand en blijft rustig wachten, +tot een dezer diertjes zich op een twijg of een blad heeft neergezet. +Zoodra dit het geval is, wordt de kop naar het Insect gedraaid, beide +oogen richten zich naar voren, de mond wordt langzaam geopend, de tong +schiet soms wel 20 cM. ver naar buiten, treft den buit, die er aan +vastkleeft, en wordt in den bek teruggetrokken; een oogenblik slechts +merkt men een snelle kauwende beweging van de kaken op en het Reptiel +is weer in zijn vroegeren, bewegingloozen toestand teruggekeerd. Een +Kameleon, die in lang geen voedsel heeft genoten, zal wel het Insect, +dat in zijn nabijheid komt, over een afstand van eenige meters +vervolgen, maar in geen geval den struik verlaten, waarop hij zich op +dat oogenblik bevindt.</p> +<p>Dikwijls wordt beweerd, dat een Kameleon, zelfs wanneer hij zijn +best doet, in den loop van een dag slechts weinige schreden vooruit kan +komen. Dit is echter volstrekt niet het geval. Als hij wil, kan hij +reeds in den tijd van een uur een betrekkelijk grooten weg +afleggen.</p> +<p>Van de kleursverandering van de huid maakt men zich dikwijls een +verkeerde voorstelling. Men meent, dat het dier plotseling de meest +verschillende tinten en nuances van alle denkbare kleuren op zijn huid +te voorschijn kan brengen, dat het zonder eenige beperking zijn kleur +in overeenstemming kan brengen met die van het voorwerp, waarop het +zich toevallig bevindt, dat het in staat is willekeurig iedere kleur, +welke dan ook, aan te nemen. Dit alles is echter in meerdere of mindere +mate onjuist. Hoewel het dier in den regel groenachtig is en dus bij de +bladen weinig afsteekt, kan het zijn kleur volstrekt niet gelijk maken +aan die van ieder voorwerp, waarop men het zou willen plaatsen. +<span class="sc">Van der Hoeven</span> heeft dit verschijnsel zeer +nauwgezet nagegaan en Kameleons na allerlei kleurswijzigingen laten +schilderen. Steeds ziet men op deze afbeeldingen twee breede, lichte, +overlangsche strepen en daartusschen donkere, roode stippels, die zich +van <span class="pagenum">[<a id="xd21e1638" href="#xd21e1638" name= +"xd21e1638">38</a>]</span>den kop tot aan den staart en van den rug tot +aan den buik uitstrekken en meer dan andere plaatsen aan +kleurswisseling onderhevig zijn.</p> +<div class="figure xd21e1640width"><img src="images/p3037.jpg" alt= +"Kameleon (Chameleon vulgaris)." width="478" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Kameleon</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chameleon vulgaris</i>).</p> +</div> +<p>Des morgens, als het dier zich stil houdt, is de huid gewoonlijk +geelachtig en zijn de beide strepen roodachtig; men ziet dan van de +stippels weinig of niets. Later op den dag heeft de huid nog weinig +verandering ondergaan; de strepen zijn echter witachtig en de stippels +donkergroen geworden; bovendien komen langs den rugkam donkere +schaduwen te voorschijn. Als men het dier ’s morgens in de handen +neemt, ziet men de groene vlekken eveneens verschijnen. In geprikkelden +toestand wordt de rug groenachtig, de buik blauwachtig, terwijl de +strepen een witachtige, de vlekken een zwarte kleur aannemen. Dikwijls +is het dier roodachtig bruin met heldere strepen en zijn de stippels en +schaduwen bijna geheel afwezig. Bovendien kunnen nog allerlei andere +kleurswisselingen bij deze dieren voorkomen. Bij hevige aandoeningen +heeft men ze melkwit, en ook wel bijna geheel zwart zien worden; andere +exemplaren worden lichtrood met purperkleurige en violette stippels. +Over ’t algemeen loopen de kleur en de teekening des te +duidelijker in ’t oog, naarmate het dier gezonder en meer +opgewonden is. Ook op dezen regel komen echter uitzonderingen voor. Dat +licht en warmte op de kleursverandering een belangrijken invloed +oefenen, blijkt o. a., wanneer men slapende Kameleons met een brandende +kaars nadert tot op een afstand van 6 à 10 cM. Na eenige minuten +ziet men, uitsluitend aan de verlichte zijde van het dier, op de +geelachtige, ongevlekte huid lichtbruine vlekken ontstaan, die allengs +donkerder, ten slotte bijna zwart worden en na het wegnemen van het +licht langzamerhand verdwijnen. Jegens zijne soortgenooten is de +Kameleon niet verdraagzamer dan andere Reptiliën, zooals blijkt, +wanneer een enkele keer zijn onverschilligheid jegens ieder wezen, dat +niet als buit kan dienen, plaats maakt voor een ander gevoel. Iets +dergelijks geldt van zijn verhouding tot andere dieren. Zoowel bij de +nadering van een vijand als bij een ontmoeting met een niets kwaads +bedoelenden Vogel is hij gewoon zich op te blazen, zoodat zijn romp +bijna cirkelrond wordt, en vervolgens een sissend geblaas te laten +hooren. De Kameleon hapt soms naar de hand, waarmede men hem omvat; hij +kan met zijn gebit onze huid een weinig knijpen, maar niet doorboren. +Intusschen ondergaat de Kameleon allerlei kleursveranderingen en +verkrijgt zijn lichaam door het opblazen een geheel anderen vorm; alle +ribben puilen uit en de romp wordt min of meer doorzichtig, zoodat men +soms de takken of de staven van de kooi als donkere strepen er doorheen +ziet schemeren.</p> +<p>Evenals de meeste Kruipende Dieren, kan de Kameleon weken en +misschien maanden lang zonder voedsel in ’t leven blijven; tegen +dorst is hij minder goed bestand.</p> +<p>Herhaaldelijk is men getuige geweest van het eierleggen van den +Gewonen Kameleon, voor zoover mij bekend echter steeds bij gevangen +exemplaren. „Een van mijne Kameleons”, verhaalt +<span class="sc">Vallisnieri</span>, „toonde een buitengewone +onrust en begaf zich eindelijk langzaam, zonder af te wijken van zijne +gewone luiheid, uit het boompje in zijn hok naar den bodem, liep hier +besluiteloos rond, bleef ten slotte staan in een hoek, waar geen zand +of stof, maar niets dan harde aarde lag en begon met één +voorpoot te graven. De harde grond bood zooveel weerstand, dat het dier +twee dagen achtereen werken moest om een gat te graven van 10 cM. +middellijn en 15 cM. diepte. In dezen kuil afgedaald, legde het, naar +mij bij onderzoek bleek, meer dan 30 eieren. Nadat deze arbeid met de +grootst mogelijke zorgvuldigheid verricht was, krabde het de kuil met +één achterpoot weer vol zand, juist zooals de Katten +doen, als zij hun drek verbergen willen. Hiermede nog niet tevreden, +sleepte het droge bladen, stroo en dorre rijsjes aan en bedekte +hiermede het reeds gevormde heuveltje.” De 25 à 35 eieren +van den Kameleon zijn eirond en effen wit; hun schaal is +perkamentachtig.</p> +<p>„Een Kameleon, die gezien wordt, is een verloren +Kameleon”, beweert een Spaansch spreekwoord zeer te recht, want +het beschuttingsmiddel van dit dier tegen het tallooze heir van +vijanden, die het vervolgen, is de kleur, die, ondanks alle +veranderingen, waaraan zij onderhevig is, weinig in ’t oog valt. +Niet slechts alle kleine viervoetige roofdieren en de meeste +Roofvogels, maar ook Raven en Hoornvogels, Reigers en Ooievaars, +benevens de groote soorten van Slangen zijn vijanden van deze weerlooze +dieren. De mensch wijdt hun overal een grootere aandacht dan goed voor +hen is. Vermoedelijk worden zij nergens vergiftig of gevaarlijk geacht; +maar hun vreemdsoortige gestalte valt overal zoozeer in ’t oog, +dat ieder zich beijvert om het dier te vangen.</p> +<p>Aanvankelijk toonen de gevangen Kameleons zich zeer prikkelbaar: zij +sissen en blazen als men hen nadert, trachten zelfs te bijten, kortom, +willen van hun verzorger niets weten; weldra echter verandert hun +gedrag: zij zijn aan den mensch gewend geraakt en laten zich nu zeer +veel welgevallen. Bij doelmatige behandeling kan men ze maanden lang in +den gevangen staat in ’t leven houden. In de eerste plaats hebben +zij een gelijkmatige temperatuur noodig. Het best blijven zij gezond in +broeikassen, welker standvastige warmtegraad hen zelfs in staat stelt +een langdurigen vastentijd te verduren. Aan een voldoenden voorraad +voedsel mag het hun nooit ontbreken: zij hebben voor hun onderhoud een +aanmerkelijke hoeveelheid Vliegen, Meelwormen, Spinnen, Sprinkhanen en +dergelijke dieren noodig. Nooit nemen zij een dood Insect aan, hoe +smakelijk het er ook moge uitzien. Geen andere levende wezens worden +door hen verslonden. Bovendien zijn een vochtige lucht en gelegenheid +om te drinken hoofdvereischten voor hun welvaren.</p> +<p>In ’t zuiden van Spanje houdt men den Kameleon geenszins tot +tijdverdrijf in de kamer, maar trekt partij van zijne eigenaardige +talenten. Men hangt een pot met honig op aan den zitstok van dit dier, +dat nu als kamerjager dienst doet en op onverbeterlijke wijze werkzaam +is tot het verdelgen van de zoo lastige Vliegen. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1664" href="#xd21e1664" name= +"xd21e1664">39</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div2 section"> +<div class="divHead"> +<h3 class="main">Derde Onderorde: SLANGEN (<span class= +"ex">Ophidia</span>).</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het belangrijkste kenmerk van de <span class= +"ex">Slangen</span> is de merkwaardige beweeglijkheid der +aangezichtsbeenderen, die het buitengewoon sterk verwijden van den bek +mogelijk maakt. Verscheidene andere Kruipende Dieren komen, zooals +reeds gebleken is, met haar in vorm overeen; eerst nadat men deze heeft +buitengesloten, mag men als kenmerk eenige waarde hechten aan den +langwerpigen, wormvormigen, door een stevig, zoogenaamd schubbenkleed +omsloten romp, die zoomin van voren, bij den kop, als van achteren, bij +den staart, eenige bijzonder in ’t oog loopende begrenzing +vertoont. Volgens de overtuiging van de hedendaagsche dierkundigen is +de groep der Slangen een eigenaardig ontwikkelde zijtak van de orde der +Geschubde Reptiliën; het verschil tusschen haar en de tot dusver +behandelde Kruipende Dieren wettigt geen scherpere scheiding, dan die, +welke in de plaatsing dezer wezens in verschillende onderorden +opgesloten ligt.</p> +<p>De kop van de Slangen is nooit zeer groot, in den regel echter +breeder dan het daarop volgende deel van den romp, van dezen slechts +bij weinige soorten zeer scherp gescheiden, maar toch duidelijk +herkenbaar, van boven gezien eivormig of driehoekig, gewoonlijk in +verticale richting samengedrukt, d. i. van boven en van onderen +afgeplat. De mondspleet strekt zich dikwijls zoover uit, dat de +mondholte zich nog achter de uiterste grenzen van den kop schijnt voort +te zetten. De gehooropeningen zijn steeds afwezig. De oogen zijn +ongeveer boven het midden van de mondspleet, aan de zijden van den kop +en dicht bij den rand van de bovenkaak gelegen. De neusopeningen zijn +steeds vooraan, dikwijls in de onmiddellijke nabijheid van de spits van +den snuit geplaatst. De bekleeding van den kop verschilt in meerdere of +mindere mate van die van den romp. Een eigenlijke hals is niet +aanwezig; de romp begint bijna onmiddellijk achter den kop en gaat +eveneens op een van buiten bijna onmerkbare wijze in den min of meer +verlengden en hierdoor spits- of stomp-kegelvormigen staart over. De +gezamenlijke lengte van romp en staart is het twintig- à +negentigvoud van de dikte. De kop, de romp en de staart zijn met een +stevige huid bekleed, die een samenhangend geheel vormt; men kan er +duidelijk een lederhuid en een deze bedekkende opperhuid aan +onderscheiden. De lederhuid is niet overal even dik; ook is zij niet +effen; maar met verhevenheden bezaaid met vrij uitstekenden achterrand, +zoodat plooien ontstaan in den vorm van schubben, die elkander +dakpansgewijze bedekken. Daar de opperhuid ook deze verdubbelingen van +de lederhuid volgt, zich op de naar buiten gerichte oppervlakte verdikt +en daarentegen dunner wordt daar, waar zij in de plooien doordringt, +komen de schubben duidelijker uit. Naar den vorm onderscheidt men: +„schubben,” welker lengte de breedte overtreft, dikwijls in +’t midden een overlangsche kiel bezitten en vooral aan de +rugzijde van het dier voorkomen;—voorts „schilden,” +die meestal een zes- of vierhoekige gedaante hebben, dikwijls breeder +zijn dan lang en vooral op den kop en aan den buik waargenomen worden. +Eigenaardig voor de slangen zijn de „groefschilden”, die +gewoonlijk ten getale van twee paar achter elkander aan de +„kingroeve” gelegen zijn en de twee +„onderlipsschilden”, die meestal in het midden achter het +„kinschild” liggen, en, aan weerszijden vóór +de groefschilden geplaatst, de begrenzing van de kingroeve van voren +voltooien.</p> +<p>De kleur en de teekening van de huid bieden een buitengewoon groote +verscheidenheid aan, zoodat hiervan niets in ’t algemeen gezegd +kan worden. Er zijn effen gekleurde en bont gevlekte, met ringen, +traliën, strepen, banden, stippels en wolken geteekende Slangen. +Enkele soorten hebben een zeer bescheiden voorkomen, andere prijken met +de prachtigste tinten. Altijd echter harmonieeren teekening en kleur +min of meer met het terrein, dat door de Slang als verblijfplaats wordt +gekozen. Hoewel de kleur en de teekening niet willekeurig veranderd +kunnen worden, zijn zij toch slechts binnen zekere grenzen bestendig, +want, wel beschouwd, vertoonen beide veelvuldige variaties, bij enkele +soorten meer, bij andere minder. Zoo draagt onze Adder bv. wel een +dozijn namen, omdat vroegere onderzoekers de verscheidenheden, die zij +opmerkten, als afzonderlijke soorten meenden te moeten beschouwen en +benoemen. In vele gevallen hebben leeftijd en geslacht hierop meer +invloed, dan men gewoonlijk aanneemt.</p> +<p>De eenvoudigheid en gelijkmatigheid van den lichaamsbouw is in +overeenstemming met den bouw van het beenderenstelsel. Dit bestaat n.l. +alleen uit schedel, wervelkolom en ribben, want de rudimentaire +heupbeenderen en voetstompjes, die bij enkele familiën voorkomen +en de achterste ledematen der overige Reptiliën vervangen, zijn er +slechts onduidelijke sporen van. Toch verdienen zij onze aandacht, wijl +hieruit blijkt, dat de Slangen in vroegere tijdperken uit vierpootige, +hagedisachtige dieren ontstaan moeten zijn. Het belangrijkste deel van +het skelet en tevens dat, waarvan de bouw en de vorm het eigenaardigst +zijn, is de schedel. De tusschenkaaks- en de neusbeenderen zijn +onbeweeglijk met elkander verbonden, daarentegen zijn de bovenkaaks-, +de vleugel- en de gehemeltebeenderen bij de meeste Slangen zeer +beweeglijk en kunnen zoowel naar de zijden als naar voren verschoven +worden. Een niet minder groote verschuiving kunnen de bestanddeelen van +de onderkaak ondergaan. Het tepelbeen hangt slechts door banden en +spieren met den schedel samen en draagt aan zijn uiteinde het +staafvormige vierkantsbeen, waaraan de onderkaak door een gewricht +verbonden is. Deze bestaat gewoonlijk uit twee volledig +vaneengescheiden, staafvormige helften, die van voren slechts door +rekbare, losse vezels onderling vereenigd zijn. Deze inrichting stelt +de Slang in staat haar bek aanmerkelijk te verwijden en een veel +grooteren buit te verzwelgen dan met oog op de grootte van de +mondopening bij gesloten bek mogelijk schijnt. Op den schedel volgt +onmiddellijk de romp, daar er bij de Slangen geen onderscheid tusschen +hals-, borst-, lende- en heiligbeenwervels bestaat. Reeds de 2e, 3e of +4e wervel achter den schedel draagt, evenals iedere volgende wervel van +den romp, een paar ribben, die zich van de verder achterwaarts gelegen +paren slechts door een iets geringere grootte onderscheiden. Bij den +schedel te beginnen, hebben alle wervels ongeveer denzelfden bouw. De +ribben bewijzen aan de Slangen een eigenaardigen en buitengewoon +belangrijken dienst, daar zij tot op zekere hoogte de ontbrekende +ledematen vervangen. Zij eindigen aan de buikzijde in een spierlaag, +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1682" href="#xd21e1682" name= +"xd21e1682">40</a>]</span>die met de groote buikschilden samenhangt, en +drukken, als zij van voren naar achteren bewogen worden, de vrij +uitstekende achterranden dezer schilden tegen de oppervlakte, waarover +het dier zich beweegt; men vindt hier dus een zeer groot aantal +hefboomen, die, hoewel zij geen pooten zijn, toch een soortgelijken +arbeid verrichten. De ribben worden aan den staart al kleiner en +kleiner en komen aan de laatste wervels in ’t geheel niet meer +voor. Het aantal wervels loopt bij Slangen van verschillende soort en +ongelijke grootte zeer uiteen; het schijnt slechts bij uitzonderingen +minder dan 200 te bedragen en stijgt bij enkele soorten tot boven 430. +Alle Slangen missen het borstbeen; men bemerkt bij haar geen spoor van +een schoudergordel of van voorste ledematen.</p> +<p>Niet minder opmerkelijk dan het geraamte is het gebit. De tanden +kunnen een belangrijk verschil in maaksel vertoonen, hetwelk aanleiding +geeft tot de onderscheiding van familiën en onderfamiliën. +Tanden vindt men niet alleen aan de boven- en onder-, maar dikwijls ook +aan de tusschenkaaks-, meestal ook aan de gehemelte- en +vleugelbeenderen. Steeds zijn zij aan het hen dragende been +vastgegroeid en worden vervangen, zoodra het noodig is, doordat een +nieuwe tand zich achter of naast den ouden ontwikkelt. Men onderscheidt +drieërlei soort van tanden: massieve, gevoorde, (die aan de convex +gekromde voorzijde voorzien zijn met een diepe, gootvormige groeve, +welke zich van den wortel tot aan de spits uitstrekt) en holle (die aan +de voorzijde bij den oorsprong een gat en vóór de spits +een spleetvormige opening vertoonen, met elkander in gemeenschap +staande door een „giftkanaal”, dat den geheelen tand +doorboort). Alle zijn haakvormig naar achteren gekromd en zeer spits, +kunnen slechts voor het bijten en vasthouden van den buit dienen en +zijn ongeschikt om een prooi te verscheuren of om voedsel te kauwen. De +massieve tanden zijn kegelvormig; het harde tandbeen, waaruit zij +bestaan, is met een dunne emaillaag bedekt; de gevoorde tanden zijn te +beschouwen als onvoltooide doorboorde tanden, daar het gifkanaal +ontstaan is door de vereeniging der randen van een vroeger aanwezige +groeve.</p> +<p>Voor de levenswijze der Slangen zijn de klieren in den kop van zeer +groot belang; bij de giftige soorten der onderorde kunnen zij een +buitengewoon sterke ontwikkeling bereiken. In ’t geheel heeft men +zes paar klieren en één onparige klier opgemerkt. Hoewel +zij bij hetzelfde dier niet altijd voltallig aanwezig zijn, heeft +iedere Slang er toch steeds verscheidene: de voorste ondertongsklieren, +de achterste ondertongsklieren, de neusklier, de traanklieren, de +onderste en de bovenste wang- of lipklieren en eindelijk de gifklieren. +De laatstgenoemde, die zich bijna altijd achter en onder de oogen en +boven de bovenkaak bevinden, zijn langwerpig en zeer groot; bij enkele +soorten strekken zij zich zoover naar achteren uit, dat zij voor een +deel op de ribben rusten. Zij bestaan uit een bladerig weefsel en +bevatten een groote holte. Bovendien onderscheiden zij zich van alle +overige genoemde klieren door haar lange afvoerbuis, die langs de +buitenste oppervlakte van de bovenkaak naar voren loopt, om hier +vóór en boven den giftand uit te monden in de vliezige +scheede, die deze tand omgeeft, zoodat het gif door het in den tand +aanwezige kanaal kan afvloeien. De gifklier is omhuld door een zeer +dikke spierlaag, die (met de kauwspier) dient om haar samen te drukken. +<span class="ex">Zulke</span> gifklieren komen voor bij alle Slangen +met doorboorde tanden; die van de Groeftandigen zijn <span class= +"ex">niet</span> met een dichte spierlaag bedekt; zij kunnen hoogstens +door de voorste slaapspier een weinig samengedrukt worden en zijn dus +minder geschikt om het gif in de wonde te brengen.</p> +<p>Onder de zintuigelijke organen staan ongetwijfeld die van het +gevoel, en meer bepaaldelijk de tastzintuigen, bovenaan. De van oudsher +gevreesde tong, die door onkundigen ook thans nog voor het aanvalswapen +van de Slangen wordt gehouden, dient niet als smaakorgaan, maar +uitsluitend voor het tasten en is hierdoor juist van buitengewoon groot +belang voor het dier. Zij is zeer lang en dun, van voren in twee +draadvormige, spitse helften gespleten en met een hoornachtig laagje +bedekt. Zij ligt verborgen in een onder de luchtpijp voorkomende, +gespierde <span class="corr" id="xd21e1696" title= +"Bron: schedel">scheede</span>, die op korten afstand +vóór deze, dicht bij de spits van de onderkaak, zich +opent. De tong kan geheel in deze scheede teruggetrokken, maar ook ver +buiten den bek uitgestoken worden en onderscheidt zich door een +buitengewone beweeglijkheid. Door een inham van de bovenkaak, die zelfs +bij gesloten mond nog als een opening zichtbaar is, kan de tong zich +gemakkelijk en snel afwisselend naar buiten en naar binnen begeven. Het +oog is, na de voor ’t tasten zoo uitstekend geschikte tong, het +bruikbaarste orgaan voor het doen van waarnemingen, hoewel het zeer +zeker minder volkomen is dan bij de overige Reptiliën. Een +belangrijke eigenaardigheid van dit orgaan is zijn schijnbare +onbeweeglijkheid, waardoor het een glazig uitzicht verkrijgt. Een +doorzichtig vliesje neemt de plaats van de beweeglijke oogleden in en +is bij wijze van een horlogeglas in een plooi van den rand der ronde +oogholte vastgehecht; de hierdoor begrensde doos bevat den oogbol en +staat aan haar binnenzijde door het wijde traankanaal in gemeenschap +met de neusholte. De buitenste laag van dit doorzichtig vliesje, het +verhoornde deel van de opperhuid, wordt verwijderd, als het geheele +lichaam vervelt; gedurende het tijdperk tusschen de eene vervelling en +de andere neemt de doorzichtigheid van de huid, die het oog bedekt, +allengs af. De pupil is bij de dagslangen rond, bij de Nachtslangen +langwerpig: soms dwars, soms verticaal geplaatst.</p> +<p>De eigenaardige bewegingswijze van de Slangen is een gevolg van haar +lichaamsbouw, die, gelijk licht te begrijpen is, tot op zekere hoogte +ook een verklaring levert van haar levenswijze; daar de begaafdheden +der dieren, indirect althans, uit hun lichaamsbouw voortvloeien. Hoewel +de Slangen meer dan de meeste overige leden harer klasse den naam +„Kruipende” Dieren verdienen, is haar bewegingsvermogen +veelzijdiger dan menigeen meent. Het kruipen geschiedt niet uitsluitend +op een vlakken bodem, maar ook bij een helling naar boven en naar +beneden, bij de stammen der boomen omhoog en naar alle richtingen in de +kroon, voorts over den waterspiegel, op den bodem van het water en +tusschen beide door; zij kruipen, klimmen, zwemmen en duiken dus, en +doen dit alles nagenoeg even vlug en behendig. Het kruipen gaat niet +met verticale krommingen, maar met horizontale golvingen van het +lichaam gepaard. Het klimmen is eigenlijk niets anders dan een +opkruipen bij loodrechte vlakken. Een boomstam, die door een Slang +omstrengeld kan worden, levert voor haar volstrekt geen moeielijkheden +op, tenzij de schors zeer glad is: zij schuifelt naar boven met +schroefvormige windingen van het lichaam, dat natuurlijk voortdurend +slangsgewijze bewogen wordt, en doet dit zeer snel, daar zij het naar +beneden glijden met de scherpe achterranden der buikschilden voorkomen +kan. Op de takken kronkelt <span class="pagenum">[<a id="xd21e1701" +href="#xd21e1701" name="xd21e1701">41</a>]</span>zij zich bijna even +veilig en snel voort als op den vlakken bodem, vooral wanneer de +twijgen talrijk zijn. Geheel op dezelfde wijze gaat zij bij het zwemmen +te werk, hoewel in dit geval ongetwijfeld de staart de belangrijkste +rol vervult. Vermoedelijk kunnen alle soorten van Slangen zwemmen; zij, +die niet in ’t water leven en het gewoonlijk niet opzoeken, +worden echter door de beweging in deze voor haar vreemde middenstof, +naar het schijnt, spoedig vermoeid.</p> +<p>De snelheid van de Slangen werd dikwijls overdreven voorgesteld en +schijnt door het telkens wisselen der kronkelingen grooter dan zij is; +slechts weinige menschen geven zich de moeite de zaak nauwkeuriger te +onderzoeken. <span class="sc">Lenz</span> zegt: „Geen slang +beweegt zich zoo vlug, dat men haar niet met een flinken pas, zonder +hard te loopen, kan bijhouden. Zij komt naar verhouding langzamer +vooruit dan Hagedissen, Vorschen, Muizen en dergelijke dieren. Het +snelst is haar beweging op mos en korte heide, waar de veerende +onderlaag medehelpt, minder snel op den naakten grond. Het kruipen over +een stuk vensterglas kost haar zeer veel moeite. Langs steile +bergwanden schiet zij vliegensvlug naar beneden, soms zoo snel, dat het +niet mogelijk is te bepalen, tot welke soort zij behoort en hoe groot +zij is.”</p> +<p>Bij de ademhaling van de Slangen, die geregeld, zonder +tusschenpoozing, geschiedt, merkt men duidelijk de beweging van de +ribben op, die beurtelings opgeheven worden en dalen. Toch is zij over +’t geheel genomen niet zeer krachtig en wordt eerst bij +toenemenden toorn versneld. Een heesch, lang aanhoudend gesis, dat de +ontbrekende stem vervangt, verraadt deze gemoedstoestand. In verband +met den langwerpigen vorm van het lichaam is slechts één +van de longen goed ontwikkeld, de andere is zeer klein of ontbreekt +geheel.</p> +<p>Behalve de tastzin (en bij enkele soorten het gezicht) zijn alle +zinnen van de Slangen zwak. Het orgaan voor den tastzin is de tong. +Hoewel deze een geheel andere rol speelt dan de ouden zich voorstelden, +is zij van ’t hoogste belang, zoo zelfs, dat een Slang, die de +tong mist, geen voedsel meer gebruikt, niet in ’t leven gehouden +kan worden. Een feit is het, dat iedere Slang, die niet rust, +onophoudelijk en in alle richtingen de tong beweegt om de voorwerpen in +haar nabijheid te onderzoeken, dat zij nooit drinkt of zich te water +begeeft, zonder vooraf den waterspiegel met de tong aan te raken; op +dezelfde wijze onderzoekt zij den reeds gedooden buit +vóór het verzwelgen, en zoo mogelijk ook haar +slachtoffer, vóórdat zij het dooddrukt of vergiftigt. +Wanneer er reden bestaat voor de vrees, dat de prooi, die zij op het +oog heeft, haar zal ontsnappen, geeft zij toch vóór den +aanval, door vele malen achtereen de tong uit te steken en weer terug +te trekken, de bedoeling te kennen om de gewone onderzoekingen te +verrichten. Het telkens weer terugtrekken van de tong geschiedt +blijkbaar met het doel om haar door bevochtiging gevoeliger te +maken.</p> +<p>De ervaring leert, dat de Slangen, ondanks haar dikke huid, zelfs +voor een zwakke aanraking gevoelig zijn. Evenals andere Reptiliën, +vinden zij warmte aangenaam, daar zelfs die, welke ’s nachts +werkzaam zijn, over dag haar schuilplaats verlaten om zich het genot te +verschaffen van door de zon beschenen te worden.</p> +<p>Toch mag men zeggen, dat er over ’t algemeen sterke prikkels +noodig zijn om bij de Slangen gevoel te wekken. Eerder dan van +gevoeligheid kan men bij haar van gevoelloosheid spreken. De Slangen +zijn even taai van leven als de andere Reptiliën en verdragen +martelingen, die hooger ontwikkelde wezens schielijk zouden dooden. De +bewegingen van Slangen, die gewond of zelfs aan stukken gehouwen zijn, +wekken de verbazing van den onderzoeker: een afgehouwen kop van een +Adder beweegt de tong op de gewone wijze en kan ook bijten en het +gebeten dier vergiftigen.</p> +<p>Uit alle bekend geworden feiten kan men afleiden, dat het gezicht +bij alle Slangen, met uitzondering van eenige Boomslangen, zwak en +onbeduidend is, hoewel de glans en de grootte van het oog het tegendeel +doen vermoeden. Woedende Slangen, zoowel vergiftige als +niet-vergiftige, bijten zelfs naar een schaduw, en missen dikwijls het +voorwerp, waarop zij doelen, indien het niet groot is.</p> +<p>Van de uitdrukking van het slangenoog heeft men meer ophef gemaakt +dan de zaak verdient. „Sprekend, zooals weinige oogen van dieren +zijn,” meent <span class="sc">Linck</span>, „spiegelt zich +in ’t oog van de Slang niet slechts haar inborst af, maar ook de +gemoedsstemming, waarin zij op een gegeven oogenblik verkeert. Rustig +en zacht, doch niet zonder glans, is het bij de vreedzame leden der +onderorde, onheilspellend bij die, welker wapens wonden, doch niet +dooden kunnen; dreigend is het bij het woedende dier; vreeswekkend is +de gloed van het oog der Adder, die met de spits van hare tanden den +dood veroorzaakt. Iets vreemds verkrijgt echter het oog, zelfs van de +zachtaardigste Slang, door de glasachtige huid, die zich er over heen +welft en ook door de geringe veranderlijkheid van de pupil, die zich +slechts moeielijk en met zichtbare, plotselinge rukken vergroot en +vernauwt.” De laatste opmerking is volkomen juist, de eerste laat +ik geheel voor rekening van den aangehaalden schrijver, die zooals +meermalen geschiedt, in het oog iets waarneemt, wat hij er zelf in +heeft gelegd. Het oog van de Slang heeft niets bijzonders, behalve het +glazige uitzicht; de dreigende en onheilspellende uitdrukking is minder +een eigenschap van het oog zelf dan een gevolg van zijn ligging onder +de schubben en schilden, die het overschaduwen; deze zijn bij de +Slangen, die ’s nachts werkzaam zijn, bijzonder ontwikkeld, +steken een weinig vooruit en brengen denzelfden indruk teweeg als b.v. +de vooruitstekende wenkbrauwbeenderen van een Roofvogel.</p> +<p>Voor zoover wij er over kunnen oordeelen, is de scherpte van het +gehoor nog geringer dan die van het gezicht; uitwendig is er van het +gehoororgaan der Slangen niets te zien; eerst na het verwijderen van de +schubben aan de zijden van den kop bemerkt men er iets van, daar de +korte gehoorgangen geheel onder de huid verborgen liggen. Het +trommelvlies, de trommelholte en de Eustachiaansche buis ontbreken. +Proefnemingen hebben geleerd, dat de Slangen zich om verschillende +muzikale tonen weinig bekommeren, tenzij deze in de lucht of in den +bodem sterke trillingen teweeg brengen.</p> +<p>Niet minder moeielijk is het, zekerheid te verkrijgen over de mate +van ontwikkeling van den reukzin. <span class="sc">Boettger</span>, die +vele Slangen met ether- of chloroformdamp verdoofde, voordat hij ze in +den spiritus bracht, nam onmiddellijk na het werpen van het propje +watten, waarop de vluchtige vloeistof gedroppeld was, in de glazen +flesch, onder de hierin aanwezige Slangen een hevige opgewondenheid +waar. Zelfs de traagste Adder begon zich krachtig te bewegen en zocht +naar een uitweg om aan den bedwelmenden damp te ontkomen. Dit doet +vermoeden, dat de reukzin bij de Slangen niet geheel ontbreekt. Een +duidelijker bewijs voor deze stelling is gelegen in het door +<span class="sc">Fr. Werner</span> waargenomen feit, dat een Ringslang +te midden van een groot aantal soorten van Amphibiën, zelfs in een +donkere ruimte, zonder zich te vergissen steeds die soorten +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1734" href="#xd21e1734" name= +"xd21e1734">42</a>]</span>van Kikvorschen koos, welke haar +lievelingsvoedsel uitmaken. Daar de smaakzin hierbij niet in ’t +spel kan komen, moet deze verrassende uitkomst wel aan de werking van +den reukzin toegeschreven worden.</p> +<p>Gemakkelijker dan over alle andere verrichtingen van zintuigen, +behalve die van het tastzintuig, kunnen wij een denkbeeld verkrijgen +van den omvang van den smaakzin, omdat wij met zekerheid kunnen +beweren, dat dit vermogen zoo goed als geheel ontbreekt. Dit blijkt +zoowel uit het maaksel van de tong als uit proeven, die met levende +dieren genomen zijn. <span class="sc">Aristoteles</span>, overigens +zulk een uitmuntend waarnemer, had ongelijk, toen hij beweerde, dat de +Slangen de grootste lekkerbekken zijn onder de dieren; even onjuist is +zijn mededeeling, dat zij bij ’t gebruik van wijn geen maat +houden en zich bedrinken. Waarschijnlijk doet men de Slangen geen +onrecht aan door aan te nemen, dat zij onder de zoo laag ontwikkelde +Reptiliën de laagst ontwikkelde zijn. Hoewel zij bij haar jacht +een zekere list toonen, jegens vijanden zich soms schijnbaar +verstandig, jegens haar verzorger eenigszins voorkomend gedragen, +openbaren zij echter in geen enkele omstandigheid meer verstand dan +andere Kruipende Dieren: zij zijn niet slechts stompzinnig, maar ook +stomp van geest.</p> +<p>In alle werelddeelen komen Slangen voor, in het eene echter veel +meer dan in het andere. De wetten, volgens welke de verbreiding der +overige Reptiliën plaats heeft, gelden ook voor haar: hoe hooger +de breedtegraad is, des te schielijker neemt zoowel het aantal soorten +als het aantal individuen af; deze getallen zijn echter voor +verschillende plaatsen, die op denzelfden breedtegraad liggen, +volstrekt niet gelijk.</p> +<p>Van de 635 soorten van Slangen, die <span class= +"sc">Günther</span> in het jaar 1858 opnoemde, leven 40 in het +Noordelijke Rijk van de Oude Wereld, 80 in ’t Ethiopische Rijk, +240 in het Oostersche, 50 in het Australische, 75 in het +Noord-Amerikaansche en 150 in het Zuid-Amerikaansche Rijk.</p> +<p>Behalve een rijkelijke voeding, verlangen de Slangen geschikte rust- +en schuilplaatsen en vermijden daarom gewesten, waar zij deze niet +vinden. Over ’t algemeen kan men ook van de Slangen zeggen, dat +zij des te talrijker zijn in een streek, naarmate deze meer afwisseling +aanbiedt. Zelden komt het voor, dat zij in een gewest geheel ontbreken; +zij bewonen de woestijn zoowel als het woud, bergstreken zoowel als +vlakten. Een vochtige warmte bevalt haar beter dan droge hitte; toch +bieden zij ook hieraan beter weerstand dan men zou verwachten. Het +gemis van pooten belet haar niet een geschikte verblijfplaats te +bereiken: deze op den vlakken grond, gene op steile hellingen, sommige +in moerassen, andere in het water van meren en rivieren, eenige in de +zee, enkele zelfs onder den grond, niet weinige in boomkronen. Het +oord, waar zij zich eens gevestigd hebben, verlaten zij niet licht, met +andere woorden, hare omzwervingen blijven tot een zeer klein gebied +beperkt. Wel doen ook zij soms kleine reizen, trekken over rivieren en +andere wateren om zich aan den tegenovergestelden oever of op eilanden +te vestigen, begeven zich uit het woud of uit de steppe naar dorpen en +steden, over ’t algemeen echter houden zij niet van omzwerven, +maar kiezen zich een standplaats, bij voorkeur zulk een, die een +geschikte schuilplaats bevat; in den omtrek loeren zij op buit. Er is +eenige reden om aan te nemen, dat zij alleen gedurende den paartijd en +bij ’t naderen van den winter zich vrijwillig van haar +standplaats verwijderen. Tot het verlaten van de door haar bewoonde +streek worden zij gedwongen, wanneer hier veranderingen plaats vinden, +waardoor zij hare schuilhoeken verliezen of de gelegenheid om te jagen +of de mogelijkheid om zich door de zon te laten verwarmen. In den regel +houden ook zij zich ver van menschelijke woningen op; dit geschiedt +echter alleen, omdat de mensch haar door vervolging uit de nabijheid +van de door hem bewoonde oorden verdrijft; want, wel verre van de +nabuurschap van haar aartsvijand te vreezen, dringen zij zich dikwijls +op zeer ongewenschte wijze aan hem op. Ook bij ons ontmoet men niet +zelden Slangen in tuinen midden in steden; dikwijls is het moeielijk te +verklaren, hoe zij er gekomen zijn; misschien zijn zij ontgleden aan +Ooievaars op weg naar hun nest, of met een lading brandhout +overgebracht. In zuidelijke streken brengen zij zeer tegen den zin van +de bewoners soms bezoek aan de huizen. Vooral de Slangen, die een +nachtelijke levenswijze hebben, dus juist de gevaarlijkste, zijn +hierdoor dikwijls buitengewoon lastig.</p> +<p>In landstreken, die het geheele jaar nagenoeg hetzelfde uitzicht +vertoonen, kunnen de Slangen voortdurend ongeveer op dezelfde wijze +hare behoeften bevredigen; deze oorden moeten haar een voldoende +hoeveelheid voedsel, een prettige temperatuur en water om te baden +leveren. Een natuurlijk gevolg hiervan is, dat zij het geheele jaar +door ongeveer dezelfde levenswijze hebben. Deze zal daarentegen +afwisseling vertoonen overal, waar een merkbaar verschil tusschen de +jaargetijden bestaat. In alle gewesten, die een kouden winter of een +heet en droog seizoen hebben, zijn de Slangen genoodzaakt zich tegen +den invloed van de koude of van de droogte te beschutten. Alle Slangen, +die het noordelijk deel van onzen gematigden gordel bewonen, zoeken +vóór den aanvang van den winter diepe schuilhoeken op en +brengen hier het ongunstig jaargetijde in verstijfden toestand door. +Hetzelfde verschijnsel komt voor in de landen onder den keerkring, +misschien alleen bij die soorten, welke, zoo niet in ’t water, +dan toch in vochtige oorden leven en last hebben van de droogte. Enkele +soorten komen bijeen om in elkanders gezelschap winterslaap te houden; +misschien geschiedt dit alleen, omdat geschikte schuilhoeken schaars en +moeielijk te vinden zijn, zoodat eenige weinige slaapplaatsen voor +verscheidene, over een bepaald gebied verstrooide Slangen moeten +dienen.</p> +<p>Bij warm, stil weder ziet men op onze breedte in Maart weder +Slangen, die haar winterkwartier verlaten hebben om zich door de zon te +laten verwarmen en waarschijnlijk ’s avonds weer naar denzelfden +schuilhoek terugkeeren. Aan jacht en voortplanting denken zij dan +echter nog niet, want hun eigenlijk zomerleven vangt eerst in het begin +van April aan. Toen zij zich in den herfst ter ruste begaven, waren zij +vet; als zij in de lente weer te voorschijn komen, is ongeveer de helft +van haar vet verbruikt.</p> +<p>Verreweg de meeste niet-vergiftige Slangen zijn dagdieren, vele van +de verdachte Groeftandige Slangen en nagenoeg alle Gifslangen +daarentegen nachtdieren. De eerstgenoemde zoeken, zoodra de duisternis +invalt, hare schuilhoeken op, brengen hier in trage rust den nacht door +en komen eerst geruimen tijd na zonsopgang weer voor den dag. Hoewel de +Gifslangen zich over dag dikwijls vertoonen, verkeeren zij dan steeds +in een toestand van slaperige rust; zij beginnen hare werkzaamheden +eerst, als de avondschemering aanvangt. Wanneer men op plaatsen, waar +Gifslangen veelvuldig voorkomen, des nachts een vuur aansteekt, zal het +spoedig blijken, dat het adderengebroedsel tot de nachtdieren behoort. +Van alle kanten komt het op het <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1757" href="#xd21e1757" name="xd21e1757">43</a>]</span>schijnsel +van ’t vuur af, zoodat de jager, die zich over dag te vergeefs +beijverde om op deze plaats een enkele Adder, Aspis of Zandadder te +vangen, ’s nachts een rijken buit kan verkrijgen. Ieder, die +Gifslangen in gevangenschap houdt, ondervindt, dat deze dieren, zoo +niet uitsluitend, dan toch in den regel ’s nachts eten, dat zij +vrijwillig niet anders dan ’s nachts werkzaam zijn en op roof +uitgaan.</p> +<p>Zonder eenige uitzondering voeden alle Slangen, welker levenswijze +men heeft leeren kennen, zich met andere dieren, hoofdzakelijk, maar +niet uitsluitend, met die, welke door henzelf gevangen of gedood zijn. +De wijze, waarop zij haar buit overmeesteren, is zeer verschillend. +Sommige, waarschijnlijk wel de meeste, gaan op de loer liggen en +overvallen plotseling het slachtoffer, dat in de nabijheid komt; zij +brengen het een doodelijken beet toe en wachten, totdat de werking van +het gif zich openbaart, of vatten de prooi en verslinden haar, soms +dadelijk, soms nadat zij haar vooraf hebben doodgedrukt.</p> +<p>Al naar de soort en de grootte der Slangen zijn de dieren, waarop +zij jacht maken, zeer verschillend. Naar men zegt, kunnen de reuzen uit +deze onderorde werkelijk dieren ter grootte van een Ree verzwelgen: +<span class="sc">Falkenstein</span> en <span class= +"sc">Pechuel-Loesche</span> b.v. haalden uit het lichaam van een door +hen geschoten Python een nagenoeg volwassen Draaihoorn-antilope, die +wel is waar, tot ieders bevreemding, den kop miste, maar waarvan +overigens geen enkel been gebroken was. De overige Slangen zijn met een +kleineren buit tevreden en verslinden vooral Knaagdieren, kleine +Vogels, allerlei Reptiliën (de Schildpadden misschien +uitgezonderd) en Visschen; de lagere dieren dienen waarschijnlijk +alleen tot voedsel aan de Worm-, Dwerg- en Dikkopslangen en misschien +aan de jongen van verscheidene soorten, die op lateren leeftijd op +Gewervelde dieren jacht maken. Hoewel het aantal gegevens over de +voeding der Slangen nog zeer onvoldoende is, mag men het er voor +houden, dat iedere soort in meerdere of mindere mate de voorkeur geeft +aan een bepaalde diersoort en zich, zoo mogelijk, geheel tot deze +bepaalt. Dat enkele Slangen vogeleieren eten, wordt reeds bericht door +<span class="sc">Plinius</span>, wiens mededeelingen door later +waargenomen feiten gedeeltelijk bevestigd worden. Hieruit blijkt ten +duidelijkste, dat sommige Slangen werkelijk eieren stelen, wegvoeren, +verzwelgen, in hun lichaam stukdrukken en verteren. Vooral de +Afrikaansche <span class="ex">Keeltandslangen</span>, de <span class= +"ex">Eiervreters</span> van de Nederlandsch sprekende kolonisten +(<i lang="la-x-bio">Dasypeltis scaber</i>), en de leden van het +Indische geslacht <i lang="la-x-bio">Elachistodon</i> zijn, naar het +schijnt, geheel voor het gebruiken van dit voedsel ingericht. Hare +tanden zijn rudimentair, maar de onderste doornuitsteeksels van de +voorste wervels hebben een merkwaardige wijziging ondergaan. Bij beide +geslachten zijn deze uitsteeksels buitengewoon sterk verlengd en +eindigen in een naar voren gericht, met email overtrokken, tandvormig +haakje, welke haakjes ten getale van omstreeks zeven het met hen +vergroeiende deel van den slokdarm doorboren en zoodoende een rij van +echte slokdarmtanden vormen, die bij geen ander dier voorkomen. Zoodra +het ei in dit deel van het spijskanaal doorgedrongen is, verkeert de +bek reeds weer in gesloten toestand, zoodat van den vloeibaren inhoud +van den nu verbrijzelden dop niets verloren kan gaan. Behalve +Gewervelde Dieren, eten sommige Slangen ook ongewervelde, enkele +misschien zelfs Weekdieren en Schaaldieren.</p> +<p>Tot in den laatsten tijd hebben zelfs natuuronderzoekers niet +geschroomd de uitdrukking „betoovering” te gebruiken voor +de wijze, waarop de Slangen een buit bemachtigen. Men heeft n.l. +opgemerkt, dat sommige dieren, b.v. Muizen en Vogels, geen vrees +toonen, als zij Slangen naderen en hierdoor gemakkelijk gevangen +worden; ook heeft men gezien, dat Vogels met kenteekenen van den +grootsten schrik om Slangen fladderden, die hun kroost of henzelf +bedreigden, ten slotte een verkeerde beweging deden en eveneens +gegrepen werden. Daar nu, zoo schijnt men geredeneerd te hebben, het +instinct, waardoor het dier gewaarschuwd wordt tegen de gevaren, die +het bedreigen, in beide gevallen gefaald heeft, moet het genoemde +verschijnsel aan de werking van een bovennatuurlijke kracht +toegeschreven worden. Deze onderstelling heeft in ’t geheel geen +reden van bestaan; wel zijn de feiten op zich zelf beschouwd juist, +maar de daaruit afgeleide gevolgtrekkingen deugen niet. Uit mijne +tallooze herhaalde waarnemingen blijkt de ware toedracht van de zaak; +zij komt eenvoudig hierop neer, dat de dieren het groote gevaar, +waarmede de Slang hen bedreigt, niet kennen. Niet ieder +Zoogdier—zij het een onnoozel Konijn of een oude geslepen +Rat—, niet iedere Vogel—zelfs niet altijd de wantrouwige, +door vele ervaringen wijs geworden Musch—weet wat een Slang is. +Indien zij al op haar letten, naderen zij haar plomp nieuwsgierig, +bekijken of besnuffelen haar, laten toe, dat de Slang haar met de tong +betast en deinzen eerst dan een weinig terug, als dit orgaan haar op de +een of andere gevoelige plaats krieuwelt. Oude sterke Ratten, die men +bij groote Slangen brengt, toonen volstrekt geen vrees, maar geven soms +een bewijs van driestheid, dat men van haar niet verwacht zou hebben. +Een Rat, die ik aan een gevangen Ratelslang als slachtoffer aanbood, +bekommerde zich in ’t geheel niet om het dreigende geratel en +gesis van de Slang, maar vrat, toen zij honger kreeg, een gat in het +lichaam van het vergiftige dier, dat hierdoor ellendig om ’t +leven kwam. Een andere, even ongedwongen verklaring kan gegeven worden +van het angstig fladderen van verscheidene Vogels om hun nest, wanneer +zij een Slang zien naderen. Iedere natuuronderzoeker weet, dat zwakke +Vogels in zulke gevallen dikwijls gebreken veinzen en hiermede in den +regel iederen niet bijzonder ervaren vijand, zelfs den verstandigen +mensch, om den tuin leiden. Het zullen verschijnselen van dezen aard +zijn geweest, die men aan „betoovering” heeft +toegeschreven.</p> +<p>Daar de Slangen haar voedsel niet verscheuren en soms dieren +verslinden, die tweemaal zoo dik zijn als haar kop, wordt voor het +verzwelgen van den buit een aanzienlijke krachtsinspanning vereischt en +heeft deze verrichting langzaam plaats. Bijna altijd pakken zij den +buit bij den kop aan, houden hem met de tanden vast, schuiven de eene +zijde van den kop vooruit, slaan de haakvormig naar achteren gekromde +tanden een eind verder weer in de prooi, handelen vervolgens op +dezelfde wijze met de zooeven voor het vasthouden dienende helft van +den kop, welker taak intusschen door de andere wordt vervuld en halen +op deze wijze, beurtelings met de linker en met de rechter +tandenreeksen, haar buit verder naar binnen, totdat deze geheel en al +door het keelgat gestuwd is. De buitengewoon groote drukking brengt een +zeer overvloedige afscheiding van speeksel teweeg; dit vergemakkelijkt +de beweging van de prooi door de mondholte, die allengs tot de uiterste +grenzen van rekbaarheid wordt uitgezet. Gedurende het verzwelgen van +een zeer grooten buit wordt de kop op wanstaltige wijze uitgezet en +ieder been van het kaakskelet zoo ver mogelijk <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1789" href="#xd21e1789" name= +"xd21e1789">44</a>]</span>verschoven; zoodra echter de prooi er door +is, herkrijgt de kop spoedig zijn gewonen vorm. Het gebeurt wel eens, +dat Slangen dieren grijpen en trachten te verslinden, welker omvang +voor haar ongeloofelijk rekbaar kaakskelet te groot is; in dit geval +liggen zij uren lang op dezelfde plaats met den buit in den bek, de +luchtpijp zoover naar voren bewogen, dat de ademhaling ongehinderd kan +plaats hebben. Soms zijn al hare pogingen vruchteloos en gelukt het +haar niet de prooi door te slikken; dan verwijderen zij de tanden weer +uit haar slachtoffer en werpen dit weg door den kop te schudden. Geheel +onjuist is de bewering, dat de Slang den eens gegrepen en verzwolgen +buit niet meer kan uitspuwen en soms aan een te groot stuk +stikt.—De Gifslangen pakken haar slachtoffer eerst, nadat het +bezweken is, met de kaken aan; zij doen dit dan met een zekere +voorzichtigheid, men zou bijna geneigd zijn van teederheid te spreken. +Bij het doorslikken gebruiken zij hare giftanden niet, maar leggen deze +zooveel mogelijk tegen het gehemelte aan, door de bovenkaaksbeenderen, +die de giftanden dragen, naar achteren te draaien; de onderkaakshelften +spelen in dit geval bij het doorslikken de hoofdrol.—De +spijsvertering geschiedt langzaam, maar is zeer krachtig. De +onverteerbare overblijfselen van de prooi, vooral veeren en haren, +worden door de kloak verwijderd, slechts in enkele omstandigheden, +waarschijnlijk alleen door zwakke of ziekelijke Slangen, als ballen +uitgespuwd. De Slangen verzwelgen een groote hoeveelheid voedsel te +gelijk, maar kunnen daarna weken en zelfs maanden lang vasten.</p> +<p><span class="sc">Duméril</span>, die zijn geheele leven aan +de studie van de Slangen wijdde, greep eens op een wandeling een Adder, +in de meening dat hij een onschadelijke Adderkleurige Zwemslang +(<i lang="la-x-bio">Tropidonotus viperinus</i>) voor zich had; hij werd +gebeten en verkeerde verscheidene dagen in levensgevaar. Dit feit kan +niet genoeg in herinnering gebracht worden, omdat het duidelijk +bewijst, hoe onbetrouwbaar de uitwendig waarneembare kenmerken ter +onderscheiding van vergiftige en niet-vergiftige Slangen kunnen zijn. +Het is onmogelijk, door uitwendig onderzoek iedere Gifslang, zonder +kans op vergissing, als zoodanig te herkennen. Dit geldt echter niet +voor alle soorten of familiën; daar de Zeeslangen, Ratelslangen en +Adders ook uitwendig tot op zekere hoogte kenbaar zijn; maar juist de +Gewone Adder, die het geoefende oog van een onderzoeker als +<span class="sc">Duméril</span> bedroog, behoort tot het +laatstgenoemde geslacht! Deze opmerking moet noodzakelijk aan een +beschrijving van de Slangen voorafgaan, om hen, die zich met de studie +van de Slangen willen bezighouden, tegen het roekeloos aanvatten van +deze gevaarlijke dieren te waarschuwen.</p> +<p>Als men bedenkt, hoe groot het aantal menschen is, die ieder jaar +door Gifslangen hun leven verliezen, hoe vele, zelfs, in onze streken, +aan haar een langdurige ziekte te wijten hebben, begrijpt men den +schrik, dien ieder onervaren mensch bij het zien van een Slang bevangt; +dan worden ook de over Slangen handelende verhalen, sagen en fabels, +die bij volken uit vroegeren en lateren tijd voorkomen, ons duidelijk. +Vooral uit tropische gewesten komen dikwijls schrikbarende berichten +over sterfgevallen tengevolge van slangenbeten. Volgens statistische +bescheiden verliezen alleen in Indië ieder jaar nagenoeg 20.000 +menschen door deze Reptiliën het leven. Deze groote getallen +schijnen evenwel geloofwaardiger dan zij zijn. In werkelijkheid zijn +zij het uitvloeisel van een mystificatie op groote schaal. Mannen, die +als onderzoekers en jagers een grondige bekendheid met Indië +hebben opgedaan, weten geen mededeelingen te doen, die eenige +bevestiging, hoe onvolledig dan ook, van de bedoelde officieele opgaven +leveren kunnen. <span class="sc">R. Garbe</span> verhaalt, dat er, +nadat hij in de eerste dagen van zijn verblijf in Indië eenige +Gifslangen had gezien, meer dan een jaar voorbijging, voordat hij op +zijne tochten er weer eens een ontmoette, die hij met een stokslag +doodde. Van de gevreesde dieren in Indië in ’t algemeen +sprekend, zegt hij eenvoudig: „Al deze dieren zijn in de +werkelijkheid niet zoo boosaardig als in de boeken over natuurlijke +geschiedenis.” Geloofwaardige geneeskundigen op Java, Sumatra en +Hongkong, waarheidslievende planters en reizigers in +Nederlandsch-Indië, Cochinchina, Kambodsja en op Ceylon hebben +schriftelijk en mondeling verklaard, dat de genoemde statistieke +opgaven onjuist zijn en dat daaraan niet de geringste bewijskracht kan +worden toegekend.</p> +<p>Waarschijnlijk zal men in andere landen, waar de Gifslangen talrijk +zijn, door dergelijke nasporingen, als op Java verricht werden, zoo +niet tot gelijke, dan toch tot weinig afwijkende uitkomsten geraken. +Dit blijkt o.a. uit hetgeen door <span class="sc">Tschudi</span> van +Brazilië, door <span class="sc">Hasse</span>, <span class= +"sc">Büttikofer</span>, <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> en +anderen van Afrika, door <span class="sc">Mackleay</span> van +Australië bericht wordt. Allen verklaren eenstemmig, dat het +gevaar van door vergiftige Slangen gebeten te worden in deze deelen van +haar verbreidingsgebied betrekkelijk gering is.</p> +<p>Bij alle verscheidenheid van vorm, lichaamsbouw en levenswijze +hebben de Gifslangen in hare giforganen een kenmerk, waaraan zij zonder +fout—en door eenigermate geoefende onderzoekers ook met vrij +geringe moeite—van de niet-vergiftige Slangen onderscheiden +kunnen worden. Alle hebben n.l. aan de bovenkaak groote, doorboorde +tanden, die bij sommige alleenstaan, bij andere van kleinere, massieve +tanden vergezeld zijn. Bij de over dag werkzame Gifslangen is deze +giftand steviger aan het bovenkaaksbeen bevestigd, dan bij die, welke +’s nachts wakker zijn; bij deze, zoowel als bij gene is hij +echter niet met een wortel, maar slechts door verbeenend bindweefsel +met het bovenkaaksbeen verbonden. De giftand zelf kan eigenlijk niet +bewogen worden: dat de Adders hem tegen het gehemelte aanleggen kunnen, +is een gevolg van de beweeglijkheid van het bovenkaaksbeen, dat stevig +aan den tand is vastgehecht. In den regel is aan iedere zijde van de +bovenkaak slechts één giftand volkomen ontwikkeld. Daar +er echter aan elk bovenkaaksbeen steeds verscheidene (1 à 6) +meer of min volledig ontwikkelde reserve-tanden gevonden worden, kan +het voorkomen, dat twee van deze, in elke groeve één, op +denzelfden trap van ontwikkeling verkeerend, te gelijker tijd in +functie treden. De reserve-tanden zijn niet stevig aan het been +gehecht; de meest ontwikkelde is altijd het naast bij en achter den +giftand geplaatst. Aan weerszijden van den giftand merkt men een +vliezige plooi van het tandvleesch op, waardoor een scheede wordt +gevormd, welke den tand omsluit, wanneer de kaken in den toestand van +rust verkeeren. Van alle overige tanden onderscheiden de giftanden zich +door hun aanzienlijker grootte en duidelijk priemvormige gedaante; bij +alle Gifslangen zijn zij volgens hetzelfde grondplan gebouwd. Behalve +een bij den oorsprong aanwezige, aanvankelijk met een bloedrijk weefsel +gevulde holte, die voor de voeding van den tand dient en bij alle +slangentanden zonder uitzondering voorkomt, bevat iedere giftand nog +een overlangsch kanaal, dat steeds aan de bolle voorzijde van den tand +gelegen <span class="pagenum">[<a id="xd21e1825" href="#xd21e1825" +name="xd21e1825">45</a>]</span>is en hier twee openingen vertoont. De +eene opening, die een afgeronden vorm heeft, bevindt zich dicht bij de +basis van den tand. Wanneer bij het openen van den bek het +bovenkaaksbeen, en hierdoor ook de giftand, opgericht wordt, komt de +bedoelde opening van het gifkanaal tegenover het einde van de +afvoerbuis van de gifklier te liggen, waardoor het gif in den hollen +tand zal doordringen; de onderste opening, die boven de spits van den +giftand ligt, is spleetvormig. Bij de meeste Gifslangen zijn deze beide +openingen door een fijne spleet met elkaar verbonden en is het +gifkanaal van voren dus niet geheel gesloten; bij de overige soorten is +het gifkanaal volkomen gesloten en wordt de spleet hoogstens door een +fijne lijn vervangen. Hiernaar onderscheidt men „gevoorde” +en „gladde” giftanden. Deze wapens hebben, al naar de soort +en de grootte van het individu, een verschillende lengte; alle +Gifslangen, die over dag jagen, bezitten betrekkelijk kleine, alle, die +een nachtelijke levenswijze hebben, betrekkelijk groote giftanden. Bij +onze Adder bereiken de giftanden een lengte van 3 à 4, hoogstens +van 5 mM., bij de Lanskopslang worden zij 25 mM. lang. Zij zijn zoo +hard en broos als glas, maar buitengewoon spits, en dringen daarom even +gemakkelijk als een scherpe naald in zachte voorwerpen, zelfs in zacht +leer door; van harde glijden zij daarentegen dikwijls af, of breken, +wanneer de stoot, die de Slang er mee toebrengt, krachtig is. Als een +van deze tanden verloren is gegaan, komt de onmiddellijk daarachter +gelegen reserve-tand er voor in de plaats; zulk een wisseling schijnt +echter ook zonder eenige uitwendige oorzaak met een zekere +regelmatigheid plaats te vinden, ieder jaar éénmaal, +misschien vaker.</p> +<p>Iedere gifklier scheidt een betrekkelijk geringe hoeveelheid vocht +af: die van een bijna 2 M. lange Ratelslang hoogstens 4 à 6 +druppels; een klein gedeelte van zulk een druppel is trouwens voldoende +om in het bloed van een groot Zoogdier binnen weinige minuten een +noodlottige verandering teweeg te brengen. De gifklier is overvuld met +gif, wanneer de Slang in geruimen tijd niet gebeten heeft; het gif +heeft in dit geval een krachtiger werking dan wanneer de voorraad gif +gering is; het vernieuwen van den verbruikten voorraad heeft echter +zeer schielijk plaats; ook het versch bereide gif is in de hoogste mate +schadelijk.</p> +<p>Het gif zelf kan met speeksel vergeleken worden, of verdient dezen +naam geheel; het is zoo helder als water, dun, doorzichtig, licht +geelachtig of groenachtig van kleur; het zakt naar den bodem, wanneer +het bij water wordt gevoegd, maar vermengt zich er ook wel mede tot een +zwak troebele vloeistof; het kleurt blauw lakmoespapier rood en heeft +dus een zure reactie. Het bevat, volgens <span class= +"sc">Mitchell’s</span> onderzoekingen, een eiwitachtige stof (het +werkzame bestanddeel), een dergelijke stof van gecompliceerder +samenstelling, die geen werking uitoefent, een gele kleurstof en een +niet nader te bepalen bestanddeel, voorts vet en vrij zuur en eindelijk +zouten, waarin een zeker gehalte aan chloor en phosphorus. Het gif +verdroogt gemakkelijk; het vormt een vaste korst, wanneer het op een +voorwerp wordt gestreken en gelijkt dan op een glanzig vernis; jaren +lang behoudt het zijne noodlottige eigenschappen.</p> +<p>In de laatste jaren hebben <span class="sc">Weir Mitchell</span> en +<span class="sc">E. Reichert</span> talrijke proeven met slangengif +genomen. Volgens hen is de behandeling van de wonde met overmangaanzure +kali de beste geneeswijze; in mindere mate zijn voor dit doel +ijzerchloride en jodiumtinctuur aan te bevelen; ook door het gebruik +van bromiumpreparaten werden goede uitkomsten verkregen. De +plaatselijke verschijnselen na den beet zijn meestal buitengewoon +hevig: in de eerste plaats heeft een sterke zwelling plaats door het +uittreden van vocht of bloed uit de haarvaten; hierop volgen ettering +en koudvuur. Bij een langzamer verloop zijn ook aan andere +lichaamsdeelen zeer duidelijk vergiftigings-verschijnselen waar te +nemen; de overgang van bloed uit de haarvaten in het celweefsel strekt +zich zeer ver over het geheele lichaam uit en gelijkt op dien, welke in +sommige gevallen van bloedvergiftiging optreedt. Men heeft opgemerkt, +dat dit bloed de eigenschap van te stollen verloren heeft en dat de +roode bloedlichaampjes eigenaardige veranderingen ondergaan hebben.</p> +<p>De dood door slangengif kan volgens de bedoelde onderzoekers op +verschillende wijzen verklaard worden; de oorzaak kan zijn een +verlamming van die deelen der hersenen, welke de ademhaling regelen, of +een hartverlamming, of bloeduitstorting in het verlengde merg, +misschien ook wel een groote verandering van de roode +bloedlichaampjes.</p> +<p>Slechts wanneer de maag ledig is, wordt het ingeslikt gif in het +bloed opgenomen; gedurende de spijsvertering evenwel wordt het door de +werking van het maagsap onschadelijk gemaakt.</p> +<p>Welke bloedontledende stof eigenlijk in het slangengif aanwezig is, +weet men nog niet, hoewel hierover verscheidene onderzoekingen zijn +ingesteld; onze kennis van het gif bepaalt zich tot zijn uitwendig +voorkomen en zijn werking.</p> +<p>In ’t algemeen kan hiervan nog gezegd worden, dat de +vergiftigings-verschijnselen des te heviger zijn, naarmate de Slang +grooter en de temperatuur van de omgeving hooger is; bovendien bestaat +er eenig onderscheid tusschen de werking van het gif van verschillende +Slangen. Hoe sneller en volkomener de bloedsomloop van het gebeten dier +is, des te schielijker openbaren zich de gevolgen van den beet; +warmbloedige dieren blijven na zulk een verwonding minder dikwijls +gespaard en sterven na een korter tijdsverloop dan Reptiliën, +Amphibiën of Visschen; de ongewervelde dieren schijnen er minder +nadeel van te ondervinden. Twee Gifslangen van dezelfde soort kunnen +elkander bijten, zonder dat er vergiftiging plaats vindt. Woedende +Slangen bijten dikwijls zichzelf in den staart, zonder hierdoor te +lijden. De uitslag is geheel anders, wanneer de vergiftige Slangen, die +elkander bijten, tot verschillende soorten behooren; in een dergelijk +geval heeft het gif op de slachtoffers in vele gevallen dezelfde +uitwerking als op andere dieren.</p> +<p>Naar men beweert, zijn enkele Zoogdieren en Vogels tegen de werking +van het slangengif op een voor ons onbegrijpelijke wijze bestand; o.a. +wordt dit van den Mol, den Bunzing en den Egel bericht. Het is echter +zeer de vraag, of de gevolgtrekkingen, die uit de talrijke proeven van +den slangenkenner <span class="sc">Lenz</span> afgeleid worden, +werkelijk op goede gronden berusten; daar nieuwere proeven—b.v. +die, welke door <span class="sc">C. Struck</span> bij Egels genomen +zijn—lijnrecht tegenovergestelde uitkomsten opleverden. Een Egel, +die door een Gifslang aan de lip gebeten werd, bezweek. De Mungo, die +ook tegen slangengif bestand heet te zijn, zal wel degelijk sterven aan +de gevolgen van een flinken beet.</p> +<p>Over ’t algemeen openbaart de werking van het slangengif zich +bij alle dieren min of meer op dezelfde wijze, hoewel de +verschijnselen, die op den beet volgen, verschillen kunnen of althans +ongelijk schijnen te zijn. Daar ook in onzen tijd ongelukkig maar al te +vaak gevallen van vergiftiging van menschen door Slangen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1861" href="#xd21e1861" name= +"xd21e1861">46</a>]</span>voorkomen, zijn wij niet alleen met de +zichtbare gevolgen van den beet, maar ook met het lijden en de +gewaarwordingen van den vergiftigde nauwkeurig bekend. Op het oogenblik +van de verwonding gevoelt het slachtoffer gewoonlijk een hevige, +onvergelijkelijke pijn, die snel als een elektrische schok door het +geheele lichaam trekt; in vele gevallen echter komt in zoover het +tegendeel voor, dat de gebetene een gewaarwording krijgt, alsof hij +zich aan een doorn geprikt heeft. De onmiddellijk daarop volgende +vermoeidheid in alle lichaamsdeelen, een buitengewoon snelle +krachtsvermindering, aanvallen van duizeligheid en telkens herhaalde +flauwten zijn de eerste onbedriegelijke kenteekenen van de plaats +hebbende verandering van het bloed; zeer dikwijls komen brakingen voor +(ook van bloed), bijna even dikwijls diarrhee, soms bloedingen uit +mond, neus en ooren. De krachtsvermindering openbaart zich verder door +een bijna onweerstaanbare slaperigheid en het merkbaar afnemen van de +hersenwerkzaamheid; vooral de verrichtingen van de zintuigen worden +veel zwakker, zoodat b.v. volslagen blindheid en doofheid kunnen +optreden. Naarmate de krachten afnemen, vermindert het gevoel van pijn, +zoodat, wanneer het einde van den vergiftigde nadert, deze geen pijn +meer schijnt te gevoelen, maar in een doffe bewusteloosheid verzonken +is. Niet altijd echter lijdt de patiënt op deze wijze: dikwijls +wordt hij uren achtereen door de hevigste pijnen gekweld en is zijn +zenuwstelsel zoo overprikkeld, dat iedere beweging, ieder gedruisch in +zijn omgeving hem onverdragelijke smarten veroorzaakt. Op het +erbarmelijk gejammer van den gebeten mensch, op het uren lang +aanhoudend, klagend gehuil van den gebeten Hond, volgt ook dan een +toestand van bewusteloosheid, waarin de lijder betrekkelijk kalm den +laatsten adem uitblaast.</p> +<p>Geen der tallooze geneesmiddelen, waarvan men bij vergiftiging door +slangenbeten gebruik maakt of maakte, kan de veranderingen tegengaan, +die het gif, wanneer het eens in den bloedstroom is opgenomen, in het +bloed en in de centrale deelen van het zenuwstelsel teweegbrengt. +Gerust kan men de talrijke tegengiften, waarop men vroeger vertrouwde, +terzijdestellen. Volgens <span class="sc">Weir Mitchell’s</span> +zeer nauwgezette onderzoekingen geldt dit ook voor den alcohol. +„Het eerste uitwerksel van het slangengif, de plotselinge +vermindering van de hartwerking, gaf aanleiding den patiënt het +gebruik van groote hoeveelheden alcoholische dranken aan te bevelen, +hoewel door dit middel geen der overige, veel schadelijker gevolgen van +het venijn worden tegengegaan. Ondanks de algemeen heerschende meening, +dat alcohol bij personen, die door Slangen gebeten zijn, een gunstigen +invloed oefent, is het thans vrij wel uitgemaakt, dat vele van deze +patiënten bezweken zijn door de werking van den alcohol, die hun +als geneesmiddel gegeven werd. Er zijn gevallen bekend van menschen, +die terwijl zij smoordronken waren door het gebruik van brandewijn, +door vergiftige Slangen gebeten werden, en toch door de werking van het +gif bezweken.” „Van groot nut bij de behandeling van +dergelijke verwondingen zijn alle maatregelen, waardoor de verspreiding +van het gif door het geheele lichaam wordt tegengegaan of althans +vertraagd. Uit vele gevallen van genezing blijkt, dat er in het +organisme werkingen plaats vinden, die het vergiftigde bloed vernieuwen +en de beschadigde weefsels herstellen. Dikwijls is mij gevraagd, wat ik +zou doen, indien ik door een vergiftige Slang gebeten werd en niet +onmiddellijk hulp kon krijgen. In bepaalde gevallen, b.v. als de +verwonding aan den vingertop plaats had, zou ik niet aarzelen mij van +het vergiftigde lichaamsdeel te ontdoen door amputatie of de wonde met +een gloeiend ijzer uitbranden. Indien dit niet kan geschieden, is het +raadzaam om, terwijl er hulp gezocht wordt, het gif tot het gebeten +lichaamsdeel te beperken, door boven de wonde, dus op een nader bij den +romp gelegen plaats, twee banden aan te brengen, die stijf genoeg +aangehaald worden, om de circulatie van het bloed te verhinderen. Om de +verzwakking van de hartwerking tegen te gaan en den patiënt in +staat te stellen, naar huis terug te keeren, kan het op dit tijdstip +nuttig zijn van een alcoholischen prikkel gebruik te maken. Ten +spoedigste moet de wonde behandeld worden met middelen, die het venijn +vernietigen, waarvoor een oplossing van overmangaanzure kali in water +aanbeveling verdient. Door de weefsels te drukken en te kneeden, wordt +het in aanraking komen van het venijn met het tegengif bevorderd. +Tevens is het noodig, de banden losser te maken om het koudvuur te +voorkomen. Natuurlijk zal dan eenig venijn in den bloedstroom kunnen +geraken; maar na weinige oogenblikken zal men opnieuw de banden kunnen +toehalen en moet men nogmaals het plaatselijk werkend tegengif +aanwenden. Als een dergelijk middel niet of eerst na geruimen tijd +beschikbaar is en de wonde een groote hoeveelheid venijn bevat, kunnen +alleen het mes en het gloeiend ijzer afdoende hulp verschaffen. +Bemoedigend is echter de herinnering, dat in Amerika een slangenbeet +zelden doodelijke gevolgen heeft. Van 9 Honden, die door 9 +verschillende Gifslangen gebeten werden, bezweken slechts 2.” Het +uitzuigen van de wonde heeft dit voordeel, dat het onmiddellijk kan +geschieden; de lijder of ieder ander, die deze bewerking verricht, moet +echter zeker zijn van de afwezigheid van wondjes, hoe onbeduidend ook, +in de mondholte; daar hierdoor het gif in het bloed zou kunnen +doordringen. Te sterk zuigen kan bloeding van het tandvleesch +veroorzaken en op deze wijze voor den helper gevaarlijk worden. Volgens +<span class="sc">Kaufmann</span> verdient bij adderbeten het inspuiten +van een 1-percents oplossing van chroomzuur in de wonde de voorkeur +boven de (door <span class="sc">Lacerda Filho</span> te Rio de Janeiro +aanbevolen) 1-percents oplossing van overmangaanzure kali, ofschoon ook +deze een nuttige werking scheen te hebben. Op Braziliaansche plantages +wordt van het laatstgenoemde middel tegen slangenbeten een dosis van +1½ à 4 cM<sup>3</sup> ingespoten, al naar het geval meer +of minder ernstig schijnt, naar men zegt, met goed gevolg. In den +laatsten tijd wordt voor de behandeling van adderbeten, behalve een +oplossing van overmangaanzure kali (2 percent), ook carbol (5 percent) +aanbevolen.</p> +<p>Alle Slangen drinken, sommige zuigend, met volle teugen, onder +duidelijk zichtbare bewegingen der kaken, andere door met de tong water +of dauwdroppels op te nemen, of althans de tong er mede te bevochtigen. +Verscheidene soorten verkwijnen zichtbaar en bezwijken ten slotte, +wanneer zij geen water krijgen; andere daarentegen schijnen de behoefte +aan vocht dagen, ja zelfs maanden lang met eenige weinige druppels te +kunnen bevredigen. Belangrijker nog dan het ruien voor het leven der +Vogels, is voor het leven der Slangen de vervelling; deze werkzaamheid +is een van de eerste, welke het jong na het verlaten van het ei +verricht; door het volwassen dier wordt zij ieder jaar verscheidene +malen herhaald. De vervelling neemt een aanvang met het losraken van de +fijne, doorzichtige opperhuid van de lippen, waardoor een groote +opening ontstaat. In de vrije natuur maken de Slangen gebruik van mos, +heide en andere planten of van <span class="pagenum">[<a id="xd21e1879" +href="#xd21e1879" name="xd21e1879">47</a>]</span>oneffenheden in +’t algemeen om haar „hemd” uit te trekken en loopt de +vervelling zeer spoedig af; in de kooi moeten zij zich dikwijls lang +tevergeefs inspannen, voordat zij haar doel bereikt hebben en komt het +zelden voor, dat zij haar huid afwerpen, zonder deze te scheuren.</p> +<p>Volgens de nasporingen van <span class="sc">Lenz</span> heeft de +eerste vervelling van de inheemsche Slangen tegen het einde van April +of in het begin van Mei plaats, de tweede in ’t laatst van Mei en +het begin van Juni, de derde in het laatst van Juni, de vierde in het +einde van Juli en het begin van Augustus, de vijfde eindelijk van het +einde van Augustus tot het begin van September. Iets dergelijks wordt +van de Slangen in tropische gewesten bericht.—Weinige dagen na de +eerste vervelling in de lente begint de voortplanting. Na ongeveer 4 +maanden zijn de eieren, waarvan het aantal in den regel 6 à 40 +bedraagt (bij de Reuzenslangen echter soms wel 100), voor ’t +leggen geschikt; de moeder laat ze op een vochtige, warme plaats +achter. Bij enkele soorten ontwikkelen de jongen zich in den eileider +zoover, dat zij onmiddellijk na het leggen van het ei of reeds in het +lichaam van de moeder de eischaal verbreken. Slechts van eenige +Reuzenslangen is het bekend, dat zij hare eieren uitbroeden. Bij het +verlaten van de eischaal worden de jongen niet door hun moeder +geholpen; deze bekommert zich trouwens ook overigens weinig of niet om +haar kroost. De Slangen groeien zeer langzaam, maar misschien wel +gedurende geheel haar leven, op lateren leeftijd natuurlijk veel minder +sterk dan in de jeugd. Waarschijnlijk kunnen zij zeer oud worden.</p> +<p>De Slangen spelen in de dierenwereld een zeer ondergeschikte rol. +Eenige zijn ons nuttig door het vangen van Muizen en andere schadelijke +Knaagdieren. Het voordeel, dat zij den mensch op deze wijze +verschaffen, wordt ruimschoots opgewogen door de schade, die zij, +althans de Gifslangen, aanrichten: voor den haat, waaronder de geheele +onderorde te lijden heeft, bestaan zeer gegronde redenen. Het is te +prijzen, wanneer men de onschadelijke Slangen niet met de vergiftige +veroordeelt, vervolgt en doodt; de onderscheiding van de Gifslangen van +hare niet-vergiftige verwanten vereischt echter zulk een nauwkeurige +bekendheid met de geheele groep, dat het moeilijk te verdedigen zou +zijn, niet-deskundigen aan te raden sommige Slangen te sparen. Wel is +het geen moeielijke zaak de eenige inheemsche Gifslang van de beide, +ons vaderland bewonende, onschadelijke Slangen te onderscheiden; in +andere landen van West-Europa wordt echter een Slang aangetroffen, die +zooveel op onze Adder gelijkt, dat zelfs de op dit gebied zeer ervaren +<span class="sc">Duméril</span>, zich in de herkenning van de +soort kon vergissen. In alle andere werelddeelen komen Slangen voor, +waarvan men ook thans nog niet weet, of zij al dan niet vergiftig zijn. +Ieder, die voor de onschadelijke Slangen in de bres wil springen, moet +duidelijk doen uitkomen, dat het verzoek om deze dieren te sparen, geen +andere dan inheemsche soorten betreft, daar het anders verkeerde +gevolgen zou kunnen hebben.</p> +<p>De Slangen spelen een belangrijke rol in de sagen en bovenzinnelijke +voorstellingen der volken. Niet slechts in de joodsch-christelijke +overlevering, maar in de mythen van ieder volk treden zij op en wekken +soms vrees en afschuw, soms liefde en vereering. De Slang gold als +zinnebeeld van snelheid, van sluwheid, van de geneeskunde en zelfs van +den tijd. Voorheen werd aan Slangen goddelijke eer bewezen en ook thans +nog ontmoet men deze eeredienst bij eenige onbeschaafde volken. De +Indiërs vereerden haar als zinnebeeld van wijsheid; voor andere +volken waren valschheid, list en verleiding in haar belichaamd; nog +andere beschouwden de Slangen als vertegenwoordigers van Goden. Daar +haar goede en ook wel slechte eigenschappen werden toegedicht, stelde +zij soms een god, soms een duivel voor. Men dichtte haar niet slechts +eigenschappen toe, die zij niet bezitten, maar ook vleugels, pooten en +andere haar ontbrekende lichaamsdeelen, een kroon op den kop en +dergelijke tot tooi dienende aanhangselen; de phantasie hield zich meer +met haar bezig dan het waarnemingsvermogen. Daar Slangen een +buitengewonen indruk maken op de lichtgeloovige menigte, gaven +kwakzalvers en ook geneeskundigen zich veel met deze dieren af. +<span class="sc">Plinius</span> en andere Romeinsche (ook Grieksche) +schrijvers vermelden verscheidene geneesmiddelen, tooverdranken en +dergelijke artsenijen, waarvoor het lichaam of enkele lichaamsdeelen +van verschillende Slangen de grondstoffen leverden. Aan de Grieken en +Romeinen danken wij de uit Adders bereide pharmaceutische mengsels, die +nog lang na de Middeleeuwen in gebruik zijn gebleven. Nog in de +laatstverloopen eeuwen werden de tot het Addergeslacht behoorende +Slangen bij honderdduizenden in Europa, vooral in Italië en +Frankrijk, voor de apotheken ingezameld. Daar Europa niet genoeg +Slangen kon leveren om aan de vraag naar dit artikel te voldoen, werden +zelfs uit Egypte Gifslangen in zeer grooten getale aangevoerd. Reeds +<span class="sc">Antonius Musa</span>, een beroemde arts ten tijde van +<span class="ex">Keizer</span> <span class="sc">Octavianus +Augustus</span>, gebruikte Adders als geneesmiddel. <span class= +"sc">Andromachus</span> van Kreta, de lijfarts van dezen keizer, vond +het „theriacum” uit, dat nog in de vorige eeuw in bijna +alle Europeesche apotheken bereid werd onder toezicht van pharmaceuten +en geneeskundigen, die de talrijke, daarin voorkomende stoffen +onderzoeken moesten. Vooral Venetië was wegens haar theriacum +beroemd. Nog in den tegenwoordigen tijd wordt aan de geneeskracht van +het addervet geloof geslagen; goede gevolgen had dit geloof in zoover, +als het aanleiding gaf tot een ijverige jacht op Adders en veel +bijdroeg tot vermindering van haar aantal.</p> +<p>Tot geruststelling van ieder, die voor Slangen bevreesd is, kan +dienen, dat zij een zeer groot aantal vijanden hebben. Hier te lande +maken Katten, Vossen, Marters, Bunzingen, Wezels, Egels en Zwijnen +jacht op haar, in zuidelijker gewesten de Civetkatten, vooral de +Mangoesten, in Zuid-Afrika ook sommige Hagedissen. Even krachtdadig +worden zij vervolgd door Slangenarenden en Schreeuwarenden, Buizerden, +Raven, Eksters en Gaaien, Ooievaars en andere Moerasvogels benevens +hunne plaatsvervangers uit de Vogelklasse in warme landen. Als de +uitmuntendste van alle slangenverdelgers wordt de Secretaris of +Kraangier beschouwd; ook andere leden zijner orde ontwikkelen echter in +deze richting een grooten ijver; vooral geldt dit van de Edel-, Tand-, +Zing- en Slangenhaviken, van de Sperwerarenden, Berghanen, Giervalken, +Koningsgieren en Raafgieren. Bovendien zijn vele Hoendervogels en +Stapvogels niet gering te schatten als bondgenooten in den strijd tegen +de Slangen. Zij alle verdienen de waardeering en de bescherming van den +mensch; want voor ’t meerendeel verslinden zij, behalve Slangen, +ook de door haar vervolgde schadelijke dieren; het nuttige deel van den +arbeid der Reptiliën, die zij buiten staat stellen om kwaad te +doen, wordt dus door hen overgenomen.</p> +<p>De meeste Slangen gewennen licht aan het leven in gevangenschap; +vele verdragen dit jaren, andere <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1913" href="#xd21e1913" name="xd21e1913">48</a>]</span>althans +maanden lang. Voor het welzijn is warmte, en meer bepaaldelijk vochtige +warmte, een volstrekt vereischte; vooral mag in haar hok een bak met +water, die als badinrichting dienst kan doen, niet ontbreken. In den +eersten tijd moet men haar levende dieren als voedsel geven; als zij er +zich aan gewend hebben deze te grijpen en te verslinden, gelukt het +dikwijls ook wel, haar te leeren zich met doode dieren te behelpen, en +zijn zij later zelfs met stukken vleesch tevreden.</p> +<p>Langzamerhand ontstaat er tusschen de Slangen en haar verzorger een +zekere vriendschappelijke verhouding; zij nemen het voedsel aan, dat +hij haar met de handen of met een tang voorhoudt, laten zich aanraken, +opnemen, ronddragen en zelfs eenigermate africhten. Van werkelijke +gehechtheid aan haar meester blijkt echter niets; eerder zou men nog +van het tegengestelde gevoel kunnen spreken bij soorten, die sterk, of +althans door het bezit van giftanden weerbaar, zijn. De verhouding van +den mensch tot de prikkelbare, kwaadaardige Gifslangen, die hij +gevangen houdt, wordt slechts bij uitzondering langzamerhand iets +minder gespannen. Toch bijten deze dieren soms ook dan nog, als zij +reeds maanden lang voor getemd werden gehouden; in ieder geval blijft +de omgang met hen steeds gevaarlijk en vereischt zooveel +voorzichtigheid, dat ik, op mijn ervaring afgaande, niemand aanraden +mag, zich met hen in te laten.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Wormslangen</span>, zoo genoemd wegens haar vorm +en levenswijze, wijken even sterk af van de overige Slangen als de +Ringhagedissen van de overige Hagedissen; vroeger werden zij bij de +laatstgenoemde onderorde gevoegd. Haar belangrijkste kenmerk is het +bezit van tanden in slechts één van beide +kaken—hetzij in de onderste, bij de <span class= +"ex">Smalmuiligen</span> (<i lang="la-x-bio">Stenostomidae</i>), of in +de bovenste, bij de <span class="ex">Hagedisslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Typhlopidae</i>)—en de ongeschiktheid van haar bek om +verwijding te ondergaan. Steeds zijn bij haar overblijfselen van den +heupgordel aanwezig. Men verdeelt ze in twee familiën (hierboven +genoemd).</p> +<p class="tb"></p> +<p>Bij de <span class="ex">Hagedisslangen</span> is de grens tusschen +romp en kop onduidelijk, de staart kort, het oog klein, door een +doorzichtig schildje overdekt, de tong duidelijk gevorkt. Kleine, +rondachtige, gladde, dakpansgewijs geplaatste schubben bekleeden het +lichaam, met uitzondering van het voorste deel van den kop, dat +grootere schilden draagt. Deze familie is over de keerkrings-gewesten +van de Oude en de Nieuwe Wereld verbreid; in het Noordelijke Rijk van +de Oude wereld wordt zij door een gering aantal soorten +vertegenwoordigd, die, naar het schijnt, uitsluitend, Zuidoost-Europa, +West-Azië en Japan bewonen. Alle leven onder den grond als de +Wormen, waarmede zij zich voeden en planten zich voort door +betrekkelijk zeer groote, langwerpige eieren, welker aantal gewoonlijk +gering is. De grootste soort, die men kent, wordt ongeveer 70 cM. lang +en heeft een middellijn van 3 cM.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Bij het <span class="ex">Zwakoog</span> (<i lang="la-x-bio">Typhlops +vermicularis</i>), den eenigen Europeeschen vertegenwoordiger van zijn +familie, hebben beide einden van het lichaam gelijke dikte; het +onderscheiden van den snuit en den staart kost werkelijk moeite; daar +men den mond voor de kloakopening zou kunnen houden, tenzij men acht +geeft op de grootere schilden, die den afgeronden snuit bekleeden. Het +oog schemert als een nauwelijks zichtbaar stipje door het oogschild +heen. De kleur is meer of minder glanzig geelbruin, van boven +donkerder, van onderen lichter; op den rug en den staart komt een +teekening voor, bestaande uit een donkerbruin stipje op iedere schub +bij de spits. Lengte hoogstens 33, dikte 0.8 cM.</p> +<p>Van de levenswijze van dit dier, dat in Griekenland en op +verscheidene Grieksche eilanden, in Klein-Azië, Syrië, +Steenachtig Arabië en de Kaukasuslanden aangetroffen werd, zijn +tot dusver geen <span class="corr" id="xd21e1956" title= +"Bron: bijzonderheid">bijzonderheden</span> van eenig belang +bekend.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Sterk vertegenwoordigd is dit geslacht in het Oostersche en +Australische Rijk. Als voorbeeld noemen wij <i lang="la-x-bio">Typhlops +nigro-albus</i>, een op de Soenda-eilanden levende soort, die door de +Maleiers <span class="ex">Oelar-balang</span> (Bonte Slang) wordt +genoemd. <span class="sc">Snelleman</span> noemt haar: „een +klein, zeer beweeglijk Slangetje, dat op den grond voorkomt, maar ook +opgerold ligt op de bladen van pisangboomen en andere laag bij den +grond staande struiken. In Indië wordt deze soort algemeen als +zeer schadelijk beschouwd en haar beet voor gevaarlijk gehouden, hoewel +zij inderdaad zeer onschuldig is en zich met Insecten voedt.”</p> +<hr class="tb"> +<p>Zonder eenigen twijfel hebben de ouden met hunne <span class= +"ex">Draken</span> onze tegenwoordige <span class= +"ex">Reuzenslangen</span> bedoeld. De opmerkelijke grootte van deze +dieren, hun spierkracht en de algemeen heerschende vrees voor iedere +Slang maakt de overdrijving, waaraan de schrijvers der oudheid zich +schuldig hebben gemaakt, verklaarbaar. Van een mensch, die zich +bedreigd acht door verschrikkelijke monsters en zich te zwak gevoelt om +hen te weerstaan, kan het ons niet bevreemden, dat hij aan de bedoelde +wezens een veel aanzienlijker grootte toedicht dan zij werkelijk +hebben, en zelfs ledematen, die niet bestaan. De zoogenaamde +„aarsklauwen” der <span class="corr" id="xd21e1983" title= +"Bron: Reuzenslagen">Reuzenslangen</span>, die men thans als sporen van +achterpooten heeft leeren kennen, werden door de ouden niet opgemerkt; +daarentegen begiftigde de phantasie deze door hen zoo gevaarlijk +geachte schepselen met vreemdsoortige pooten en wonderbaarlijke +vleugels. Het wondergeloof der middeleeuwen breidde de attributen der +Draken hoe langer hoe meer uit. In dien tijd was de herinnering aan de +Reuzenslangen zoo goed als geheel verloren gegaan en ontwikkelden de +onbepaalde voorstellingen der Oostersche sprookjes zich allengs tot +gestalten, waarin het oorspronkelijk <span class="corr" id="xd21e1986" +title="Bron: tijpe">type</span> bijna geheel onkenbaar is geworden.</p> +<p>Tot overdrijving waren echter niet alleen de ouden geneigd, ook bij +hedendaagsche berichtgevers vindt men er vele bewijzen van. Ook thans +nog wordt gesproken van Reuzenslangen van 15 M. lengte en schroomt men +niet te verhalen van Paarden, Runderen en dergelijke dieren, die door +deze monsters aangevallen, gedood en verzwolgen zouden zijn. Hoewel men +de mogelijkheid kan onderstellen, dat de Reuzenslangen vroeger een +aanzienlijker grootte bereikten dan thans, nu de mensch beter uitgerust +is voor den strijd met zijne vijanden en met zijne vreeselijke wapens +hun leven verkort, is het aan geen twijfel onderhevig, dat zulke +Slangen, als door de ouden beschreven worden, nooit bestaan hebben. Uit +eigen ervaring weet ik, hoe buitengewoon moeielijk het is de lengte van +Slangen zonder meting bij benadering te bepalen. Niet zelden geschiedt +dit reeds foutief bij kleine Slangen, die men rustend voor zich ziet +liggen en dus <span class="pagenum">[<a id="xd21e1991" href= +"#xd21e1991" name="xd21e1991">49</a>]</span>goed kan opnemen. Maar al +te vaak zal het bij nader onderzoek blijken, dat een lengte van b.v. +één meter ruim een derde hooger was geschat; bij Slangen +van 3 M. lengte is de moeielijkheid twee- of driemaal zoo groot en +bestaat er nog veel grooter verschil tusschen de werkelijkheid en de +schatting. Deze is zelfs gladweg onmogelijk, zoodra het dier zich +beweegt. Het kan dus geen verwondering wekken, dat de inboorlingen van +zuidelijker landen, met hun levendige phantasie veel verder gaande in +overdrijving, afmetingen opgeven, die twee- of driemaal zoo groot zijn +als de ware. Dezelfde Indiër of Zuid-Amerikaan, die met den schijn +van volkomen betrouwbaarheid over een ongeveer 15 M. lange Reuzenslang +spreekt, welke hij beweert zelf gezien of geschoten te hebben, zal den +nauwkeurig metenden onderzoeker, die een dier van 6 M. doodde, +verzekeren, dat dit exemplaar alle wezens van dezelfde soort, die hij +vroeger heeft gezien, in grootte ver overtreft.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De familie der <span class="ex">Aarsklauwslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Boidae</i>), die de „Reuzenslangen” onder hare +leden telt, is kenbaar aan de volgende eigenschappen: De platte van +achteren meer of minder duidelijk begrensde, driehoekig of langwerpig +eivormige kop heeft meestal een zeer grooten muil; de krachtig +gespierde romp is zijdelings samengedrukt, de staart betrekkelijk kort; +sporen van achterste ledematen zijn aanwezig: aan weerszijden van de +kloakopening komt meestal een hoornachtige aarsklauw voor. De +bekleeding van den kop bestaat uit schilden, soms uit schubben; de +rugzijde van den romp is bedekt met kleine, zeshoekige schubben, de +buikzijde met korte, maar breede schilden, die aan den staart soms een +enkele, soms een dubbele reeks vormen. Bij zorgvuldige ontleding van +het dier merkt men duidelijke overblijfselen van een uit vier beenderen +samengestelden heupgordel op. Massieve tanden komen voor aan beide +kaakbogen en aan de gehemeltebeenderen. Het oog is betrekkelijk klein +en heeft een vertikaal gerichte pupil.</p> +<p>Met uitzondering van de <span class="ex">Woel-boa’s</span> +(<i lang="la-x-bio">Erycinae</i>)—een uit 6 soorten van +middelmatige grootte bestaande onderfamilie, welker verbreidingsgebied +zich van Zuid-Europa over Noord- en West-Afrika en in Azië tot +Sikhim uitstrekt en die wij verder buiten rekening zullen laten om +alleen de Reuzenslangen te bespreken—behooren alle +Aarsklauwslangen in de tropische gewesten thuis, overschrijden althans +de keerkringen niet ver. Tegenwoordig bewonen zij alle heete en +waterrijke landen van de Oude en de Nieuwe Wereld, bij voorkeur groote +wouden; veelvuldig zijn zij vooral in boschrijke gewesten, die veel +water bevatten; enkele soorten komen echter ook in droge streken voor. +Er zijn echte waterdieren bij, die met geen ander doel dan om zich in +de zon te koesteren en te slapen de door haar bewoonde rivieren, meren +en moerassen verlaten; maar steeds in het water, of althans aan den +waterkant, jagen; andere schijnen het water te mijden. De inrichting +van de oogen verraadt een nachtelijke levenswijze. Wel ziet men de +Reuzenslangen in hare wouden ook over dag zich bewegen en soms jagen; +haar eigenlijke werkzaamheid begint echter eerst, als de schemering +invalt, en eindigt bij ’t krieken van den morgen. Des daags +liggen zij, op de meest verschillende wijzen ineengekronkeld, bij +voorkeur op een zonnige plek te rusten. Enkele kiezen als ligplaats een +rotsblok, een zandbank of een boven het water uitstekenden tak; andere +beklimmen een boom, hechten zich met haar grijpstaart aan den tak, +waarop het lichaam als een kluwen ineengekronkeld is of waarvan het als +een touw naar beneden hangt; nog andere zoeken een open plek in het +woud, een rotsterras of een helling op en strekken haar lichaam geheel +of gedeeltelijk lang uit of kronkelen het tot een vlakke spiraal ineen. +Alle bewegen zich niet meer dan noodig is, eigenlijk alleen dan, +wanneer zij een gevaar duchten of dit trachten te ontwijken, of wanneer +zij lang tevergeefs gejaagd hebben en nu een buit opmerken. Plotseling +ontrolt zich dan het kolossale dier, om zich met inspanning van al zijn +kracht op het begeerde slachtoffer te werpen, dat, door de stevige +tanden gegrepen en door het gespierde lichaam omstrengeld, spoedig den +laatsten adem uitblaast.</p> +<p>Hoewel de Reuzenslang in staat is een buitengewoon groote prooi te +verzwelgen, is de rekbaarheid van hare kaken toch volstrekt niet +onbegrensd. De vreeselijke geschiedenissen, die van haar verhaald en +geloofd worden, zijn onwaar: geen enkele Reuzenslang kan een volwassen +mensch, een Rund<span class="corr" id="xd21e2013" title= +"Niet in bron">,</span> een Paard, een groot Hert door haar slokdarm +stuwen; reeds het doorslikken van een dier ter grootte van een Ree is, +zelfs voor de grootste leden dezer familie, een zeer moeielijke arbeid. +Geheel uit de lucht gegrepen is het praatje, dat een Reuzenslang bij +het verzwelgen van groote dieren wacht, totdat het deel, dat zij niet +kan inslikken, door ontbinding verweekt is, en de daarbij gevoegde +opmerking, dat het speeksel van de Slangen de rotting zeer bespoedigt. +Zeker is het, dat deze dieren, evenals alle overige Slangen, na een +overvloedig maal in een toestand van traagheid vervallen, welke +aanhoudt, totdat de vertering grootendeels afgeloopen is.</p> +<p>De wijze waarop een Reuzenslang een prooi beloert, besluipt, doodt +en verzwelgt, wordt door verschillende afbeeldingen, die <span class= +"sc">Mützel</span> naar de natuur geteekend heeft, aanschouwelijk +voorgesteld. Tot toelichting diene de volgende op eigen waarneming +berustende beschrijving: Zoodra een Reuzenslang, die meestal ’s +nachts, doch ook wel over dag of in de schemering jaagt, gedurende haar +rust een onbezorgd naderenden buit opmerkt, verheft zich haar kop boven +den stompen kegel, die door de spiraalwindingen van haar lichaam +gevormd wordt. De pupil, die onder den invloed van ’t licht tot +een smalle spleet was ingekrompen, verwijdt zich, de tong geraakt in +beweging, wordt beurtelings uitgestoken en teruggetrokken, nu eens naar +deze, dan weer naar een andere zijde gericht; ook uit de beweging van +het puntje van den staart blijkt, evenals bij loerende Katten, dat het +verlangen naar een prooi in de Slang levendig is geworden. <span class= +"sc">Mützel</span> heeft een <i lang="la-x-bio">Boa +constrictor</i> in dezen toestand voorgesteld. Zorgvuldig bespiedt de +Slang haar slachtoffer. Nadat dit eenigen tijd, soms lang, soms kort +geduurd heeft, ontrolt zij zich en begint haar prooi te besluipen, +zooals men in de afbeelding van den Anakonda kan zien. Langzaam wordt +het voorste deel van het lichaam voorbij de kronkelingen geschoven, die +gedurende den rusttoestand naast en boven elkander liggen; langzaam, +doch aanhoudend volgen andere deelen van den wormvormigen romp. Alle +spieren zijn in werking, alle ribben zijn tegen den grond gedrukt om de +zware massa vooruit te schuiven: tastend onderzoekt de nooit rustende +tong het te volgen pad, terwijl de oogen voortdurend op den buit +gericht zijn; meer en meer nadert het roofdier zijn doel. Het +slachtoffer is onbewust van het dreigende gevaar; daar het de steeds +dichterbijkomende Slang niet herkent, als de vreeselijke vijand, die +eenige oogenblikken <span class="pagenum">[<a id="xd21e2027" href= +"#xd21e2027" name="xd21e2027">50</a>]</span>later de oorzaak zal worden +van zijn dood. Verbluft door het nog nimmer voorgekomen schouwspel, dat +waarschijnlijk zijn nieuwsgierigheid prikkelt, blijft het zitten en +doet hoogstens eenige stappen of maakt eenige sprongen, als ’t +ware om de Slang niet te hinderen bij het vervolgen van haar weg. Het +komt weer tot rust en blijft kalm, terwijl de roover, wiens +opgewondenheid meer en meer toeneemt, in de onmiddellijke nabijheid van +den begeerden buit door het bijtrekken van den romp den hals in +kronkels legt om dezen de noodige lengte voor den aanval te geven. Niet +zelden blijft het slachtoffer zelfs dan nog zitten, als de spitsen van +de gevorkte tong zijn lichaam aanraken. Dikwijls heb ik gezien, dat +Konijnen, als ’t ware om deze begroeting te beantwoorden, ook van +hun zijde nieuwsgierig de Slang besnuffelden. Eensklaps schiet de +slangekop vooruit; eerst dan wordt de bek geopend; voordat het +slachtoffer weet, in welk gevaar het verkeert, is het gegrepen en door +één of twee ringen van de Slang omstrengeld. Dit +geschiedt zoo bliksemsnel, dat de toeschouwer vaak geen juiste +voorstelling kan verkrijgen van de ware toedracht der gebeurtenis. De +Slang grijpt het dier en rolt in ’t zelfde oogenblik het voorste +gedeelte van haar lichaam op, door den kop met den buit naar voren te +richten en met beide zoovele kringen te beschrijven, als zij +kronkelingen om haar slachtoffer wil leggen. Vóór het +einde van de seconde, bij welker aanvang de stoot plaats had, is de +doodelijke omstrengeling van den gegrepen buit reeds een voldongen +feit. Zelden hoort men hem schreeuwen; zoo dit voorkomt, wordt het +geluid waarschijnlijk op geheel passieve wijze voortgebracht door de +lucht, die tengevolge van de vreeselijke drukking op de longen uit de +luchtpijp ontwijkt. Hoe onweerstaanbaar deze drukking is, blijkt uit de +gelaatstrekken van het omstrengelde dier. De oogen treden uit hunne +kassen, een pijnlijke trek verwringt de lip, krampachtig trillen de +(toevallig niet omstrengelde) achterpooten. Reeds na weinige +oogenblikken echter verliest het slachtoffer zijn bewustzijn; al naar +het een meer of minder taai leven heeft, begint de verflauwing van den +hartslag vroeger of later; ten slotte staat het hart stil en is het +einde daar. Nadat de Slang zich overtuigd heeft van den dood van haar +slachtoffer, ontwikkelt zij langzaam hare kronkelingen en onderzoekt nu +met de tong den buit, in den regel zonder hem geheel los te laten. +Nooit heb ik gezien, dat zij vóór het verzwelgen met de +prooi speelde, zooals de ouden beweerd en enkele berichtgevers uit +lateren tijd herhaald hebben. Het kwam mij altijd voor, dat het +betasten met de tong ten doel had de geschiktste aanvangsplaats voor +het verzwelgen van de prooi te zoeken. De bedoelde plaats is de kop; +wanneer deze het eerst in den bek komt, zal het groote stuk, dat +onverdeeld doorgeslikt moet worden, den geringsten weerstand bieden. Na +een langdurige onderzoeking met de tong, wordt het geworgde dier op +nieuw gegrepen en met zoo wijd mogelijk opengesperden bek neemt de +moeitevolle arbeid van het verzwelgen een aanvang. Beurtelings wordt de +eene en de andere kaakhelft vooruitgeschoven, de reeks van achterwaarts +gekromde tanden telkens op nieuw in de prooi gedrukt om haar vast te +houden, die van den anderen kant vervolgens door een voorwaartsche +beweging van de kaakhelft losgemaakt en verderop weer ingehaakt. Door +deze vele malen herhaalde, kleine rukken wordt langzamerhand het lijk +naar binnen gewerkt. Men ziet intusschen de beide onderkaaksbeenderen +eerst van achteren, later ook van voren meer en meer uiteenwijken, +waarbij de hen vereenigende banden sterk uitgerekt worden. Van den +vroeger slanken vorm van den kop bemerkt men niets meer, slechts het +bovenste deel behoudt ongeveer zijn oorspronkelijke gedaante: de huid +van onderkaak en keel zet zich verbazend uit, en vormt ten slotte, zoo +als door de afbeelding van bladz. 53 wordt toegelicht, een wijden zak +met een stijven ring aan zijn bovensten rand, welke aan den totebel van +den Pelikaan herinnert. Naarmate de onderkaak zich uitzet, treedt de +luchtpijp verder naar voren. Alle speekselklieren scheiden een +overvloed van vocht af en bevochtigen de haren of veeren van het +slachtoffer, voor zoover dit reeds in het achterste deel van de +mondholte is doorgedrongen. Bij het verzwelgen van groote dieren +vereischt de doorgang van de schouderbladen of van de vleugels een +sterk vermeerderde inspanning. Zoodra de Slang deze moeielijkheid +overwonnen heeft, gaan de overige lichaamsdeelen van de prooi +opmerkelijk snel door ’t keelgat naar binnen. Nu herkrijgt de kop +zijn gewonen vorm. De uiteengerukte gewrichtsvlakten komen weer bij +elkaar en nadat de Slang eenige malen den muil geopend en gesloten +heeft, als om te gapen, is alles weer in orde. Van buiten kan men +duidelijk zien, hoe opeenvolgende spierwerkingen de prooi intusschen +verder en verder door den slokdarm stuwen, totdat zij in de maag is +aangekomen.</p> +<p>Hoe buitengewoon schielijk de spijsvertering plaats heeft, kan men +bij gevangen exemplaren waarnemen. Niet langer dan vier dagen duurt +het, vóór het grootste Zoogdier, dat men hun als voedsel +gewoon is te geven, op de haren na, die met den drek verwijderd worden, +volkomen in het bloed van de Slang is opgenomen. Hoewel zij dan weer +eetlust toont, kan zij zonder bezwaar weken en zelfs maanden lang +honger lijden, althans indien een onachtzame verzorger haar niet reeds +vóór dien tijd te lang heeft laten vasten.</p> +<p>Sommige Reuzenslangen zijn levendbarend; andere leggen eieren, +waaruit de jongen eerst na verloop van geruimen tijd te voorschijn +komen. De moeder bevordert de ontwikkeling van de kiem op een wijze, +die bij geen ander Kruipend Dier werd opgemerkt. Bij gevangen +exemplaren heeft men herhaaldelijk waargenomen, dat het wijfje de +eieren met haar lichaam bedekt en in zekeren zin uitbroedt. De +levendbarende soorten bekommeren zich om het kroost, dat zij ter wereld +brengen, even weinig als de andere Reptiliën om hunne eieren. De +jongen die bij de geboorte bijna 1 M. lang zijn en zoo dik als een +duim, beginnen onmiddellijk de levenswijze hunner ouders, hoewel zij +aanvankelijk tot kleine troepen vereenigd blijven, die nog geruimen +tijd een gemeenschappelijke woonplaats behouden, hetzij op den grond of +in de boomen. Bij gevangen Pythons, heeft men opgemerkt, dat de groei +gedurende de 4 eerste levensjaren het snelst is, daarna langzamer en na +het 14e jaar onmerkbaar wordt; hieruit leidt men af, dat Reuzenslangen +van 6 à 7 M. lengte minstens 28 jaar oud zijn.</p> +<p>De Reuzenslangen zijn, naar bij gevangen exemplaren niet zelden +gebleken is, wel bewust van hun sterkte en laten zich eerder dan vele +andere Slangen, tot drift vervoeren. Toch ontwijken zij in den regel +den mensch en vallen hem slechts bij uitzondering aan. Hoewel zulk een +aanval misschien af en toe in de vrije natuur voorkomt, blijkt echter +uit geen enkel volkomen betrouwbaar bericht, dat Reuzenslangen menschen +kunnen verslinden. Geen Zuid-Amerikaansche jager, geen schrandere, in +de jacht ervaren inboorling van Afrika is ernstig bevreesd voor deze +dieren, die <span class="pagenum">[<a id="xd21e2035" href="#xd21e2035" +name="xd21e2035">51</a>]</span>ijverig vervolgd worden, omdat men hun +vleesch, hun vet en hun huid op velerlei wijzen gebruikt. Het vleesch +wordt alleen door de inboorlingen gegeten; aan het vet schrijft men +algemeen geneeskracht toe; de huid wordt tot allerlei versierselen +verwerkt. De jager doodt de Reuzenslang meestal met het geweer. Een +schot hagel in den kop is hiervoor overvloedig voldoende; daar deze +Slangen veel minder taai van leven zijn dan men van deze dieren van +haar grootte en lichaamskracht zou verwachten.</p> +<div class="figure xd21e2037width"><img src="images/p3051.jpg" alt= +"Tijgerslang (Python molurus). 1/10 v. d. ware grootte." width="717" +height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Tijgerslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Python molurus</i>). 1/10 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Reuzenslangen, die reeds eenigen tijd in gevangenschap hebben +verkeerd, zijn beter geschikt om naar Europa verzonden te worden, dan +de sinds kort van hun vrijheid beroofde exemplaren. De eerstgenoemde +kunnen bij behoorlijke verzorging jaren lang in ’t leven blijven. +Zoowel in Europa als in Noord-Amerika vinden zij altijd willige koopers +in de eigenaars van <span class="corr" id="xd21e2048" title= +"Bron: menageriëen">menagerieën</span>; daar een beestenspel +zonder Reuzenslang een van zijne grootste aantrekkelijkheden zou +missen. Met angst en beving zien „boeren, burgers en +buitenlui” den „dierentemmer”, nadat hij een van +zijne onovertrefbare voordrachten over de geheele dierenwereld heeft +gehouden en het onvermijdelijke drinkgeld ingezameld heeft, een lange +kist openen en hieruit de in wollen dekens gehulde Boa voor den dag +halen, haar over zijn schouder hangen, om zijn hals slingeren, kortom, +met dit monster op zulk een wijze omgaan, dat enkele toeschouwers er +kippenvel van krijgen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Wanneer men de minder belangrijke groep der <span class= +"ex"><span class="corr" id="xd21e2056" title= +"Bron: Woel-boa’s">Woelboa’s</span></span> (<i lang= +"la-x-bio">Erycinae</i>) buiten rekening laat, kan men de familie van +Aarsklauwslangen in twee onderfamiliën splitsen: de <span class= +"ex">Python-slangen</span> (<i lang="la-x-bio">Pythoninae</i>) en de +<span class="ex">Boa-slangen</span> (<i lang="la-x-bio">Boinae</i>). De +eerstgenoemde zijn kenbaar aan hare met tanden gewapende, bij alle +overige Slangen tandelooze tusschenkaaksbeenderen. Evenals de +Boa-slangen hebben zij een grijpstaart (deze komt bij de +Woelboa’s niet voor). Van de <i lang="la-x-bio">Erycinae</i> en +<i lang="la-x-bio">Boinae</i> verschillen zij door het bezit van een +dubbele reeks van schilden aan de onderzijde van den staart, die men +ook bij nagenoeg alle overige leden der onderorde aantreft. De +Python-slangen zijn geheel tot de Oude Wereld beperkt en vooral op de +Molukken, Nieuw-Guinea en Australië sterk vertegenwoordigd.</p> +<p>Het grootste deel van Indië wordt bewoond door de <span class= +"ex">Peddapoda</span> der Bengaleezen, die ook wel <span class= +"ex">Tijgerslang</span> wordt genoemd (<i lang="la-x-bio">Python +molurus</i>); zij vertegenwoordigt het geslacht der <span class= +"ex">Rotsslangen</span>, welks leden slechts de voorste helft van den +bovenkop met regelmatige schilden, de achterste helft daarentegen met +schubben bedekt hebben. De staart is een echte grijpstaart.</p> +<p>Men heeft Tijgerslangen gemeten, die 6 M. lang waren; grootere +exemplaren zullen, zoo zij al bestaan, waarschijnlijk buitengewoon +zelden voorkomen; de meeste gaan een lengte van 3½ M. niet te +boven. De kop is grijsachtig vleeschkleurig, op de kruin en het +voorhoofd licht olijfbruin, de rug lichtbruin, op het midden met +geelachtig grijze tint, de onderzijde witachtig; een olijfbruine streep +loopt van het neusgat door het oog en achter den mondhoek naar beneden; +een vlek van dezelfde kleur en van driehoekigen vorm bevindt zich onder +het oog, een groote, donkere, Y-vormige of (in plaats van deze) een +onvertakte, langwerpige vlek op den achterkop en den nek. De rug prijkt +met een reeks van groote, langwerpig vierzijdige, roodachtig bruine +vlekken, die zwart gezoomd zijn en een getanden of rechtlijnigen rand +hebben; sommige zijn in het <span class="pagenum">[<a id="xd21e2098" +href="#xd21e2098" name="xd21e2098">52</a>]</span>midden hooggeel; langs +de zijden komen kleinere, overlangsche vlekken voor.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van deze soort strekt zich over het geheele +Voor-Indische schiereiland tot aan den Himalaja uit. Op Java wordt zij +vervangen door den <span class="ex">Dubbelgestreepten Python</span> +(<i lang="la-x-bio">Python bivittatus</i>) en de <span class= +"ex">Netslang</span> (<i lang="la-x-bio">Python reticulatis</i>), die +beide ook wel <span class="ex">Oelar-sawa</span> of <span class= +"ex">Rijstvelden-slang</span> worden genoemd.</p> +<p>Onder de bewoners van Indië zijn ook thans nog verhalen over +deze Slangen in omloop, die aan de sprookjes der ouden herinneren. Uit +de nog altijd onvolledige berichten van de natuuronderzoekers en +reizigers, die zich beijverd hebben om volkomen betrouwbare feiten mede +te deelen, blijkt voldoende, dat de Zuid-Aziatische +„Draken” volstrekt niet gevaarlijker zijn dan hunne +Amerikaansche verwanten, nagenoeg dezelfde levenswijze hebben, +duidelijk de voorkeur geven aan het verblijf in moerassige gewesten, op +overstroomde rijstvelden, kortom, in de nabijheid van het water, hoewel +zij droge, rotsachtige oorden niet vermijden en hier zoowel als daar +jacht maken op kleine Zoogdieren en Vogels. Zeer groote exemplaren +vergrijpen zich, naar men zegt, soms aan jonge Muntsjaks en +Zwijnsherten, hetgeen waarschijnlijk aanleiding gegeven heeft tot de +verhalen, die ons willen doen gelooven, dat de Slangen dieren van de +grootte onzer Edelherten verzwelgen. Wel behooren de genoemde +Herkauwers tot de familie van de Herten, maar zij bereiken nog niet +eens de afmetingen van een Ree. Bovendien moet men hierbij in ’t +oog houden, dat de in Zuid-Azië levende Dwergmuscusdieren niet +slechts door de inboorlingen, maar ook door de Europeanen gewoonlijk +„Herten” worden genoemd. Kleine Zoogdieren maken het +hoofdvoedsel van deze Slangen uit en slechts oude, volwassen exemplaren +vergrijpen zich nu en dan aan biggen of aan de jongen van kleine +soorten van Herten. Groote Zoogdieren en menschen loopen nooit gevaar +door haar verslonden te worden en zelfs de inboorlingen verzekeren, dat +de Pythons niet eens kinderen bedreigen. Mijns inziens hebben de soms +voorkomende aanvallen van deze Slangen op menschen nooit opzettelijk, +maar bij vergissing plaats. Een dergelijk avontuur is den oppasser +<span class="sc">Cop</span> in den Londenschen dierentuin overkomen. +Hij hield een van zijne hongerige Pythons een Hoen voor, zooals hij bij +het voederen dezer dieren gewoon was te doen; de Slang wilde het +grijpen, miste het, waarschijnlijk doordat zij weldra zou vervellen en +de doorzichtigheid van de huid vóór hare oogen, gelijk in +dergelijke gevallen regel is, grootelijks was afgenomen; zij greep +daarentegen den linkerduim van den oppasser en wikkelde zich in +’t volgende oogenblik om zijn arm en hals. <span class= +"sc">Cop</span> was alleen, maar verloor zijn tegenwoordigheid van +geest niet; hij trachtte met de andere hand het dier bij den kop te +vatten om het tot loslaten te nopen; ongelukkig had de Slang het hoofd +van den oppasser omstrengeld, zoodat deze zijn doel niet kon bereiken +en genoodzaakt was op den vloer van het hok te gaan liggen, in de hoop +hier krachtiger met zijn aanvaller te kunnen worstelen. Gelukkig +schoten toen, nog juist te rechter tijd, twee oppassers den man te +hulp, dien zij niet zonder inspanning bevrijdden van het volhardende +dier, dat zijn slachtoffer anders misschien het lot van <span class= +"sc">Laokoon</span> had doen ondergaan.</p> +<p>De voortplanting van de Zuid-Aziatische Pythons heeft men bij +gevangen exemplaren voor het eerst kunnen nagaan in den „Jardin +des Plantes” te Parijs. Daar legde een Pythonwijfje op 6 Mei 1841 +achtereenvolgens 15 eieren in 3½ uur en vereenigde ze tot een +hoop, waarover zij zich op zulk een wijze ineenrolde, dat de windingen +van haar lichaam gezamenlijk een plat gewelf vormden, welks hoogste +punt door den kop werd ingenomen. De Slang bleef bijna twee maanden in +deze houding; den 3en Juni kwamen 8 jongen van ongeveer 50 cM. lengte +te voorschijn; deze bereikten, zonder eenig voedsel te gebruiken, in de +eerstvolgende 16 dagen een lengte van ongeveer 80 cM., vervelden voor +de eerste maal tusschen 13 en 18 Juli, deden dit nog viermaal tot +December van genoemd jaar en begonnen na de eerste vervelling te eten. +In ’t eerst gaf men haar Musschen, die zij op de gewone wijze +dooddrukten; later kregen zij rauw vleesch en kleine Konijnen. Daar +haar zooveel voedsel werd gegeven, als zij verlangden, ontwikkelden zij +zich zeer voorspoedig; reeds in December van haar geboortejaar was haar +lengte 1.50 à 1.55, van één zelfs 2 M. Het +laatstgenoemde exemplaar was op den leeftijd van 20 maanden 2.34 M. +lang en had in de 6 eerste levensmaanden ruim 13, gedurende het tweede +levensjaar 22 KG. voedsel gebruikt.</p> +<p>De Pythons worden dikwijls gevangen en zijn bij sommige volken van +Zuid-Azië, o.a. bij de Chineezen, geen onwelkome gasten; op de +vaartuigen en in de huizen, waar men ze laat begaan, houden zij zich +ijverig met de vangst van Ratten bezig.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Van de vier Afrikaansche Pythonslangen zullen wij er twee +beschrijven.</p> +<p>De <span class="ex">Natalsche Python</span> (<i lang= +"la-x-bio">Python natalensis</i>) is tot het oostelijke deel van +Zuid-Afrika beperkt. De grondkleur van de bovenzijde is op het voorste +derde gedeelte van het lichaam fraai geelbruin, overigens donker +olijfbruin; de onderzijde heeft een bevallige, roodachtig witte kleur; +een groot deel van den bovenkop wordt ingenomen door een zwartbruine +vlek; een reeks van kettingvormig met elkander verbonden, langwerpig +vierhoekige, ongelijkmatig gerangschikte vlekken van zwartbruine kleur +strekt zich over de geheele bovenzijde uit en zet zich (als een donkere +streep tusschen twee gele, overlangsche banden) ook over den staart +voort.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Bij de <span class="ex">Assala</span>, <span class="ex">Tenne</span> +of <span class="ex">Hieroglyphenslang</span> (<i lang="la-x-bio">Python +sebae</i>), die over geheel West- en Middel-Afrika verbreid is, beslaat +een donkerbruine of zwartachtige pijlvlek bijna den geheelen bovenkop, +zoodat er aan weerszijden slechts een smalle, geelachtig witte streep +overblijft. De romp vertoont op geelachtig grijzen grond bruinachtige +vlekken, ook dwarsbanden, die, evenals de vlekken, uitgaan van de +donkere, overlangsche streep, waardoor het lichtgele veld, dat de +onderzijde inneemt, begrensd wordt.</p> +<p>De naam „Afgodslang”, die gewoonlijk dient tot +aanduiding van de <i lang="la-x-bio">Boa constrictor</i>, +komt—zooals reeds door <span class="sc">Bosmann</span> opgemerkt +en door reizigers uit lateren tijd bevestigd werd—eigenlijk aan +de Assala toe. Eenige volksstammen aan de kust van Guinea bewijzen haar +goddelijke eer; volgens sommigen is dit de reden van een dergelijk +huldebetoon aan de Reuzenslangen in Zuid-Amerika door de hier levende +afstammelingen van Afrikaansche negers. In de Nieuwe Wereld zou dus de +aanbidding van een Slang vroeger niet bestaan hebben, maar met het +volk, dat haar vergoodt, ingevoerd zijn.</p> +<p>Naar het schijnt, worden de Natalsche Python en de Assala in het +door hen bewoonde gebied nergens veelvuldig aangetroffen, hoewel zij er +evenmin tot de <span class="pagenum">[<a id="xd21e2174" href= +"#xd21e2174" name="xd21e2174">53</a>]</span>zeldzaamheden behooren; uit +de door menschen bewoonde streken hebben zij de wijk genomen naar +veiliger oorden. Oude exemplaren van 6 of meer M. lengte komen zeer +zelden voor. Het zou kunnen zijn, dat het aantal dezer Slangen grooter +is dan men meent, daar zij zich meestal schuil houden in moeielijk +toegankelijke, met hoogopschietende kruiden en struiken begroeide +terreinen en, evenals hare verwanten, in den regel eerst na +zonsondergang op roof uitgaan. Gewoonlijk stilt de Assala haar honger +met Hazen, Aardeekhoorntjes, Ratten en andere op den bodem levende +Knaagdieren. Waarschijnlijk zijn, behalve deze Zoogdieren, verscheidene +op den grond verkeerende Vogels het meest aan hare vervolgingen +blootgesteld. In de maag van een Assala vond ik een Parelhoen. +<span class="sc">Drayson</span> bericht iets dergelijks van de +Natalsche Reuzenslang. Eens zag hij een kleinen Trap herhaaldelijk +opvliegen en bemerkte, toen hij dien kant uitreed, dat de Vogel +hardnekkig vervolgd werd door een Python, die het echter geraden achtte +zich zoo schielijk mogelijk te verwijderen, toen de Trap door een schot +werd neergeveld. De ijverige jager, die reeds lang gewenscht had een +Reptiel van deze soort te vangen, achterhaalde het na een kortstondige +jacht en slaagde er in het met een stokslag te dooden of althans te +verdooven.</p> +<p>De Soedaneezen weten zeer goed, dat de Assala niet gevaarlijk is en +gebruiken bij de jacht op dit dier geen ander wapen dan een knuppel; +een enkele, krachtige slag op den kop van het dier is voldoende om het +te dooden. Zijn vleesch wordt in Oost-Soedan met evenveel smaak gegeten +als dat van den Krokodil; men kruidt het met zout en roode peper; het +is sneeuwwit van kleur, maar na het koken nog zoo taai, dat wij het +bijna niet konden kauwen; het smaakt goed, min of meer als het vleesch +van Hoenderen. Naar het schijnt, stellen de Soedaneezen nog meer prijs +op de bonte huid; deze wordt door hen en door de negers uit het gebied +van den Witten en den Blauwen Nijl op zeer smaakvolle wijze tot +allerlei versierselen verwerkt, die vooral tot verfraaiïng van +messcheeden, amuletrollen, brieftasschen, geldzakjes en dergelijke +voorwerpen dienen. Het Python-vet wordt door sommige volken, door de +Hottentotten e.a., zeer heilzaam geacht en zorgvuldig bewaard; de +zieken, die het innemen, vertrouwen vast op de geneeskracht van dit +middel en ondervinden er daarom dikwijls gunstige gevolgen van.</p> +<div class="figure xd21e2182width"><img src="images/p3053.jpg" alt= +"Assala (Python sebae). ⅛ v. d. ware grootte." width="720" +height="709"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Assala</span> (<i lang= +"la-x-bio">Python sebae</i>). ⅛ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>In de dierentuinen en beestenspellen krijgt men de Afrikaansche +Reuzenslangen, vooral de Assala, weinig minder vaak te zien dan hare +Amerikaansche verwanten. Naar het schijnt, geraken zij even licht als +deze aan haar verzorger gewoon, die haar bij doelmatige behandeling +niet minder lang in ’t leven kan houden.</p> +<hr class="tb"> +<p>De meeste eigenlijke Reuzenslangen behooren tot de reeds vroeger +omschreven onderfamilie der <span class="ex">Boa-slangen</span> +(<i lang="la-x-bio">Boinae</i>); deze omvat niet minder dan 20 +geslachten met 52 soorten, die voor ’t meerendeel de Nieuwe +Wereld bewonen; de overige soorten worden op Madagaskar en Mauritius, +Australië, Nieuw-Guinea en de Molukken, enkele in dorre +zandstreken van de Oude Wereld aangetroffen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Geen der Reuzenslangen is meer algemeen bekend (althans bij name) +dan de <span class="ex">Koning-</span> of <span class= +"ex">Afgodslang</span> (<i lang="la-x-bio">Boa constrictor</i>), een +der fraaiste leden van de geheele onderorde. Hoewel op haar huid +slechts weinige, eenvoudige kleuren voorkomen, vormen deze een zeer +<span class="pagenum">[<a id="xd21e2216" href="#xd21e2216" name= +"xd21e2216">54</a>]</span>sierlijke en bevallige teekening. De +grondkleur is fraai roodachtig grijs; over den rug loopt een breede, +hoekige, overlangsche streep, bestaande uit groote, bruine vlekken, die +een twintigtal geelachtig grijze, eironde velden insluiten; de kop +vertoont drie donkere, overlangsche strepen. Dit dier kan een lengte +van 6 M. bereiken en, volgens sommige berichtgevers, nog wel langer +worden. „Eertijds,” zegt de <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span>, „hebben exemplaren van 20 +à 30 voet en misschien nog wel grootere bestaan; in geheel +onbewoonde streken worden zij thans nog” (1825) „gevonden. +Zij zijn zoo dik als een mansdij en kunnen een Ree vangen en +dooddrukken.” Ook <span class="sc">Schomburgk</span> spreekt van +Reuzenslangen van 6 à 10 M. Geen der genoemde onderzoekers heeft +echter zulk een exemplaar gemeten: beide gronden hun meening blijkbaar +geheel op berichten van inboorlingen, welker geloofwaardigheid niet +boven allen twijfel verheven is.</p> +<p>Het niet goed onderscheiden van verwante soorten heeft dikwijls +aanleiding gegeven tot een onjuiste omschrijving van het +verbreidingsgebied der Koningslang, dat een geringere uitgebreidheid +schijnt te hebben dan er gewoonlijk aan toegekend wordt. Het strekt +zich ten noorden van Rio de Janeiro en Cabo Frio, over het midden en +noorden van Brazilië, geheel Guyana, Venezuela en eenige der +kleine Antillen uit; westwaarts omvat het de bovenste gedeelten van het +Amazonas-gebied tot aan de Andes van Peru en Ecuador. Volgens den +<span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> en +<span class="sc">Schomburgk</span> houdt deze Slang zich uitsluitend op +in droge, heete gewesten, in wouden en kreupelhoutbosschen. Zij bewoont +holen in den grond en rotskloven, schuilhoeken tusschen boomwortels en +dergelijke verblijfplaatsen. Niet zelden wordt zulk een woning door 4, +5 of meer van deze dieren gemeenschappelijk gebruikt. Soms beklimmen +zij boomen en beloeren van hier hun prooi. In tegenstelling met hunne +verwanten, die zich bij voorkeur in ’t water ophouden, blijven +zij altijd op het droge.</p> +<div class="figure xd21e2239width"><img src="images/p3054.jpg" alt= +"Koningslang (Boa constrictor). ⅛ v. d. ware grootte." width= +"713" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Koningslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Boa constrictor</i>). ⅛ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Indien men de Koningslang gedurende den nacht kon bespieden, zou men +waarschijnlijk van haar aard en levenswijze een geheel andere +voorstelling verkrijgen dan wij er nu van geven. Hoewel zij ook over +dag een goede gelegenheid om buit te behalen niet ongebruikt laat, +begint haar eigenlijke jachttijd ongetwijfeld eerst, als de schemering +valt. Dit blijkt duidelijk genoeg uit de wijze, waarop zoowel vrije als +gevangen exemplaren zich gedragen. Alle reizigers, die bij het +doortrekken van de Zuid-Amerikaansche wouden Koningslangen ontmoetten, +verklaren eenstemmig, dat deze dieren op dezelfde plaats bleven of, +indien zij zich bewogen, dit zeer traag deden; zij vluchtten eerst, als +hun vijand zoo dicht bij hen was, dat hij hen met een knuppel had +kunnen doodslaan. <span class="sc">Schomburgk</span> ontdekte op een +van zijne tochten een groote Afgodslang, die, hoewel zij hem en zijn +Indiaanschen gids stellig reeds sinds eenigen tijd had gezien, toch +niet gevlucht, maar onbeweeglijk op dezelfde plaats gebleven was. +„Indien dit voorwerp vroeger mijn aandacht had getrokken”, +zegt de reiziger, „zou ik het voor het uiteinde van een +vooruitstekenden tak gehouden hebben. Ondanks de tegenwerpingen en de +vrees van mijn begeleider en den onwil van mijn Hond, was ik snel +besloten om althans een poging te doen tot het bemachtigen van dit +dier. Een flinke stok, die als aanvalswapen moest dienen, was spoedig +gevonden. Nog altijd verhief de kop van de Slang zich boven de +struiken: voorzichtig trachtte ik dicht genoeg bij haar te komen om met +mijn wapen een bedwelmenden slag te kunnen toebrengen; juist toen ik +dit doen wilde, verdween het dier tusschen het <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e2253" href="#xd21e2253" name= +"xd21e2253">55</a>]</span>groene loover en kon ik uit het eigenaardige +geritsel en de beweging der varens opmaken, dat het de vlucht had +genomen. Wegens de dicht opeengegroeide planten was het vervolgen van +de Slang niet mogelijk; ik kon echter zien, welke richting zij nam; +spoedig kwam zij weer bij den rand van de wildernis, waarlangs ik liep, +om in haar nabijheid te blijven. Eensklaps hield de ritselende beweging +van het varenkruid op en kwam de kop van de Slang, die waarschijnlijk +naar zijn vervolger uitkeek, boven het groene gebladerte te voorschijn. +Een goed gemikte slag trof den kop van de Slang met zooveel kracht, dat +zij bedwelmd neerstortte; ik liet haar den tijd niet om weer tot +bewustzijn te komen, maar sloeg nog verscheidene malen. Als een +Roofvogel op een Duif schoot ik toe, ging met de knieën op mijn +buit liggen en kneep hem, met beide handen den hals omvattend, de +luchtpijp dicht. Op mijn geroep kwam, nu het gevaar geweken was, de +Indiaan mij te hulp, hij gebruikte een van mijne bretels om er een +strik van te maken, die hij boven mijn hand om den hals van het dier +legde en vervolgens zoo stijf mogelijk dichttrok. De krampachtige +kronkelingen van de Slang werden door het dichte struikgewas gestuit, +zoodat zij het overmeesteren van den buit niet zoo sterk +bemoeielijkten, als anders het geval had kunnen zijn”.</p> +<p>De <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> +zegt, dat men in Brazilië de Koningslang gewoonlijk met een +knuppel doodslaat, of door een schot hagel neervelt. Ervaren jagers in +Brazilië lachen, wanneer men hun vraagt, of deze Slang ook +gevaarlijk is voor den mensch; dit praatje wordt alleen door het +onwetende volk verhaald en geloofd. Haar voedsel bestaat uit allerlei +kleine Zoogdieren en Vogels, vooral Agoetis, Pakas, Ratten en Muizen. +Dat zij eieren niet versmaadt, kan men afleiden uit het feit, dat +gevangen exemplaren er verlekkerd op zijn. Oude dieren durven, naar men +zegt, ook wel dieren aanvallen van de grootte van een Hond of een Ree. +De <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> sprak +een Braziliaanschen jager, wiens Hond het slachtoffer werd van een +Afgodslang. Op het geschreeuw van dit dier afgaande, zag hij het in den +poot gebeten en omstrengeld door een groote Slang, die het zoo sterk +samendrukte, dat het uit den hals bloedde.</p> +<p>In de vrije natuur verslinden de Koningslangen ongetwijfeld geen +andere dieren dan die, welke zij zelf gevangen en gedood hebben, doch +geen aas; gevangen exemplaren kunnen echter langzamerhand ook aan het +laatstgenoemde voedsel gewend worden. Zoo voederde <span class= +"sc">Effeldt</span> zijne Boa’s steeds met doode Ratten, omdat de +levende te veel last veroorzaakten. Deze spijs werd door de Slangen +nooit versmaad en scheen haar zelfs nog beter te smaken, wanneer zij +reeds eenigszins tot ontbinding was overgegaan. Hieruit zou men kunnen +afleiden, dat deze dieren voor reukprikkels ongevoelig zijn.</p> +<p>Dat de Koningslangen zich soms ook in de gevangenschap voortplanten, +is o. a. in „Artis” gebleken. Hier heeft <span class= +"sc">Westerman</span> een zijner Boa’s achtereenvolgens +verscheidene levende jongen en verscheidene eieren ter wereld zien +brengen.</p> +<p>In de oostelijke gewesten van Zuid-Amerika wordt van de gedoode +Boa’s op velerlei wijze partij getrokken. Het vleesch wordt, naar +men zegt, door de negers gegeten, het vet als een beproefd geneesmiddel +bij vele ziekten gebruikt; de gelooide huid dient voor het vervaardigen +van laarzen, zadelbekleedingen en dergelijke artikels; ook wikkelen de +negers een boa-huid als middel tot het afweren van verschillende +ziekten om hun lichaam.</p> +<p>De naar Europa vervoerde, levende Afgodslangen worden gewoonlijk in +strikken gevangen, die men voor hare schuilplaatsen aanbrengt. Men kan +zien, dat een hol bewoond is, aan de gladheid van den ingang, waar het +dikke, zware lichaam steeds sporen achterlaat; voor deze opening wordt +een strik gezet. Het gevangen dier doet geweldige pogingen om zich te +bevrijden en kronkelt zich sterk; zelden loopt het echter gevaar van +zich te worgen, daar het tegen drukking en stooten tamelijk goed +bestand is, hoewel verwondingen dikwijls zijn dood veroorzaken. Dit +bleek o.a. bij de door <span class="sc">Schomburgk</span> gevangen +Afgodslang, die, uit haar bezwijming ontwaakt, den volgenden morgen +vergeefsche pogingen deed om de banden te verscheuren, waarmede zij +voorzichtigheidshalve aan de palen van de hut was bevestigd. Een schot +maakte een einde aan deze worsteling.</p> +<p>In de pakhuizen van de Braziliaansche planters en kooplieden bewijst +de Afgodslang goede diensten door het verslinden van Muizen en Ratten; +zij wordt hier bijna als een huisdier beschouwd en zoo weinig gevreesd, +dat men niet schroomt met haar in dezelfde ruimte te verkeeren en, zoo +noodig, zelfs den nacht door te brengen. Daar zij met weinig voedsel +tevreden is en maanden lang zonder bezwaar kan vasten, is het niet +moeielijk haar te verzenden; zij wordt eenvoudig in een groote kist +gepakt, die men dichtspijkert en met eenige luchtgaten voorziet; +onderweg wordt naar haar niet omgezien. Het dier is ten gevolge van +deze onheusche behandeling en van den honger, dien het heeft moeten +lijden, gewoonlijk zeer slecht geluimd, wanneer het na aankomst op de +plaats van bestemming eindelijk zijn nauwe gevangenis verlaat. Het +toont dan veel neiging tot bijten; soms blijft het een geruimen tijd +pruilen en het voedsel weigeren. In den regel vermindert echter zijn +prikkelbaarheid weldra. Nadat het begonnen is te eten, geraakt het +langzamerhand aan zijn oppasser gewend en laat zich ten slotte diens +behandeling welgevallen. Om gezond te blijven heeft het een ruim en +warm hok noodig met stammen en takken om er in te klimmen en een in den +vloer bevestigden, grooten waterbak, waarin het kan baden. De kisten, +die in de beestenspellen als woningen voor Reuzenslangen dienst doen, +zijn hiervoor volstrekt niet geschikt; de wollen dekens, waarin men ze +wikkelt, met het doel om ze te verwarmen, brengen soms meer nadeel dan +voordeel te weeg. Meer dan eens heeft men n.l. opgemerkt, dat gevangen +Reuzenslangen, misschien wel door honger gedreven, haar deken +inslikten. Een Afgodslang van den Berlijnschen dierentuin behield de +ingezwolgen wolmassa 5 weken en 1 dag in haar maag; zij dronk in dezen +tijd zeer veel en gaf duidelijke blijken van onpasselijkheid; eindelijk +begon zij ’s nachts tusschen 11 en 12 uur het onverteerbare +weefsel uit te spuwen; de oppasser hielp haar bij dezen arbeid, die +voorspoedig ten einde werd gebracht.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>In dezelfde landen als de Afgodslang ontmoet men ook de beroemde +<span class="ex">Anakonda</span> (<i lang="la-x-bio">Eunectes +murinus</i>), die een geheel andere levenswijze heeft dan de genoemde +„Landboa” en het geslacht der <span class= +"ex">Waterboa’s</span> vertegenwoordigt. Zij heeft een zeer +eigenaardige kleur, waarvan weinige afwijkingen voorkomen. De +bovendeelen zijn donker olijfkleurig zwart en van den kop tot aan het +einde van den staart bezet met twee reeksen van ronde of rondachtige, +zwartbruine vlekken; op den hals en bij het begin van den staart +<span class="pagenum">[<a id="xd21e2302" href="#xd21e2302" name= +"xd21e2302">56</a>]</span>staan zij paarsgewijs, overigens afwisselend, +soms zeer dicht bij elkander; zelfs vloeien enkele ineen. De zijden van +den kop zijn olijfkleurig grijs, de benedenranden van de kaken meer +geelachtig; van boven de oogen tot aan den achterkop reikt een breede, +vuil geelroode, aan de bovenzijde zwart begrensde streep; hierbij +steekt een zwartbruine streep, die, van het oog uitgaande, over den +mondhoek scheef naar beneden loopt en vervolgens weer eenigszins naar +boven gebogen is, duidelijk af. De onderdeelen van het dier zijn op +lichtgelen grond met zwartachtige vlekken bezaaid, die op sommige +plaatsen twee afgebrokene, overlangsche lijnen vormen. Aan weerszijden +van het lichaam komen twee reeksen van ringvormige oogvlekken voor; +deze zijn geel met zwarten rand.</p> +<p>De Anakonda is de grootste van alle Reuzenslangen der Nieuwe Wereld. +Een door <span class="sc">Günther</span> gemeten Slang van deze +soort was 29 voet (8.29 M.) lang. <span class="sc">I. von +Fischer</span> heeft exemplaren van 7.13 en 7.58 M. lengte gemeten. +<span class="sc">Kappler</span> zegt, dat een door hemzelf geschoten en +gemeten Anakonda, zonder kop en staart 26 Rijnlandsche voeten, in +’t geheel dus bijna 30 voet lang was en een man van middelmatige +statuur in dikte evenaarde. Zooveel is zeker, dat de Anakonda kolossale +afmetingen kan bereiken en in dit opzicht, met de Indische Netslang, +alle overige leden van haar onderorde overtreft.</p> +<p>„Deze Slang,” bericht de <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span>, „leeft meestal in het water en +kan het in de diepte zeer lang uithouden; zij komt echter dikwijls aan +den oever om zich door de zon te laten verwarmen en haar buit te +verteren. Met den stroom drijft zij de rivier af, houdt zich met +visschen bezig of vleit zich op een rotsblok neder, vanwaar zij op +Waterzwijnen, Agoetis, Pakas en dergelijke dieren loert. In de +Belmonte-rivier zagen mijne jagers de vier pooten van een Zoogdier, dat +zij voor een dood Zwijn hielden, boven den waterspiegel uitsteken; toen +zij naderbij gekomen waren, merkten zij een reusachtige Slang op, die +een groot Waterzwijn met verscheidene windingen van haar lichaam +omstrengeld en gedood had. Oogenblikkelijk losten zij twee schoten op +het monster en kreeg het van den Botokoede een pijl in het lichaam. Nu +liet de Slang haar prooi los en vluchtte; ondanks hare wonden, +geschiedde dit zoo snel, alsof haar niets overkomen was. Mijne lieden +vischten het nog versche, pas gedoode Waterzwijn op en keerden terug om +mij kennis te geven van het voorgevallene. Daar ik zeer gesteld was op +het bezit van de merkwaardige Slang, zond ik de jagers onmiddellijk +weer uit om haar te zoeken; alle moeite was echter vruchteloos. De +hagelkorrels hadden door het water hun kracht verloren; de pijl werd +gebroken teruggevonden aan den oever, waar de Slang hem had +losgeschuurd.”</p> +<p>De Anakonda verkeert dikwijls op den bodem van ’t water, waar +zij ligt te rusten of hoogstens den kop boven den waterspiegel verheft, +om te zien, wat er aan den oever voorvalt; soms zwemt zij met den +stroom mede de rivier af en loert op iedere soort van buit. De +oeverbewoners haten haar zeer wegens hare rooverijen: <span class= +"sc">Schomburgk</span> schoot er een, die kort te voren een groote, +tamme Muscuseend gegrepen en deze reeds doodgedrukt had; op een +plantage vernam hij, dat de Anakonda soms ook viervoetige huisdieren, +b.v. Zwijnen buitmaakt. Andere onderzoekers bevestigen deze +mededeelingen. „Terwijl wij,” verhaalt <span class= +"sc">Bates</span>, „in de haven van <span class="sc">Antonio +Malagueita</span> voor anker lagen, werd ons een onwelkom bezoek +gebracht. Omstreeks middernacht werd ik gewekt door een hevigen slag +tegen de zijde van mijn boot, gevolgd door het gedruisch van een in +’t water vallend, zwaar lichaam. Zoo spoedig mogelijk stond ik +op, om te zien wat er gebeurd was; alles was echter reeds weer rustig +geworden; alleen de Hoenderen in onze voorraadskorf, die aan de eene +zijde van het schip, ongeveer 2 voet boven het water hing, waren +onrustig en kakelden. Ik kon niet gewaarworden, wat hiervan de oorzaak +was. Daar mijne manschappen aan den oever waren, keerde ik naar de +kajuit terug en sliep tot aan den volgenden morgen. Toen ik ontwaakte, +zag ik alle Hoenderen op het dek rondloopen en vond bij nader onderzoek +in de korf een groote opening. Een paar Hoenderen ontbraken. +<span class="ex">Senhor</span> <span class="sc">Antonio</span> verdacht +van den diefstal een Anakonda, die, naar hij zeide, eenige maanden +geleden in dit deel van de rivier gejaagd en een groot aantal Eenden en +Hoenderen geroofd had. Aanvankelijk was ik geneigd de juistheid van +zijn verklaring te betwijfelen en aan een Kaaiman te denken, hoewel wij +er sedert eenigen tijd geen meer in den stroom gezien hadden; eenige +dagen later kwam echter de juistheid van <span class= +"sc">Antonio’s</span> verklaring aan het licht. De jonge lieden +van de naburige volksplantingen kwamen bijeen om op het roofdier jacht +te maken, begonnen het op geregelde wijze te vervolgen, onderzochten +alle kleine eilandjes aan beide zijden van den stroom en vonden ten +slotte de Slang bij de uitmonding van een slijkerig riviertje in de +zonneschijn liggen. Nadat zij haar met werpspiesen gedood hadden, kreeg +ik haar den volgenden dag te zien en vond, na meting, dat het niet eens +een buitengewoon groot exemplaar was, daar het bij een lengte van 6 M. +slechts een omvang van 40 cM. had.”</p> +<p>Juist van de Anakonda wordt bericht, dat zij soms menschen aanvalt. +<span class="sc">Schomburgk</span> doet hierover het volgende verhaal: +„Te Morokko (een zendingspost in Guyana) had iedereen den mond +vol van den aanval van een Reuzenslang op twee bewoners van deze +plaats. Een daar woonachtige Indiaan was weinige dagen geleden met zijn +vrouw den stroom opgevaren om jacht te maken op Vogels. Een opgevlogen +Eend was, door een schot getroffen, op den oever neergevallen. Toen de +jager zijn buit wilde opzoeken, werd hij plotseling door een groote +<span class="ex">Komoeti-slang</span> (Anakonda) aangevallen. Daar hij +geen enkel wapen had om zich te verdedigen (het geweer had hij in de +schuit achtergelaten), riep hij zijn vrouw toe, hem zijn groot mes te +brengen. Nauwelijks was de vrouw hem te hulp gesneld, of ook zij werd +door het monster aangegrepen en omstrengeld; hierdoor kreeg de Indiaan +echter gelukkig zooveel ruimte, dat hij den eenen arm gebruiken en de +Slang verscheidene wonden toebrengen kon. Het hierdoor verzwakte dier +liet zijne slachtoffers varen en nam de vlucht. Dit is het eenige, mij +bekende voorbeeld van een aanval van de Anakonda op een mensch.” +Hoogst waarschijnlijk was het de bedoeling van de Slang de Eend te +grijpen en niet de Indiaan, waarop zij, door roofzucht verblind, +aanviel. Ik acht het echter niet onmogelijk, dat er ook voorvallen te +noemen zijn, die de tegenovergestelde meening wettigen.</p> +<p>Wanneer het water, waarin de Anakonda verblijf houdt, uitdroogt, +begraaft hij zich onder het slijk en gaat in een toestand van +verstijving over. De eerste natuuronderzoeker, die van dit feit melding +maakte, was <span class="sc">Humboldt</span>. „Dikwijls,” +zegt hij, „vinden de Indianen kolossaal groote Reuzenslangen in +dezen toestand, die zij, naar verhaald wordt, door plagerij of +begieting met water trachten te wekken.” Zulk een winterslaap +komt trouwens slechts in sommige deelen <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2357" href="#xd21e2357" name="xd21e2357">58</a>]</span>van +Zuid-Amerika voor, niet in die streken, welke zoomin door koude als +door onverdragelijke hitte en droogte voor verscheidene Reptiliën +tijdelijk onbewoonbaar worden.</p> +<div class="figure xd21e2359width"><img src="images/p3057.jpg" alt= +"Anakonda (Eunectes murinus)." width="494" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Anakonda</span> (<i lang= +"la-x-bio">Eunectes murinus</i>).</p> +</div> +<p><span class="sc">Schomburgk</span> zegt, dat de jongen van de +Anakonda reeds in den eileider de eischaal verlaten en dat hun aantal +dikwijls ongeveer honderd bedraagt. <span class="sc">Kappler</span> +vond in het lichaam van de door hem gedoode Anakonda „78 +vliezige, 6 duim. (ruim 12 cM.) lange blazen; elke blaas bevatte een +Slang van 1½ voet lengte en ter dikte van eens menschen +duim.” Het schijnt, dat de jongen zich <span class="corr" id= +"xd21e2375" title="Bron: onmiddelijk">onmiddellijk</span> na de +geboorte te water begeven, maar toch nog langen tijd gezellig +bijeenblijven en op de boomen van den naburigen oever gemeenschappelijk +verblijf houden.</p> +<p>Het dooden van het groote exemplaar, welks afmetingen hierboven +opgegeven zijn, wordt door <span class="sc">Kappler</span> op de +volgende wijze beschreven: „Toen ik in November 1818 in een groot +vaartuig, waarmede wij het drinkwater hadden gehaald, dat voor de +bezetting van den post Nickerie noodig was, naar dezen post terugvoer, +vestigden de roeiers mijn aandacht op een groote Slang, die op den +oever lag. Ik zag aanvankelijk niets anders dan een met modder en +aangespoelde bladen bedekte verhevenheid; eerst toen de stuurman er met +den roeiriem in stak, kon men de gevlekte huid van het dier +onderscheiden. Een stoot, zoo krachtig als die, welke het dier ontving, +zou voldoende zijn geweest om een mensch de ribben te breken; het +monster scheen er niets van gevoeld te hebben. Eerst toen ik het een +schot lichten hagel toezond, hief het den kop, die in het midden van de +tot een kegel opeengestapelde spiraalwindingen gelegen was, een weinig +op, maar liet hem dadelijk weer zakken. Wij lagen vlak bij den wal en +waren slechts ongeveer 6 voet van de Slang verwijderd, toen ik voor de +tweede maal vuurde. Nu echter schoot de Slang, met een snelheid, die +men van zulk een traag dier niet verwacht zou hebben, wel 12 voet +omhoog en met opengesperden muil op mij toe, waardoor wij van top tot +teen met modder bespat werden. De aanval kwam zoo onverwacht, dat ik +hals over kop in het vaartuig tuimelde. De stuurman, een neger zoo +sterk als een boom, verweerde zich met een roeiriem; het woedende dier +kronkelde zich om dit wapen en beet in het harde hout. Ik was +intusschen van den schrik bekomen, had mijn geweer opnieuw geladen, +schoot de Slang in den kop en doodde haar <span class="corr" id= +"xd21e2383" title="Bron: onmiddelijk">onmiddellijk</span>. Met +vereenigde krachten trokken wij haar in het vaartuig, waar ik, omdat de +negers het dier anders niet medenemen wilden, wel genoodzaakt was het +den kop en den staart af te houwen en deze in ’t water te +werpen.”</p> +<p>De Anakonda wordt zonder genade gedood, waar men haar ontmoet. Haar +groote, dikke huid wordt gelooid en dient dan ter vervaardiging van +paardedekken, laarzen en mantelzakken. Het witte vet, waarvan het dier +in bepaalde tijden van ’t jaar een groote hoeveelheid bevat, +wordt veelvuldig gebruikt; de Botokoeden eten het vleesch, wanneer het +toeval hun zulk een dier in de handen voert.</p> +<p>In beestenspellen of in diergaarden ziet men levende Anakondas even +dikwijls als Afgodslangen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Aan haar zijdelings samengedrukt lichaam danken vier soorten van +Reuzenslangen den naam <span class="ex">Zwaardboa’s</span> +(<i lang="la-x-bio">Xiphosoma</i>); haar kenmerkt de diepe groeve, die +op ieder lipschild voorkomt.</p> +<p>De <span class="ex">Hondskopslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Xiphosoma canina</i>) kan een lengte van 3 à 4 M. +bereiken; exemplaren van deze grootte zijn echter zeldzaam. De +bovendeelen hebben een fraaie, bladgroene kleur, die op het midden een +donkerder tint vertoont, op de zijden met sterk in ’t oog +vallende, zuiver witte dubbelvlekken of halve ringen geteekend is en op +de onderdeelen in geelachtig groen overgaat. Het veelvuldigst schijnt +zij te zijn in het gebied van den Amazonenstroom; noordwaarts is zij +tot in Guyana, zuidwaarts over het noorden van Brazilië verbreid. +Haar levenswijze komt vermoedelijk overeen met die van de in Suriname +algemeene, lichtbruine, donkerbruin gevlekte <span class= +"ex">Tuin-boa</span> (<i lang="la-x-bio">Xiphosoma hortulana</i>), +welke zich op boomen, <span class="corr" id="xd21e2415" title= +"Bron: zelf">zelfs</span> van plantsoenen, ophoudt en voornamelijk +jacht maakt op Vogels. Van de Hondskopslang werd echter ook opgemerkt, +dat zij uitmuntend zwemt, niet slechts in zoetwater, maar ook in de +zee. Zoo ontmoette <span class="sc">Von Spix</span> er een, die over de +Rio Negro zwom; een zeeofficier verzekerde aan <span class= +"sc">Duméril</span>, dat hij een Slang van deze soort op de +reede van Rio de Janeiro had zien zwemmen.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Glimslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ilysidae</i>) herinneren door haar vorm aan de Wormslangen; +haar kop is klein en afgerond; de grens tusschen kop en romp is +uitwendig nagenoeg onmerkbaar; de staart is kort en eindigt in een +stompe spits; de mondopening is nauw, de bek (ook het +tusschenkaaksbeen) met stevige, onderling gelijke grijptanden gewapend. +De kleine oogen hebben een ronde pupil. Evenals bij de vorige familie, +zijn ook bij deze kleine, uitwendig zichtbare overblijfselen van +achterste ledematen aanwezig. Hare schubben zijn groot en glad.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Een van de veelvuldigst voorkomende leden dezer kleine familie is de +<span class="ex">Koraalroode Rolslang</span> (<i lang="la-x-bio">Ilysia +scytale</i>). Zij heeft een prachtige, koraalroode kleur, waarop een +groot aantal, langs den rand getande, zwarte ringen of ringvormige +dwarsstreepen zeer goed uitkomen. Haar lengte bedraagt 60 à 70 +cM.</p> +<p>Dit in Suriname menigvuldig voorkomend slangetje is langzaam van +beweging, verwijdert zich nooit ver van haar schuilplaats, die het +onder wortels van oude boomen, in gaten van den grond en dergelijke +holen vindt. Het maakt jacht op kleine Kruipende Dieren, o.a. op +Wormslangen, en brengt jongen ter wereld, die de eischaal reeds +verbroken hebben.</p> +<p>Men moet dit dier levend gezien hebben om in te kunnen stemmen met +de bewondering door zijn prachtige kleur gewekt; bij de in spiritus +geconserveerde exemplaren is zij verbleekt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Cilinderslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Cylindrophis</i>) verschillen van de Rolslangen door het +gemis van tanden in het tusschenkaaksbeen en doordat de lichaamshuid +zich niet over hare oogen uitstrekt.</p> +<p>Gewoonlijk wordt de <span class="ex">Roode Slang</span>, de +<span class="ex">Oelar-riboe</span> der Maleiers (<i lang= +"la-x-bio">Cylindrophis rufa</i>), als voorbeeld van dit geslacht +gekozen. Deze van Birma tot Cochin-China over het Maleische +Schiereiland en den geheelen Oost-Indischen archipel verbreide, vooral +op Java veelvuldige, 78 à 83 cM. lange Glimslang heeft een +bruine of zwarte kleur. Een band om den hals is, evenals de onderzijde +van den staart, koraalrood; overigens is de onderzijde wit met +onregelmatige, zwarte dwarsbanden. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2470" href="#xd21e2470" name="xd21e2470">59</a>]</span></p> +<p>De leden van dit geslacht leven onderaardsch, graven gangen, komen +slechts nu en dan aan de oppervlakte en voeden zich met Insecten, +Wormen en Wormslangen. Ook zij brengen hunne jongen levend ter +wereld<span class="corr" id="xd21e2473" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<hr class="tb"> +<p><span class="sc">Linnaeus</span> verdeelde alle hem bekende Slangen +over de geslachten <i lang="la-x-bio">Boa</i>, <i lang= +"la-x-bio">Coluber</i> en <i lang="la-x-bio">Crotalus;</i> tot het +eerste bracht hij de Reuzenslangen, tot het derde de Adders en de +Ratelslangen, tot het tweede de overige Slangen. Onze indeeling komt in +vele opzichten met die van den grondlegger der wetenschappelijke +dierkunde overeen; wij vereenigen in één familie +(<i lang="la-x-bio">Colubridae</i>) alle <span class="ex">Echte +Slangen</span>, de vergiftige zoowel als de onschadelijke.</p> +<p>Een volle eeuw is noodig geweest om de natuuronderzoekers tot het +inzicht te voeren, dat een rangschikking, waarbij in de eerste plaats +gelet wordt op de giftigheid of onschadelijkheid der Slangen, +onnatuurlijk en onwetenschappelijk is. Een consequente toepassing van +dit middel tot indeeling is trouwens niet mogelijk, daar er vele +overgangsvormen bestaan, Slangen over welker giftige eigenschappen men +in het onzekere verkeert. Alle Groeftandigen n.l. komen wel is waar +door den bouw van haar lichaam met de Gladtandigen overeen, maar +gelijken door het maaksel en de verrichtingen harer tanden in zoover op +de Echte Gifslangen, dat de door haar toegebrachte wonden voor kleine +dieren bepaald doodelijk, voor menschen en groote Zoogdieren echter +niet gevaarlijk zijn. De gegroefde tanden verschillen van de doorboorde +alleen door hun minder ver voortgeschreden ontwikkeling en de hieruit +voortvloeiende geringere geschiktheid voor het vergiftigen van de +prooi. Van beide is de grondvorm volkomen gelijk; zij volgen denzelfden +ontwikkelingsgang; hun werking berust op hetzelfde beginsel. Ook aan de +zoogenaamde gifklier kunnen wij als klassificatie-kenmerk geen waarde +toekennen, nu het gebleken is, dat de gifklier van de Adder en de +achterste bovenlipklier van de Ringslang en hare verwanten, wat +plaatsing en bouw betreft, overeenstemmen.</p> +<div class="figure xd21e2499width"><img src="images/p3059.jpg" alt= +"Koraalroode Rolslang (Ilysia scytale). ½ v. d. ware grootte." +width="720" height="445"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Koraalroode Rolslang</span> +(<i lang="la-x-bio">Ilysia scytale</i>). ½ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Om een gemakkelijk overzicht te geven van de familie der Colubriden, +die alle overige familiën van Slangen in omvang verre overtreft en +de kern van de geheele onderorde uitmaakt, verdeelen wij haar in drie +onderling evenwijdige reeksen: de <span class="ex">Gladtandigen</span>, +de <span class="ex">Groeftandigen</span> en de <span class= +"ex">Giftandigen</span>. De <span class="ex">Gladtandigen</span> +(<i lang="la-x-bio">Aglypha</i>) hebben slechts één soort +van tanden, die zoomin een groeve vertoonen, als een kanaal bevatten. +Bij de <span class="ex">Groeftandigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Opisthoglypha</i>) is minstens één van de +achterste bovenkaakstanden aan de voorzijde met een overlangsche groeve +voorzien; zij mogen als „verdachte” Slangen aangemerkt +worden; van eenige leden dezer groep is het reeds gebleken, dat zij in +geringe mate vergiftig zijn. Van de <span class="ex">Giftandigen</span> +(<i lang="la-x-bio">Proteroglypha</i>) hebben de voorste +bovenkaakstanden een gifgroeve of gifkanaal; alle hiertoe behoorende +Slangen zijn giftig; haar beet is meestal ook voor den mensch +gevaarlijk. Bij vergelijking van deze drie reeksen, valt een +merkwaardige overeenstemming tusschen de haar samenstellende geslachten +in ’t oog, zoodat men deze in iedere reeks naar de levenswijze +harer leden splitsen kan in een groep van landbewoners en een van +waterdieren; deze groepen worden voor ’t meerendeel als +onderfamiliën beschouwd.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Gladtandigen</span>, die gezamenlijk +één onderfamilie uitmaken (<i lang= +"la-x-bio">Colubrinae</i>), kenmerken zich door een slanken romp, die +in alle richtingen even buigzaam is, een meer of minder duidelijk +begrensden, kleinen, langwerpigen, goed gevormden kop en een spits +eindigenden staart; de buitenste laag van de opperhuid bestaat uit +gladde of gekielde schubben, die dakpansgewijs de rugzijde van den romp +bedekken, en uit groote schilden aan de buikzijde. Boven vele andere +Slangen munten zij uit door vlugheid en opgewektheid. Men merkt bij +haar een voor dit slag van dieren betrekkelijk groote schranderheid op. +Misschien mag men haar in dit opzicht den hoogsten rang in de onderorde +toekennen; in alle gevallen behoeven zij bij de Reuzenslangen niet veel +achter te staan.</p> +<p>De leden dezer onderfamilie, die een duizendtal soorten omvat, zijn +over de geheele wereld verbreid, daar zij, hoewel in geringen getale, +zelfs dicht bij den poolcirkel gevonden worden en ook in +Australië, met inbegrip van de eilanden in den Stillen Oceaan, +althans door eenige soorten vertegenwoordigd zijn. Hunne +verblijfplaatsen zijn zeer verschillend. Vele soorten houden van +vochtige streken en van water, andere daarentegen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e2551" href="#xd21e2551" name= +"xd21e2551">60</a>]</span>geven aan droge terreinen de voorkeur. De +meeste zijn, zooals hun ronde pupil reeds doet vermoeden, hoofdzakelijk +dagdieren, die zich, als de nacht aanbreekt, naar hunne schuilplaatsen +begeven. Niet weinige echter gaan in de schemering op roof uit, of +zoeken, hiertoe in staat gesteld door hun spleetvormige, verticale +pupil, de hun tot voedsel dienende Hagedissen, gedurende den nacht in +hare schuilhoeken op. Tusschen vele soorten bestaat een niet +onbelangrijk verschil in levenswijze, zooals reeds af te leiden valt +uit de ongelijkheid van de terreinen, waarop zij jagen; ook zij hebben +echter vele eigenaardigheden gemeen. Zij kunnen zich op verschillende +wijzen flink bewegen; betrekkelijk snel kronkelen zij zich over den +bodem voort; alle kunnen zwemmen, sommige zelfs merkwaardig vlug; ook +in ’t klimmen zijn zij meer of minder goed ervaren, enkele doen +dit zelfs uitmuntend.</p> +<div class="figure xd21e2553width"><img src="images/p3060.jpg" alt= +"Gladde Slang (Coronella austriaca). Ware grootte." width="720" height= +"540"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gladde Slang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Coronella austriaca</i>). Ware grootte.</p> +</div> +<p>De Gladtandigen voeden zich hoofdzakelijk met kleine +vertegenwoordigers van alle klassen van Gewervelde Dieren. Vooral de +Reptiliën en Amphibiën verschaffen haar een buit; enkele +maken ook jacht op kleine Zoogdieren, andere op Vogeltjes; verscheidene +houden zich ijverig met de vischvangst bezig en kunnen betrekkelijk +groote exemplaren overmeesteren. Sommige kleine soorten verslinden +Wormen en Insecten, de volwassen dieren zoowel als de larven.</p> +<p>In de koudste gedeelten van haar verbreidingsgebied zoeken de +Gladtandigen in ’t najaar hare winterkwartieren op, vervallen +hier in een toestand van verstijving en komen eerst nadat de lente +werkelijk aangevangen is, weer voor den dag, vervellen en wijden zich +daarna aan de voortplanting. Het wijfje legt hare 10 à 30 eieren +op vochtige, warme plaatsen; de zon brengt de kiemen tot ontwikkeling; +soms <span class="corr" id="xd21e2566" title="Bron: is">zijn</span> +deze in ’t lichaam van de moeder zoo ver gevorderd, dat de jongen +onmiddellijk vóór of kort na het leggen de eischaal +verbreken en dus levend geboren worden. In den eersten tijd van hun +leven voeden deze zich met kleine, tot verschillende klassen +behoorende, ongewervelde dieren, maar volgen weldra de levenswijze +hunner ouders.</p> +<p>De Gladtandigen verschaffen den mensch geen voordeel, eerder nog +schade; ieder, die deze dieren gespaard wil hebben, mag niet uit het +oog verliezen, dat voor het aanprijzen van zulk een maatregel een +nauwkeurige bekendheid met de bedoelde soort een volstrekt vereischte +is. Vele soorten houden zich in de gevangenschap jaren lang goed, nemen +zonder aarzeling de gevangeniskost in ontvangst, geraken langzamerhand +aan hare verzorgers gewoon en kunnen zelfs eenigermate getemd +worden.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Glansslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Coronella</i>) zijn betrekkelijk kleine of middelmatig +groote Gladtandigen met een krachtigen, eenigszins gedrongen, +rolvormigen, in het midden niet samengedrukten romp en middelmatig +langen staart; de korte, tamelijk platte kop eindigt in een afgeronden +snuit en is van achteren niet scherp begrensd; de tamelijk kleine oogen +hebben een ronde pupil.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In geheel Europa, van ’t noorden van Noorwegen tot aan het +zuiden, ontmoet men op geschikte plaatsen, hier en daar zeer +overvloedig de <span class="ex">Gladde Slang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Coronella austriaca</i>, <i lang="la-x-bio">C. laevis</i>), +een van de sierlijkste, flinkste Slangen van ons vaderland. Haar lengte +bedraagt hoogstens 65 cM., waarvan 10 cM. op den staart komen. De +grondkleur van de bovenzijde is gewoonlijk bruin; de teekening bestaat +uit een groote, donkere vlek in den nek, die dikwijls van achteren in +breede strepen uitloopt, en uit twee reeksen van donkerbruine, soms +paarsgewijs verbonden vlekken bij het midden van den rug; een +donkerbruine streep is door het oog gericht en loopt langs de zijde van +den hals naar beneden. De onderdeelen zijn staalkleurig blauw of +geelachtig rood en witachtig; dikwijls komen ook hier donkere vlekken +voor. Evenals bij de meeste Slangen vertoonen de kleur en de teekening +menigvuldige afwijkingen; de kleur van de variëteiten, die men +heeft leeren kennen, wisselt af van grijs tot roodbruin.</p> +<p>Van de Adder, waarmede de Gladde Slang door onkundigen zoo dikwijls +verward wordt, is zij op het <span class="pagenum">[<a id="xd21e2596" +href="#xd21e2596" name="xd21e2596">61</a>]</span>eerste gezicht te +onderscheiden. Hare schubben zijn glad en glanzig zonder eenig spoor +van een overlangsche kiel op het midden; bij de Adder zijn zij gekield. +Haar kop is zeer regelmatig met groote schilden bekleed; bij de Adder +zijn de kopschilden klein en zeer onregelmatig van vorm en schikking. +Het aarsschild is in het midden gespleten, bij de Adder onverdeeld. De +pupil is rond en niet, zooals bij de Adder, een vertikale spleet.</p> +<p>Hier te lande wordt de Gladde Slang op diluviale zandgronden +gevonden. In Noorwegen en Zweden komt zij, evenals alle leden harer +orde, uitsluitend op buitengewoon gunstig gelegen plaatsen en ook hier +in geringen getale voor; in het zuiden van Engeland ontmoet men haar +slechts op kalksteengebergten, waar de Hagedissen veelvuldig zijn; in +Duitschland is zij niet zeldzaam in de Hartz en het Thuringer Woud, en +evenmin in de verder zuidwaarts gelegen middelgebergten; hetzelfde +geldt van Oostenrijk, vooral van de Alpenstreken. Noord-Griekenland, +Italië, Noord-Frankrijk, Noord-Spanje en Portugal bewoont zij +eveneens, bovendien Koerland, Lijfland en Polen en bijna alle +gouvernementen van het midden en zuiden van Rusland. In de Duitsche +Alpen vindt men haar nog op een hoogte van 1200 M.</p> +<p>Zij vestigt haar verblijf op droge terreinen, zonnige, steenachtige +hellingen, verlaten steengroeven, bergterrassen, glooiingen, die met +dicht struikgewas begroeid zijn; bij uitzondering komt zij ook wel eens +in het laagland op veengrond voor. Volgens <span class="sc">Lenz</span> +kruipt zij veel vaker dan de Adder of de Ringslang onder gladde +steenen; soms verschuilt zij zich zoo onder het mos, dat alleen haar +kopje er boven uitsteekt.</p> +<p>Over den aard van de Gladde Slang zijn de meeningen der waarnemers +verdeeld. Eenigen noemen haar zachtzinnig en goedaardig, terwijl +anderen juist het tegendeel beweren. „Dit opvliegend en +boosaardig diertje,” zegt <span class="sc">Lenz</span>, +„bijt niet slechts kort na de vangst vol woede om zich heen, maar +doet dit soms nog verscheidene weken, ja zelfs maanden daarna. Als men +haar een handschoen, een slip van een jas of zoo iets voorhoudt, slaat +zij er in den regel hare tandjes zoo stevig in, dat zij wel eens 8 +minuten of langer aan het voorwerp blijft hangen. Deze tandjes zijn zoo +klein en verheffen zich zoo weinig boven het weeke tandvleesch, dat men +ze bij levende exemplaren bijna niet zien kan; toch haken hunne scherpe +puntjes zich onmiddellijk vast. Hoewel de Slang licht zoo toornig +wordt, dat zij zich zelf, hare soortgenooten, andere Slangen, enz. +bijt, beproeft zij hare tanden niet gaarne op steenen, ijzer of +dergelijke voorwerpen. Als zij geplaagd wordt, stelt zij zich bijna te +weer als een Adder, kronkelt zich ineen, buigt den hals terug, +verbreedt den achterkop en spert bij ’t bijten den bek zoo wijd +mogelijk open.” Deze bewijzen van boosaardigheid hebben haar een +slechten naam verschaft; zij wordt voor vergiftig gehouden en zeer +gevreesd; inderdaad zou men haar in een dergelijk oogenblik van drift +licht voor een wijfjes-adder kunnen aanzien. De Gladde Slang is echter +niet altijd zoo slecht geluimd. „Soms,” zegt <span class= +"sc">Lenz</span>, „vooral bij nat en koud weder, laat zij zich +vangen zonder tegenstand te bieden; meestal echter tracht zij vlug te +ontsnappen en beweegt zich zeer flink, in allen gevalle veel behendiger +dan de Adder en de Ringslang; op den vlakken bodem kan men haar echter +gemakkelijk inhalen. Wanneer men haar bij de punt van den staart +vasthoudt, kan zij zeer gemakkelijk den kop tot aan de hand +opheffen.”</p> +<p>Soms ontmoet men haar met andere Slangen, b.v. met Ringslangen, +minder dikwijls met Adders, in denzelfden schuilhoek; ook in de +gevangenschap leeft zij geruimen tijd in vrede met deze dieren; de +goede verstandhouding wordt echter licht verstoord, vooral wanneer de +honger in ’t spel komt. Aan de Kleine Hagedis geeft zij de +voorkeur boven iedere andere prooi; ook andere Hagedissen en kleine +Slangen vallen haar niet zelden ten buit; zelfs verslindt zij jonge +Adders, zonder zich aan hare giftanden te storen. De Gladde Slang is +levendbarend, d.w.z., uit de eieren, die in het laatst van Augustus of +het begin van September rijp zijn, komen onmiddellijk na het leggen 3 +à 12 jongen te voorschijn; deze zijn 15 cM. lang en zoo dik als +een potlood, trachten bij gunstige weersgesteldheid nog eenig voedsel +te verkrijgen, maar verbergen zich weldra in een schuilhoek, waar zij +geen hinder hebben van de winterkoude.</p> +<p>In de gevangenschap wordt de Gladde Slang in den regel reeds na +weinige dagen zoo tam, dat zij haar verzorger niet meer bijt, als deze +haar in de hand neemt of tegen zijn lichaam houdt om haar te verwarmen; +enkele exemplaren echter blijven, zooals reeds opgemerkt werd, geruimen +tijd ongenegen om met haar verzorger vriendschappelijk om te gaan. +Aanvankelijk bijten alle; ofschoon zij met hare kaken slechts een +geringe drukking kunnen uitoefenen, dringen de scherpe tandjes toch ver +genoeg in en door de huid om bloeding te veroorzaken. Men kan er echter +staat op maken, dat zij, de eene vroeger, de andere later, de lust om +te bijten verliezen. Een andere goede eigenschap van deze fraaie, +vlugge en bevallige diertjes is, dat zij zeer goed de gevangenschap +verdragen, wanneer men ze behoorlijk verzorgt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Bijtslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Zamenis</i>) overtreffen de beide achterste bovenkaakstanden +de overige in lengte en zijn van deze door een iets grootere +tusschenruimte gescheiden; overigens gelijken zij veel op de Gladde +Slang. Dit geslacht wordt in Zuid-Europa door verscheidene soorten +vertegenwoordigd. Van de veelvuldigst voorkomende soort—de +<span class="ex">Pijlslang</span> (<i lang="la-x-bio">Zamenis +acontistes</i>)—kent men twee standvastige verscheidenheden, die +vroeger als soorten werden beschouwd. De eene—de <span class= +"ex">Geelgroene Pijlslang</span> (<i lang="la-x-bio">Zamenis +gemonensis</i>)—bewoont het westelijke, de andere—de +<span class="ex">Balkanslang</span> (<i lang="la-x-bio">Zamenis +trabalis</i>)—het oostelijke deel van het verbreidingsgebied der +soort.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">geelgroene Pijlslang</span> wordt, naar ’t +schijnt, hoogstens 1.9 M. lang, maar is gewoonlijk kleiner. De kop en +de nek vertoonen op grijsgelen, de rug en de staart op groenachtigen +grond onregelmatige, de onderdeelen op gelen grond regelmatigere, +zwarte dwarsbanden; op het achterste deel van het lichaam wordt deze +uit vlekken bestaande teekening door fijne, overlangsche strepen +vervangen, die zich onderling evenwijdig tot aan de spits van den +staart uitstrekken. Bij andere exemplaren heeft op de bovendeelen (in +plaats van de groene) een fraaie, groengele kleur de overhand, de +onderdeelen zijn dan kanariegeel. Bij nog andere is de bovenzijde +olijfbruin en ongevlekt, bij één variëteit (<i lang= +"la-x-bio">carbonaria</i>) bijna geheel zwart, de buik grijs, de +geheele onderzijde, evenals de flanken, met staalblauwen glans.</p> +<p>De <span class="ex"><span class="corr" id="xd21e2660" title= +"Bron: Balkenslang">Balkanslang</span></span>, die 2.3 M. lang wordt, +is van boven op blauwachtig of bruinachtig grijzen grond met vele, meer +of minder duidelijke, overlangsche <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2663" href="#xd21e2663" name="xd21e2663">62</a>]</span>strepen +geteekend. De bovenzijde van den kop is steeds bruinachtig en met gele +en zwartachtige strepen en stippels gemarmerd. De bovenlipschilden en +de schilden voor en achter de oogen zijn altijd licht van kleur, +bruinachtig of geel, de eerstgenoemde met smalle, donkere randen +gezoomd; de onderdeelen zijn effen bruinachtig geel of steenrood, een +deel van den achterrand der buikschilden aan de voorste helft van den +romp is bij enkele exemplaren zwart gezoomd; de schilden zelve zijn +bovendien met grijze, nevelachtige vlekken geteekend.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De Geelgroene Bijtslang is, van Hongarije te beginnen, westwaarts +over alle kustlanden van de Middellandsche Zee verbreid, alleen in +Frankrijk dringt zij tot benoorden de Alpen door. In Kroatië, +Krain, Zuid-Karinthië en Zuid-Tirol komt zij veelvuldig, in het +zuiden van Zwitserland daarentegen zelden voor; in vele gewesten van +Zuid-Frankrijk is zij niet ongemeen. In Italië ontmoet men haar +overal, in de omstreken van Rome zeer veelvuldig. Ten oosten van +Hongarije treedt de <span class="corr" id="xd21e2669" title= +"Bron: Balkenslang">Balkanslang</span> in haar plaats; deze is van hier +over geheel Zuid-Rusland, voorts van Griekenland over Klein-Azië, +Syrië en Perzië verbreid.</p> +<p>Al naar het door haar bewoonde terrein houdt de Geelgroene Bijtslang +zich op in struiken of langs omheiningen en wegen, in oude muren en in +steenhoopen, zoowel in vlakke als in heuvelachtige gewesten; bovendien +klimt zij in de boomen. Haar voedsel bestaat uit Hagedissen en Muizen, +waarschijnlijk echter ook uit andere Slangen, daar deze, naar bij +gevangen exemplaren gebleken is, door haar aangevallen worden. In allen +gevalle houdt zij, naar ’t schijnt, meer van Reptiliën dan +van Muizen.</p> +<p>Te recht beschouwt men haar als een van de bijtlustigste en +beweeglijkste der onschadelijke Europeesche Slangen. De geelgroene +verscheidenheid tracht steeds den persoon, die haar wil vangen, te +bijten. Hoewel de grootere <span class="corr" id="xd21e2676" title= +"Bron: Balkenslang">Balkanslang</span> bij de nadering van een mensch +gewoonlijk vlucht, is zij zelfs voor een Paard en diens berijder niet +bang; wanneer een ruiter haar onverhoeds aanvalt, aanvaardt zij zonder +aarzeling den strijd. Naar <span class="sc">Pallas</span> bericht, rolt +zij zich in dit geval tot een schijfvormige spiraal op, laat den +tegenpartij tot op korten afstand naderen en steekt dan plotseling den +kop uit om te bijten, soms klemt zij zich met de tanden aan de lippen +der Paarden vast. Niet te verwonderen is het daarom, dat deze dieren +overal gevreesd worden.</p> +<div class="figure xd21e2682width"><img src="images/p3062.jpg" alt= +"Geelgroene Bijtadder (Zamenis gemonensis). ¼ v. d. ware grootte." +width="720" height="570"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Geelgroene Bijtadder</span> +(<i lang="la-x-bio">Zamenis gemonensis</i>). ¼ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Wegens haar neiging tot bijten kan men de Bijtslang niet gemakkelijk +levend vangen. <span class="sc">Erber</span> noemt haar bovendien +listig en voorzichtig en geeft deze eigenschap op als een van de +redenen, waarom men haar zoo zelden vangt. Hij zegt, dat de gevangen +exemplaren altijd schuw blijven.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Panterslang</span> (<i lang="la-x-bio">Ptyas +pantherinus</i>), die het Amerikaansche geslacht der <span class= +"ex">Renslangen</span> vertegenwoordigt, bereikt een lengte van +ongeveer 2 M. en kenmerkt zich door een weinig varieerende teekening. +Bleek vaalgeelachtig grijs is haar grondkleur; drie donkere dwarsbanden +staan op den voorkop, twee breede, <span class="corr" id="xd21e2709" +title="Bron: overlangche">overlangsche</span> strepen op den achterkop +en den nek; de teekening van den rug bestaat uit een reeks van groote, +grijsbruine vlekken met zwarten rand; op den hals zijn zij ruitvormig, +overigens onregelmatig en ieder met twee zijdevlekken verbonden; de +geelachtig witte schilden van de kaakranden zijn zwart gezoomd; een +zwartbruine streep loopt achter ieder oog naar den mondhoek.</p> +<p>De Panterslang bewoont Guyana benevens de tropische en gematigde +gewesten van Brazilië tot Rio Grande do Sul. Zij houdt zich bij +voorkeur op in moerassen en drassige, met struiken begroeide vlakten. +Zij beweegt zich met matige snelheid en is op verre na niet zoo +behendig als andere soorten. Het kost daarom geen moeite haar tot op +korten afstand te naderen; zelfs dan geeft zij nagenoeg geen blijken +van onrust. Haar voedsel bestaat uit Padden en Vorschen; naar het +schijnt, komt haar levenswijze dus in hoofdzaak overeen met die van +onze Ringslang.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Tot hetzelfde geslacht rekent men de <span class="ex">Zwarte +<span class="pagenum">[<a id="xd21e2721" href="#xd21e2721" name= +"xd21e2721">63</a>]</span>Slang</span> (<i lang="la-x-bio">Ptyas +constrictor</i>); deze in de zuidelijke helft der Vereenigde Staten +algemeen bekende soort wordt 2 M. lang en dankt haar naam aan de +blauwglanzige, zwarte kleur der bovendeelen, die op de onderzijde in +licht aschgrauw en op de borst in witachtig grijs overgaat.</p> +<p>Ook zij geeft de voorkeur aan waterrijke oorden en houdt zich gaarne +op aan de oevers van stroomen, vijvers of meren, vooral daar, waar het +struikgewas meer of minder direct in het water groeit; soms echter +onderneemt zij reizen over het droge land en wordt bij deze gelegenheid +op de meest verschillende terreinen waargenomen. Naar bericht wordt, +munt zij boven al hare verwanten uit door geschiktheid tot beweging. +Zij kronkelt zich even behendig over moerassige, als over droge en +steenachtige terreinen, klimt zeer goed en beweegt zich daarom gaarne +op de takken van struiken en boomen; bovendien is zij in het zwemmen en +duiken zeer ervaren. Haar voedsel bestaat uit Visschen, Amphibiën, +Slangen, Vogels en kleine Zoogdieren; zij maakt vooral jacht op jonge +Ratelslangen en ook op Muizen en Ratten, maar plundert tevens vele +nesten van nuttige Vogels. In sommige gewesten wordt zij beschouwd als +een der werkzaamste verdelgers van hare gevreesde verwanten, vooral van +jonge Ratelslangen. Hoewel men haar om deze reden nuttig acht, wordt +zij op vele plaatsen niet gaarne gezien, omdat haar roofzucht tamme +Vogels niet verschoont, hier en daar zelfs gevreesd, omdat zij, naar +men zegt, buitengewoon strijdvaardig is. Of zij, zooals men beweert, +hierdoor voor menschen lastig wordt, zullen wij in ’t midden +laten; dat zij den naam „Renslang” terecht draagt, wegens +de snelheid, waarmede zij zich op haar prooi werpt, is wel +mogelijk.</p> +<div class="figure xd21e2729width"><img src="images/p3063.jpg" alt= +"Panterslang (Ptyas pantherinus). ¼ v. d. ware grootte." width= +"645" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Panterslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ptyas pantherinus</i>). ¼ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Zwarte Slang schikt zich even goed in de gevangenschap als eenige +andere soort van haar familie en kan bij behoorlijke verzorging jaren +lang in ’t leven blijven. Met andere Slangen houdt zij geen +vrede; op kleinere dieren past zij zonder eenig zelfbedwang het recht +van den sterkste toe, o. a. door nu en dan een van hare medegevangenen +te dooden en te verslinden.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Klimslangen</span> of <span class= +"ex">Landslangen</span> i. e. z. (<i lang="la-x-bio">Coluber</i>) +hebben een langen, zijdelings sterk samengedrukten romp; de grens +tusschen den langwerpigen kop en den hals is duidelijk waarneembaar. +Het middelmatig groote oog heeft een ronde pupil. Dit soortenrijke +geslacht is over het grootste deel van Europa, Azië, Noord-Amerika +en tropisch Zuid-Amerika verbreid; het bestaat uit stevige, krachtige +dieren, die niet zoozeer op den grond als wel in boomen en struiken +leven en zich hoofdzakelijk voeden met kleine Zoogdieren en Vogels. +Vele houden zich gaarne in de nabijheid van water op en zwemmen +uitmuntend.</p> +<p class="tb"></p> +<p><span class="sc">Asklepios</span>, de god van de geneeskunde, +draagt, zooals men weet, ten teeken van zijn werkzaamheid, een staf in +den hand, die door een Slang omstrengeld wordt. Welke soort de oude +Grieken en Romeinen hiermede bedoeld hebben, valt thans niet meer uit +te <span class="pagenum">[<a id="xd21e2759" href="#xd21e2759" name= +"xd21e2759">64</a>]</span>maken; tamelijk algemeen neemt men echter +aan, dat het bedoelde dier een vertegenwoordiger van het geslacht der +Klimslangen is geweest en dat de Romeinen er veel toe bijgedragen +hebben om het te verbreiden. Dit zou de reden zijn van de aanwezigheid +van de <span class="ex">Esculapius-slang</span> in de nabijheid van +badplaatsen van landen, waar men deze soort overigens niet aantreft. +Zoo ontmoet men haar in Duitschland bij Schlangenbad, in Oostenrijk bij +Baden in de buurt van Weenen, in de Zwitsersche kantons Tessino en +Wallis bijna uitsluitend tusschen de puinhoopen van Romeinsche baden. +Het eigenlijke vaderland van deze Slang is Zuid-Europa, van de +Pyreneën tot aan den westelijken oever van de Kaspische Zee.</p> +<div class="figure xd21e2764width"><img src="images/p3064.jpg" alt= +"Esculapius-slang (Coluber Aesculapii). ⅓ v. d. ware grootte." +width="542" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Esculapius-slang</span> +(<i lang="la-x-bio">Coluber Aesculapii</i>). ⅓ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Esculapius-slang</span>, <span class= +"ex">Geelachtige</span> of <span class="ex">Schlangenbader Slang</span> +(<i lang="la-x-bio">Coluber aesculapius</i>) is gemakkelijk te +herkennen aan den kleinen, van achteren niet duidelijk begrensden kop +met afgeronden snuit, den krachtigen romp, den langen, slanken staart +en het eenvoudig gekleurde kleed, dat aan de buikzijde en op den kop +uit regelmatige schilden, overigens uit gladde (aan de achterste +lichaamshelft soms onduidelijk gekielde) schubben bestaat. De +bovendeelen zijn gewoonlijk bruinachtig grijsgeel, de onderdeelen +witachtig; op den achterkop bevindt zich aan iedere zijde een +geelachtige vlek, op den rug en aan de zijden komen kleine, witachtige, +x-vormige stippels voor. De kleur vertoont trouwens vele afwijkingen: +er zijn zeer lichte en bijna zwarte Esculapius-slangen. Zij kunnen een +lengte van 1.5 M. bereiken; exemplaren van deze grootte ontmoet men +echter alleen in Zuid-Europa.</p> +<p>Ieder, die dit dier in de vrije natuur of in gevangenschap heeft +nagegaan, zegt, dat het niet alleen door zijn uiterlijk, maar ook door +zijn aard bevallig is.</p> +<p>In Zuid-Europa houdt het bij voorkeur verblijf op een rotsachtig of +althans steenachtig, schaarsch met struikgewas begroeid terrein en +ontbreekt daarom in streken met een andere grondgesteldheid dikwijls +geheel. Bij Schlangenbad, de eenige woonplaats van dit dier in +Duitschland komt het veelvuldig voor en wordt het meestal op oude muren +aangetroffen. Op den bodem beweegt het zich niet bijzonder vlug of +behendig, misschien zelfs minder snel dan zijne verwanten; des te beter +is het in ’t klimmen ervaren. In dit opzicht evenaart het bijna +de Boomslangen, die het grootste deel van haar leven in de boomen +doorbrengen. Gewoonlijk tracht de Esculapius-slang zich bij dunne +boomstammen, die zij omstrengelen kan, omhoog te kronkelen, totdat zij +de takken bereikt heeft, waarlangs en waartusschen zij daarna haar weg +vervolgt. In een dicht woud gaat zij van den eenen boom op den anderen +over en kan zich op deze wijze over een grooten afstand verplaatsen. +Bij een muur klautert zij onbegrijpelijk vlug omhoog, daar ieder +uitsteeksel, hoe klein het ook zij, haar een voldoenden steun verschaft +en zij op een waarlijk kunstige wijze van iedere oneffenheid van het +gesteente partij weet te trekken.</p> +<p>Haar voedsel schijnt hoofdzakelijk uit Muizen te bestaan, bovendien +maakt zij echter jacht op Hagedissen en vangt, als de gelegenheid +gunstig is, Vogels of plundert nesten uit. Toch kan het wel zijn, dat +zij te recht door hare vrienden wegens het verdelgen van Muizen als +zeer nuttig wordt beschouwd.</p> +<p>„Van alle Duitsche Slangen”, zegt <span class= +"sc">Linck</span>, „brengt die van Schlangenbad het geringste +aantal nakomelingen voort. Met de Ringslang is zij de eenige, welker +kiemen na het leggen der eieren nog een ontwikkelingstijdperk van +verscheidene weken moeten doorloopen. Gewoonlijk legt zij omstreeks 5 +eieren, meestal in vermolmd hout, soms ook in een dikke, droge moslaag +en laat ze daarna aan hun lot over. De eieren zijn langwerpig, doch een +weinig minder buikig dan die van Duiven en gelijken eenigszins op +mierenpoppen in ’t groot”.</p> +<p>Geen enkele Duitsche Slang wordt zoo dikwijls gevangen als de +Esculapius-slang. In Schlangenbad is de vangst van dit dier een bron +van inkomsten voor arme lieden. Zij zoeken het op, zoodra het ontwaakt +is uit den winterslaap, temmen het en vermaken er de badgasten mede; +soms verkoopen zij ook wel een enkel exemplaar aan een liefhebber. Als +het badseizoen afgeloopen is, worden de gevangenen weer vrijgelaten, +daar zij in de kooi slechts zelden voedsel gebruiken; in Schlangenbad +althans houdt men het er algemeen voor, dat zij het nooit doen. +<span class="sc">Erber</span> verhaalt echter, dat twee +Esculapius-slangen, die hij lang in de kooi hield, gezamenlijk in den +loop van een zomer 108 Muizen en 2 Hagedissen verslonden. Een +<span class="pagenum">[<a id="xd21e2804" href="#xd21e2804" name= +"xd21e2804">65</a>]</span>exemplaar, dat 14 maanden achtereen geen +voedsel had gebruikt, intusschen echter geregeld vervelde en ondanks +deze hongerkuur niet merkbaar vermagerde, was ten slotte toch weer aan +’t eten geraakt; kort daarna lag het dood in zijn hok; „dit +was het eerste dier van deze soort, dat ik door den dood +verloor.”</p> +<p>In het eerst is de gevangen Esculapius-slang zeer boosaardig en bijt +vol woede naar de hand van haar meester of naar Muizen, die in haar hok +gebracht worden. Soms duurt haar boosheid lang, of keert terug, wanneer +de schijnbaar getemde Slang in haar behagelijke rust gestoord of na een +langdurig uitstapje weer in haar hok teruggebracht wordt; na eenige +weken echter wordt de gevangene, wanneer men zich veel met haar +bemoeit, zoo tam en goedaardig, dat men werkelijk bij haar van +vriendschap voor haar verzorger kan spreken; nooit tracht zij dezen te +bijten, zelfs wanneer hij haar plaagt. Naar men beweert, keert zij, na +het herkrijgen van haar vrijheid, soms vrijwillig naar haar hok +terug.</p> +<p>Van haar bekwaamheid in ’t klimmen, lenigheid en neiging om +uit haar kooi te ontsnappen, verhalen <span class="sc">Lenz</span> en +<span class="sc">Linck</span> aardige staaltjes. <span class= +"sc">Linck</span> kreeg in ’t begin van Juni een paar van deze +dieren uit Schlangenbad, nam ze uit de met mos en kruiden goed gevoerde +kist en liet ze wegens dringende bezigheden in een groote, goed +gesloten kamer aan hun lot over. Na verloop van een uur keerde hij naar +zijne gasten terug, maar vond ze niet meer. Alle hoeken werden +doorzocht, alle mogelijke schuilplaatsen +doorsnuffeld,—vergeefsche moeite! Eindelijk ontdekte hij het +mannetje 3 M. boven den grond lang uitgestrekt op een stok van een +gordijn, in welks plooien hij zich van den grond af omhoog heeft moeten +werken; van hier keek hij rustig neer op wat er onder hem voorviel. +Naar het nog ontbrekende wijfje werd verder gezocht, wederom lang +vruchteloos, totdat eindelijk aan de zitting van een stoel een +onbeduidende beweging werd opgemerkt. Bij het omkeeren van dit meubel +zag men de vluchtelinge, die zich om de springveeren van de zitting had +gekronkeld en vast besloten was om zich in den veroverden schuilhoek te +handhaven, zooals uit verscheidene pogingen om te bijten bleek. Het +kostte veel moeite het dier los te wikkelen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Gestreepte Slang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Coluber quaterradiatus</i>), een van de grootste Europeesche +Slangen, bereikt een lengte van 1.8 à 2 M. Van boven is zij op +olijfbruinachtigen, naar vleeschkleur zweemenden grond, aan weerszijden +met twee zwartbruine, overlangsche strepen geteekend, van onderen +daarentegen eenvoudig stroogeel. Van ’t oog naar den mondhoek +loopt een zwarte streep. Van deze kleursverdeeling komen vele +afwijkingen voor. <span class="sc">Erber</span> ving enkele zuiver +zwarte exemplaren. Andere onderzoekers merkten op, dat de jongen +regelmatige, zwarte dwarsstrepen op den kop, aan de bovenzijde van den +romp echter drie reeksen van groote, bruine vlekken hebben, aan de +zijden eveneens gevlekt zijn en aan de onderzijde zwartachtig +staalgrijze, vierkante velden vertoonen.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Gestreepte Slang omvat een deel van +Zuid- en Zuidoost-Europa, het strekt zich van Onder-Italië en +Dalmatië minstens tot aan het binnenland van Klein-Azië uit. +Behalve misschien in de omstreken van Napels en op eenige Grieksche +eilanden is deze soort nergens veelvuldig; ongetwijfeld komt dit van de +voortdurende vervolging, die zij in de meeste landen te verduren +heeft.</p> +<p>Volgens alle onderzoekers is zij een onschadelijk en zeer nuttig +dier; zelfs wanneer men haar vangt, bijt zij niet; in zeer korten tijd +geraakt zij aan haar verzorger gewoon. Verdienstelijk maakt zij zich +door het verslinden van Ratten, Muizen en kleine Slangen, daarentegen +vormen ook de nuttige Mollen, kleine Vogels en Hagedissen een deel van +haar buit. <span class="sc">Erber</span> zag een Gestreepte Slang +achtereenvolgens zeven kippeneieren uit een nest halen; nadat zij deze +in hun geheel verzwolgen had, brak zij ze, door haar lichaam tegen een +boompje te drukken. Toen hij daarna de Slang gevangen en in zijn stevig +dichtgeknoopten rokzak geborgen had, wreekte zij zich over het verlies +van haar vrijheid door het uitspuwen van de geheele eierenstruif.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Terwijl de tot dusver genoemde Colubriden zich slechts tijdelijk in +de boomen begeven om er voedsel te zoeken, zijn de <span class= +"ex">Woudslangen</span> (<i lang="la-x-bio">Herpetodryas</i>) reeds +nagenoeg volslagen boomdieren. Hare oogen zijn grooter dan die van de +Klimslangen, dikwijls zeer groot, haar romp is een weinig sterker +zijdelings samengedrukt. Olijfgroene kleuren hebben bij haar de +overhand.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In de wouden van geheel Brazilië, Guyana en Venezuela en ook op +de Kleine Antillen leeft een tot dit geslacht behoorende soort, de +<span class="ex">Sipo</span> (<i lang="la-x-bio">Herpetodryas +carinatus</i>), die 2.3 M. lang wordt en een prachtig voorkomen heeft. +Volgens de beschrijving van den <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span> hebben de bovendeelen een fraaie, +zachte, meer of minder donkere, geelgroene of olijfgroene kleur, die op +den rug een bruinachtige tint vertoont; de onderdeelen zijn deels +groenachtig, deels hooggeel; de eerstgenoemde kleur heeft gewoonlijk op +den buik, de laatstgenoemde aan de onderzijde van kop, keel, hals en +staart de overhand. Tot metaalglanzig bruin wisselen de tinten van de +groen gekleurde lichaamsdeelen af; op het midden van den rug bevindt +zich een lichtere, overlangsche streep, die dikwijls aan weerszijden +door een donkerder rand begrensd wordt.</p> +<p>De Sipo is in Suriname en Brazilië een van de meest gewone +Slangen; zij bewoont vooral het op zandgrond groeiende struikgewas op +korten afstand van de zee. Van zandgrond schijnen deze Slangen veel te +houden en ook van vochtige en moerassige terreinen in de nabijheid van +de zee, die met biezen, riet en andere moerasplanten begroeid zijn en +aan onze weilanden herinneren. Hier vindt men ze veel in +kreupelbosschen, waarvan de recht opschietende, witbloeiende +trompetboomen (<i lang="la-x-bio">Tecoma</i>) en de stijve, +breedbladige <i lang="la-x-bio">Clusia’s</i> deel uitmaken; +gewoonlijk liggen zij op de bladen of op dikke takken, niet zelden +echter op den grond. Bij de nadering van een mensch vluchten zij zoo +snel, dat men haar ternauwernood volgen kan; het vlugst bewegen zij +zich in ’t gras, iets langzamer over het naakte zand. De +<span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> vond den +slanken hals van deze Slang dikwijls buitengewoon sterk uitgezet door +de groote Padden, die haar slokdarm vulden; het schijnt, dat zij zich +hoofdzakelijk met Amphibiën voedt.</p> +<p>Men kan de Sipo met de handen grijpen; in tijd van nood stelt zij +zich echter ook tegen menschen te weer, gelijk uit het volgende +jachtavontuur van <span class="sc">Schomburgk</span> blijkt: „Op +een van mijne jachttochten zie ik een Slang van 2 M. lengte langzaam op +mij afkomen; de afstand is echter te groot om te onderscheiden, of zij +giftig dan wel onschadelijk is. De beide loopen van mijn geweer zijn +geladen; ik leg aan, schiet en zie <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2884" href="#xd21e2884" name="xd21e2884">66</a>]</span>het dier +met krampachtige kronkelingen in een kring ronddraaien. Door een +gedruisch van vleugelslagen in de twijgen van den boom, waaronder ik +sta, wordt mijn aandacht afgeleid, ik kijk op en zie twee fraaie, mij +onbekende Papegaaien, die hier in de schaduw hadden gezeten, en, na +bekomen te zijn van den door het schot veroorzaakten schrik, spoedig +weer post vatten op den uitersten top van een twijg. Daar de Slang +doodelijk gewond schijnt, laat ik door het tweede schot van mijn geweer +een der beide Vogels naar beneden tuimelen. Terwijl ik mijn geweer op +nieuw laad, zie ik de Slang met moeite naar een dichten struik kruipen +en er in verdwijnen. Na haar tevergeefs gezocht te hebben met het +geladen geweer in de hand, moest ik wel naderbij komen en voel nu +plotseling tegen den schouder een stoot van het gewonde dier, dat mijn +nadering bemerkt en zich tot een sprong voorbereid had; ik stuif met +geweld achteruit en blijf verstijfd van schrik staan, niet wetend of +een vergiftige Slang mij gewond heeft of niet; ik zie het dier nogmaals +zich gereed maken voor een sprong en voorkom dezen nog te rechter tijd +door een gelukkig schot. Bij nader onderzoek blijkt het, dat ik in +’t geheel niet gewond ben en herken ik mijn woedenden vijand, +niet als een vergiftige Slang, maar als een onschadelijke +Sipo.”</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het best bewerktuigd voor het leven in de boomen zijn waarschijnlijk +de <span class="ex">Boomslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dendrophis</i>), welker langgerekte, dunne romp zijdelings +samengedrukt en dus hoekig is; de buikschilden (die, zooals gewoonlijk, +een enkele reeks vormen) vertoonen aan weerszijden een lijstvormige +verhevenheid of kiel. Daar zij om op haar prooi te loeren, zich +verschuilen tusschen de bladen van de boomen, die haar tot woonplaats +dienen, noemt men ze ook wel <span class="ex">Bladslangen</span>. Zij +komen veelvuldig voor in Zuid-Amerika, Middel-Afrika en +Oost-Indië, zijn zeldzaam in Australië en ontbreken geheel in +de beide Noordelijke Faunistische Rijken.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een zeer bekende vertegenwoordiger van dit geslacht is de +<span class="ex">Glansslang</span>, de <span class="ex">Sjokari</span> +van de Hindoes (<i lang="la-x-bio">Dendrophis pictus</i>), een +prachtige Boomslang van 1.14 M. lengte, waarvan niet recht een derde +gedeelte op den staart komt. De kleur van de bovendeelen is glanzig +bronskleurig bruin, welke kleur soms door een gele, overlangsche streep +op het midden van het voorste derde gedeelte van den rug beter uitkomt; +de zijden prijken met een gelen band; de effen gekleurde onderzijde +heeft een min of meer gele of lichtgroene tint.</p> +<p>Deze wijd en zijd verbreide soort komt in geheel Voor- en +<span class="corr" id="xd21e2915" title= +"Bron: Achter-Indie">Achter-Indië</span> en op alle Indische +eilanden voor. <span class="sc">Snelleman</span> zegt van haar +„wellicht de meest algemeene soort in <span class="corr" id= +"xd21e2921" title="Bron: Indie">Indië</span> en den +Archipel” en verder: „Het fraaist gekleurd zijn voorzeker +de Boomslangen; jammer slechts, dat men haar te midden van zooveel +boomen zoo zelden ziet! Haar groene kleur in allerlei tinten is daaraan +ongetwijfeld grootendeels schuld, maar behalve dat hebben sommige +soorten een eigenaardige wijze van rusten, door namelijk met de punt +van den staart een paar malen om een boomtak geslagen met den kop naar +beneden in het gras te hangen. Zulk een houding is, in een land, waar +vele boomen met luchtwortels groeien, zeer bedriegelijk.”</p> +<p>„Tot de Boomslangen behoort de soort of de soorten, die de +Maleiers „<span class="ex">Oelar-poenei</span>” noemen, en +waarvan zij vertellen, dat zij zich moeielijk bewegen en meestal +opgerold op een boomstam liggen. Zij zijn onschadelijk, zeggen zij, +eten geen Vogels of andere dieren, maar alleen het voedsel, dat haar +gebracht wordt door de Duif, die in het Maleisch „Poenei” +heet en waaraan deze dieren haar inlandschen naam ontleenen. Het +exemplaar, dat men mij bracht, was op een zeer bijzondere wijze +gevangen, n.l. door het een bamboestok voor te houden en te wachten, +tot het dier zijn rustplaats verkoos te verlaten, om zich om den stok +te kronkelen.”</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Zwemslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus</i>) houden zich bij voorkeur in de nabijheid +van het water op en jagen zoowel in het vochtige element als op het +droge; haar voedsel bestaat grootendeels uit Visschen, Salamanders en +Vorschen; in tegenstelling met verscheidene Glansslangen en Klimslangen +verzwelgen zij haar prooi, zonder deze vooraf dood te drukken. Haar +wetenschappelijken naam danken zij aan de duidelijke gekielde +rugschubben, die elkander dakpansgewijs bedekken. Aan den ronden, in +een tamelijk langen staart eindigenden romp is door een dunnen hals de +platte kop verbonden, welks achterste grens duidelijk kenbaar is en die +zich onderscheidt door den wijdgespleten muil, de zeer groote of +middelmatig groote oogen met ronde pupil, de zijdelings tusschen twee +schilden gelegen neusgaten en de regelmatige bedekking met +schilden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een algemeen bekende vertegenwoordiger van dit geslacht is de +<span class="ex">Ringslang</span> of <span class="ex">Heiaal</span> +(<i lang="la-x-bio">Tropidonotis natrix</i>) „de Slang bij +uitnemendheid voor ons volk, de soort, die aanleiding heeft gegeven tot +zijne oude sagen en nieuwe wondersprookjes, het onschuldig slachtoffer +van zijn vrees, van zijn haat, van zijn verdelgingszucht”, de +meest verbreide van alle inheemsche Slangen. In al onze +landprovinciën komt zij voor, hier en daar in tamelijk grooten +getale; ook in Zuid- en Noord-Holland zijn nu en dan exemplaren +gevonden, doch deze waren er hoogst waarschijnlijk (volgens +<span class="sc">Schlegel</span>) met hooi gebracht; in de kuststreken +komt zij niet voor. Zij bewoont veelal zandige gronden, doch houdt zich +steeds op in de nabijheid van stilstaand water, waarin zij dikwijls +zwemt. Zij kan 1.58 M. lang worden, maar blijft, althans hier te lande, +gewoonlijk voluit een derde deel korter; de mannetjes zijn bovendien +steeds korter dan de wijfjes. Twee witte of gele (bij variëteiten +uit zuidelijker streken dikwijls levendig roodgele) maanvlekken achter +de slapen—de „kroon”, waarvan de sagen en sprookjes +gewagen—kenmerken haar zoo duidelijk, dat zij nooit met andere +inheemsche Slangen verward kan worden. Voorts is zij op grijzen grond +met 4 à 6 langs den rug loopende reeksen van zwarte vlekken +geteekend, verder benedenwaarts, op de zijden, wit gevlekt en langs het +midden van den buik zwart. De kleur van den rug zweemt soms naar bruin, +soms naar groen, soms naar blauwgrijs; ook ontmoet men wel eens +nagenoeg zwarte exemplaren, waarop de donkere vlekken bijna geheel +onzichtbaar zijn. De mannetjes, wijfjes en jongen verschillen zeer +weinig in kleur.</p> +<p>In het Zwitsersche heuvelland worden, volgens <span class= +"sc">Tschudi</span>, 2 of 3 verschillende, standvastige +variëteiten waargenomen: een olijfkleurig grijze, een meer +roodachtig grijze en een gevlekte, die het midden houdt tusschen deze +beide. In het zuidoosten en oosten van Europa ontmoet men bovendien +nog: de <span class="ex">Rouwringslang</span> (<i lang="la-x-bio">T. +natrix</i> var. <i lang="la-x-bio">atra</i>) uit het Wolgagebied, die +over het geheele lichaam donkerzwart is, <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2969" href="#xd21e2969" name="xd21e2969">67</a>]</span>behalve +aan de onderzijde van den kop, waar enkele lichte vlekken verspreid +staan, voorts de <span class="ex">Gestreepte Ringslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">T. natrix</i> var. <i lang="la-x-bio">persa</i>), die zich +onderscheidt door twee smalle, in den nek beginnende en langs den +geheelen rug tot aan den staart reikende, overlangsche strepen van gele +of geelachtig witte kleur.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Ringslang omvat geheel Europa (met +uitzondering van het hoogste noorden), voorts een zeer aanzienlijk deel +van Vóór-Azië en in Noord-Afrika Algerië. Met +struiken begroeide oevers van moerassen en broeklanden, langzaam +stroomende beken en rivieren, verwaarloosde dammen van vijvers, +vochtige wouden, met biezen en riet begroeide terreinen en het moeras +zelf zijn de meest geliefde verblijfplaatsen van de Ringslang, omdat +zij hier haar meest gewenschte voedsel vindt. Men ontmoet haar echter +ook op tamelijk hooge bergen, ver van ieder water; zij komt hier, +volgens <span class="sc">Lenz</span>, volstrekt niet toevallig, maar in +elken tijd van ’t jaar voor, zoodat er reden is om aan te nemen, +dat zij deze woonplaats niet verlaat. Niet zelden komt zij dicht bij +menschelijke woningen om zich te vestigen in gaten, die zij in hoopen +mest en afval zelf graaft, of in holen van Muizen en Mollen of ook wel +in kelders en stallen. <span class="sc">Struck</span> zag haar in +Mecklenburg de voorkeur geven aan eenden- en kippenhokken: vooral in de +eendenhokken vond hij oude en jonge Ringslangen bij dozijnen. In den +herfst ziet men de Ringslang bij goed en warm weer nog in November op +een zonnige plek liggen. Haar winterkwartier verlaat zij in het laatst +van Maart of in April, aanvankelijk, naar het schijnt, met geen ander +doel dan om zich aan de verkwikkende warmte der zonnestralen bloot te +stellen; zij doet dit gedurende eenige weken zonder zich met de jacht +bezig te houden en begint eerst daarna haar zomerleven.</p> +<p>Ieder, die de zeer algemeen heerschende, kinderachtige vrees voor +Slangen van zich afgeschud heeft, zal, als hij de Ringslang heeft +leeren kennen, haar lief en bevallig noemen. Zij maakt zelfs bij +vergelijking met de vlugste en beweeglijkste van hare verwanten een +goed figuur. Ook voor haar is het een groot genot zich in den +zonneschijn uit te strekken en uren lang in deze houding te blijven, +hetgeen echter niet belet, dat zij dikwijls rondzwerft, veel vaker +althans dan de arglistig loerende, trage Adder, die zelfs des nachts +hare uitstapjes tot het kleinst mogelijke gebied beperkt. Wanneer men +haar op den met struikgewas begroeiden oever van een stil water +bespiedt, zal men getroffen worden door haar levendigheid en +beweeglijkheid. Van den oever, aan welks rand zij zooeven in ’t +zonnetje lag, laat zij zich zonder gedruisch in ’t water glijden, +om zich met zwemmen te vermaken of een bad te nemen. Gewoonlijk blijft +zij zoo dicht bij de oppervlakte, dat haar kopje er boven uitsteekt en +beweegt zich met zijwaartsche kronkelingen, voortdurend met de tong +tastend, vooruit. Ook zwemt zij dikwijls tusschen den waterspiegel en +den bodem, werpt intusschen voortdurend luchtbellen uit en onderzoekt +met de tong de voorwerpen in welker nabijheid zij komt. Wanneer men +haar verschrikt en bevreesd maakt, vlucht zij geregeld naar de diepte +en zwemt hier, hetzij op, of althans dicht bij den bodem, een goed stuk +verder, totdat zij meent veilig weer naar de oppervlakte te kunnen +stijgen. Soms gaat zij op den bodem van ’t water liggen en blijft +hier geruimen tijd; uren lang kan zij zich zonder bezwaar onder water +ophouden.</p> +<div class="figure xd21e2991width"><img src="images/p3067.jpg" alt= +"Ringslang (Tropidonotus natrix). ⅕ v.d. ware grootte." width= +"720" height="459"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Ringslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus natrix</i>). ⅕ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Wanneer de Ringslang in ’t water een grooten weg heeft af te +<span class="corr" id="xd21e3002" title="Bron: liggen">leggen</span>, +b.v. over een breeden stroom of over een meer moet zwemmen, vult zij +haar groote long zoo sterk mogelijk met lucht en vermindert hierdoor +aanmerkelijk haar soortelijk gewicht; telkens als zij onderduikt, +ledigt zij hare ademhalingsorganen. Dat zij werkelijk door groote +wateren haar weg neemt, is duidelijk genoeg gebleken. <span class= +"sc">Schinz</span> zag haar bij stil weer midden in het Zurichermeer +vlug rondzwemmen; Engelsche onderzoekers hebben haar herhaaldelijk +ontmoet in de zee tusschen Wales en Anglesea. De Deensche +scheepsgezagvoerder <span class="sc">Irminger</span> vond er zelfs +één in volle zee op een afstand van 23 KM. van de +naastbij gelegen kust, n.l. van het eiland Rugen. Daar zij pogingen +deed om aan boord te komen, liet hij een boot strijken, ving het dier +en zond het naar <span class="sc">Eschricht</span> te Kopenhagen, die +het als een Ringslang herkende.</p> +<p>Op den bodem kruipt de Ringslang tamelijk snel; in de vlakte echter +kan men haar altijd wel inhalen, zonder zich buitengewoon in te +spannen. Langs hellingen schiet zij soms met zoo groote snelheid naar +beneden, dat men haar zeer goed met een voortgeschoten pijl kan +vergelijken. Ook in ’t klimmen is zij <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e3016" href="#xd21e3016" name= +"xd21e3016">68</a>]</span>volstrekt niet onervaren; soms bereikt zij op +deze wijze de kroon van tamelijk hooge boomen.</p> +<p>Men noemt de Ringslang een zachtzinnig dier, omdat zij tegen den +mensch slechts uiterst zelden haar gebit gebruikt en met andere Slangen +(of met Reptiliën in ’t algemeen) en ook met Amphibiën +in de vrije natuur en in de gevangenschap in vrede leeft, met de +Amphibiën althans zoolang de honger haar niet kwelt. Als roovende +Zoogdieren of Roofvogels haar aanvallen, stelt zij zich sissend te +weer; zij tracht hen te bijten, maar raakt slechts zelden haar vijand; +zoo mogelijk vlucht zij echter voor wezens, die zij gevaarlijk acht, +vooral voor die, welke haar vervolgen om haar te verslinden. Tegen +menschen gebruikt zij geen ander verdedigingsmiddel dan haar +buitengewoon stinkenden drek.</p> +<p>Aan Vorschen geeft de Ringslang de voorkeur boven iederen anderen +buit; vooral op den Landkikvorsch maakt zij ijverig jacht. Uit de +ervaringen van <span class="sc">Lenz</span> en <span class= +"sc">Boettger</span> blijkt, dat zij het meest houdt van +Boomkikvorschen, althans, dat men pas gevangen Ringslangen, die andere +Vorschen weigerden, gemakkelijk aan ’t eten kan krijgen door haar +Boomkikvorschen te geven. In de vrije natuur kunnen zij zich deze +lekkernij slechts gedurende den paartijd van de bedoelde Amphibiën +verschaffen, daar deze zich dan naar den bodem begeven; gewoonlijk +zullen Land- of Waterkikvorschen wel haar hoofdvoedsel uitmaken.</p> +<p>Het is een opmerkelijk feit, dat de Ringslang, zelfs in ’t +donker, de verschillende soorten van Vorschen en Padden goed herkennen +en er een keuze uit doen kan; waarschijnlijk wordt zij hierbij door de +reukzin geleid. Zonder fout onderscheidt zij de Zuid-Europeesche +Springkikvorsch (<i lang="la-x-bio">Rana agilis</i>) van den ook bij +ons inheemschen Landkikvorsch (<i lang="la-x-bio">Rana temporaria</i>), +hoewel deze beide soorten zelfs door kenners van Amphibiën niet +gemakkelijk uit elkander gehouden kunnen worden. Als zij niet genoeg +Vorschen kan krijgen, behelpt zij zich ook wel met Padden. +Watersalamanders schijnt zij bijzonder graag te eten; alle bij ons +voorkomende soorten weet zij zoowel op het land als in het water te +vangen. Bovendien valt op te merken, dat zij, evenals hare verwanten, +met grooten ijver op kleine Visschen jacht maakt en hierdoor werkelijk +nu en dan schade veroorzaken kan.</p> +<p>De wijze, waarop de Ringslang haar buit verslindt, wekt den afkeer +van den toeschouwer, omdat zij zich niet de moeite geeft, haar +slachtoffer vooraf te dooden, maar het nog levend in haar maag +begraaft. Wel is waar tracht zij gewoonlijk den Kikvorsch bij den kop +te pakken; wanneer dit haar echter niet gelukt, grijpt zij het dier +aan, waar zij kan, b.v. bij de achterpooten en trekt het langzaam in +haar keel. Natuurlijk spartelt de Kikvorsch hevig tegen en kwaakt +erbarmelijk, zoolang zij den bek nog kan openen. Het vasthouden van dit +beweeglijk wild is voor de Slang geen gemakkelijk werk; toch gelukt het +den Kikvorsch slechts zelden zich aan haar onverbiddelijke vijandin te +ontworstelen<span class="corr" id="xd21e3039" title="Bron: ;">,</span> +daar deze, als er niets tusschenbeide komt, de ontsnapte prooi +onmiddellijk achtervolgt en opnieuw aangrijpt. Het verzwelgen van een +grooten Kikvorsch is een zeer vermoeiende arbeid, die soms vele uren +vereischt. Kleine Kikvorschen worden met veel minder moeite +doorgeslikt; dikwijls pakt en verslindt de Ringslang, als zij een +flinke eetlust heeft, er wel een half dozijn, zonder af en toe te +rusten. Als de honger haar zeer kwelt, neemt zij in korten tijd wel 100 +kikvorschlarven of wel 50 kleine Kikvorschen, welker +gedaanteverwisseling juist is afgeloopen, voor haar maal. Wanneer zij +verschrikt wordt of angst gevoelt, spuwt zij, evenals andere Slangen, +het kort te voren doorgeslikte voedsel in den regel weer uit, waarbij +zij, als het in haar maag aanwezige dier zeer groot is, den bek zeer +wijd moet opensperren. Het verslinden van kleine Zoogdieren of Vogels +is voor haar waarschijnlijk een zeer ongewoon werk; gevangen exemplaren +althans versmaden in den regel Muizen of Vogels en vogeleieren; dooiers +van gebroken eieren daarentegen slikken zij met blijkbaar welgevallen +op. Het kan wel zijn, dat zij zich in haar jeugd nu en dan met Gelede +Dieren en Weekdieren moeten behelpen.</p> +<p>Lang heeft men gemeend, dat de Ringslang niet drinkt. <span class= +"sc">Lenz</span> heeft in de maag van geen der door hem onderzochte +exemplaren water gevonden, hoewel hij kort voor het ontleden water in +het hok had gebracht van het dier, dat bij heet weer geruimen tijd +zonder water was gelaten. Toch is de hieruit afgeleide gevolgtrekking +onjuist: een vriend van den zooeven genoemden onderzoeker zag een van +zijne gevangenen, die midden in den zomer 14 dagen lang dorst geleden +had, een bakje vol water schoon leeg drinken; ook andere +slangenvrienden hebben dezelfde ervaring opgedaan. Behalve van water +maken sommige exemplaren ook wel gebruik van melk, althans wanneer zij +geen ander vocht kunnen krijgen; het kan wel zijn, dat die, welke eens +aan deze vloeistof gewoon geraakt zijn, er veel van beginnen te houden. +Misschien berust hierop de algemeen verbreide meening, dat de Ringslang +aan de uiers van koeien en andere melkgevende huisdieren zuigt om zich +een voor haar leven noodzakelijk genot te verschaffen.</p> +<p>Hoewel de Ringslang in gunstige jaren tegen het einde van Maart of +in het begin van April haar winterherberg verlaat en kort daarna voor +het eerst vervelt, paart zij zelden voor het einde van Mei of het begin +van Juni. Op het rijpen van de eieren schijnt de weersgesteldheid niet +zonder invloed te zijn; daar men versch gelegde eieren in verschillende +jaargetijden aantreft, de eerste in het einde van Juli, de laatste in +Augustus en September. Jonge wijfjes leggen 15 à 20, oudere 25 +à 36 eieren. Deze komen in vorm en grootte met die van de +Huisduif overeen, maar verschillen er van, doordat zij, evenals alle +eieren van Reptiliën, een zachte, buigzame, dus weinig +kalkhoudende schaal hebben, die een geringe hoeveelheid eiwit bevat, +dat slechts een dunne laag vormt om den dooier. Aan de open lucht +drogen zij langzamerhand uit en vergaan; in het water bederven zij +evenzeer; beide verschijnselen komen voor tot groote schade voor de +vermenigvuldiging, die trouwens buitengewoon sterk zou zijn, indien +alle kiemen tot ontwikkeling kwamen. Gewoonlijk kiest het wijfje met +veel overleg de geschiktste plaatsen voor het bergen van hare eieren: +mestvaalten, hoopen bladen, run of zaagsel, losse aarde, vermolmd hout, +vochtig mos, enz.; op deze wijze zijn de eieren aan de warmte +blootgesteld en behouden toch geruimen tijd een matigen graad van +vochtigheid. Het eene ei volgt bij het leggen onmiddellijk op het +andere; alle eieren zijn bij wijze van een snoer kralen door een +geleiachtige massa verbonden. Zij hebben aanleiding gegeven tot het +sprookje van de „haneneieren”, die volgens bijgeloovige +lieden tooverkracht bezitten. Drie weken na het leggen is de +ontwikkeling van de kiem afgeloopen; het jong boort een gat in de +eischaal en begint dadelijk de levenswijze van zijne ouders, tenzij een +vroeg invallende koude het dwingt om onverwijld beschutting te zoeken +tegen het weder, door zich <span class="pagenum">[<a id="xd21e3049" +href="#xd21e3049" name="xd21e3049">69</a>]</span>te verschuilen in het +voor winterherberg dienende gat. Bij het verlaten van de eischaal zijn +de jonge Ringslangen ongeveer 15 cM. lang; hare tandjes zijn echter +reeds voor ’t grijpen geschikt, zij zelf dus voor een zelfstandig +leven voldoende uitgerust. Als de weersgesteldheid haar +vóór den aanvang van den winterslaap het jagen en +buitmaken van voedsel belet, worden zij door het vet, dat zij uit den +kiemtoestand overhielden, en door haar aangeboren levenstaaiheid tot +aan het volgende voorjaar voor den hongerdood behoed. De moeder +bekommert zich na het leggen der eieren in ’t geheel niet meer om +haar kroost.</p> +<p>Men kan de Ringslang gemakkelijk in gevangenschap houden, wijl zij +zonder bezwaar gebruik maakt van het voedsel, dat men haar biedt. Daar +zij hoogst zelden bijt, kan men haar gerust laten verzorgen door +kinderen, die van dieren houden. Mij zijn voorbeelden bekend van +Ringslangen, die drie of vier jaren in de gevangenschap leefden, hoewel +haar geen bijzondere behandeling ten deel viel.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De Zuid-Europeesche <span class="ex">Dambordslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus tesselatus</i>) komt in grootte en vorm vrijwel +overeen met de Ringslang; alleen de vorm van den kop, de rangschikking +der hierop voorkomende schilden en de teekening verschillen. De meer of +minder donkere, olijfkleurig grijze grondkleur is op den kop nagenoeg +onbevlekt; de bovenlipschilden zijn echter geelachtig met zwarte +randen. Op den romp ziet men vijf overlangsche reeksen van zwarte, +meestal vierhoekige, zelden afgeronde vlekken, die als de velden van +een dambord met elkander afwisselen. De onderzijde heeft op witten, +geelachtigen of oranjekleurigen grond zwarte vlekken, die eveneens bij +wijze van een dambord gerangschikt zijn; soms heeft hier de lichte, +soms de donkere kleur de overhand. Bij een lengte van 1.2 M. bedraagt +de middellijn van het dier 5 cM.</p> +<div class="figure xd21e3063width"><img src="images/p3069.jpg" alt="" +width="720" height="688"> +<p class="first">1) <span class="ex">Dambordslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus tesselatus</i>),<br> +2) <span class="ex">Adderkleurige Zwemslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus viperinus</i>). ⅖ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Dambordslang bewoont een groot deel van het gebied van haar +inheemsche verwant, maar blijft meer tot het zuiden en oosten van ons +werelddeel beperkt en dringt niet verder noordwaarts door dan +Middel-Europa, waar zij slechts op enkele plaatsen aangetroffen wordt; +over ’t algemeen is zij niet veelvuldig. Met uitzondering van de +eilanden ontmoet men haar in geheel Italië; van hier strekt haar +verbreidingsgebied zich oostwaarts uit tot Klein-Azië, Syrië, +de Kaukasus-landen en de kuststreken van de Zwarte, Asowsche en +Kaspische zeeën. Zij houdt zich veel in en bij het water op; haar +voedsel bestaat uit Visschen en Salamanders. Gevangen exemplaren worden +spoedig tam en kunnen lang in ’t leven blijven, als zij hun +liefste voedsel in voldoende hoeveelheid ontvangen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Adderkleurige Zwemslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus viperinus</i>) heet zoo, omdat op haar +donkergrijze, geelachtig of bruin getinte huid een duidelijk +uitkomende, zwartbruine teekening voorkomt, welke dikwijls een +merkwaardige overeenkomst heeft met die van de Gewone Adder en van de +Aspis. De teekening begint met twee donkere, scheefhoekig vierzijdige +vlekken achter den kop, waarop een over den geheelen rug voortloopenden +zigzagband volgt, die zich op het laatste deel van den staart in +afzonderlijke vlekken verdeelt en hier snel in breedte afneemt. Op elke +zijde komt een reeks van ronde, donkere vlekken voor met een kleine, +witte of geelachtig witte stip in ’t midden; deze oogvlekken +laten nagenoeg gelijke tusschenruimten over, maar vloeien soms ineen en +vormen dan figuren, die op een liggende 8 gelijken. De onderzijde is +geel, bij het midden van den buik donkergeel, verder naar <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e3093" href="#xd21e3093" name= +"xd21e3093">70</a>]</span>achteren wisselen zwarte, vierkante vlekken +met roodachtig gele vlekken van anderen vorm af; de onderkaak is +witachtig geel.</p> +<p>Deze soort vervangt de vorige in het westelijke deel van +Zuid-Europa. Zij wordt op Sicilië en Sardinië en in het +noordwesten van Italië gevonden, bovendien in enkele oorden van +’t Zuiden van Zwitserland, in de Fransche kuststreken van den +Middellandsche Zee, voorts in nagenoeg geheel Spanje en Portugal en op +de Balearen. Vooral in het noordwesten van Afrika komt zij veelvuldig +voor.</p> +<p>Deze Slangen maken slechts terloops jacht op Kikvorschen, maar +voeden zich hoofdzakelijk met Visschen, waaronder zij eene groote +slachting aanrichten.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Door haar uitwendigen vorm en de gekielde schubben stemmen de +<span class="ex">Keeltandslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dasypeltis</i>)—welker eigenaardige, bij geen ander +dier voorkomende slokdarmtanden reeds vroeger ter sprake +kwamen—met de Zwemslangen overeen; over haar plaats in ’t +stelsel heerscht echter verschil van meening. Hare zwakke kaken zijn +slechts aan het achtereinde met een gering aantal (4) kleine tanden +gewapend. Dit geslacht wordt door slechts twee soorten +vertegenwoordigd, waarvan de eene (<i lang="la-x-bio">Dasypeltis +abyssinica</i>) West-Afrika, de andere—bij de Kapenaars onder den +naam van <span class="ex">Eiervreter</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dasypeltis scabra</i>) bekend—Zuid-Afrika bewoont.</p> +<hr class="tb"> +<p>Een tweede groep van Colubriden is met gegroefde tanden uitgerust. +Bij al hare leden zijn de achterste tanden van de bovenkaak grooter en +krachtiger dan de overige en aan hun voorste oppervlakte voorzien met +een diepe, gootvormige groeve. Alle mogen derhalve +„verdacht” genoemd worden; van verscheidene is reeds +proefondervindelijk gebleken, dat haar beet op de Gewervelde Dieren van +alle klassen, die haar tot buit dienen, in weinige minuten een +doodelijke werking uitoefent. Deze <span class= +"ex">Groeftandigen</span> (<i lang="la-x-bio">Opisthoglypha</i>) kunnen +over twee onderfamiliën verdeeld worden: de <span class= +"ex">Land-Groeftandigen</span> (<i lang="la-x-bio">Dipsadinae</i>) en +de <span class="ex">Water-Groeftandigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Homalopsinae</i>).</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Een van de weinig talrijke, Europeesche soorten van +Landgroeftandigen, de <span class="ex">Katslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Tarbophis vivax</i>), is de eenige vertegenwoordiger van een +gelijknamig geslacht. Haar romp is cilindervormig, de kop eenigszins +afgeplat en van achteren duidelijk begrensd, de staart betrekkelijk +kort. De kleine oogen hebben een spleetvormige pupil. Op vuil +bruinachtig gelen of grijzen grond is zij met uiterst kleine, zwarte +stipjes geteekend; op de kopschilden komen bovendien kastanjebruine, op +den rug reeksen van zwart- of roodbruine vlekken voor, beginnende met +een groote vlek van dezelfde kleur in den nek. Een donkere streep +strekt zich van het oog naar den mondhoek uit, een reeks van kleine +vlekken over iedere zijde van den romp; de onderdeelen zijn geelachtig +wit en bruin gemarmerd. De lengte van deze Slang bedraagt hoogstens +1.08 M.</p> +<p>De Katslang is verbreid over verscheidene van de landen, die de +Middellandsche Zee omgeven. Men heeft haar aangetroffen in Istrië, +Dalmatië<span class="corr" id="xd21e3155" title= +"Niet in bron">,</span> Albanië, Turkije en Griekenland, maar ook +in Egypte, Palestina, Klein-Azië, de bergstreken aan de Zwarte Zee +en verder tot aan de Kaspische Zee. Rotswanden, met losse steenen +bedekte hellingen, zonnige glooiïngen en oude muren verschaffen +haar verblijfplaatsen; zij schuwt echter groote hitte zoowel als +gevoelige koude en komt daarom gedurende de heete maanden niet anders +dan in de morgen- en avonduren uit haar schuilhoek te voorschijn. Hare +bewegingen zijn vlugger dan die van de Adders, maar langzamer en trager +dan die van de Gladtandige Slangen. Haar voedsel bestaat uitsluitend +uit Hagedissen. <span class="sc">Duméril</span> vond in de maag +van een door hem ontlede Katslang een half verteerde Gekko.</p> +<p>Wegens haar bijtlust wordt zij in de landen, waar zij voorkomt, +dikwijls voor een Adder gehouden, als zeer vergiftig beschouwd en zoo +ijverig vervolgd, dat zij tegenwoordig in Dalmatië reeds tamelijk +zeldzaam is geworden. Gevangen exemplaren gewennen zich schielijk aan +hun verzorger, maken zonder pruilen gebruik van het voedsel, dat hun +wordt aangeboden en blijven daarom bij doelmatige verzorging +verscheidene jaren leven. Hare bewegingen hebben veel overeenkomst met +die van de Gladde Slang. Zij is zeer ervaren in het klimmen en houdt +zich zoo stevig vast aan de takken, die zij eens omstrengeld heeft, dat +men haar niet losmaken kan, hoe zeer men haar ook plaagt en tot toorn +prikkelt. Haar buit doodt zij door zich er om heen te kronkelen, geheel +op dezelfde wijze als de Gladde Slang.</p> +<p><span class="sc">O. E. Eiffe</span> heeft de giftige werking van den +beet van de Katslang waargenomen bij een kleine Hagedis, die na verloop +van 1½ minuut bezweek. Deze uitkomst kon echter slechts +éénmaal verkregen worden, daar andere proeven van dezen +aard een negatief resultaat opleverden.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Als vertegenwoordiger van de <span class= +"ex">Nachtboomslangen</span> of <span class="ex">Takslangen</span> +(<i lang="la-x-bio">Dipsas</i>) kiezen wij de prachtig gekleurde en +geteekende <i lang="la-x-bio">Dipsas dendrophila</i>, de <span class= +"ex">Oelar-boerong</span> der Maleiers. Bij de glinsterend zwarte +grondkleur steken 40 à 90 smalle, naar onderen breeder wordende, +lichtgele, ringvormige banden af; de lip- en keelschilden zijn eveneens +geel, maar hebben breede, zwarte randen; de buik is effen zwart of geel +gemarmerd. Volwassen exemplaren bereiken een lengte van 2 M., waarvan +ongeveer een vierde op den staart komt.</p> +<p>De Oelar-boerong is een bewoner van alle Nederlandsch-Indische +eilanden, maar komt ook voor op het Maleische Schiereiland en +Singapore. Op Java ontmoet men haar in alle wouden (hoewel niet in +grooten getale) en zelfs in den plantentuin te Buitenzorg. Bijtlustig +als al hare verwanten, maakt zij zich bij de nadering van een vijand +onmiddellijk tot den aanval gereed, kronkelt zich, gelijk de +Gifslangen, tot een schijf ineen, beweegt trillend den staart heen en +weer, buigt den kop zoo ver mogelijk naar achteren, zwaait hem naar +links en naar rechts onder aanhoudend uitsteken en terugtrekken van de +tong, ontrolt eindelijk eensklaps het voorste deel van den romp, doet +in scheve richting een stoot naar voren, maar mist, door het licht +verblind, zeer dikwijls haar doel. Op Java vreest niemand haar, daar +ieder weet, dat haar beet niet gevaarlijk is; daarentegen wordt een van +hare verwanten voor uiterst vergiftig gehouden.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>De <span class="ex">Holschubbigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Coelopeltis</i>) zijn Groeftandigen van gerekten, krachtigen +lichaamsbouw, <span class="pagenum">[<a id="xd21e3198" href= +"#xd21e3198" name="xd21e3198">71</a>]</span>welker rolronde romp +bekleed is met schubben, die ieder een overlangsche groeve vertoonen. +De duidelijk begrensde, groote en hooge kop is in de teugelstreek met +een diepe groeve voorzien; de oogen zijn groot en hebben een ronde +pupil.</p> +<p>De eenige Europeesche vertegenwoordiger van dit geslacht is de +<span class="ex">Hagedissenslang</span> (<i lang="la-x-bio">Coelopeltis +lacertina</i>), die een lengte van 1.58 M. bereikt, waarvan 35 cM. op +den staart komt. De olijfbruine grondkleur van de bovendeelen zweemt +bij jonge dieren min of meer naar roodbruin; donkerbruine, geel +gezoomde figuren van zeer verschillenden vorm versieren den kop, +kleine, langwerpige, zwartachtige vlekken met gele randen de bovenzijde +van den romp en den staart; de laatstbedoelde vlekken vormen gewoonlijk +vijf overlangsche reeksen en zijn op zulk een wijze gerangschikt, dat +iedere reeks met de naburige reeksen afwisselt. Op de schubben van de +beide buitenste, overlangsche reeksen van iedere zijde vindt men +bovendien een meer of minder groot aantal witachtige of geelachtige +vlekken; deze vereenigen zich soms tot een onafgebroken golflijn; bij +andere exemplaren is er slechts een smalle zoom van over. De onderzijde +van romp en staart is geelachtig wit of bruinachtig geel. Bij deze +soort komen vele kleurverscheidenheden voor.</p> +<p>Alle kustlanden van de Middellandsche Zee benevens Portugal, +Arabië en Perzië worden door de Hagedissenslang bewoond. +<span class="sc">Erber</span> vond haar in geheel Dalmatië overal +tamelijk veelvuldig. „In de vrije natuur, waar zij onder struiken +op Muizen, Hagedissen of Vogels loert, zou men haar dikwijls niet +opmerken, als zij haar aanwezigheid niet door een krachtig gesis +verried. In de nabijheid van Zara ving ik het grootste dier van deze +soort, dat eveneens door een hevig gesnuif mijn aandacht had getrokken. +Ik vervolgde het van den eenen struik naar den anderen en kon het +gelukkig nog bij den staart vatten, toen het in een gat van den grond +sloop. Beschadigen wilde ik de Slang niet; haar onbeschadigd uit den +grond trekken was niet mogelijk, daar zij altijd naar beneden trok. Het +ging ook niet aan, haar los te laten en vervolgens uit te graven, daar +dit in den steenachtigen bodem geen gemakkelijk werk zou zijn geweest. +Zoo bleef ik dan, de Slang voortdurend stijf bij den staart trekkend en +haar in onrust houdend, twee volle uren zitten. Duim voor duim liet het +dier zich terugtrekken, totdat het zich eindelijk snel naar buiten +kronkelde. Zijn eerste werk was, onder hevig gesis mij in ’t +gelaat te springen, waartegen ik mij natuurlijk verweerde; onmiddellijk +daarna ledigde het zijn maag, waaruit een sinds kort verzwolgen +Wielewaal, vier Muizen en twee Smaragdhagedissen te voorschijn kwamen; +weinige uren na deze vermoeiende bezigheid stierf het.”</p> +<p>Volgens <span class="sc">Fischer</span> bewoont de Hagedissenslang +woeste, dorre streken en voedt zich met kleine Zoogdieren, Vogels, +Kruipende Dieren en zelfs Sprinkhanen. Het gif van deze Slang doodt +binnen 3 of 4 minuten Hagedissen, Vogels en Vorschen; het werkt in de +eerste plaats op de ademhaling, daarna op de hartwerking en brengt ten +slotte een volslagen verlamming teweeg. Voor grootere dieren, Honden +b.v., bleek de beet niet gevaarlijk te zijn; de mensch heeft er nog +minder last van, omdat de werking van het gif zich eerst na +verscheidene minuten begint te openbaren; bovendien bijt de Slang +slechts zelden.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Boomslangen, welker achterste bovenkaakstanden gegroefd zijn, komen +in de warme landen van beide halfronden in voor hen geschikte oorden +zeer talrijk voor. Bijna alle worden door de inboorlingen voor zeer +vergiftig gehouden en daarom gevreesd en geschuwd; de ervaring en een +zorgvuldig onderzoek van haar gebit hebben echter bewezen, dat haar +beet den mensch volstrekt niet schaadt. Deze Slangen wekken door haar +schoone gedaante en bevallige bewegingen in hooge mate de +belangstelling van den onbevooroordeelden onderzoeker, ook van de +Siameezen, zooals blijkt uit den dichterlijken naam +„Zonnestraal”, dien zij aan een dezer Slangen geven.</p> +<p>De buit der Boomslangen schijnt uit zeer verschillende dieren te +bestaan. Zij eten Hazelmuizen, kleine Vogels, bij voorkeur echter +allerlei Hagedissen en Amphibiën, die met haar hetzelfde terrein +bewonen.</p> +<p>Tot de Groeftandige Boomslangen behoort het in Zuid-Amerika levende, +maar ook in West-Indië en op Madagaskar vertegenwoordigde geslacht +der <span class="ex">Groene Slangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Philodryas</i>); een der meest verbreide soorten is de 82 +cM. lange <span class="ex">Groene Slang</span> (P<i lang= +"la-x-bio">hilodryas viridissimus</i>), die in Guyana en het tropische +gedeelte van Brazilië overal gevonden wordt. Dit dier heeft een +middelmatig grooten, platten kop, een zijdelings samengedrukten romp en +een langen staart. Schitterend is het effen groen van de bovenzijde, +iets doffer dat van de onderdeelen.</p> +<p>„In het midden van den zomer,” schrijft <span class= +"sc">Günther</span>, „werden twee Zuid-Amerikaansche Groene +Slangen aan den Zoölogischen Tuin te Londen te koop aangeboden. +Hun levenswerkzaamheid was ondanks de destijds zeer hooge temperatuur +zeer gering; zij hielden zich zoo stijf, dat men ze met eenigen schroom +aanraakte om het slanke lichaam niet te breken. In haar hok bewogen zij +zich langzaam naar een hoek, hieven hier het voorste deel van haar +lichaam omhoog en bleven bewegingloos in deze houding liggen. +„Groene Slangen kan men niet in ’t leven houden”, was +het oordeel van den oppasser, die, naar het scheen, reeds vele leden +van verwante Indische soorten had verzorgd. De takken en twijgen, +waarmede hij steeds haar hok had voorzien, wilden zij niet als +rustplaats gebruiken. Daar het groene kleed van deze Slangen recht gaf +tot het vermoeden, dat zij zich alleen op levende en bebladerde planten +op haar gemak zouden gevoelen, werden twee flink ontwikkelde +hortensia’s in haar hok geplaatst. Nauwelijks was dit geschied, +of een van de Slangen wendde haar kop naar de planten en scheen +achtereenvolgens iederen tak, ieder blad te onderzoeken. Plotseling, +zoodat men haar beweging nauwelijks met het oog kon volgen, schoot zij +op een van de heesters toe, kronkelde zich eenige malen door de twijgen +en rolde zich ten slotte ineen op een plaats, waar haar lichaam bijna +geheel op groene plantendeelen kon rusten. Dit alles was zoo snel +gebeurd, dat ik, naar de eene Slang kijkend, niet bemerkt had, dat haar +gezellin op dezelfde wijze in den anderen heester een schuilplaats had +gevonden; hoe klein de ruimte ook was, kon ik haar eerst na eenig +zoeken te midden van de bladen onderscheiden. Sedertdien tijd verkeeren +beide exemplaren in blakenden welstand; men heeft ze nooit meer op den +bodem gezien; slechts nu en dan steekt een der Slangen het voorste deel +van ’t lichaam boven de plant uit en gelijkt dan veel op een +groenen, onbebladerden tak.”</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Nog duidelijker zijn de <span class="ex">Zweepslangen</span> of +<span class="pagenum">[<a id="xd21e3251" href="#xd21e3251" name= +"xd21e3251">72</a>]</span><span class="ex">Snuffelslangen</span> +(<i lang="la-x-bio">Dryophis</i>) voor het leven te midden van de +boomen ingericht. De romp en de staart zijn buiten verhouding lang en +slank; de zeer lange en smalle kop eindigt in een spitsen, niet zelden +slurfvormig verlengden snuit; de mondspleet strekt zich tot ver achter +de oogen uit; deze zijn groot en hebben een horizontale, spleetvormige +pupil; de kleine neusgaten zijn zijdelings geplaatst. Alle bekende +soorten van dit geslacht bewonen de keerkringsgewesten van +Azië.</p> +<div class="figure xd21e3258width"><img src="images/p3072.jpg" alt= +"Donkere Zweepslang (Dryophis pulverulentus). ⅔ v. d. ware grootte." +width="466" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Donkere Zweepslang</span> +(<i lang="la-x-bio">Dryophis <span class="corr" id="xd21e3265" title= +"Bron: pulverulentis">pulverulentus</span></i>). ⅔ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>De Zweepslangen dragen haar naam niet ten onrechte; zij kunnen +werkelijk het best vergeleken worden met het koord van een zweep, +zóó slank, zóó buitengewoon lang is haar +romp. In verband met dezen lichaamsbouw houden zij zich steeds te +midden van de groene deelen der boomen op en gevoelen zich nergens +anders op haar plaats. Op den bodem zijn hare bewegingen onbeholpen en +langzaam, in de boomkroon even bevallig als behendig. Zij maken jacht +op Vogels, Hagedissen en Boomvorschen, in haar jeugd ook op Insecten; +haar vraatzucht en bijtlust zijn buitengewoon groot; onverwachts +schieten zij toe op ieder wezen, dat in haar nabijheid komt en bijten +in ieder voorwerp, dat haar voorgehouden wordt; toch geeft men ze hier +en daar als speelgoed aan kinderen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Donkere Zweepslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dryophis pulverulentus</i>), die op Ceylon en op de +Anaimalai-bergen van Zuid-Indië op ongeveer 570 M. hoogte leeft, +is op bruingrijzen grond van boven en van onderen purperkleurig +gemarmerd en met donkerbruine stippels geteekend. Daar de huid tusschen +de schubben deels wit, deels zwart is, zal het dier, als het zich +strekt, met onderling afwisselende ringbanden van deze kleuren +geteekend zijn; een bruine teugelstreep reikt tot aan het oog. Van de +totale lengte, die 1.67 M. kan bedragen, komt twee vijfde op den +staart.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Watergroeftandigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Homalopsinae</i>) verschillen van hare op het land levende +verwanten door de plaatsing der neusgaten, die naar de bovenzijde van +den snuit verschoven zijn, en door den vertikalen stand van de +spleetvormige pupil hare kleine oogen. Zij bewonen het zuiden van +China, Oost-Indië, de Molukken, Nieuw-Guinea en het noorden van +Australië en leven nagenoeg voortdurend in het water; slechts nu +en dan vindt men een enkel exemplaar op vlakke gedeelten van den oever +liggen. Verscheidene Indische soorten zwemmen de rivieren af tot in zee +en gedragen zich hier als echte Zeeslangen. Haar voedsel bestaat +uitsluitend uit Visschen en zwemmende Schaaldieren met zachte huid. +Deze volstrekt niet opvliegende of bijtlustige, kortom aanvallige +dieren zijn goedaardiger dan de meeste Colubriden en zouden tot sieraad +kunnen strekken voor onze aquariën, indien er kans bestond ze +levend over te brengen. Alle leden van deze onderfamilie brengen +(evenals alle overige in ’t water levende Slangen) levende jongen +ter wereld.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Tot het geslacht der <span class="ex">Waterslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Homalopsis</i>) behoort de <span class= +"ex">Boa-waterslang</span> (<i lang="la-x-bio">Homalopsis buccata</i>), +die door haar uiterlijk eenigszins aan een Boa herinnert, maar slechts +1 M. lang wordt. De rug is met kleine, gekielde schubben bekleed en +prijkt met breede, donkerbruine, zwart gezoomde dwarsbanden, die met +smalle, lichtbruine tusschenruimten afwisselen. De kop is van boven met +hoekige figuren, aan weerszijden met een donkerbruine overlangsche +streep versierd; aan weerskanten van de witachtige onderzijde van den +romp komt een overlangsche reeks van bruine vlekken voor; de onderzijde +van den staart is eveneens bruin gevlekt. Deze soort bewoont +Achter-Indië, het Maleische Schiereiland en de Groote +Soenda-eilanden; zij is vooral op Java veelvuldig, waar men haar +<span class="ex">Oelar-ajar</span> noemt, evenals andere in zoet water +levende Slangen, onverschillig of zij tot het geslacht <i lang= +"la-x-bio">Homalopsis</i> of tot het geslacht <i lang= +"la-x-bio">Tropidonotus</i> behooren.</p> +<hr class="tb"> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e3319" href="#xd21e3319" name= +"xd21e3319">73</a>]</span></p> +<p>De <span class="ex">Giftandigen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Proteroglyph</i>a) vormen de derde en laatste reeks van de +groote familie der Colubriden. Zij kenmerken zich door het bezit van +gegroefde tanden aan het voorste gedeelte van het bovenkaaksbeen; bij +sommige geslachten komen in dit been geen andere tanden voor dan deze, +bij de overige worden zij gevolgd door eenige kleinere, massieve, +ongevoorde tanden. Alle leden van deze groep, geen enkele uitgezonderd, +zijn vergiftig. Zij worden in twee onderfamiliën gerangschikt: de +<span class="ex">Slangadders</span> (<i lang="la-x-bio">Elapinae</i>), +die door haar lichaamsbouw voor het verblijf op den grond of in boomen +geschikt zijn, en de uitsluitend in zee levende <span class= +"ex">Zeeslangen</span> (<i lang="la-x-bio">Hydrophiina</i>e).</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Slangadders</span> (<i lang= +"la-x-bio">Elapinae</i>), zoo genaamd, omdat zij door haar gestalte op +niet-vergiftige leden van haar familie gelijken, zijn kleinkoppige +Slangen met een korten, tamelijk spits eindigenden staart; haar lange +romp is op de dwarse doorsnede nagenoeg cirkelvormig of door het +uitpuilen van het midden van de rugzijde afgerond driehoekig. De +neusgaten zijn aan de zijden van den afgeronden snuit gelegen; de +teugelschilden ontbreken altijd; de kop is op regelmatige wijze met +groote schilden bekleed; overigens is de bedekking van het lichaam zeer +verschillend.</p> +<p>Deze onderfamilie, die zoowel in de Oude als in de Nieuwe Wereld +vertegenwoordigd is, ontwikkelt op het oostelijk halfrond de grootste +verscheidenheid van vormen. De talrijke Gifslangen van Australië +behooren alle tot deze groep. Gelukkig bewoont geen van hare leden ons +werelddeel. Zij omvat bijna de helft van alle Gifslangen en daaronder +verscheidene van de allergevaarlijkste. Op weinige uitzonderingen na +leven alle Slangadders op den grond; enkele zijn echter ook in staat om +boomen te bestijgen, hoewel zij dit, naar het schijnt, niet dikwijls +doen. Alle maken jacht op kleine gewervelde Dieren; haar buit bestaat +vooral uit onschadelijke Slangen, maar ook uit Hagedissen. De grootste +overvallen haar slachtoffer van uit een hinderlaag, maar vervolgen het +soms ook over een korten afstand, wanneer zij het niet dadelijk kunnen +grijpen; na den beet wachten zij de uitwerking van het gif af. De +kleinere Slangadders schijnen haar prooi op te sporen, te vangen en +eerst gedurende het verzwelgen te vergiftigen. De mededeelingen over +haar voortplanting zijn nog zeer onvolledig; wat men er van weet, +wettigt het vermoeden, dat de ontwikkeling van de kiem na het leggen +der eieren haar beslag krijgt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Hoewel men misschien mag aannemen, dat de Slangadders over ’t +algemeen bij de niet-vergiftige leden harer familie in kleurenpracht +achterstaan, zijn er toch ook, die in dit opzicht naar den prijs kunnen +dingen. Het is zelfs niet onmogelijk, dat men de schoonheidsprijs aan +de <span class="ex">Pronkadders</span> (<i lang="la-x-bio">Elaps</i>) +zou moeten toekennen, al namen alle Reptiliën aan den wedstrijd +deel.</p> +<p>Dit geslacht, waarvan de meeste soorten in de warmste gewesten van +Amerika thuis behooren en de weinige overige Afrika bewonen, bestaat +uit kleine, maar lang uitgerekte, eenigszins plompe Slangen met +rolronden romp, platten, van achteren niet zeer duidelijk begrensden +kop en korten staart. De mondopening is zeer klein en de +onderkaakshelften kunnen slechts weinig uiteenwijken.</p> +<p>Aan het bovenkaaksbeen komen achter de groote tanden, die voor het +vergiftigen van de prooi dienen, geen massieve tanden voor. Over de +aanwezigheid van giftanden heeft langen tijd eenige twijfel bestaan; +daar bij sommige soorten geen gifkanaal of gifgroeve aan den tand +gevonden werd en bij andere soorten van hetzelfde geslacht wel. Hoewel +volgens de laatste onderzoekingen de Pronkadders niet tot de +gevaarlijkste Gifslangen gerekend moeten worden, is toch het bewijs +geleverd, dat het gif van deze dieren even krachtig werkt als dat van +andere, met gevoorde of doorboorde tanden uitgeruste Slangen van +gelijke grootte.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een van de prachtigste soorten is de <span class="ex">Koraalroode +Pronkadder</span> (<i lang="la-x-bio">Elaps corallinus</i>), een Slang +van 60 à 70 cM. lengte, waarvan ongeveer 10 cM. op den staart +komt. De schitterend vermiljoenroode grondkleur van dit dier heeft een +buitengewoon sterken, op den buik iets dofferen glans. Aan den romp +wordt zij op tamelijk regelmatige wijze afgebroken door 16 à 19 +zwarte, het geheele lichaam omgevende, ongeveer 10 à 14 mM. +breede ringen, die nagenoeg gelijke tusschenruimten overlaten en aan +haar voor- en achterrand door een smallen, groenachtig witten ring zeer +zuiver gescheiden zijn van de rood gekleurde gedeelten. Alle roode en +groenachtig witte ringen zijn zwart gestippeld, daar iedere schub hier +een zwarte spits heeft. De voorste helft van den kop is blauwachtig +zwart; op de achterhoofdschilden begint een groenachtig witte +dwarsband, die zich achter het oog naar beneden ombuigt en de geheele +onderkaak kleurt; hierachter ligt een zwarte halsband. De staart is +gewoonlijk niet rood van kleur, maar vertoont op zwarten grond ongeveer +8 witachtige ringen en heeft een korte, witte spits. Van deze +kleursverdeeling komen, naar het schijnt, weinig afwijkingen voor.</p> +<p>De Koraalroode Pronkadder bewoont de groote wouden en +kreupelhoutbosschen bij Rio de Janeiro, Cabo Frio en aan den Parahyba; +zij komt echter evenzeer in West-Indië en Argentinië en veel +verder westwaarts in Ecuador, Bolivia en de laag gelegen gewesten van +het noordoosten van Peru voor. Op geheel opene plaatsen treft men haar +zeldzamer aan, hoewel zij soms ook hier en zelfs in de nabijheid van +woningen gevonden wordt. Het schijnt, dat zij in moerassen niet +voorkomt en boven alle andere terreinen de voorkeur geeft aan zandgrond +of aan den koelen, vochtigen bodem van wouden, waar planten, rottende +afgevallen bladen en dergelijke stoffen haar een schuilplaats +verschaffen. „De jager, die deze wouden doorkruist, welker bodem +met een dikke laag van plantaardige overblijfselen bedekt is, +blijft,” zegt de <span class="ex">Prins</span> <span class= +"sc">Von Wied</span>, „verbaasd en verheugd staan, zoodra hij te +midden van het groen, de vuurroode ringen van deze fraaie Slang +ontwaart; alleen de onzekerheid over het gevaar, waaraan hij zich +blootstelt, doet hem aanvankelijk schroomen, zijn hand naar het fraaie +dier uit te strekken. Het bleek ons echter spoedig, dat men zonder +gevaar deze Slangen kan opnemen en levend in den zak vervoeren. Haar +voedsel bestaat uit kleine Gewervelde Dieren: de geringe wijdte van +mond en keel veroorlooft haar niet een grooteren buit te +verzwelgen.”</p> +<p>„Vaak komt het voor, dat Brazilianen den vreemdeling op deze +fraaie Slang opmerkzaam maken, daar ook zij over den ongewonen gloed +harer kleuren verrukt zijn; evenals de meeste Slangen, wordt dit dier +door hen voor vergiftig gehouden; vele lieden meenen zelfs, dat het een +andere kleine Slang in den hals draagt, waardoor de beet wordt +toegebracht.” De oorsprong <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e3388" href="#xd21e3388" name="xd21e3388">74</a>]</span>van het +laatstgenoemde verhaal is niet moeielijk te raden: waarschijnlijk heeft +men deze Slang dikwijls waargenomen bij het verzwelgen van haar prooi, +die uit Slangen, Ring- en Woelhagedissen en andere kleine +Reptiliën bestaat. Ook weet men thans, dat de Brazilianen te recht +de Koraalroode Pronkadder vergiftig noemen.</p> +<p>Volgens een mededeeling van <span class="sc">Seba</span> wordt een +andere soort van Pronkadder—de <span class= +"ex">Schootslang</span> of <span class="ex">Meisjesslang</span> +(<i lang="la-x-bio">Elaps hygiae</i>)—door vrouwen en meisjes in +Zuid-Afrika in het warme jaargetijde als verkoelend middel gebruikt; +zij wikkelen zich dit dier om den hals, daar het niet bijt. Ook de +<span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> schijnt +iets dergelijks gezien te hebben, daar hij opmerkt: „Als men deze +fraaie Slang, nadat zij gedood is, om den donkeren hals van een Neger +of van een Indiaan gewikkeld ziet, wordt men herinnerd aan de bonte, +van vogelveeren vervaardigde halssnoeren, die de bewoners van Hawaii +droegen, toen Kapitein <span class="sc">Cook</span> hen +bezocht.”</p> +<p>Van de prachtige kleur dezer Slangen krijgt men geen juiste +voorstelling door het beschouwen van de exemplaren onzer musea. Als men +haar de huid aftrekt, verbleeken de fraaie, roode ringen zeer spoedig; +ook de in spiritus bewaarde exemplaren verliezen hun rood hoe langer +hoe meer en na verloop van eenige jaren geheel en al. Uit het feit dat +de vloeistof een lichtroode kleur aanneemt, schijnt te blijken, dat de +bedoelde huidkleurstoffen door den alcohol opgelost worden.</p> +<div class="figure xd21e3416width"><img src="images/p3074.jpg" alt= +"Koraalroode Pronkadder (Elaps corallinus). ⅔ v. d. ware grootte." +width="720" height="595"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Koraalroode Pronkadder</span> +(<i lang="la-x-bio">Elaps corallinus</i>). ⅔ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Bij het Aziatische geslacht der <span class= +"ex">Buikklieradders</span> (<i lang="la-x-bio">Adeniophis</i>) zijn de +gifklieren buitengewoon sterk ontwikkeld, aan weerszijden strekken zij +zich over een derde gedeelte van de lengte van den romp uit; zij zijn +dus in de lichaamsholte gelegen, waardoor de ligging der overige +ingewanden een belangrijke wijziging ondergaat.</p> +<p>De meest bekende soort van dit geslacht, de <span class= +"ex">Buikklieradder</span> (<i lang="la-x-bio">Adeniophis +intestinalis</i>), is 57 cM. lang en zeer bont van kleur; zij komt in +Birma, op het Maleische Schiereiland en op de eilanden van den +Oost-Indischen archipel, van Sumatra tot aan de Philippijnen, +veelvuldig voor.</p> +<p class="tb">*</p> +<p><span class="ex">Boengaroem</span> of <span class= +"ex">Boengar</span> noemen de Indiërs eenige groote en uiterst +gevaarlijke Gifslangen van hun vaderland. Deze naam, tot <i lang= +"la-x-bio">Bungarus</i> vervormd, dient in de wetenschap tot aanduiding +van een 8 soorten omvattend geslacht, welks leden Oost-Indië en +Zuid-China bewonen en de volgende eigenschappen met elkander gemeen +hebben. De kleine, eivormige kop is weinig breeder dan de hals en +eindigt in een stompen snuit, de romp is op de dwarse doorsnede +cirkelvormig of afgerond driehoekig, tot aan den staart nagenoeg gelijk +van dikte; de staart is betrekkelijk kort. De mondopening is klein, de +onderkaak een weinig korter dan de bovenkaak en met zwakkere tanden +gewapend dan deze. Achter de giftanden, die aan de bolle voorzijde een +duidelijke groeve vertoonen, maar in verhouding tot de grootte van het +dier zeer klein zijn, vindt men 1 à 3 kleine, massieve +tanden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Pama</span> of <span class= +"ex">Boengaroem-Pama</span> der Indiërs, de <span class= +"ex">Oelar-boelang</span> der Javanen (<i lang="la-x-bio">Bungarus +fasciatus</i>), de grootste soort van haar geslacht, bereikt een lengte +van 1.75 M.; de romp is op zwarten of blauwzwarten grond geteekend met +25 à 35 gele ringen van ongeveer gelijke breedte, die nagenoeg +op gelijken afstand van elkander verwijderd zijn; de blauwzwarte kop +heeft een bruinen snuit; een vale streep begint op het midden van het +achterhoofdsschild en loopt aan weerszijden scheef naar onderen en naar +achteren, waardoor een halsband ontstaat.</p> +<p>Een tweede soort, de <span class="ex">Paragoeda</span> of +<span class="ex">Pakta-poela</span> (<i lang="la-x-bio">Bungarus +caeruleus</i>), bereikt een lengte van hoogstens 1.29 M. Haar kleur en +teekening zijn zeer ongelijk. In den regel is de bovenzijde blauwzwart +of donkerbruin en met een meer of minder groot aantal witte dwarsbanden +geteekend, welker breedte meestal niet grooter is dan de lengte van een +schub van den rug; soms zijn zij door <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e3481" href="#xd21e3481" name="xd21e3481">75</a>]</span>kleine, +witte vlekken vervangen; de onderzijde is wit.</p> +<p>De Pama werd in geheel Voor-Indië, Assam, Birma, Siam, het +zuiden van China, op Sumatra en Java waargenomen; de Paragoeda schijnt +meer tot Voor-Indië beperkt te zijn en is reeds zeldzaam in Birma, +maar komt vooral in Bengalen en aan de kust van Malabar veelvuldig +voor. Beide soorten houden zich in droge streken op en maken hier jacht +op kleine Zoogdieren en Reptiliën, vooral op andere Slangen en +Hagedissen. <span class="sc">Cantor</span> zegt, dat zij, ondanks haar +ronde pupil, zich over dag dikwijls in hare schuilhoeken verbergen, den +zonneschijn vermijden, de schaduw opzoeken en zich op onvaste wijze +bewegen; soms maken zij zonder eenige aanleiding zeer onstuimige +bewegingen. <span class="ex">Sir</span> <span class="sc">Joseph +Fayrer</span> daarentegen zegt uitdrukkelijk, dat zij dagdieren zijn. +Zij vluchten in den regel bij de nadering van een mensch, tenzij deze +haar tot toorn prikkelt; in dit geval kunnen zij even gevaarlijk worden +als iedere andere vergiftige Slang van gelijke grootte. +Vóór den aanval buigen zij, evenals de Adders, den kop +ver achterover, strekken daarna in scheeve richting den halven romp +naar voren en trachten haar vijand te bijten. De Indiërs beweren, +dat de beet van deze Slangen steeds den dood ten gevolge heeft en +vreezen haar zeer; wegens de kortheid van de giftanden is echter in dit +geval de kans op een gunstigen afloop iets grooter dan na den beet van +een Brilslang.</p> +<p>De gevaarlijkheid van den beet der Boengaren is door proefnemingen +duidelijk gebleken. Een Hoen, dat door een zeer afgematte Pama gebeten +werd, stierf onder stuiptrekkingen na verloop van 25 minuten. Een +groote, forsche Hond kreeg van een Paragoeda een beet in de dij, +schreeuwde luid op het oogenblik, dat hij gewond werd, hoewel de wonde +ternauwernood zichtbaar was, liep daarna echter rond, schijnbaar zonder +eenige last te ondervinden; 25 minuten na den beet waren de beide +achterpooten verlamd. Gedurende het tweede uur braakte het gewonde dier +herhaaldelijk en geraakte meer en meer in een staat van verdooving; het +viel overzijde, begon ongeregeld te ademen en stierf voordat het uur om +was.</p> +<div class="figure xd21e3496width"><img src="images/p3075.jpg" alt= +"Pama (Bungarus fasciatus). ¼ v. d. ware grootte." width="720" +height="553"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Pama</span> (<i lang= +"la-x-bio">Bungarus fasciatus</i>). ¼ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Hoevele van de talrijke gevallen van vergiftiging door slangenbeten, +die ieder jaar in Indië voorkomen op rekening van de Boengaren +moeten worden gesteld, is moeilijk uit <span class="corr" id= +"xd21e3507" title="Niet in bron">te</span> maken; waarschijnlijk tast +men niet mis door haar na de Brilslang de gevaarlijkste van alle +vergiftige Slangen van Oost-Indië <span class="corr" id= +"xd21e3510" title="Niet in bron">te</span> noemen. „Op +Java,” schrijft <span class="sc">Schlegel</span>, +„verschuilen zij zich in aardholen, of zelfs onder de gebouwen +ter wille van de Muizen en Ratten, die, aldaar huizende, haar tot een +gemakkelijken buit verstrekken. Dit heeft zelfs in het lage gedeelte +van Batavia plaats en daar zij ook wel eens onder de bedden kruipen, +zoo heeft men gevallen, dat menschen, daaronder tastende zonder te +zien, van zoodanige Slangen gebeten werden. Haar beet schijnt meestal +en wel in zeer korten tijd den dood ten gevolge te hebben.”</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Toen de Portugeezen zich op Ceylon vestigden, maakten zij er kennis +met een zeer eigenaardige Slang, die door de inboorlingen <span class= +"ex">Kover Kapel</span> werd genoemd, sanskritsche woorden, die +„Koning der Slangen” beteekenen. De bedoelde naam klonk +ongeveer als <span class="ex">Cobra de Capello</span> of „Slang +met den hoed”, bij verkorting <span class="ex">Hoedslang</span>, +welke verbastering meer algemeen in gebruik komend, den vroegeren naam +van het dier in vergetelheid heeft gebracht. Zij wordt ook gebezigd tot +aanduiding van verwante Slangen in Afrika. Hier had een nog +zonderlinger vervorming van den reeds verbasterden naam plaats; de +Hollandsche kolonisten in Zuid-Afrika noemden het dier naar den klank +van de Portugeesche woorden, waarmede zij het hoorden bestempelen, +<span class="ex">Koperkapel</span>. Evenals de Indische, waren de +Afrikaansche „Hoedslangen” reeds sinds overouden tijd +bekend; meer bepaaldelijk had de in Noord- en Oost-Afrika levende soort +reeds bij de Oud-Egyptenaren grooten roem verworven.—De +<span class="pagenum">[<a id="xd21e3532" href="#xd21e3532" name= +"xd21e3532">76</a>]</span>naam Cobra de Capello is bovendien een +zinspeling op een eigenaardigheid van dit dier en van zijne verwanten. +Het kan den hals schijfvormig verbreeden door zijwaartsche beweging van +de 8 voorste paren ribben, die langer dan gewoonlijk en bijkans niet +gekromd zijn. Dit geschiedt, wanneer het voorste deel van het lichaam +opgericht wordt; de kop is dan steeds naar voren omgebogen, zoodat de +Slang van achteren gezien een groote, ronde hoed schijnt te dragen. Van +voren beschouwd, maakt de door ribben uitgespannen schijf veeleer den +indruk van een schild; uit dien hoofde zou de naam +„Schildadder” het dier nog beter passen dan de naam +„Hoedslang”. De wetenschappelijke geslachtsnaam van deze +dieren (<i lang="la-x-bio">Naja</i>) is aan de volkstaal in Indië +ontleend; op Ceylon worden zij <span class="ex">Negu</span> (spreek +uit: Neezjoe) genoemd.</p> +<p>Stel u een Hoedslang voor, die, verschrikt en geprikkeld door het +zien van een vijand, van een mensch, soms langzaam, soms snel den +verstoorder van haar rust nadert. Het voorste derde gedeelte van haar +lichaam heeft zij opgericht, haar schild uitgebreid; in deze fiere +houding houdt zij zich tot den aanval of althans tot tegenweer gereed. +Het opgeheven lichaamsdeel blijft steeds rechtstandig; daarachter is +iedere spier in werking. Wie bij dit schouwspel bedenkt, dat de beet +van deze Slang even snel den dood veroorzaakt als die van de Ratelslang +of van de Lanskopslang, zal beseffen, waarom de Naja te allen tijde de +aandacht van den mensch getrokken heeft.</p> +<div class="figure xd21e3543width"><img src="images/p3076.jpg" alt= +"Brilslang (Naja tripudians). 1/10 v. d. ware grootte." width="720" +height="442"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Brilslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Naja tripudians</i>). 1/10 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Cobra de Capello</span>, ook wel eenvoudig +<span class="ex">Cobra</span> (in Indië <span class= +"ex">Tjinta-neezjoe</span>) genoemd (<i lang="la-x-bio">Naja +tripudians</i>), is 1.4 à 1.8 M. lang; de grondkleur van haar +kleed is rungeel en zweemt bij een bepaalde wijze van verlichting naar +aschgrauw; daar echter de tusschenruimten der schubben (en dikwijls ook +de hoeken van sommige dezer plaatjes) lichtgeel of wit zijn, is de +totale indruk van de kleur van het dier bleeker. In den nek hebben +lichtgeel of wit zoozeer de overhand, dat de donkerder gedeelten er als +vlekken uitzien; juist op deze plaats steekt een teekening, die op een +bril gelijkt, duidelijk tegen de lichtere omgeving af. Zij wordt door +twee zwarte lijnen gevormd, welke een veld omsluiten, dat, met +uitzondering van de zwarte vlekken of ringen, die de glazen van den +bril voorstellen, in den regel aanmerkelijk lichter is dan het overige +deel van den hoed- of schildvormig verbreeden hals. Aan deze teekening +dankt de Cobra den naam van <span class="ex">Brilslang</span>, waarmede +gewoonlijk ook de overige leden van het geheele geslacht <i lang= +"la-x-bio">Naja</i> worden aangeduid, al komt bij hen geen brilvormige +teekening voor. De buikzijde van de Cobra is vuilwit en op het voorste +derde gedeelte van den romp dikwijls met breede, zwarte dwarsbanden +geteekend. Op grond van vrij belangrijke kleurafwijkingen onderscheidt +men een groot aantal variëteiten, die ook bij de inboorlingen +verschillende namen dragen.</p> +<p>De Brilslang bewoont geheel Indië, het zuiden van China, Birma, +Siam, het Maleische Schiereiland, de Groote Soenda-eilanden (met +uitzondering van Celebes), de Andamanen en Ceylon; westwaarts strekt +haar verbreidingsgebied zich uit over Afghanistan, het noordoostelijke +deel van Perzië en de zuidelijke districten van Toerkmenië +tot aan de Kaspische Zee. In den Himalaja vindt men haar tot op een +hoogte van 2500 M. Evenals de meeste overige Slangen, schijnt zij zich +niet tot een bepaald terrein te bepalen, maar zich overal te vestigen, +waar zij een geschikte schuilplaats en een voldoende hoeveelheid +voedsel vindt. Hare liefste woningen zijn verlaten nestheuvels van +Termieten, oude muren, opeenhoopingen van steenen of hout, leemen +wanden, waarin gaten voorkomen en allerlei andere verhevenheden met +holen of overdekte tusschenruimten, die voor schuilhoeken kunnen +dienen. <span class="sc">Tennent</span> vestigt de aandacht op het +feit, dat, behalve een soort van Gladtandige Slang—de +<span class="ex">Rattenslang</span> (<i lang="la-x-bio">Ptyas +Blumenbachii</i>)—, zij het eenige lid van haar onderorde is, dat +de nabuurschap van menschelijke woningen niet vermijdt. Zij wordt +hierheen gelokt door de voor woonplaats geschikte riolen en misschien +ook door hoop op buit, daar Ratten, Muizen en kleine kuikens van haar +gading zijn. Zoolang niemand haar stoort, ligt zij gewoonlijk lui en +traag voor den ingang van haar schuilplaats, neemt hierin bij de komst +van een mensch ten spoedigste de wijk en gaat alleen, na in ’t +nauw gebracht te zijn, haar aanvaller te lijf.</p> +<p>„De zwartbruine Brilslang is,” volgens <span class= +"sc">Dr. S. Müller</span>, <span class="corr" id="xd21e3590" +title="Niet in bron">„</span>op de Soenda-eilanden niet zeldzaam. +De Soendaneezen op Java bestempelen het jonge dier met den naam van +<span class="ex">Oraisindoek</span>, d.i. Lepelslang, naar den +lepelvormig uitgezetten hals, het oude met dien van <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e3596" href="#xd21e3596" name= +"xd21e3596">77</a>]</span><span class="ex">Orai-babi</span>, d. i. +Varkenslang, naar de zwartblauwachtige kleur gelijk die van een +Chineesch Zwijn. De Maleiers in de Padangsche bovenlanden van Sumatra +kennen deze Brilslang vrij algemeen onder den haar bijzonder +kenmerkenden naam van <span class="ex">Oelar-bieloedakh</span>, d. i. +Gifspuwende Slang. Door de Bejadjoe Dajakkers op Borneo is ons voor +haar de naam <span class="ex">Hantiepeh-poera</span>, d. i. Dorpslang +opgegeven, omdat men haar dikwerf in bewoonde plaatsen en zelfs binnen +de huizen aantreft. Zij kiest bij voorkeur tuinen, velden en weilanden, +de oevers van rivieren, opene, met struiken begroeide vlakten en +diergelijke tot verblijf; gedurende den dag verbergt zij zich vaak in +aardholen, onder oude, omgevallen boomstammen en steenhoopen, in +rotsholen, kelders enz., somwijlen ook kruipt zij midden op den dag +heen en weder, naar voedsel zoekende. Wordt zij vervolgd, dan tracht +zij zich met snelle sprongen door de vlucht te redden, doch is weldra +afgetobd. In dit geval richt zij zich plotseling in schier +rechtstandige houding op, waarbij haar staart tot steunpunt dient, zet +den hals breed uit, blikt met waterpas gerichten kop op den haar +bedreigenden vijand, naar wien zij onder een vervaarlijk gesis en +voorwaartsche bewegingen met het bovenlijf, een speekselachtig schuim +uitwerpt. Haar voedsel bestaat uit Kikvorschen, kleine Hagedisachtige +dieren, Muizen en Vogels.”</p> +<p>Alle onderzoekers noemen hare bewegingen langzaam; toch is zij +behendiger dan men gewoonlijk meent: zij kan niet slechts zwemmen, maar +ook tamelijk goed klimmen. Zoo doodde men aan boord van een schip een +Cobra, die er niet anders dan langs den ankerketting heeft kunnen +komen. <span class="sc">Tennent</span> bericht over een Brilslang, die +gevonden werd in de kroon van een palmboom, „aangelokt, naar men +beweerde, door het palmsap, dat juist afgetapt werd”, +waarschijnlijk echter, omdat zij daarboven Vogels vangen of nesten +plunderen wilde. Ook op daken van huizen treft men haar niet zelden +aan.</p> +<p>De Cobra eet geen andere dan kleine dieren, naar het schijnt, vooral +Reptiliën en Amphibiën; <span class="sc">Tennent</span> +althans zegt, dat zij jacht maakt op Hagedissen, Vorschen en Padden; +volgens <span class="sc">Fayrer</span> vangt zij ook Visschen en +Insecten. Dat zij voor jonge Hoenderen, Muizen en Ratten gevaarlijk kan +worden, werd reeds gezegd; volgens <span class="sc">Fayrer</span> +plundert zij ook vogelnesten en tracht vooral uit hoenderhokken en +duiventillen eieren te rooven. Zij bekommert zich niet veel om andere +Slangen en maakt dus waarschijnlijk geen jacht op deze dieren. Zij +drinkt veel, maar kan ook lang zonder nadeel dorst lijden, zooals +gebleken is bij gevangen exemplaren, die weken en zelfs maanden +achtereen niets te drinken kregen.</p> +<p>Volgens <span class="sc">Fayrer</span> legt de Cobra hoogstens 18 +witte, langwerpig eivormige eieren met zachte schaal, zoo groot als die +van onze Huisduif. <span class="sc">Phipson</span> spreekt van 12 +à 20 eieren. De Indiërs verhalen, dat men op plaatsen, waar +een Brilslang gevangen werd, na verloop van korten tijd ook een tweede +exemplaar van deze diersoort ziet verschijnen en schrijven dit toe aan +een zekere gehechtheid van het mannetje en het wijfje voor elkander, +aan een duurzamen band tusschen de leden van een paar. Iets dergelijks +berichten de schrijvers der oudheid van een verwante soort, van de +Uraeus-slang of Aspis. De Singaleezen beweren dat de jongen +vóór de eerste vervelling (die volgens hen op den 13en +levensdag plaats heeft) niet vergiftig zijn.</p> +<p>De Brilslang, die ook thans nog door de Hindoes met heilig ontzag +wordt bejegend en waaraan een bijna goddelijke vereering ten deel valt, +speelt in hunne godsdienstige overleveringen een belangrijke rol. Zoo +wordt verhaald, dat eens, toen <span class="ex">Boeddha</span> bij een +bezoek aan de aarde in de middagzon lag te slapen, een Cobra met haar +schild het goddelijk aangezicht overschaduwde. Bij zijn ontwaken was de +god hierover zoo verheugd, dat hij de Slang een buitengewone genade +beloofde; hij vergat echter zijn belofte, zoodat de Slang zich +genoodzaakt zag hem er aan te herinneren in een tijd, toen de Wouwen +een groote slachting aanrichtten onder de leden van haar geslacht. Om +de Cobra te beveiligen schonk <span class="ex">Boeddha</span> haar den +bril, waarvoor de Roofvogels bang zijn. De wijze, waarop de Indische +slangenbezweerders met de Cobra omgaan, is wel geschikt om zelfs den +ongeloovigen Europeaan een hoog denkbeeld te geven van hun bekwaamheid; +de kunst, die zij vertoonen, berust op hun nauwkeurige bekendheid met +den aard en de gewoonten van de Slang. Verscheidene schrijvers hebben +beweerd, dat de Cobra, evenals haar Afrikaansche zuster, vooraf +onschadelijk wordt gemaakt door het uitbreken van de giftanden. Reeds +door <span class="sc">Davy</span> werd deze bewering ten stelligste +tegengesproken; latere onderzoekers scharen zich geheel aan zijn zijde. +Het komt misschien wel eens voor, dat de slangenbezweerders aan de +dieren, waarmede zij hunne kunsten verrichten, de doodelijke wapens +ontnomen hebben, in den regel echter zijn deze aanwezig en zou de Slang +er dus gebruik van kunnen maken, daar de wijze, waarop zij afgericht +wordt, zeer zeker niet in staat is om haar het bijten af te leeren. De +kunstenmaker voorkomt dit gevaar, dat hij dikwijls, doch niet altijd, +op een dolkoene wijze uitlokt, uitsluitend door zijn behendigheid en +oplettendheid. Het is trouwens geen zeldzaamheid, dat een van deze +lieden door een beet van een Brilslang het leven verliest. „De +slangenbezweerder,” schrijft <span class="sc">Davy</span>, +„prikkelt de Cobra door haar te slaan of door snelle, dreigende +bewegingen met de hand en kalmeert haar weder door zijn stem, door met +de hand langzaam kringen te beschrijven en door zachte, streelende +liefkoozingen. Als zij kwaad wordt, weet hij behendig haar aanval te +ontwijken, en wacht dan, tot zij weer bedaard genoeg is, om met haar te +spelen. Dan brengt hij den bek van het dier aan zijn voorhoofd en +strijkt zich er mede langs het gelaat. Het publiek meent, dat de man +werkelijk een toovermacht bezit, waardoor hij zonder gevaar met de +Slang kan omgaan; de ongeloovige toeschouwer steekt den draak met deze +meening en verdenkt den kunstenmaker van bedrog te plegen met +Brilslangen, die vooraf van de giftanden beroofd zijn: toch is +<span class="ex">dit</span> een <span class="ex">dwaling</span> en +heeft het publiek <span class="ex">gelijk</span>. Ik heb zulke Slangen +onderzocht en gezien, dat hare tanden gaaf zijn. De slangenbezweerders +bezitten wel degelijk een toovermacht, al is het geen bovennatuurlijke, +n.l. zelfvertrouwen en moed. Zij kennen de gewoonten en de neigingen +van de Slang, weten, dat zij ongaarne haar doodelijk wapen gebruikt en +eerst na vele voorafgaande plagerijen zal bijten. Ieder, die even +omzichtig en vlug van beweging is als deze menschen, kan hun spel +nabootsen; ik heb het meer dan eens gedaan. Met elke Hoedslang kunnen +de slangenbezweerders hunne kunsten verrichten, om ’t even of zij +pas gevangen werd of lang opgesloten is geweest; zij wagen het echter +met geen andere Vergiftige Slang”. De waarheid van de +mededeelingen van <span class="sc">Davy</span> werd op Ceylon op een +treurige wijze bevestigd door den dood van een slangenbezweerder, die +bij zijne voorstellingen met buitengewone driestheid te werk ging; hij +werd <span class="pagenum">[<a id="xd21e3658" href="#xd21e3658" name= +"xd21e3658">78</a>]</span>door een van zijne Slangen in de borst +gebeten en stierf nog op denzelfden dag.</p> +<p>Een zeer aanschouwelijke beschrijving van de slangenbezwering gaf +<span class="sc">Rondot</span><span class="corr" id="xd21e3664" title= +"Bron: ;">:</span> „Tegen 6 uur ’s avonds komt een Indische +slangenbezweerder aan boord. Hij is armoedig gekleed, zijn tulband is +tot onderscheiding met drie pauweveeren getooid. In zijne zakken draagt +hij halsbanden, amuletten en dergelijke voorwerpen, in een plat korfje +een Cobra de Capello. Hij maakt op het voordek toebereidselen tot het +geven van een voorstelling; wij zetten ons op de banken van het +achterdek neer, de matrozen zijn in een kring geschaard.</p> +<p>„Het korfje wordt neergezet en het deksel er af genomen. De +Slang ligt ineengekronkeld op den bodem. De kunstenmaker hurkt op +eenigen afstand van haar neer en begint op een soort van klarinet een +sleepend, droefgeestig, eentonig wijsje te spelen. De Slang ontrolt +zich gedeeltelijk, rekt zich uit en rijst omhoog. Zij steunt als +’t ware op den staart, die nog ineengekronkeld in het korfje +ligt. Na een poosje wordt zij eenigszins onrustig, maakt bewegingen om, +met de tong tastend, haar omgeving te onderzoeken, ontplooit en +verbreedt haar schild, geeft haar gramschap te kennen door het +voortbrengen van een meer snuivend dan sissend geluid, door het +versnellen van de tongbeweging en door zich herhaaldelijk met kracht +naar voren te krommen in de richting van haar meester, alsof zij hem +wil bijten, schiet intusschen dikwijls omhoog en doet onbehouwen +sprongen. Hoe meer zij haar schild beweegt, des te breeder wordt het. +De slangenbezweerder houdt de oogen voortdurend op de Cobra gevestigd +en kijkt haar buitengewoon strak aan. Nadat op deze wijze ongeveer 10 +of 12 minuten voorbijgegaan zijn, vermindert de opgewondenheid van de +Slang langzamerhand; eindelijk is zij tot bedaren gekomen en wiegelt +heen en weer, alsof zij onder den invloed komt van de allengs +verflauwende muziek van haar gebieder; de beweging van de tong blijft +echter nog altijd buitengewoon snel. Hoe langer hoe meer schijnt de +Cobra in een toestand van slaapdronkenheid en droomerigheid te +vervallen. Hare oogen, die aanvankelijk met onheilspellenden gloed op +den bezweerder waren gericht staren nu onbeweeglijk naar hem als onder +den indruk van een betoovering. De Hindoe, gebruik makend van dezen +toestand van wezenloosheid van de Slang, nadert haar langzaam, zonder +zijn spel te staken en drukt eerst den neus en dan de tong op haar kop. +Dit duurt niet langer dan één oogenblik; de Slang +herkrijgt onmiddellijk haar vroegere levendigheid en schiet met razende +woede op den bezweerder toe, die ternauwernood den tijd heeft om buiten +het bereik van het giftige dier te komen.</p> +<p>„Nadat de man opgehouden heeft te spelen, komt een van de +scheepsofficieren bij hem met den wensch om ook te zien, hoe de Hindoe +zijne lippen op den geschubden kop van het dier drukt. De arme drommel +begint opnieuw zijn eentonig wijsje te spelen en vestigt zijn starenden +blik weder op de Cobra. Al zijn moeite is echter tevergeefs. De Slang +verkeert in een toestand van buitengewone opgewondenheid; niets is in +staat haar te kalmeeren. Zij wil zelfs de korf verlaten, zoodat men +genoodzaakt is er het deksel op te doen.</p> +<p>„Het wil er niet bij ons in, dat de Cobra nog in het bezit is +van hare giftanden en dat er geen veinzerij schuilt achter de vrees, +die de Hindoe voor haar laat blijken. Wij verlangen daarom, dat de man +twee Hoenderen door het dier zal laten bijten en beloven hem hiervoor +een Spaanschen piaster. Een zwarte kip wordt de Slang voorgehouden. +Deze richt de helft van haar lichaam omhoog, bijt het Hoen, na het een +oogenblik aangestaard te hebben en trekt onmiddellijk den kop terug. De +losgelaten Vogel maakt van zijn vrijheid gebruik door vol schrik de +vlucht te nemen, braakt na verloop van 6 minuten, strekt de pooten uit +en sterft. Het tweede Hoen, dat tweemaal door de Slang gebeten wordt, +sterft na verloop van 8 minuten.”</p> +<p><span class="ex">Graaf</span> <span class="sc">Karl von +Görtz</span> geeft in zijn „Reis om de Wereld” een +eenigszins andere beschrijving van de bedoelde vertooning. De +Cobra’s, waarmede hij de slangenbezweerders te Madras kunsten zag +verrichten, lagen eveneens in platte korven ineengerold; de hoofdman +van de troep vatte ze echter een voor een bij den kop en begon, nadat +hij ze eerst vrij op den grond neergelegd had, een oorverscheurende +muziek te maken op een wonderlijk soort van klarinet, die aan haar +einde met een kleinen pompoen voorzien was. De Slangen richtten den kop +en den hals omhoog, keken haar meester stijf in ’t gelaat en +breidden haar schild sterk uit, maar gaven geen andere bewijzen van +opgewondenheid. Toen de man haar de vuist voor den kop hield, maakte +deze een beweging als om te bijten; de bek werd echter niet geopend, +ook niet bij het vervangen van de vuist door den top van den neus en +het puntje van de tong. De kunstenmaker trachtte de Slangen niet te +betooveren door ze stijf aan te kijken; daarentegen hield hij de hand +dikwijls achteloos in de nabijheid van de dieren, die hij eindelijk +zelfs om zijn hals wikkelde. Er was niets te bespeuren van een dansende +beweging der Slangen; deze toonden duidelijk, dat zij nog even +boosaardig en woedend waren als gewoonlijk, maar ook, dat zij den +slangenbezweerder vreesden. Het was gemakkelijk te raden, dat men ze +afgericht had door ze in harde of heete voorwerpen te laten bijten. +„Hare giftanden waren gebroken; ik heb mij hiervan persoonlijk +overtuigd en de slangenbezweerders erkenden het gewillig.”</p> +<p>„Op de Indische eilanden,” zegt Dr. S. Müller, +„wordt de Brilslang volstrekt niet tot ten vermaak strekkende +spelen (zoogenaamde dansen enz.) gebruikt. De Slangen, waarmede de +priesters op Java somwijlen goochelkunsten, maar verschillend van die +der Hindoe’s, ten uitvoer brengen, zijn doorgaans niet giftig. +Het zijn gewoonlijk soorten van de geslachten <i lang= +"la-x-bio">Python</i> en <i lang="la-x-bio">Coluber</i>.”</p> +<p>Behalve de slangenbezweerders houden zich ook de brahminen met de +vangst en de africhting van de Brilslang bezig. Volgens de +mededeelingen van <span class="sc">Johnson</span> onderzoeken de +vangers op geschikte plaatsen alle holen in den grond en beginnen te +graven bij die met een door het in- en uitkruipen van de Slang +gladgeschuurden ingang, daar zij weten, dat deze plaats gewoonlijk +oneffen is, wanneer het hol bewoond wordt door dieren, die pooten +hebben. Het op deze wijze ontdekte hol van de Slang wordt voorzichtig +geopend, totdat men het dier bereikt heeft; dit tracht men met de +linkerhand bij den staart te vatten, terwijl de rechter een verder naar +voren gelegen deel van het lichaam omspant. Men trekt nu de Slang met +de linkerhand zooveel mogelijk door de rechter, totdat deze den nek +tusschen duim en wijsvinger heeft. <span class="sc">Johnson</span> +verzekert, dat hij op deze wijze ook in de open lucht Slangen heeft +zien vangen. Zij die zich met dit werk bezig houden, gaan trouwens +nooit alleen op de jacht en hebben altijd de benoodigdheden bij zich om +een slangenbeet te kunnen behandelen. Zoo draagt een van hen gewoonlijk +een vuurpot, bestemd <span class="pagenum">[<a id="xd21e3697" href= +"#xd21e3697" name="xd21e3697">79</a>]</span>voor het gloeiend houden +van een klein ijzeren voorwerp, zoo groot als een tand van een gewone +vork en van den vorm van een slangetand, waarmede men, als aan iemand +het ongeluk overkomt van gebeten te worden, dadelijk de gewonde plaats +uitbrandt, nadat men eerst het bloed er uitgedrukt en uitgezogen heeft, +terwijl men tevens door een band om het gekwetste lichaamsdeel te +leggen de verbreiding van het gif tegengaat. Anderen bepalen zich tot +het plaatsen van een zoogenaamden „slangensteen” op de +wonde. Inwendig gebruikt men dikwijls met goed gevolg een aftreksel +„gongea” genaamd, van wilde hennep of tabak en +bezoargeest.</p> +<p><span class="sc">Fayrer</span> heeft gedurende drie opeenvolgende +jaren een reeks van onderzoekingen ingesteld, om de werking van het gif +der Indische Slangen en meer bepaaldelijk der Brilslang te leeren +kennen. Als proefdieren werden bij voorkeur Honden en Hoenderen, maar +bovendien Paarden, Runderen, Geiten, Zwijnen, Katten, Mungo’s, +Konijnen, Ratten, Wouwen, Reigers, Hagedissen, onschadelijke en +vergiftige Slangen, Vorschen, Padden, Visschen en Slakken gebruikt. Het +bleek, dat het gif van de Brilslang op al deze dieren werkt en dat de +werking buitengewoon hevig en meestal ook merkwaardig snel is. +Tegenmiddelen van den meest verschillenden aard werden onderzocht; zij +beantwoordden in ’t geheel niet of slechts in zeer geringe mate +aan de verwachting. Het bleek, dat beten, die een groot bloedvat +treffen, onvoorwaardelijk den dood ten gevolge hebben. Met volkomen +zekerheid werd de onjuistheid aangetoond van de meening, dat het +slangengif alleen dan werkt, wanneer het onmiddellijk in het bloed +komt, maar dat het integendeel ook door alle slijmvliezen opgenomen +wordt en zelfs van uit de maag in het bloed kan geraken.</p> +<p>Bij menschen openbaren de gevolgen van den slangenbeet zich dikwijls +op een andere wijze dan bij dieren; terwijl b.v. de mensch in dit geval +zoo koud wordt als een lijk, heeft men bij Honden juist het tegendeel, +n.l. een koortsachtigen toestand, opgemerkt. Daar in Indië +betrekkelijk vele lieden door Brilslangen gebeten worden en hierdoor +meestal ook het leven verliezen, is men met het verloop der ziekte bij +vergiftigde menschen voldoende bekend.</p> +<p>De inboorlingen van Indië, vooral de slangenvangers en +bezweerders, maken gebruik van vele geneesmiddelen bij slangenbeten. +Een daarvan, dat zeer sterk aanbevolen wordt, achten wij +vermeldenswaardig, hoe weinig baat men er ook bij zal vinden. Het is de +„slangensteen,” die op Ceylon „pemboe keloe” +wordt genoemd en welks gebruik de Singaleezen waarschijnlijk +overgenomen hebben van de slangenbezweerders, die van de kust van +Koromandel overkomen. „Meer dan één goed gestaafd +geval van genezing door dezen steen,” zegt <span class= +"sc">Tennent</span>, „werd mij medegedeeld door ooggetuigen. In +Maart 1854 zag een mijner vrienden, terwijl hij met een +regeeringsbeambte in de buurt van Bintenne door den dsjungel reed, een +Tamil, die met een anderen persoon van den tegenovergestelden kant +kwam, plotseling in het woud springen en met een Cobra de Capello +terugkeeren, die hij met beide handen aan den kop en den staart +gegrepen had en vasthield. Hij riep zijn metgezel te hulp om de Slang +in een sluitkorfje te pakken, maar ging hierbij zoo onhandig te werk, +dat het dier hem in den vinger beet en dit lichaamsdeel eenigen tijd +met de tanden vasthield, alsof het niet in staat was den kop terug te +trekken. Het bloed vloeide uit de wonde en de gebetene scheen +onmiddellijk de hevigste pijn te lijden. Dadelijk opende de vriend van +den lijder zijn gordel en haalde er twee slangensteenen uit, ieder ter +grootte van een kleinen amandel, donkerzwart van kleur en buitengewoon +glad van oppervlakte; op iedere wonde werd een van deze steenen gelegd; +zij bleven er aan kleven en zogen al het bloed op, dat uit de wonden +vloeide; ongeveer 3 of 4 minuten bleven zij op hun plaats, terwijl de +metgezel van den lijder diens arm van den schouder tot bij den vinger +drukte en kneedde; eindelijk vielen zij vanzelf af. Naar het scheen, +was de pijn toen geweken. De patiënt bewoog de hand, trok zich aan +de vingers, totdat de gewrichten kraakten en vervolgde zijn weg, zonder +eenige bezorgdheid te toonen.”</p> +<p>Volgens <span class="sc">Johnson</span> is de bereiding van de +slangensteenen een geheim van de brahminen, die hieraan belangrijke +inkomsten te danken hebben. Voor onze scheikundigen is de samenstelling +van dit geneesmiddel echter geen geheim gebleven. Zij hebben +aangetoond, dat het uit gebrande beenderen, kalk en een verkoold hars +bestaat, welke stoffen vele tusschenruimten overlaten, die door +capillaire werking vloeistoffen, en dus ook bloed of gif, in zich +kunnen opnemen. Dat zulk een voorwerp bij de behandeling van +slangenbeten een gunstigen invloed kan oefenen, valt niet te +betwijfelen; stellig is deze echter van geringere beteekenis dan die +van een laatkop; gevallen van genezing door slangenbeten zooals het +hierboven aangehaalde, kunnen derhalve slechts voorgekomen zijn bij +licht gewonde en zwak vergiftigde patiënten.</p> +<p>Hoewel de berichten over het ontzettend groot aantal in Indië +voorkomende sterfgevallen door slangenbeten geen volkomen vertrouwen +verdienen, valt het niet te betwijfelen, dat ieder jaar vele menschen +door het gif van de Cobra het leven verliezen. Men zou kunnen meenen, +dat het bezit van zulk een gevaarlijk wapen het dier, dat er mede +uitgerust is, in vele gevallen vrijwaart tegen de aanvallen zijner +vijanden en hun aantal beperkt. Deze gevolgtrekking schijnt echter +onjuist te zijn. De Indiërs noemen een tamelijk groot aantal +kleine roovers uit de klasse der Zoogdieren op—waarvan de Mungo +in de eerste plaats vermelding verdient—, die, naar gezegd wordt, +een verdelgingsoorlog voeren tegen vergiftige Slangen. Bovendien wordt +bericht, dat men een belangrijke vermeerdering van het aantal Slangen +heeft opgemerkt in alle gewesten, waar veel jacht wordt gemaakt op +Pauwen en andere wilde Hoenderen en deze bijgevolg in talrijkheid zeer +afnemen. Hieruit zou dus blijken, dat deze groote en fiere Vogels met +de Brilslangen op dezelfde wijze handelen als onze tamme Hoenderen met +de Adders. Op Ceylon worden, naar men beweert, vele Slangen verdelgd +door Herten, die, met alle vier pooten te gelijk opspringend, ze onder +hunne hoeven verpletteren.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Soortgelijke voorstellingen als door de Indische slangenbezweerders +gegeven worden, kan men op elken feestdag op de openbare pleinen van +Kairo zien. Doffe, maar ver hoorbare tonen, voortgebracht op een +grooten kinkhoren, vestigen de aandacht op een man, die voornemens is +aan de zonen en dochters van de „roemrijke hoofdstad en moeder +der wereld” een voor hen buitengewoon aantrekkelijk schouwspel te +verschaffen. Weldra heeft zich een kring gevormd om den +„hauï” en de vermakelijkheid neemt een aanvang. Een +schunnig gekleede jongen speelt de rol van hansworst, een Mantelbaviaan +vertoont zijne kunsten en de levensgezellin <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e3721" href="#xd21e3721" name= +"xd21e3721">80</a>]</span>van den straatartist gaat rond om het kleine +kopergeld in te zamelen, dat het karige loon is voor hetgeen ten +tooneele wordt gevoerd. Het merkwaardigste nummer van het program moet +nog worden vertoond: het zal ieder overtuigen, dat de man, die door +velen met eenige vrees wordt beschouwd, werkelijk tooverkunsten machtig +is.</p> +<p>Bedrijvig loopen en springen de kunstenmaker, de hansworst en de Aap +rond: telkens moet nog het eene of andere voorwerp verschoven, of +aangebracht worden. Eindelijk neemt de „hauï” een van +de lederen zakken, waarin hij al zijne benoodigdheden bergt, werpt hem +te midden van den kring, opent de strik, die hem tot dusver gesloten +hield, neemt in plaats van den kinkhoren de „soemara”, een +instrument, dat door muziekhatende demonen uitgevonden schijnt te zijn, +en begint een eentonig wijsje te spelen. Er komt leven en beweging in +den zak; deze komen al nader en nader bij de opening, ten slotte ziet +men de kleine eivormige kop van een Slang zich er boven verheffen. Op +den kop volgen de hals en het bovenlijf, die dezelfde houding aannemen +als zij bij de Brilslang hebben; vervolgens kronkelt het dier zijn +geheele lichaam uit den zak en begint dadelijk in een kring, die door +den bezweerder in zekeren zin omschreven wordt, zich langzaam op en +neer te bewegen; het kleine kopje wiegelt fier op den tot een schild +verbreeden hals, de fonkelende oogen volgen iedere beweging van den +man. Een algemeene ontzetting bevangt de toeschouwers, daar allen +weten, dat deze Slang de te recht gevreesde „Haje” is; +bijna niemand weet, dat de goochelaar zonder gevaar met de gramschap +van dit dier kan spotten, daar hij de voorzorg heeft genomen het van de +giftanden te berooven. Op soortgelijke wijze als wij dat van den +dierentemmer in het beestenspel gewoon zijn, laat de +„hauï” de Slang in alle richtingen draaien, om te +toonen hoe tam zij is, vat haar bij den hals, spuwt haar in ’t +aangezicht of bespat haar met water en drukt haar plotseling, zonder +dat de toeschouwer er iets van bespeurt, op een bepaald punt in den +nek. Op hetzelfde oogenblik strekt de Slang zich tot haar volle lengte +uit en wordt stijf als een stok. Door de drukking op het ruggemerg in +de nekstreek is zij in een toestand van verstijving gebracht. +Verklaarbaar wordt ons hierdoor het verhaal uit Exodus: „En +<span class="ex">Aaron</span> wierp zijn staf neder voor <span class= +"ex">Pharao</span>’s aangezicht en voor het aangezicht zijner +knechten en hij werd tot een Slang. <span class="ex">Pharao</span> riep +nu ook de wijzen en de guichelaars, en de Egyptische toovenaars deden +ook alzoo met hunne bezweeringen. Want een iegelijk wierp zijnen staf +neder en zij werden tot Slangen”.</p> +<p>De hier bedoelde Slang was onder den naam van „Aspis” +reeds bij de Grieken en Romeinen beroemd; voor de oude Egyptenaars, die +haar „Oera” („de rechtstandige”) noemden, was +zij het zinnebeeld van waardigheid; haar beeltenis ziet men aan de +tempels, in steen gehouwen aan weerszijden van den wereldbol; een +nabootsing van haar gestalte was het versiersel, dat de koning als +teeken van zijn hoogen rang en oppermacht aan het voorhoofd droeg; van +haar oud-Egyptischen naam is de nieuwere aanduiding +„Uraeus” afgeleid. Hoe het raadselachtige Nijlvolk er +eigenlijk toe gekomen is om haar zoo hoog boven alle andere dieren te +verheffen, moeten wij in ’t midden laten: misschien heeft de +eigenaardige houding, die zij soms aanneemt, hiertoe aanleiding +gegeven, of de dienst, dien zij aan den landbouw bewijst door het +verdelgen van Ratten en Muizen, of anders de vreeselijke werking van +hare giftanden. Bijna iedere Romeinsche of Grieksche schrijver weet ons +iets van de Aspis mede te deelen, van hare gewoonten en levenswijze, +van de vereering, die haar ten deel viel, van het gebruik, dat van haar +werd gemaakt. Ieder van hen mengt trouwens in zijne berichten waarheden +en fabelen, persoonlijke herinneringen en verdichtselen dooreen.</p> +<p>De <span class="ex">Uraeusslang</span>, <span class= +"ex">Aspis</span>, <span class="ex">Haje</span> of <span class= +"ex">Egyptische Brilslang</span>, die door de kolonisten in Zuid-Afrika +ook wel <span class="ex">Spuwslang</span> wordt genoemd (<i lang= +"la-x-bio">Naja haje</i>), is nog iets grooter dan haar Aziatische +verwante, daar de lengte van een volwassen exemplaar 2.25 M. kan +bedragen. Van haar kleur kan geen algemeen geldige beschrijving gegeven +worden, evenmin als van die der Brilslang. De meeste Aspiden, en meer +bepaaldelijk de Egyptische, zijn aan de bovenzijde effen stroogeel en +hebben lichtgele onderdeelen, hoewel hier in de halsstreek verscheidene +breede, donkerder dwarsbanden voorkomen, welke ieder zich over eenige +buikschilden uitstrekken. Er zijn echter tal van verscheidenheden: de +bovendeelen kunnen alle tusschen stroogeel en zwartbruin gelegen +nuances vertoonen, terwijl ook aan de onderdeelen zeer verschillende, +hoewel meestal iets lichtere kleuren waargenomen zijn. Enkele van deze +variëteiten heeft men wel als afzonderlijke soorten beschouwd; de +veranderlijkheid van de Uraeusslang is echter zoo groot, dat men, +volgens <span class="sc">Günther</span>, soms exemplaren ontmoet, +welke men ternauwernood van een Brilslang kan onderscheiden. Wanneer +men alle Aspiden als leden van één soort aanmerkt, omvat +het verbreidingsgebied van dit gevaarlijke dier geheel Afrika ten +zuiden van den Atlas. In de Nijllanden komt het op geschikte plaatsen +zeer veelvuldig voor; in Tunis en Zuid-Marokko ontmoet men het in +kleinen getale, in geheel Zuid-Afrika is het algemeen, aan de westkust +ontbreekt het nergens; in de binnenlanden hebben <span class= +"sc">Livingstone</span> en alle reizigers van den nieuwsten tijd het +herhaaldelijk waargenomen, of het als inheemsch hooren aanduiden. De +verblijfplaatsen van de Aspis zijn ongelijk. In het boomlooze Egypte +bewoont zij het bebouwde land en de woestijn; zij zoekt tusschen +puinhoopen en in rotsspleten een schuilplaats of gebruikt het hol van +een Renmuis of van een Springmuis tot woning; in Soedan en in +Zuid-Afrika houdt zij zich in het met struiken begroeide land of in de +steppe op, waar zij overal gelegenheid vindt om zich te verbergen; in +de gebergten (die zij volstrekt niet vermijdt) vindt zij schuilplaatsen +genoeg onder groote rotsblokken of zelfs in het dichte struikgewas, dat +hier den bodem bedekt. Zij is nergens zeldzaam, hoewel men haar niet +zoo dikwijls ontmoet, als men zou kunnen verwachten.</p> +<p>De Egyptenaars vreezen de Haje zeer en dooden haar, waar hun dit +mogelijk is. Hoewel zij in den regel bij ’t zien van een mensch +ten spoedigste vlucht, zal zij zich, wanneer iemand haar in ’t +nauw brengt, onmiddellijk oprichten en te weer stellen; ook in andere +gevallen geeft zij zeer duidelijke bewijzen van prikkelbaarheid en +woede. Niet zelden bepaalt zij zich tot zelfverdediging; soms echter +gaat zij aanvallenderwijs te werk. „Een van mijne +vrienden,” schrijft <span class="sc">Anderson</span>, „was +bezig met het opzoeken van een zeldzame plant; op eens schoot een Aspis +op zijn hand toe. Hij had den tijd niet zich om te draaien, maar liep +achteruit zoo snel hij kon. De Slang volgde hem echter op den voet en +zou hem ingehaald hebben, indien de jacht eenige seconden op deze wijze +voortgeduurd had. In ’t zelfde oogenblik echter struikelde hij +over een mierenhoop en viel ruggelings op den grond. Terwijl hij lag, +zag hij de Slang pijlsnel voorbijschieten.”</p> +<p>De Haje komt, naar ’t schijnt, door de wijze waarop +<span class="pagenum">[<a id="xd21e3771" href="#xd21e3771" name= +"xd21e3771">81</a>]</span>zij zich beweegt, en haar geschiktheid +hiervoor volkomen overeen met de Brilslang. Behendig kruipt zij over +den bodem, gaat dikwijls en uit eigen beweging te water, zwemt zeer +goed en klimt als haar verwante.</p> +<p>De buit van de Aspis bestaat uit allerlei kleine dieren, vooral uit +Veld-, Ren- en Springmuizen, Vogels, die op den grond leven en hunne +jongen, Hagedissen, andere Slangen, Vorschen en Padden. Hoewel zij over +’t algemeen schadelijke dieren verslindt, kan de dienst, dien zij +hierdoor den mensch bewijst, bezwaarlijk van groote beteekenis zijn, +zoodat de ijverige vervolging, die zij tegenwoordig overal te verduren +heeft, volkomen gerechtvaardigd is.</p> +<p>Iedere Egyptische kunstenmaker vangt zelf de Aspiden, die hij voor +zijne voorstellingen noodig heeft en doet dit op een zeer eenvoudige +wijze. Gewapend met een langen, stevigen stok van mimosa-hout, +„naboet” genaamd, begeeft hij zich naar het terrein, waar +de gewenschte buit zich ophoudt en doorzoekt alle schuilplaatsen, +waarvan de Hajes gebruik maken, totdat hij er een te zien krijgt. Aan +het eene einde van den stok is een handvol lompen vastgemaakt; dit +einde houdt hij de Slang voor, zoodra zij zich dreigend opricht en +aanstalten maakt om van de verdediging tot den aanval over te gaan. +Woedend bijt zij in de lompen, dadelijk trekt de jager met een vlugge +beweging den stok terug om het dier de tanden uit te breken. Nooit +echter bepaalt hij zich tot één dergelijke poging, maar +fopt en plaagt de Slang zoo dikwijls, totdat zij vele malen gebeten +heeft, hare giftanden stellig kwijt geraakt en tevens geheel uitgeput +is. Nu drukt hij haar kop met den stok stijf tegen den grond, komt +voorzichtig nader, pakt haar bij den hals, drukt op de hem bekende +plaats van den nek (waardoor zij in een soort van stijfkramp vervalt) +en onderzoekt haar bek om te zien, of werkelijk de giftanden afgebroken +zijn.</p> +<p>Over het leven van de Haje in de gevangenschap heeft <span class= +"sc">Günther</span> uitvoerige en belangwekkende berichten +gegeven, op grond van waarnemingen door hem gedaan in den Londenschen +dierentuin. <span class="corr" id="xd21e3782" title= +"Niet in bron">„</span>De beide prachtige exemplaren van de +zwarte variëteit van de Uraeusslang moeten, daar zij levendig van +aard en groot zijn, een vrij ruim hok bewonen. Men heeft de glazen +wanden tot op een derde van de hoogte met olieverf ondoorzichtig +gemaakt, zoowel om de Slangen, die anders wegens haar prikkelbaarheid +voortdurend in een toestand van opgewondenheid zouden verkeeren, meer +rust te verschaffen, als om haar, wanneer zij onrustig worden, eerder +te nopen zich op te richten en over het donkere deel van het glas heen +te kijken. Zij doen dit nu altijd bij de geringste aanleiding. Wanneer +zij bij zulk een gelegenheid of bij de voedering te dicht bij elkander +komen, is een gevecht onvermijdelijk: het lichaam wordt dan hoog +opgericht, de hals zoover mogelijk uitgebreid; ieder tracht hooger te +zijn dan de tegenpartij, intusschen doen zij voortdurend haar best +elkander te bijten. Verwondingen komen opmerkelijkerwijze bij een +dergelijken twist niet voor; toen echter eenigen tijd geleden een derde +exemplaar in hetzelfde hok werd gebracht, had er een strijd plaats, +waarbij de nieuweling gebeten moet zijn, daar deze den volgenden morgen +dood gevonden werd. De dieren, die men in het hok van deze Slangen +brengt, worden door haar gedood, zelfs wanneer zij er niets van eten. +De bijtbeweging geschiedt buitengewoon snel; hoewel men de Slang met +het dier in aanraking zag komen, zou men toch kunnen meenen, dat het +niet gebeten werd, totdat men het eenige weinige seconden later na +kortstondige stuiptrekkingen ziet bezwijken. De bek wordt bij ’t +bijten slechts zeer weinig geopend; de wonde is eerder een schram dan +een steek. De Hajes gaan dikwijls en gedurende geruimen tijd in +’t water liggen; ’s winters kruipen zij echter geheel onder +het tapijt van haar hok.”</p> +<p class="tb"></p> +<p>Tot de Hoedslangen behoort ook nog de Zuid-Aziatische (ook op de +Soenda-eilanden voorkomende) <span class="ex">Reuzenhoedslang</span> +(<i lang="la-x-bio">Naja bungarus</i>), het vreeselijkste, althans het +grootste lid van haar geslacht, die de voor een Gifslang buitengewoon +groote lengte van 3.38 à 4.26 M. bereikt. Het voor verbreeding +geschikte deel van den hals is bij haar naar verhouding kleiner dan bij +de overige Hoedslangen; de kleur varieert zeer; de bovendeelen zijn in +den regel olijfgroen, de onderdeelen bleekgroen.</p> +<p>Het voedsel van de Reuzenhoedslang schijnt hoofdzakelijk uit andere +Slangen te bestaan. De jacht, die zij op Slangen maakt, heeft +aanleiding gegeven tot de in sommige streken van Indië verbreide +meening, dat haar door haarsgelijken koninklijke eer wordt bewezen.</p> +<p>De gevangen exemplaren, die <span class="sc">Fayrer</span> van +slangenbezweerders kreeg, misten hare giftanden en hadden daarom haar +levendigen aard geheel verloren; zij hadden zich, naar ’t scheen, +geschikt naar den wil van haar gebieder en gedroegen zich geheel op +dezelfde wijze als de Brilslangen, waarmede de straatkunstenaar +speelt.</p> +<p>Het gif van dit dier werkt zeer krachtig. Een Hond sterft ongeveer +14 minuten na gebeten te zijn, een mensch soms na 3 minuten. De +Reuzenhoedslang verdraagt de gevangenschap goed; een groot exemplaar +van deze soort heeft in den Londenschen dierentuin 12 jaar en 7 maanden +geleefd en werd gedurende dezen tijd bijna uitsluitend met Engelsche +Slangen gevoederd.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Een van de gevaarlijkste Slangen van Australië is de beruchte +<span class="ex">Zwarte Adder</span> (<i lang="la-x-bio">Pseudechis +porphyriacus</i>), van het geslacht der <span class= +"ex">Schijnadders</span>. Haar lengte bedraagt 1.6 à 2.5 M. De +bovendeelen zijn prachtig glanzig zwart of donker olijfbruin, de +onderdeelen niet minder fraai lichtrood, de zijden helder karmijnrood. +Het wijfje wordt wegens haar kleur <span class="ex">Bruine Slang</span> +of <span class="ex">Bruine Adder</span> genoemd.</p> +<p>Volgens het eenstemmig getuigenis van alle deskundigen is er geen +werelddeel en zelfs geen land, dat naar verhouding zoovele vergiftige +Slangen voortbrengt als Australië. Minstens twee derde van alle +Slangen, die men tot dusver in de verschillende gedeelten van dit +vasteland gevonden heeft, zijn vergiftig; verscheidene van deze +behooren tot de gevaarlijkste leden van de geheele groep. „Waar +men zich ook bevindt”, verzekert „<span class="ex">the Old +Bushman</span>”, „in het dichte woud of op met struikgewas +begroeide terreinen, in open steppen of in broeklanden, aan de oevers +van rivieren, plassen of waterkuilen, overal kan men zeker zijn van een +ontmoeting met de fel gehate vijandin van den mensch, met de Zwarte +Adder. Zij dringt tot in de tent of de hut van den jager door en ligt +ineengekronkeld onder zijn beddelaken: nergens is men veilig tegen +haar; men moet zich er over verwonderen, dat zij niet veel meer +menschen doet sneven, dan in werkelijkheid door haar het leven +verliezen.” Volgens de berichten van denzelfden opmerker, vallen +alle Slangen van Zuid-Australië <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e3828" href="#xd21e3828" name="xd21e3828">82</a>]</span>in +winterslaap: zij verdwijnen tegen het einde van Maart en komen in +September weer te voorschijn. De Zwarte Adder schijnt meer verbreid en +veelvuldiger te zijn, dan een der overige soorten; zij wordt althans +vaker gezien; hier draagt ook veel toe bij, dat zij over dag werkzaam +is. Door de veelzijdige ontwikkeling van haar bewegingsvermogen munt +zij boven de overige Australische Gifslangen uit; zelfs verlaat zij, +naar men bericht, niet al te zelden den vasten bodem en vervolgt +klimmend of zwemmend haar weg.</p> +<p>Daar de Vergiftige Slangen van Australië veel schade aanrichten +en menig ongeluk veroorzaken, worden zij algemeen gevreesd en fel +vervolgd. Vele van de Runderen en Schapen, die men des zomers stervend +of dood in de vlakte ziet liggen, zijn waarschijnlijk door slangenbeten +om ’t leven gekomen, hoewel zij, de Schapen althans, deze +gevaarlijke schepsels dooden, door er met de vier pooten te gelijk op +te springen en ze zóó te verpletteren. De inboorlingen +zijn zeer bevreesd voor alle Slangen; maar worden zelden gebeten, omdat +zij onderweg steeds de grootst mogelijke voorzichtigheid in acht nemen +en hunne adelaarsoogen alles opmerken, wat zich voor hen bevindt, om +’t even of het zich beweegt of niet. Door de langdurige gewoonte +in hooge mate omzichtig geworden, loopen zij nooit door een geul of +stappen nooit in een kuil, die zij niet geheel overzien kunnen. Zij +eten de Slangen, die zij eigenhandig gedood hebben, nooit echter die, +welke in haar doodsstrijd zich zelf een beet toebrachten, zooals +dikwijls schijnt voor te komen.</p> +<p>In den regel vlucht de Zwarte Adder ten spoedigste, zoodra zij een +mensch hoort of ziet; in ’t nauw gebracht of vertoornd door een +vervolging, valt zij dapper op haar belager aan; wegens de wijze waarop +zij dit doet, noemen de kolonisten haar „Springslang”.</p> +<p>De zwarte oorspronkelijke bewoners van Australië beweren, dat +de beet van deze Slang zelden doodelijk is voor den mensch; ook +<span class="sc">Bennett</span> heeft eenige gevallen hooren noemen van +menschen, die, na door haar gebeten te zijn, genazen, zonder eenig +geneesmiddel te hebben gebruikt. Bedenkelijke gevolgen heeft zulk een +beet altijd. Volgens genoemden onderzoeker, „ging een kolonist +aan de Clarence-rivier, toen hij vernam, dat een Zwarte Adder zich in +zijn huis bevond, met een stok gewapend op het dier af om het te +dooden; hij was echter niet handig genoeg en werd aan den voet gebeten. +De eerste gevolgen van den beet waren een opmerkelijke versuffing en +neiging tot slapen. De gewonde gebruikte in- en uitwendig ammonia, +insnijdingen werden gemaakt in het gekwetste lichaamsdeel en boven de +wonde werd een stevig verband aangebracht; men liet den zieke heen en +weer loopen, hoewel hij een zeer groot verlangen om te slapen te kennen +gaf en ook in andere opzichten zich gedroeg, alsof hij met opium +vergiftigd was. Uren lang hield deze toestand aan; langzamerhand kwam +er verbetering in.<span class="corr" id="xd21e3840" title= +"Niet in bron">”</span> Op soortgelijke wijze behandelen de +zwarten een gebeten persoon. Uit de dus verkregen genezingen mag men +niet afleiden, dat het gif van deze Slangen geen krachtige werking +uitoefent, maar wel, dat niet zelden de hoeveelheid gif onvoldoende is +om den dood te veroorzaken.</p> +<p>Volgens de meening van jagers en inboorlingen neemt de +Reuzen-ijsvogel de voornaamste plaats in onder de natuurlijke vijanden +van de Zwarte Adder; bovendien wordt hiertoe gerekend een groote +Hagedis, waarschijnlijk een Warane.</p> +<p>Veel doeltreffender dan de werkzaamheid dezer vijanden is het vuur; +ieder jaar wordt het verdorde gras van de weidegronden in brand +gestoken om de vruchtbaarheid van den bodem te verhoogen door de +overblijvende asch: duizenden Vergiftige Slangen en andere schadelijke +dieren worden dan door het vuur gedood. Het is te verwachten, dat het +aantal Slangen verminderen zal, naarmate de bevolking toeneemt en het +land meer geregeld bebouwd wordt.</p> +<hr class="tb"> +<p>De tweede onderfamilie van de Giftandigen omvat de <span class= +"ex">Zeeslangen</span> (<i lang="la-x-bio">Hydrophiinae</i>). Zoo +moeielijk het is de andere afdeelingen van de onderorde der Slangen te +begrenzen, zoo gemakkelijk kan men de Zeeslangen herkennen en van alle +overige onderscheiden: door haar roeistaart kenmerken zij zich zoo +duidelijk, dat zij onmogelijk met andere verward kunnen worden. Bij +oppervlakkige beschouwing gelijken zij meer op Aalachtige Visschen, dan +op Slangen. Haar kop is betrekkelijk klein, het voorste deel van den +romp bijna rolvormig, het overige gewoonlijk zijdelings samengedrukt; +de zeer korte, van weerszijden buitengewoon sterk samengedrukte staart +kan met een loodrecht geplaatste roeiriem vergeleken worden. De +neusgaten zijn aan de bovenzijde van den snuit gelegen in groote +neusschilden; de kleine oogen hebben een ronde pupil. De kop is altijd +met groote, onregelmatige schilden, de romp met kleine schubben +bekleed, die elkander dakpansgewijs bedekken of met randen +aaneengevoegd zijn en zich aan de onderzijde slechts bij uitzondering +in een smalle reeks van buikschilden vervormen. Het gebit van de +bovenkaak bestaat uit korte, gegroefde giftanden, waarachter nog een +aantal kleinere tandjes voorkomen, de onderkaak is over haar geheele +lengte met massieve grijptanden gewapend.</p> +<p>Met het fabelachtige monster, dat niet in de zee, maar af en toe in +de verbeelding van de zeelieden spookt en vervolgens ook in de +nieuwsbladen de ronde doet, hebben de Zeeslangen van de wetenschap +niets gemeen. Geen enkele van de 50 soorten, die men heeft +onderscheiden, bereikt een lengte van 3.5 M.; die, welke meer dan 1 M. +lang zijn, behooren reeds tot de zeer zeldzame uitzonderingen.</p> +<p>Met den opmerkelijken lichaamsbouw van deze Slangen staan haar +verblijfplaats en levenswijze in verband, zoodat deze onderfamilie in +alle opzichten een goed gesloten geheel vormt. Alle Zeeslangen leven, +zooals haar naam aanduidt, uitsluitend in de zee, komen (behoudens +enkele uitzonderingen) nooit op het land en zwemmen evenmin uit eigen +beweging de rivieren op. Alle brengen hare jongen levend ter wereld. +Zij bewonen den Indischen Oceaan en de Stille Zuidzee, van de Kaap de +Goede Hoop en de kusten van Madagaskar tot aan de landlengte van Panama +en van Nieuw-Zeeland tot Japan, vooral echter die gedeelten van den +Oceaan, welke tusschen de kust van Zuid-China en die van +Noord-Australië gelegen zijn. Naar het schijnt, komen zij in aard, +zeden en gewoonten onderling overeen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Platstaarten</span> (<i lang= +"la-x-bio">Platurus</i>) is de romp bijna rolvormig, op den rug +dakvormig; haar schubben- en schildenkleed gelijkt op dat van de andere +Slangen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Van de drie bekende soorten van dit geslacht komt de <span class= +"ex">Geringde Platstaart</span> (<i lang="la-x-bio">Platurus +laticaudatus</i>) het veelvuldigst voor en is het meest bekend. Haar +lengte kan 1 M. bedragen. De grondkleur van de bovenzijde is meer of +minder helder <span class="pagenum">[<a id="xd21e3881" href= +"#xd21e3881" name="xd21e3881">83</a>]</span>blauwachtig of groenachtig +zwart, die van de onderzijde wisselt af van geelachtig tot +guttegomgeel; 25 à 50 zwarte ringen omgeven het geheele lichaam; +een zwarte vlek op de kruin is aan weerszijden door een overlangschen +band verbonden met dwarse vlekken op den achterkop en den nek.</p> +<p>Volgens <span class="sc">Cantor</span> wordt deze soort in de Golf +van Bengalen bij de kust van Pondichery, in de buurt van de Nikobaren, +Andamanen en Molukken, van Timor, Celebes, Nieuw-Guinea en Zuid-China +aangetroffen. Het schijnt, dat zij niet uitsluitend de zee bewoont, +daar men verscheidene exemplaren op de kust gevonden heeft.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Pelamiden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Hydrus</i>) is de kop plat, de snuit zeer lang, de hals dik, +de romp kort, sterk zijdelings samengedrukt, van boven stomp en van +onderen scherp en kort.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Tweekleurige Zeeslang</span> of <span class= +"ex">Plaatjesslang</span> (<i lang="la-x-bio">Hydrus bicolor</i>), is +van boven donker bruinzwart, aan de onderzijde licht geelbruin, +okergeel of citroengeel; beide kleuren zijn scherp van elkander +gescheiden, behalve aan het staartgedeelte, waar zij banden of vlekken +vormen. Zelden wordt het dier meer dan 85 cM. lang.</p> +<div class="figure xd21e3912width"><img src="images/p3083.jpg" alt= +"Tweekleurige Zeeslang (Hydrus bicolor). ⅖ v. d. ware grootte." +width="720" height="564"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Tweekleurige Zeeslang</span> +(<i lang="la-x-bio">Hydrus bicolor</i>). ⅖ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Ook de Plaatjesslang is een van de algemeenste en meest bekende +soorten van haar onderfamilie, daar haar verbreidingsgebied zich +uitstrekt over den Indischen Oceaan en het tusschen de keerkringen +gelegen deel van de Stille Zuidzee. Zij komt veelvuldig voor in de +nabijheid van de kusten van Bengalen, Malabar, Sumatra, Java, Celebes +en Zuid-China, voorts in de Perzische Golf en aan de westkust van +<span class="corr" id="xd21e3923" title= +"Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span>; men heeft haar echter ook +in de buurt van Japan, van Madagaskar en zelfs van de Kaap de Goede +Hoop waargenomen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Roeistaartslangen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Distira</i>) is de kop klein en langwerpig, de romp lang, +van voren dun en rond, van achteren dik en samengedrukt, de staart +breed. Het schubbenkleed is bij de verschillende soorten ongelijk; de +schubben aan het voorste derde deel van den romp zijn altijd echter +dakpansgewijs gerangschikt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Vermelding verdient de Gestreepte <span class= +"ex">Roeistaartslang</span> (<i lang="la-x-bio">Distira +cyanocincta</i>), daar ook zij een van de veelvuldigst voorkomende +Zeeslangen is. Zij kan 1.75 M. lang worden. De grondkleur van de +bovenzijde is olijfgroen; de onderdeelen zijn groenachtig geel. De +teekening bestaat uit 50 à 75 zwarte dwarsbanden, die zeer +verschillend kunnen zijn: de jongen hebben ringen, die dikwijls op het +midden van den buik ineenvloeien, maar, naarmate het dier ouder wordt, +hoe langer hoe meer van de buikzijde terugwijken en hier verflauwen of +zich in vlekken verdeelen, in den regel echter ten slotte tot de +rughelft beperkt blijven en op het midden van den romp het breedst +zijn.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van deze soort reikt van de Perzische Golf +tot aan de Japansche Zee.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Ervaren zeelieden, die den Indischen Oceaan herhaaldelijk doorkruist +hebben en steeds nauwkeurig acht gaven op de hier voorkomende +verschijnselen, beschouwen de aanwezigheid van Zeeslangen als een +kenteeken van de nabijheid van het land, daar deze dieren zich slechts +bij uitzondering ver van de kust verwijderen. Het liefst houden zij +zich op in de breede zeearmen tusschen de eilanden. Waarschijnlijk +trekt het betrekkelijk stille en niet al te diepe water, dat zij hier +vinden, haar zeer aan; de belangrijkste reden voor haar voorkeur zal +echter wel zijn, dat de dieren, die zij tot voedsel gebruiken in deze +gedeelten der zee in overvloed voorkomen. Wel is waar heeft men ze soms +in volle zee aangetroffen, maar dan steeds als afgedwaald beschouwd. In +het jaar 1837 werden de kolonisten van Nieuw-Zeeland op hoogst +onaangename wijze verrast door de ontdekking, dat zich in de nabijheid +van hunne eilanden een groot aantal Zeeslangen ophielden. Gelukkig +bleek de vrees, die door de verschijning van deze vergiftige dieren +opgewekt <span class="pagenum">[<a id="xd21e3952" href="#xd21e3952" +name="xd21e3952">84</a>]</span>werd, ongegrond: de vreemde gasten +verdwenen spoedig weer; misschien zijn zij teruggekeerd naar de +plaatsen vanwaar zij kwamen, misschien in den vreemde omgekomen. Een +dergelijk verschijnsel werd, naar men zegt, ook in de nabijheid van +Panama en bij Kaapstad waargenomen. Voor zoover bekend, is tot dusver +nog nooit een dergelijke Slang naar den Atlantischen Oceaan afgedwaald. +Soms komt het voor, dat deze dieren door den vloed tot in de +kustrivieren worden gevoerd; ook hier neemt men ze echter altijd +slechts gedurende korten tijd waar, daar zij in zoet water niet kunnen +leven. Gevangen Zeeslangen sterven na 2 of 3, of hoogstens 10 dagen, +zelfs wanneer men ze in zeewater houdt. Ook uit andere waarnemingen +blijkt, dat deze Slangen in niet mindere mate zeedieren zijn dan de +Cetaceeën en de Oceaanvogels; buiten de zee kunnen zij niet +bestaan.</p> +<div class="figure xd21e3954width"><img src="images/p3084.jpg" alt= +"Gestreepte Roeistaartslang (Distira cyanocincta). ⅔ v. d. ware grootte." +width="720" height="693"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gestreepte +Roeistaartslang</span> (<i lang="la-x-bio">Distira cyanocincta</i>). +⅔ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Over haar levenswijze zijn, gelijk licht te begrijpen is, de +mededeelingen verre van volledig. In tegenstelling met hare verwanten +uit andere familiën ziet men de Zeeslangen gewoonlijk in grooten +getale bijeen, soms in troepen, die over een zekere uitgestrektheid het +water letterlijk vullen. Zij zwemmen hier met den kop boven water en +doen dit op soortgelijke wijze als andere Slangen; hoewel deze, althans +voorzoover zij slechts tijdelijk in ’t water verblijf houden, +verre bij haar achterstaan, wat lichtheid, vlugheid en bevalligheid van +beweging betreft. Bij stil weder liggen zij schijnbaar slapend, niet +zorgeloos, maar toch ook niet schuw aan de oppervlakte. Soms laten zij +zich door een tusschen haar doorzeilend schip nauwelijks storen, +terwijl een andere maal het geringste gedruisch, dat haar verdacht +voorkomt, de nadering van een boot b.v., tot een algemeene vlucht +aanleiding geeft: terwijl zij naar de diepte duiken, ledigen zij de +longen; een aantal achtereenvolgens naar boven stijgende luchtbellen is +dan het eenige, waaruit haar aanwezigheid blijkt. Dat zij tot +aanzienlijke diepten afdalen, blijkt uit den inhoud van haar maag; ook +heeft men opgemerkt, dat zij geruimen tijd onder water kunnen +blijven.</p> +<p>De Zeeslangen zijn zeer behendige, opvliegende en kwaadaardige +dieren; in haar element bijten zij even woedend als andere Gifslangen +op het land naar iederen werkelijken of denkbeeldigen vijand, zoodat +ook zij in haar drift soms zich zelf wonden toebrengen. Door de +inboorlingen, die het visschersbedrijf uitoefenen, worden zij te recht +zeer gevreesd; haar gif is even werkzaam als dat van de overige +Giftandige Colubriden.</p> +<p>Het voedsel voor de Zeeslangen bestaat uit Visschen en Schaaldieren; +deze vallen aan de jongen, gene aan de volwassenen ten buit. Alle +Zeeslangen zijn zeer vraatzuchtig. Gewoonlijk zijn de bovenste +waterlagen haar jachtgebied; bij stormachtig weer echter jagen zij op +grootere diepten. Bij gevangen exemplaren heeft men kunnen waarnemen, +dat de pupil zich sterk kan vergrooten en verkleinen, zoodat het oog op +zeer verschillende diepten (bij velerlei lichtsterkten) dienst kan +doen. Het volle, niet door het water verzwakte daglicht oefent een zoo +hevige werking op haar oog uit, dat de pupil zich tot een stipje +samentrekt en zijzelf letterlijk verblind zijn, gelijk uit hare +onbeholpen bewegingen blijkt.</p> +<p>Van de voortplanting der Zeeslangen is nog niet veel bekend. De +drachtigheidsduur zal waarschijnlijk ongeveer 7 maanden bedragen. De +jongen verbreken de eischaal bij hun geboorte en beginnen dadelijk de +levenswijze hunner ouders.</p> +<p>Als vijanden van de Zeeslangen heeft men de Oost-Indische Zeearend +en de Haaien leeren kennen. In de maag van Haaien vond <span class= +"sc">Peron</span> geregeld overblijfselen <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e3976" href="#xd21e3976" name="xd21e3976">85</a>]</span>van +Zeeslangen; deze worden hoogst waarschijnlijk gedurende haar slaap door +den Roofvisch gevangen en zonder eenige vrees voor de giftanden door +den wijden slokdarm gestuwd. Niet minder gevaar loopen zij bij hevige +stormen, waardoor zij dikwijls in menigte op het land geworpen worden. +De met ruig gekielde schubben bekleede Zeeslangen zijn dikwijls +begroeid met allerlei wieren, Mosdiertjes enz. en voeren soms een +drijvend woud mede, dat met allerlei vastgehechte Schaaldiertjes +bevolkt is. Dit eigenaardig kleed, dat misschien haar te pas komt bij +het verkrijgen van haar voedsel, wekt in hooge mate onze +belangstelling, daar het een der middelen is, waarvan de natuur zich +bedient om aan laag ontwikkelde zeeplanten en zeedieren een grooter +verbreidingsgebied te verschaffen. Naar het schijnt, spelen de +Zeeslangen hierbij een belangrijke rol en zijn zij in staat om vele van +de wezens, die haar lichaam als woonplaats hebben uitgekozen, over een +grooten afstand te vervoeren.</p> +<hr class="tb"> +<p>De laatste familie van de Slangen is die der <span class= +"ex">Adders</span> (<i lang="la-x-bio">Viperidae</i>); alle hiertoe +behoorende soorten zijn vergiftig en brengen, voorzoover men ze heeft +kunnen nagaan, hare jongen levend ter wereld. Zij hebben een dikken +romp, een platten, dikwijls driehoekigen kop, een korten, stompen +staart, zeer korte bovenkaaksbeenderen, die geen andere tanden dragen +dan ongegroefde, doorboorde, haakvormige giftanden, voorts oogen met +spleetvormige, loodrecht geplaatste pupil. Door deze kenmerken +onderscheiden zij zich doorgaans van de Slangadders, hoewel er +overgangsvormen bestaan, die de omschrijving van deze beide groepen +bemoeielijken.</p> +<p>Duidelijk zijn de beide onderfamiliën, waarin men de Viperiden +verdeelt—de <span class="ex">Echte Adders</span> (<i lang= +"la-x-bio">Viperinae</i>) en de <span class="ex">Groefkopadders</span> +(<i lang="la-x-bio">Crotalinae</i>)—kenbaar aan de diepe groeve +tusschen het neusgat en het oog, die bij laatstgenoemde voorkomt. De +Adders bewonen uitsluitend de Oude Wereld en worden vooral in Afrika +door een groot aantal soorten vertegenwoordigd. Het verbreidingsgebied +van de Groefkopadders omvat Amerika van de Vereenigde Staten tot +Patagonië en strekt zich verder over Azië, westwaarts tot aan +de grenzen van Europa uit.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Als type van het geslacht der <span class="ex">Adders</span> +(<i lang="la-x-bio">Vipera</i>) en van de geheele onderfamilie +beschouwen wij de inheemsche <span class="ex">Adder</span> (<i lang= +"la-x-bio">Vipera berus</i>). Het geslacht kenmerkt zich, doordat de +kruin niet met schilden, maar met schubben bekleed is en er (behoudens +zeldzame uitzonderingen) slechts een enkele reeks van schubben voorkomt +tusschen het oog en de hieronder gelegen bovenlipschilden. De kleur en +teekening van de genoemde soort varieeren zeer sterk: een donkere +zigzagstreep, die zich langs den geheelen rug uitstrekt, is bijna +altijd aanwezig en daarom als kenmerk van belang.</p> +<p>Door haar gestalte onderscheidt de Adder zich van de overige +inheemsche en de meeste Europeesche Slangen; hiervan zijn de naaste +verwanten van de Gewone Adder, de Aspisadder en de Zandadder, +natuurlijk uitgezonderd. De kop is van achteren aanmerkelijk breeder +dan de hals, tamelijk plat en van voren zacht afgerond, de hals +duidelijk begrensd en zijdelings een weinig samengedrukt, de romp +merkbaar dikker dan de hals en even breed als hoog, de rug eenigszins, +de buik sterk afgeplat; de betrekkelijk korte staart wordt in ’t +laatste derde gedeelte van zijn lengte in ’t oog vallend dunner +en loopt in een korte, harde spits uit. De romp neemt van den hals tot +het midden van ’t lichaam langzamerhand in dikte toe en wordt van +hier weer dunner tot aan den staart, waarin hij zonder duidelijk +merkbare afscheiding overgaat. Bij het mannetje is de romp korter en +slanker, de staart daarentegen betrekkelijk langer en dikker dan bij +het wijfje. De lengte van het volwassen mannetje bedraagt ongeveer 60 +cM., zelden 5 cM. meer, meestal minstens evenveel minder; het volwassen +wijfje is in den regel niet meer dan 70, soms echter 81 cM. lang. Alle +schubben hebben een meer of minder duidelijke, overlangsche kiel, die +echter op de reeks, welke aan de buikschilden grenst, slechts flauw +aangeduid is; de onderzijden is met breede dwarsschilden bekleed, die +op den staart een dubbele reeks vormen. Een zeer belangrijk kenmerk +levert het schild, dat de kloakopening bedekt (het aarsschild), daar +het altijd ongedeeld is en dus niet uit twee schubben bestaat; deze +eigenaardigheid komt bij geen andere inheemsche Slang voor (en onder de +Duitsche Slangen alleen nog maar bij de Aspis-adder). Het aantal en de +vorm der kopschilden <span class="corr" id="xd21e4021" title= +"Bron: variëeren">varieeren</span> sterk.</p> +<p>Waarschijnlijk vindt men slechts bij weinige Slangensoorten even +groote individueele verschillen van kleur als bij de Adder. Als regel +kan men echter aannemen, dat de grondkleur van het mannetje met lichte, +die van het wijfje met donkere tinten genuanceerd is; bij genen hebben +dus witte, zilvergrijze, licht aschgrauwe, zeegroene, lichtgele en +lichtbruine, bij deze bruingrijze, roodbruine of olijfgroene, +zwartbruine en dergelijke kleuren de overhand. Hoe verschillend echter +de grondkleur ook zij, een donkere, overlangsche, getakte +„rugband” komt er merkbaar op uit en is slechts bij zeer +donker gekleurde wijfjes en bij de zuiver zwarte variëteit weinig +of niet waarneembaar. Deze band loopt zigzagswijs van den nek tot aan +het puntje van den staart over den geheelen rug, aan weerszijden +vergezeld door een overlangsche reeks van donkere vlekken. Behalve deze +zigzagstreep verdient ook de teekening op den kop, waaraan de Adder den +Duitschen naam „Kreuzotter” dankt, vermelding. Twee +overlangsche strepen, omgeven door ongeregeld geplaatste vlekken en +streepjes, versieren het midden van de kruin en komen hier dikwijls zoo +dicht bijeen, dat zij elkander raken; zij beginnen op het oogschild, +loopen naar het midden van de kruin, worden hier soms door een vlek van +gelijke kleur verbonden, wijken vervolgens weer uiteen en vormen verder +achterwaarts een duidelijken hoek, welks top naar voren is gericht; +deze hoek neemt als ’t ware den eersten scheefhoekigen vierhoek +van de rugteekening tusschen zijne beenen op. De onderdeelen van de +Adder zijn meestal donkergrijs of zelfs zwart; ieder schild vertoont +echter in den regel een aantal geelachtige vlekken van buitengewoon +verschillenden vorm.</p> +<p>Het groote, ronde, vurige oog krijgt door het vooruitstekende +bovenoogschild, waaronder het gelegen is, een eenigszins valsche (of +fiere) uitdrukking en draagt er werkelijk toe bij om de Adder te +kenmerken, vooral wanneer men niet vergeet, dat bij geen enkele andere +inheemsche Slang de pupil een scheeve, van voren en boven naar onderen +en achteren gerichte, overlangsche spleet is. Bij helder zonlicht +krimpt deze spleet tot een nauwelijks merkbare lijn ineen; in het +donker daarentegen verwijdt zij zich zeer sterk. De kleur van het +regenboogvlies is gewoonlijk helder vuurrood, bij donkerkleurige +wijfjes licht roodachtig bruin. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e4028" href="#xd21e4028" name="xd21e4028">86</a>]</span></p> +<p>De donkere variëteit werd lang voor een afzonderlijke soort +(<i lang="la-x-bio">Vipera prester</i>) gehouden. Zorgvuldiger +onderzoekers vonden het echter vreemd, dat bijna alle Adders van deze +kleur wijfjes waren; toen het bovendien bleek, dat hare jongen zich in +geen enkel opzicht van de Gewone Adders onderscheiden, kon er geen +sprake meer zijn van soortverschil.</p> +<p>De Adder heeft een uitgestrekter verbreidingsgebied dan eenige +andere Europeesche Slang en zelfs dan eenige andere landslang, daar het +van Portugal in ’t westen tot het eiland Sachalin in ’t +oosten reikt, in Skandinavië den poolcirkel overschrijdt, terwijl +de zuidelijke grens aan de eene zijde door het midden van Spanje, aan +de andere door het noorden van Perzië loopt.</p> +<p>De Adder komt bij ons het meest voor in hooge veen- en droge +zandstreken van Groningen, Friesland en Drente; ook wordt zij in +Overijsel hier en daar, in Gelderland tusschen Arnhem en Wageningen +(tamelijk zeldzaam) en in de omstreken van Barneveld, in Utrecht in de +omgeving van Zeist en Driebergen, in Noordbrabant nabij Vught en Boxtel +aangetroffen.</p> +<p>In de Alpen ontmoet men haar nog op een hoogte van 2000 M., dus +boven de grens van den groei der loofboomen, in oorden, waar zij +hoogstens gedurende drie maanden van het jaar in de vrije natuur kan +verkeeren, drievierde deel van haar leven daarentegen in winterslaap +moet doorbrengen. Voorwaarden voor haar gedijen zijn goede +schuilplaatsen, een voldoende voeding en zonneschijn; andere eischen +schijnt zij niet te stellen aan de streek, die haar een woonplaats zal +verschaffen. Al wat noodig is voor haar leven, vindt zij op +steenachtige hellingen en rotswanden, indien deze met struikgewas +begroeid zijn, op heiden, in het kreupelhout van bosschen, voor zoover +dit opene, door de zon beschenen plekken bevat, vooral echter op hoogen +veengrond of in steppen. Hier en daar zijn de Adders in zulke oorden +uiterst veelvuldig: in het Brennerstädter-woud in Luneburg werden +gedurende den hooitijd binnen drie dagen op een terrein van slechts +weinige hectaren meer dan 30 van deze Slangen gedood. Om dezelfde reden +zijn sommige heidestreken in Noord-Duitschland berucht; in de omstreken +van Berlijn komen moerassige boschgronden voor, waar de vrouwen, om +zich tegen adderbeten te beveiligen, bij het grasmaaien steeds hooge +laarzen dragen. In het echte bergwoud vindt men geen Adders, hoewel zij +een met hooge boomen begroeid terrein niet vermijden, wanneer de bodem +er met heide begroeid is. Streken, waar zij vroeger niet voorkwamen, +worden langzamerhand door haar ingenomen, wanneer de bodem er zulke +veranderingen ondergaat, dat zij er veiligheid en buit vinden; het +tegenovergestelde verschijnsel heeft plaats, wanneer de omstandigheden +voor haar ongunstiger worden.</p> +<p>De eigenlijke woning van de Adder is een hol, dat zij in den grond +vindt onder boomwortels of in het gesteente, een gat van een Muis of +een Mol, een verlaten woning van een Vos of Konijn, een kloof of iets +dergelijks; de voorkeur geeft zij aan een schuilhoek met een klein, +open plekje in de buurt, geschikt om er haar naar warmte begeerig +lichaam aan de stralen van de zon bloot te stellen. Tenzij de aandrift +tot paring haar opwindt en tot omzwervingen op ongewone tijden noopt, +blijft zij over dag steeds in de nabijheid van haar woning, waarheen +zij in tijd van gevaar terugkeert met een door slaapdronkenheid en +traagheid gematigde haast. Wegens haar voorliefde voor zonneschijn +hebben sommigen de Adder ten onrechte een dagdier genoemd. Alle +nachtdieren, geen uitgezonderd, zijn liefhebbers van zonnewarmte, +hoewel zij het licht schuwen; de Kat en de Uil, die zich eveneens door +de zon laten koesteren, zijn hiervan duidelijke voorbeelden: gevangen +Uilen bezwijken, wanneer men hen gedurende geruimen tijd het genot van +zich aan de zonnestralen bloot te stellen geheel onthoudt. Ook de Adder +kan er niet buiten. Het is voor dit dier, welks temperatuur met die van +de omgeving rijst en daalt, een volstrekte behoefte, uren achtereen +languit in den zonneschijn te liggen, een genot om aan het lichaam de +warmte te verschaffen, die het traag omloopende bloed niet kan +leveren.</p> +<p>Eerst als de schemering aanvangt, begint de Adder haar arbeid, haar +kostwinning, haar jacht. Hiervan kan ieder zich overtuigen, die een +door Adders bewoond hok zóó inricht, dat men, zonder door +de dieren opgemerkt te worden, zien kan, wat zij doen. Ook blijkt dit, +wanneer men op plaatsen, waar Adders veelvuldig zijn, ’s nachts +een vuur aansteekt. De ongewone verlichting trekt de aandacht van de +Adders, die, nu wakker zijnde, nader komen om het vreemdsoortige +verschijnsel te leeren kennen, dicht bij het vuur kruipen, verwonderd +in den gloed kijken en, naar het schijnt, slechts noode zich +verwijderen. Des nachts, met behulp van vuur, kan men veel +gemakkelijker Adders vangen dan over dag, zelfs op plaatsen, waar men +ze ’s middags tevergeefs heeft gezocht.</p> +<p>Wie de Adder nooit anders dan over dag heeft nagegaan, noemt haar te +recht buitengewoon traag, van beweging afkeerig, stompzinnig en +geesteloos, zelfs wanneer men haar met geen andere dieren dan Slangen +vergelijkt; nadat men haar des nachts bespied heeft, zal men van +meening veranderd zijn. Hoewel de Adder ook dan in behendigheid en +snelheid niet wedijveren kan met de slank gebouwde Heiaal of met de +Gladde Slang, is toch van de traagheid, die zij over dag toont, +’s nachts weinig te bespeuren. Zeer opgewekt en levendig kruipt +de gevangen Adder door haar hok of doorkruist, als zij in de vrije +natuur verkeert, in alle richtingen haar jachtgebied; in volkomen +tegenspraak met haar houding gedurende den dag, let zij op al wat er in +haar omgeving voorvalt. Uit waarnemingen en proeven is gebleken, dat +zij zich over een vlakken bodem tamelijk snel voortkronkelt; zij kan +niet klimmen, maar wel, zich bij scheef gegroeide stammen omhoog werken +en weet zich ook in ’t water goed te redden. Het water mijdt zij +trouwens volstrekt niet in die mate, als gewoonlijk aangenomen wordt. +Zij is geen waterdier, zooals de Ringslang en hare verwanten, maar +schuwt toch het water in ’t geheel niet; in een veenstreek, waar +zij niet anders dan zwemmend van de eene droge plek naar de andere kan +komen, gevoelt zij zich zeer goed thuis.</p> +<div class="figure xd21e4047width"><img src="images/p3087.jpg" alt= +"Adder (Vipera berus)." width="478" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Adder</span> (<i lang= +"la-x-bio">Vipera berus</i>).</p> +</div> +<p>De aard van de Adder is, voor zoover wij haar kennen, alles behalve +innemend; de blinde, ontoombare woede, die zij in haar gramschap toont, +wekt inderdaad afschuw. „Eens”, zegt <span class= +"sc">Lenz</span>, „heb ik een Adder een vol uur achtereen +geplaagd; zij hield niet op met te blazen en naar mij te bijten en +bleef nog doorrazen, toen ik er genoeg van had. Zelfs na het wegnemen +van het voorwerp, waarmede men haar plaagde, bijt zij, door woede +vervoerd, dikwijls in de lucht, in hoopjes mos enz., op een door de zon +beschenen plaats zelfs naar haar eigen of een andere schaduw. Haar +lichaam is in dit geval tot een schijf ineengekronkeld; de hals wordt +naar het midden van de schijf teruggetrokken en bij elke beet 15, +hoogstens 30 cM. ver uitgestoken. Door het terugtrekken <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4061" href="#xd21e4061" name= +"xd21e4061">88</a>]</span>van den hals geeft zij altijd het voornemen +om te bijten te kennen; zij bijt bijna nooit zonder zich op deze wijze +voorbereid te hebben en trekt na het bijten even schielijk den hals +terug, tenzij dit onmogelijk is, doordat zij zich vastgebeten heeft. +Zelfs wanneer men haar een voorwerp van de grootte van een Muis +voorhoudt, bijt zij dikwijls mis; bijna alle Vergiftige Slangen missen +niet zelden haar doel. Als de Adder woedend wordt en bijten wil, +bepaalt zij zich niet tot het terugtrekken van den hals, maar steekt +ook (als het voorwerp, waardoor haar toorn wordt opgewekt, niet in haar +onmiddellijke nabijheid is en zij dus den tijd heeft om zich te +bedenken) de tong herhaaldelijk snel uit, ongeveer zoo ver als de +lengte van den kop bedraagt; intusschen gloeien hare oogen; de tong, +die vóór het bijten slechts zelden het voorwerp aanraakt, +blijft gedurende het bijten verborgen. De Adder zal, als zij plotseling +door een vijand verrast wordt en oogenblikkelijk bijt, slechts zelden +vooraf sissen; des te meer en des te heviger hoort men dit geluid, +indien zij meer bedenktijd heeft en haar toorn tot grooter hoogte +stijgt. Het sissen of blazen geschiedt in den regel met gesloten bek en +wordt veroorzaakt door een ongewoon krachtige uit- en inademing; het +bestaat uit twee verschillende en toch onderling overeenkomende +geluiden, die elkander ongeveer in dezelfde tijdruimte opvolgen als het +uit- en inademen van den mensch. Steeds blaast de Adder, als zij +toornig is, zich sterk op, zoodat zelfs magere exemplaren er dik en vet +uitzien. In nog hoogere mate geschiedt dit, wanneer men haar in +’t water werpt; in dit geval wordt door de opgenomen lucht haar +soortelijk gewicht verminderd. Zij is altijd op haar hoede en +onmiddellijk tot aanval en verdediging gereed. Daarom zal men haar +bijna altijd, zelfs bij de minst mogelijke stoornis, met scheef +opgeheven kopje te zien krijgen. Hoewel haar gezicht over dag zeer +slecht is, maakt zij toch wel degelijk verschil tusschen de voorwerpen, +die in haar nabijheid komen; men kan zich licht overtuigen, dat zij het +liefst naar warmbloedige dieren en van deze weder het liefst naar +Muizen bijt. Wanneer een Adder in een zeer helderen, glazen bak, wordt +opgesloten, zal men zien, dat zij veel liever den kop beweegt naar de +bloote hand, indien deze tegen den buitenkant van het glas wordt +gehouden, dan naar een mouw, een stokje, enz.</p> +<p>„Gevangen Adders, die een ruime kist bewonen, leven in vrede +met allerlei kleine dieren behalve met Muizen; Hagedissen, Vorschen en +Vogeltjes, die aan het gezelschap van den Adder gewoon waren geraakt, +heb ik dikwijls rustig op haar zien zitten om zich in de zon te +koesteren; ook in de vrije natuur heb ik wel Adders aangetroffen, +waarop Hagedissen zich hadden neergevleid. Andere Slangen en +Hazelwormen gaan eveneens gaarne naast, op en onder de Adder liggen en +behandelen haar dus als ware zij een soortgenoot. Dat Kevers over haar +lichaam loopen, schijnt haar niet te hinderen; van haar kop schudt zij +hen af, zonder boos te worden.</p> +<p>„Algemeen verbreid is de meening, dat de Adder springen kan en +in gramschap haar tegenstander zelfs over een grooten afstand vervolgt. +Zoomin ik als mijn slangenvanger hebben ooit iets van dien aard gezien +of vernomen van personen, die goed met Adders bekend zijn. Wanneer de +Adder plotseling overvallen wordt, terwijl zij uitgestrekt op den grond +ligt, kan het voorkomen, dat zij zich den tijd niet gunt om het geheele +lichaam schijfvormig op te rollen, maar zich bepaalt tot het +terugtrekken van den hals en onmiddellijk daarna met het doel om te +bijten den kop schielijk vooruitwerpt; het gebeurt soms, dat deze +beweging ook het overige lichaam een weinig vooruit doet gaan.</p> +<p>„De Adder, die tusschen gras of struikgewas verborgen ligt en +door den voorbijganger niet opgemerkt zou worden, indien zij zich +stilhield, verraadt dikwijls in blinde woede haar aanwezigheid door +woest te sissen en te bijten, zoodat de wandelaar haar dikwijls eerst +bespeurt, nadat zij hem in ’t been of althans in den broek of in +de laarzen gebeten heeft. Soms vlucht zij na den eersten of tweeden +beet; soms sluipt zij weg zonder eenige daad van vijandschap, zoodra +zij menschen in haar nabijheid bemerkt. Des nachts, als zij volkomen +wakker is, handelt zij waarschijnlijk in den regel op de laatstgenoemde +wijze. Dit verklaart het opmerkelijk feit, dat gedurende den nacht +zulke aanvallen veel zeldzamer voorkomen dan men vermoeden zou, al +houdt men rekening met het minder drukke verkeer op de liefste +verblijfplaatsen der Adders na zonsondergang.<span class="corr" id= +"xd21e4069" title="Niet in bron">”</span></p> +<p>De Adder voedt zich bij voorkeur, maar niet uitsluitend met +warmbloedige dieren; Muizen heeft zij liever dan eenigen anderen buit. +Het meest hebben de Aard- of Akkermuizen van haar te lijden, +„daar zij de langzaamste en goedaardigste van alle inheemsche +Muizen zijn, veel minder de vlugge, sluwe Veldmuizen. Spitsmuizen +worden niet verschoond. Hoewel ik nog nooit een Mol in de maag van een +Adder heb gevonden, twijfel ik er volstrekt niet aan, dat zij bij +’t ontdekken van een nestje vol jongen, smakelijk smullen zou van +dezen vetten buit.” Dat zij de Muizen niet slechts boven, maar +ook onder den grond vangt, blijkt uit de onderzoekingen van +<span class="sc">Lenz</span>, die in de maag van de door hem ontlede +Adders dikwijls jonge, volkomen onbehaarde Muizen of Spitsmuizen vond, +welke niet anders dan uit het onderaardsche nest verkregen kunnen zijn. +Het is volstrekt niet onwaarschijnlijk, dat de Adder vele nesten +plundert van Vogels, die op den grond broeden. Men kan dit afleiden uit +het geschreeuw en de van groote onrust getuigende bewegingen der oude +Vogels bij het zien van een Adder. Vorschen eet de Adder vermoedelijk +slechts in geval van nood, Hagedissen alleen gedurende haar jeugd.</p> +<p>Evenals andere Slangen, kan de Adder zonder bezwaar geruimen tijd +vasten; des te meer voedsel gebruikt zij, wanneer haar jacht gelukkig +was.</p> +<p>Het zomerleven van de Adder begint eerst in April, ofschoon men haar +bij gunstige weersgesteldheid reeds omstreeks het midden van Maart +buiten haar winterherberg ziet; bij uitzondering, als het buitengewoon +zacht weer is, vertoonen enkele exemplaren zich reeds vroeger, zelfs +midden in den winter, in de open lucht. In de als winterverblijf +dienende holen vindt men in den regel tamelijk vele Adders bijeen. Een +arbeider te Ees bij Assen vond, terwijl hij bezig was veen te hakken, +den 7en December 1852, op een plekje grond ter grootte van 1 +M<sup>2</sup> 56 Adders; achtereenvolgens werden op hetzelfde stuk land +meer dan 500 Adders gedood. (<span class="sc">Maitland.</span>)</p> +<p>Volgens de onderzoekingen van <span class="sc">Lenz</span> paren de +Adders eerst, als zij bijna haar vollen wasdom bereikt hebben; geen van +de exemplaren, welker lichaam rijpe eieren bevatte, was korter +<span class="corr" id="xd21e4092" title="Bron: den">dan</span> 50 cM. +Het aantal jongen hangt af van den leeftijd en de grootte van het +wijfje: bij jonge wijfjes bedraagt het 5 of 6, bij anderen 12 à +14 of zelfs 16. Nauwelijks is het ei gelegd, of het daarin aanwezige +jong strekt zich, <span class="pagenum">[<a id="xd21e4095" href= +"#xd21e4095" name="xd21e4095">89</a>]</span>verscheurt de fijne +eischaal en kruipt er uit. Bij de geboorte heeft het lichaam een lengte +van 18 à 23 cM. of nog iets meer en in ’t midden een dikte +van ongeveer 1 cM. De kop, de schilden, schubben, tanden, tandscheeden, +enz. hebben denzelfden vorm als bij de volwassen dieren; het lichaam is +echter met een zeer fijne, doorzichtige, los aanliggende opperhuid +bekleed, waardoor de kleur veel lichter schijnt. Weinige minuten of +uren na de geboorte wordt deze opperhuid afgeworpen; de vervelling is +dus de eerste belangrijke verrichting van het zelfstandige dier. Uit +proeven en waarnemingen blijkt, dat Adders, weinige minuten nadat zij +uit het ei zijn gekomen, reeds een dier vergiftigen kunnen.</p> +<p>De Adder blijft in de vrije natuur boosaardig tot aan haar einde; +hetzelfde geldt van het gevangen dier. Hoewel zij haar zinnelooze woede +mettertijd eenigszins bedwingt en minder dikwijls bijt dan in den +beginne, laat zij zich nooit werkelijk temmen. Daar men haar nooit kan +leeren niet meer naar haar verzorger te bijten, blijft de omgang met de +Adder steeds gevaarlijk. Opmerkelijk is het, dat gevangen exemplaren +zelfs bij de zorgvuldigste verpleging slechts bij uitzondering voedsel +aannemen. Wel geschiedt dit soms, wanneer men haar hok op zulk een +wijze inricht, dat <span class="corr" id="xd21e4099" title= +"Niet in bron">het</span> zoo getrouw mogelijk een van hare +lievelingsplekjes in de vrije natuur nabootst. In den regel echter +wijden deze dieren zich aan den hongerdood; men kan ze zelden langer +dan 9 maanden behouden.</p> +<p>Hoewel van alle inheemsche Slangen de Adder het krachtigst medewerkt +tot de verdelging van schadelijke dieren, is niemand haar dankbaar voor +de diensten, die zij bewijst; ieder tracht haar te dooden waar en hoe +hij kan. Geen enkel inheemsch dier verdient deze onmeedoogende +vervolging zoozeer als de Adder. Nog steeds komen gevallen voor van +menschen, die aan de gevolgen van een adderbeet gestorven zijn of +hierdoor in gevaar hebben verkeerd. Vele van deze gevallen blijven +onbekend; hun aantal kan dus niet met juistheid opgegeven worden. +<span class="sc">Linck</span>, die het gemiddeld aantal sterfgevallen +van menschen door adderbeten voor Duitschland op 2 per jaar stelt en +het aantal van hen, die gebeten worden, maar er het leven afbrengen, op +40 begroot, is waarschijnlijk niet ver van de waarheid. <span class= +"sc">I. Blum</span> deelt mede, dat, volgens geloofwaardige door hem +verzamelde berichten, gedurende de jaren 1879–1888 in Duitschland +17 sterfgevallen tengevolge van adderbeten voorgekomen zijn. +Vergiftigingen zonder doodelijken afloop komen zeer dikwijls voor; niet +zelden brachten zij ernstige ziekteverschijnselen en zelfs een +langdurig lijden teweeg. Door een enkel druppeltje addergif kan een +lang leven vergiftigd worden.</p> +<p>Ieder, die uit overdreven genegenheid voor de dieren de Slangen in +<span class="corr" id="xd21e4113" title= +"Bron: beschermimg">bescherming</span> neemt, bezondigt zich aan de +menschen. Beter zou het zijn, dat alle Slangen, de schuldige zoowel als +de onschuldige, uitgeroeid werden, dan dat één mensch +door den beet van een vergiftige Slang het leven verliest, of door haar +helsch vergif tot een onafgebroken lijden wordt gedoemd. Het is daarom +dringend noodig, dat bescherming worde verleend aan de natuurlijke +vijanden van de Adder, vooral aan de Bunzing, den Egel en den +Slangenbuizerd, en dat geen kwartier worde gegeven aan het venijnig +ongedierte! Het is wenschelijk, dat ieder onderwijzer zijne leerlingen +bekend make met de Adder, hun leere om zonder gevaar voor zichzelf zulk +een dier te dooden, als zij het vinden. Ieder vader zou zijne kinderen +kunnen vertellen, dat een enkele flinke slag met een stokje op de +ruggegraat van de Adder haar het leven doet verliezen, hoe taai dit +overigens ook zij! Laten zij echter nimmer de roekeloosheid begaan van +het gevelde dier op te nemen, wanneer zij onbekend zijn met de +voorzorgsmaatregelen, die hierbij in acht genomen moeten worden; het +dier behoudt nog lang nadat het den doodelijken slag ontvangen heeft, +het vermogen om zich te bewegen; de gevaarlijkheid van de giftanden +blijft onverminderd bestaan, nadat de kop van den romp gescheiden is. +De afgehouwen slangenkop bijt nagenoeg even woedend om zich heen als +vroeger, toen de Slang nog leefde; minuten, ja zelfs een half uur na de +onthoofding richt hij zich nog steeds naar de zijde, van waar hij zich +bedreigd acht; hieruit blijkt, dat de weinig omvangrijke en niet zeer +ontwikkelde hersenen nog zeer lang haar werkzaamheid behouden. Het gif +verliest zijn schadelijke werking volstrekt niet door den dood van het +dier; zelfs het gedroogde gif, dat weder geweekt werd, is nog in staat +om het bloed van een Zoogdier te bederven. Voorzichtigheid moet dus +ingeprent worden aan ieder, die den lust en den wil openbaart om mede +te werken tot vermindering van het aantal Vergiftige Slangen.</p> +<p>Over de behandeling van hen, die het ongeluk hadden door een Adder +gebeten te worden, verwijzen wij naar hetgeen hierover vroeger werd +medegedeeld.</p> +<p class="tb"></p> +<p>In het zuidwesten van Europa wordt de Adder gedeeltelijk vervangen +door een verwante soort, die meer dan eenige andere aanspraak heeft op +den naam „<i lang="la-x-bio">Vipera</i>”, daar zij aan de +Romeinen der oudheid het meest bekend was en door hen „<i lang= +"la-x-bio">Vivipara</i>” (de levendbarende) werd genoemd. Zij +wordt gewoonlijk als het type van het geslacht <i lang= +"la-x-bio">Vipera</i> aangezien; de eigenaardigheden, waardoor zij zich +van onze Adder onderscheidt, zijn echter van zoo ondergeschikt belang, +dat men de slangenkenners, die beide—de Gewone Adder en de +<span class="ex">Aspis-adder</span> (<i lang="la-x-bio">Vipera +aspis</i>, <i lang="la-x-bio">V. Redii</i>)—als onderafdeelingen +van dezelfde soort aangemerkt willen hebben, niet terstond ongelijk kan +geven. Terwijl bij de Gewone Adder de voorkop met duidelijke schildjes +bekleed is, bestaat bij de Aspis-adder de bedekking van dit +lichaamsdeel uit platte of een weinig dakvormig uitpuilende schubben, +waaronder er zelden meer dan één is, die zich door haar +grootte eenigszins van de overige onderscheidt. De Gewone Adder heeft +gewoonlijk één rij van kleine schubjes tusschen het oog +en de bovenlipschilden; bij de Aspis-adder komen altijd twee dergelijke +reeksen van schubjes voor. Bovendien is de spits van den snuit bij de +laatstgenoemde een weinig verheven en de kant van den snuit boven de +teugelstreek scherper. In deze opzichten verschillen beide Adders +standvastig van elkander, overigens komen zij overeen; slechts na +nauwkeurige onderzoeking en vergelijking vallen de kenmerken in +’t oog, die ons veroorloven de eene van de andere te +onderscheiden.</p> +<p>De Aspis-adder bereikt bijna volkomen dezelfde grootte als de Gewone +Adder, maar heeft meestal een eenigszins meer gedrongen lichaamsbouw en +een breederen kop. Op den rug ziet men niet, of althans veel zeldzamer +dan bij de Gewone Adder, een samenhangende, getakte band, maar +eenvoudig groote, vaneengescheiden vlekken, die echter geheel op +dezelfde wijze gerangschikt zijn als die, welke den rugband van de +Gewone Adder vormen. De grondkleur, waarop de donkere teekening +uitkomt, kan ook hier verschillende tinten vertoonen, van effen +witachtig grijs tot aschgrauw of grijsgroen en van lichtbruinachtig tot +koperrood of bruinzwart varieeren. Evenals bij de <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4143" href="#xd21e4143" name= +"xd21e4143">90</a>]</span>Gewone Adder, zijn ook bij de Aspis-adder, de +mannetjes gewoonlijk lichter van kleur dan de wijfjes.</p> +<p>De Aspis-adder bewoont een groot deel van Frankrijk, komt in +Zwitserland veelvuldig voor in de Jura en in eenige deelen van de +kantons Waadtland, Wallis en Zuid-Tessino, is in Italië, met +inbegrip van Sicilië, doch met uitzondering van Sardinië de +algemeenste van alle Vergiftige Slangen, wordt echter reeds in +Dalmatië en Griekenland en in Noord-Afrika niet meer aangetroffen. +Binnen de grenzen van Duitschland beperkt zich haar verbreidingsgebied +tot Lotharingen en het zuiden van het <span class="corr" id="xd21e4147" +title="Bron: Scharzwald">Schwarzwald</span>. In Oostenrijk heeft men +haar met zekerheid slechts in Tirol herkend.</p> +<p>In aard en gewoonten gelijkt de Aspis-adder zeer veel op de Gewone. +Hare bewegingen zijn langzaam en zeer plomp. Zij is bevreesd voor den +mensch, tracht hem te ontvluchten en maakt van hare +verdedigingsmiddelen alleen dan gebruik, wanneer men haar vlucht +verhindert, haar aanraakt of den voet op haar zet; ook bijt zij in den +stok of in andere voorwerpen, die men gebruikt om haar te vangen. +Waarschijnlijk gebruikt zij hetzelfde voedsel als de Gewone Adder en +maakt dus bij voorkeur op verschillende soorten van Muizen jacht.</p> +<p>Ook in gevangenschap gedraagt zij zich als haar bij ons inheemsche +verwante. Nooit slaagt men er in haar eenigszins te temmen; hoewel na +een verblijf van eenige maanden in het hok haar opgewektheid verminderd +is, tracht zij nog een half jaar na het verlies van haar vrijheid haar +verzorger te bijten. Zelden kan men haar bewegen voedsel te gebruiken; +eenige van <span class="sc">Wyders</span> gevangenen bleven 16 maanden +lang zonder voedsel, hoewel zij dikwijls water dronken. Evenals de +Gewone Adder spuwt zij, kort nadat men haar gevangen heeft, het nog in +de maag aanwezige voedsel uit. Een zeer dik exemplaar, dat bij gebrek +aan een andere bewaarplaats in een herberg een waterkaraf tot woning +kreeg, had tot verrassing der toeschouwers den volgenden morgen een +grooten Mol bij zich. Het verwijderen van dit doode dier kostte meer +moeite dan er noodig was geweest om de Adder met den door haar +verzwolgen buit in de flesch te brengen. De Aspis-adder leeft in de +vrije natuur zoowel als in de kooi met andere Slangen in vrede; deze +vreezen haar niet. Tegen Huismuizen en Ratten neemt zij echter dadelijk +een dreigende houding aan. De door haar gebeten Muis sterft aan deze +enkele wonde binnen 5 minuten, een Rat eerst na 20 minuten en zelden +zonder vooraf wraak te nemen op haar vergiftigen vijand.</p> +<p><span class="sc">Francesco Redi</span> (in 1697 als lijfarts van den +<span class="ex">Groothertog van Toscane</span> te Pisa overleden) +heeft de ongegrondheid aangetoond van de meeningen der ouden, die de +zetel van het vergif van de Aspis-adder in de galblaas, het speeksel en +zelfs in de spits van den staart zochten. Uit zijne proeven bleek de +vergiftige werking van het gele vocht, dat bij levende en doode dieren +in de slijmvliesscheeden van de groote bovenkaakstanden gevonden wordt. +<span class="sc">Fontana</span> heeft in het einde van de 18e eeuw deze +onderzoekingen voortgezet. Hij liet meer dan 4000 dieren bijten door +Aspis-adders, waarvan meer dan 3000 exemplaren voor deze proefnemingen +dienst deden. Met alle bekende tegenmiddelen werden proeven genomen, +niet slechts bij een enkel dier, maar bij vele te gelijk; de slotsom +van al deze onderzoekingen was, dat strikt genomen van geen der +bedoelde middelen genezing kan worden verwacht. <span class= +"sc">Fontana</span> was van oordeel, dat de beet van één +Aspis-adder niet voldoende zou zijn om een mensch te dooden, maar dat +hiervoor wel 5 of 6 beten vereischt worden: ongelukkig is deze meening +onjuist gebleken; ons zijn wel niet vele, maar toch eenige gevallen +bekend van menschen, die aan de gevolgen van één +adderbeet stierven.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een derde Europeesche Vergiftige Slang, de <span class= +"ex">Zandadder</span> (<i lang="la-x-bio">Vipera ammodytes</i>), is +kenbaar aan een eigenaardigheid van de spits van den snuit, die een met +schubben bedekt, zacht hoornachtig verlengstuk draagt, dat op een +kegelvormige wrat gelijkt. Van onze Adder verschilt zij, door de +bedekking van den kop, waarop zich evenals bij de vorige soort, behalve +de bovenoogschilden, geen groote platen bevinden. Door gestalte en +zelfs door kleur en teekening vertoont deze Adder met de beide vorige +soorten een groote overeenkomst. Evenals bij deze, is ook bij haar de +grondkleur zeer veranderlijk, meestal geelbruinachtig, doch ook wel +grijsachtig wit, bij enkele exemplaren in meerdere of mindere mate rood +getint, bij sommige zelfs fraai rozerood. De teekening bestaat uit een +bruinen, getakten band, die in den nek begint, zich over den geheelen +rug en den staart uitstrekt en uit langwerpige, ruitvormige vlekken is +samengesteld, die ieder door twee overstaande hoeken met de vorige en +de volgende verbonden zijn. De rugband is aan weerszijden begrensd door +een zwarte lijn en komt hierdoor beter uit. De schilden van de +onderzijde zijn op geelachtigen grond zwart gestippeld en gevlekt. De +grondkleur kan zeer verschillend en de rugband meer of minder duidelijk +zijn, steeds echter is de Zandadder gemakkelijk te herkennen aan het +uitwas op haar neus. De staart is van onderen bij de spits vurig +steenrood van kleur. Exemplaren van 95 cM. lengte behooren tot de +zeldzaamheden; toch is deze Adder over ’t algemeen eenige cM. +langer dan hare reeds genoemde verwanten.</p> +<p>De Zandadder bewoont Italië, het Oostenrijksche Alpengebied, +Istrië, Dalmatië, het zuiden van Hongarije en Zevenburgen, +het Grieksche schiereiland en nagenoeg alle Grieksche eilanden, +Turkije, Syrië, Klein-Azië en Turksch- zoowel als +Russisch-Armenië.</p> +<p><span class="sc">E. Schreiber</span> noemt de Zandadder een +volslagen nachtdier; zelfs in oorden, waar zij tot de algemeenste +Slangen behoort, ontmoet men haar over dag meestal slechts zelden. Het +liefst nog verlaat zij over dag haar schuilplaats na een warmen +onweersregen, vooral wanneer deze onmiddellijk gevolgd wordt door +zonneschijn. Des nachts daarentegen komt zij geregelder te voorschijn; +vooral bij lichte maan kan men haar op geschikte plaatsen dikwijls in +grooten getale zien rondkruipen om voedsel te zoeken. Niet overal +trouwens kiest deze Slang hetzelfde terrein tot woonplaats; in vele +gewesten, o. a. in de Zuidelijke Alpen en den Karst, treft men haar +uitsluitend in kalksteengebergten aan, vooral in dorre, met struikgewas +schaars begroeide oorden; op het Balkan-schiereiland daarentegen is zij +vooral in de wijnbergen veelvuldig. In de echte vlakten zal zij +trouwens slechts zelden voorkomen; meer algemeen ontmoet men haar +althans in heuvelachtige of bergachtige streken.</p> +<p>Volgens <span class="sc">Erber</span> voedt de Zandadder zich met +Muizen, Vogels en Hagedissen; de Vogels weet zij zeer listig te +besluipen; de argelooze gevederde zanger krijgt dikwijls te midden van +zijn gezang een doodelijken beet. „Meestal jammerlijk schreeuwend +verheft de gewonde Vogel zich nog eens in de lucht; onmiddellijk daarna +stort hij echter ter aarde, sterft binnen weinige minuten en wordt door +de Slang verzwolgen.”</p> +<p>De eerste Zandadders, die <span class="sc">Effeldt</span> kreeg, +werden hem toegezonden met de opmerking, dat zij in de <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4197" href="#xd21e4197" name= +"xd21e4197">91</a>]</span>gevangenschap nooit voedsel aannemen; het +tegendeel bleek echter juist bij deze exemplaren; één van +hen greep en verzwolg zonder aarzeling de Muis, die in het hok geworpen +werd. Later gebeurde hetzelfde herhaaldelijk; enkele exemplaren +onderscheidden zich zelfs door vraatzucht, ontnamen het voedsel aan +hunne soortgenooten en verwanten, scheurden zwakkere individuën +onder woedend gesis de half verzwolgen Muizen uit den bek en +verzadigden zich, terwijl de andere gebrek moesten lijden. Doode Muizen +werden niet versmaad, ten slotte geraakten de Slangen zoozeer gewoon +aan dit voedsel, dat zij het niet meer noodig achtten hare wapens te +gebruiken bij het grijpen van een Muis, om ’t even of deze dood +was of niet.</p> +<p>De Zandadder leeft in zeer goede harmonie met andere Slangen, ook +met de niet-vergiftige; over ’t geheel genomen is zij een +betrekkelijk vreedzaam dier, dat zich om andere dieren, natuurlijk met +uitzondering van Muizen en Vogels, in ’t geheel niet bekommert, +zoolang men haar met vrede laat. Jegens haar verzorger toont zij van +den aanvang af minder lust tot bijten dan de Gewone Adder; bovendien +wijzigt zij haar gedrag tot op zekere hoogte naar de omstandigheden, +laat zich althans in meerdere mate temmen dan haar inheemsche verwante +en behoort derhalve tot de weinige Vergiftige Slangen, die den +dierenliefhebber werkelijk eenige voldoening schenken. Toch blijft ook +zij altijd gevaarlijk.</p> +<p>„Mijn ervaring over de werking van haar beet op +menschen,” verhaalt <span class="sc">Erber</span>, „bepaalt +zich tot één enkel geval, dat ongelukkigerwijs mijn vrouw +betreft. Ik deel deze gebeurtenis met hare eigene woorden mede. +„Gedurende de afwezigheid van mijn man had ik te zorgen voor de +voedering van de gevangen Reptiliën en Amphibiën en voor het +schoonhouden hunner hokken. Om de Zandadders met versch water te +voorzien, plaatste ik de drie kooien, waarin zij zich bevonden, op een +tafel, opende ze een voor een en stak aan de gevaarlijke dieren met een +langen tang hun waterbak toe. Intusschen werd er aan de deur gescheld; +ik verwijderde mij om de deur te openen, maar vergat in mijn haast het +hok van de Adders te sluiten. Toen ik weer in de kamer kwam, zag ik tot +mijn grooten schrik, dat een van de Zandadders reeds met de helft van +haar lichaam buiten de kooi was gekropen. Verschrikt en beangst, wist +ik niet, wat te doen, had niet zooveel overleg om met de tang het +gevaarlijke dier in de kooi terug te brengen, maar vatte het +onbedachtzaam met de hand aan en wierp het weer in het hok. Dit duurde +slechts een oogenblik; maar hoe vlug ik ook te werk was gegaan, toch +was de Adder, toen ik de kooi sloot, vergramd opgesprongen en had mij +in den linker arm gebeten. Ik werd door den plotselingen aanval van de +Slang zoo verschrikt, dat ik mijn wonde een tijdlang wezenloos +aanstaarde. In ’t eerst was er niets bijzonders aan te zien; het +was eenvoudig een zeer kleine schram, zooals een naald zou kunnen +veroorzaken. Het volslagen afwezig zijn van pijn stelde mij gerust; ik +achtte de zaak niet gevaarlijk. Kort daarna werd ik echter door een +duizeling bevangen en gevoelde mij zoo onpasselijk, dat ik moest gaan +zitten; tevens gevoelde ik een hevige, stekende pijn op de gebeten +plaats; deze begon, gelijk ik toen eerst zag, groenachtig te worden, +tevens kromp de schram in ’t midden van de vlek in. Daar de pijn +voortdurend toenam, kwam ik tot de overtuiging, dat het geraden was een +van de gewelddadige middelen aan te wenden, die bij de behandeling van +dergelijke wonden gebruikelijk zijn, namelijk het uitsnijden, uitzuigen +of uitbranden van de gebeten plek. Ik nam dus met de tang een +strijkijzerbout, die juist in het vuur lag, en drukte dezen dapper +tegen de wonde. Er ontstond op de gebrande plaats een groote, donker +gekleurde blaar, door vele kleinere, roodachtige blaren omgeven. Daar +de spanning van de huid weldra onuitstaanbaar werd, knipte ik de blaar +door; er kwam een vuil, zwartachtig vocht uit, dat ik ondanks de hevige +pijn zoo volledig mogelijk uit de wonde drukte. Deze werd daarna +zorgvuldig verbonden en was tot mijn niet geringe blijdschap na verloop +van 8 dagen volkomen genezen.”</p> +<div class="figure xd21e4206width"><img src="images/p3091.jpg" alt= +"Zandadder (Vipera ammodytes). ½ v. d. ware grootte." width= +"709" height="606"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Zandadder</span> (<i lang= +"la-x-bio">Vipera ammodytes</i>). ½ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Dat niet alle gevallen zoo gunstig afloopen, blijkt uit de +mededeelingen van <span class="sc">Erhard</span>. „Voor de +Grieksche wijngaardeniers, die gewoonlijk barrevoets hun arbeid +<span class="pagenum">[<a id="xd21e4220" href="#xd21e4220" name= +"xd21e4220">92</a>]</span>verrichten en meer bepaaldelijk voor de +kinderen wordt de Zandadder niet zelden noodlottig. Haar gif heeft een +veel heviger werking dan dat van de Italiaansche Aspis-adder, zoodat +van haar beet in ’t warme jaargetijde voor een kind of een zwak +mensch doodelijke gevolgen te duchten zijn. Gelukkig is zij zeer traag. +Daar zij nooit uit eigen beweging aanvalt, maar alleen bijt, wanneer +men bij toeval op haar trapt, zou men haar onschadelijk kunnen noemen, +indien de menschen, ondanks hun vrees voor deze Slang, zich niet met +echt Grieksche onbezonnenheid aan hare beten blootstelden.”</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een van de grootste, gevaarlijkste en meest bekende Adders van de +tropische en gematigde gewesten van Afrika is de <span class= +"ex">Pofadder</span> (<i lang="la-x-bio">Vipera arietans</i>). Zij +bereikt een lengte van 1.47 à 1.63 M.; de laatstgenoemde maat +zal wel nooit door deze soort overschreden worden. Niet ten onrechte +wordt zij een van de leelijkste van alle Slangen genoemd; dit geldt +echter slechts van haar vorm, niet van haar kleur. <span class= +"sc">Günther</span> zegt: „Men heeft de Adders de Padden +onder de Slangen genoemd; deze vergelijking wordt het best +gerechtvaardigd door op de Pofadder te wijzen.” Werkelijk +herinnert deze Slang door haar platten en breeden kop met ver +uitpuilende oogen en door haar wanstaltig dik lichaam aan een Pad. Tot +op zekere hoogte varieeren haar kleur en teekening; bijzonder in +’t oogvallend zijn deze afwijkingen echter niet, wanneer men +bedenkt, dat de Pofadder, evenals iedere andere Slang, kort na de +vervelling de zuiverste kleur vertoont. De aanvankelijk helder zandgele +grondkleur van den romp wordt tot aan de volgende vervelling allengs +donkerder; dit geschiedt in sommige gevallen sterker dan in andere. De +rug prijkt met hoefijzervormige, donkere banden, waartusschen lichte +velden overblijven; ook op den kop komen dergelijke teekeningen voor. +De onderzijde is lichtgeel met zwarte vlekken.</p> +<p>De Pofadder bewoont geheel Afrika bezuiden 17° N.B.; aan de +westkust is zij algemeen, in het zuidoosten nergens zeldzaam, in het +binnenland waarschijnlijk overal verbreid, nader bij de zuidspits komt +zij minder overvloedig voor.</p> +<p>De naam van deze Slang is ontleend aan het hevige gesis, dat zij +voortbrengt, zoodra zij gestoord of, wat op ’t zelfde neerkomt, +tot gramschap vervoerd wordt. Zij blaast zich dan gewoonlijk zoo sterk +op, dat de omvang van haar romp bijna verdubbelt. Tevens verheft zij +den kop tot 30 cM. boven den bodem, volgt met gloeiende oogen iedere +beweging van den naderenden tegenstander en wacht het gunstige +oogenblik af om den kop naar voren te werpen.</p> +<p>Over het leven van de Pofadder in vrijen toestand is weinig bekend; +misschien levert het niet veel opmerkelijks op. Zij onderscheidt zich +door haar traagheid, beweegt zich uiterst langzaam en maakt alleen als +zij bijten zal, een bliksemsnelle beweging in de richting van haar +prooi, waarbij het lichaam meestal min of meer om zijn as draait. Over +dag ligt zij gewoonlijk stil in de struiken of in het lange gras +verborgen, des nachts kruipt zij rond en komt dan met het doel om +Muizen te vangen dikwijls in de nabijheid van woningen, hetwelk niet +zelden aanleiding geeft tot ongelukken. Een vrouw in de Transvaal, die +in het donker naar buiten ging, trapte bij het verlaten van haar huis +op een vóór de deur liggende Pofadder, werd gebeten en +stierf in den loop van den volgenden dag. Nog meer gevaar levert deze +Slang op voor het grazende, kleine vee of voor Jachthonden, daar zij +zich te weer stelt, als zij door struiken gedekt is.</p> +<p>De voeding, waarschijnlijk ook de voortplanting van de Pofadder, zal +wel niet veel verschillen van die der overige Adders. Ook zij maakt +uitsluitend jacht op allerlei soorten van klein wild, waarschijnlijk +vooral op Ratten, Muizen, Aardeekhoorntjes en dergelijke Knaagdieren; +nu en dan vangt zij ook wel een Vogel, die onbedachtzaam zijn +gevaarlijken vijand nadert.</p> +<div class="figure xd21e4243width"><img src="images/p3092.jpg" alt= +"Pofadder (Vipera arietans). ⅕ v.d. ware grootte." width="720" +height="553"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Pofadder</span> (<i lang= +"la-x-bio">Vipera arietans</i>). ⅕ v.d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Een woedende Pofadder levert een schrikwekkend schouwspel op. +„Eens”, verhaalt <span class="sc">Drayson</span>, +„zag ik een wijfje van deze soort op het toppunt van woede. Zij +was met hare jongen door eenige Kaffers uit haar schuilhoek, een +omgevallen boomstam, opgejaagd en was blijkbaar van zins zich te +verdedigen. De Kaffers besloten de geheele familie te dooden, maar +<span class="pagenum">[<a id="xd21e4258" href="#xd21e4258" name= +"xd21e4258">93</a>]</span>waagden het niet in de nabijheid van het +woedende dier te komen. Toevallig kwam ik kort na het vinden van het +Slangennest bij de toen nog besluitelooze mannen, leidde den aanval, +liet hen groote steenen aanbrengen en met deze den strijd aanvangen. Na +weinige minuten was het doldriftige dier met zijne jongen gedood; alle +werden op een hoop hout gelegd en verbrand, om te verhoeden, dat een +der barrevoets loopende mannen, toevallig op een adderkop trappend, +zich zou wonden aan de giftanden, die nog lang na den dood hun +doodelijke werking behouden”.</p> +<p><span class="sc">Drayson</span> noemt het een opmerkelijk feit, dat +in Zuid-Afrika, waar het krioelt van Vergiftige Slangen, deze dieren +zoo zelden een ongeluk veroorzaken. Voor een groot deel is dit +misschien een gevolg van de vreesachtigheid der Slangen; de Pofadder +evenwel behoort niet tot die soorten, welke haar heil in de vlucht +zoeken, als een mensch haar nadert: over dag laat zij dit na uit +traagheid en des nachts uit domheid of boosaardigheid, of omdat zij te +zeer overtuigd is van de onfeilbaarheid harer wapens. Meestal echter +reist men in Zuid-Afrika te paard of in een wagen en is hierdoor beter +nog dan de inboorling door zijn scherpzichtig oog tegen de Slangen +beveiligd; bovendien zijn de gevaarlijkste soorten van Slangen eerst na +zonsondergang wakker en wordt de reis slechts zelden gedurende den +nacht voortgezet. In ’t open veld overnachtend, wordt het kamp +omringd met een kring van vuren, die de Vergiftige Slangen wel is waar +aanlokken, maar toch het binnenste van het kamp tegen hen beveiligen; +daar de dieren, naar mij bij ervaring gebleken is, wijselijk omkeeren, +als zij zeer dicht bij de vlam gekomen zijn.</p> +<p>Van alle Adders, die men tot dusver in gevangenschap heeft gehouden, +neemt de Pofadder misschien het gemakkelijkst voedsel aan. Het is niet +moeielijk de eischen, die zij aan het leven stelt te bevredigen. Een +warm hok, welks vloer met zand of kiezelsteentjes bestrooid is en af en +toe een voor haar geschikte buit zijn voldoende. Men ziet haar daarom +zeer dikwijls in dierentuinen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Geen der Vergiftige Slangen heeft naast de Aspis meer de aandacht +van de ouden getrokken dan de Egyptische <span class= +"ex">Cerastes</span> of <span class="ex">Gehoornde Adder</span> +(<i lang="la-x-bio">Cerastes cornutus</i>), behoorende tot een +gelijknamig geslacht, dat zich van het vorige onderscheidt door de +kleine, halvemaanvormige neusgaten, het soms aanwezige, soms +ontbrekende, stekelige hoorntje boven het kleine oog, maar vooral door +de schubben, die aan de zijden van den romp op schuinsche rijen staan +en ieder voorzien zijn met een stompe, korte kiel, die den top van de +schub niet bereikt. De bedoelde, veelvuldig voorkomende en meest +bekende soort bereikt een lengte van hoogstens 65 cM. en verraadt zich +op het eerste gezicht als een kind der woestijn, daar de kleur van haar +schubbenkleed als ’t ware een afspiegeling is van die van het +zand; zij is meer of minder levendig geel met bruinachtige tint en +prijkt met bruine, hoekige of rondachtige dwarsvlekken.</p> +<div class="figure xd21e4279width"><img src="images/p3093.jpg" alt= +"Gehoornde Adder (Cerastes cornutus). ½ v. d. ware grootte." +width="720" height="556"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gehoornde Adder</span> (<i lang= +"la-x-bio">Cerastes cornutus</i>). ½ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Het beeld van den Cerastes komt in de heilige schrijftaal van de +oude Egyptenaars veelvuldig voor, daar zijn oorspronkelijke naam +„Fi” later gebruikt werd om de klank F voor te stellen.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van deze Adder strekt zich uit over geheel +Noord-Afrika, met uitzondering van Marokko, en over Steenachtig en +Gelukkig Arabië; het reikt echter voorbij den woestijngordel. Zij +leeft hoofdzakelijk in de woestijn, over dag steeds geheel onder het +zand verborgen op plaatsen, waar wijd en zijd in ’t rond geen +water te vinden is; haar kruipen veroorzaakt door het over elkander +wrijven der schubben een hoorbaar gedruisch. Dat zij een nachtslang is +vermoedde reeds <span class="sc">Bruce</span>; daar ook hij de ervaring +opdeed, dat zij ’s nachts op het kampvuur afkomt. Op geen van +mijne jachttochten in de woestijn of de steppe heb ik er een gezien; +des nachts echter heb ik mij dikwijls aan haar geërgerd. Men moet +ervaren hebben, wat het zeggen wil, een dagreis in de woestijn achter +den rug te hebben, om te begrijpen, hoe zeer men dan naar rust +verlangt. Van ’s morgens vroeg tot tegen den middag en van +’s namiddags tot zonsondergang heeft men op den rug van een +weerbarstigen Kameel gezeten, de aanhoudend droge lippen met den +<span class="pagenum">[<a id="xd21e4295" href="#xd21e4295" name= +"xd21e4295">94</a>]</span>lauwwarmen, stinkenden inhoud van de +waterzakken bevochtigend, de kwellingen van den honger tot zwijgen +brengend met een weinig rijst, met moeite weerstand biedend aan de +hitte van den dag en met smachtend verlangen uitziend naar het +nachtleger in het zand: eindelijk wordt de plaats bepaald, waar het +reisgezelschap den nacht zal doorbrengen. De Kameelen worden ontladen; +over een ondiepe kuil in den grond, die door het afgraven van de +bovenste zandlaag verkregen is, wordt een tapijt gelegd: ieder stopt +zich een pijp en gaat zitten bij het hoogopvlammend vuur, dat +intusschen is aangestoken. Ieders gemoed verkeert in een behagelijke +stemming; zelfs de kok, die ons schraal avondmaal begint gereed te +maken, neuriet zijn eentonig lijfdeuntje. Plotseling wordt dit door een +luiden vloek afgebroken. „Wat is er aan de hand, +jongen?”—„Dat Allah ze verderve, haar en haar vader +en haar gansche geslacht en ze verbanne naar den diepsten afgrond der +hel! Een Slang, Heer; maar zij braadt al in ’t +vuur!”—Het geheele kamp komt in rep en roer; ieder wapent +zich met een tang, gaat zitten op een baal goederen of op een kist en +wacht hier de ongenoode bezoekers af. Daar komen ze aankruipen, soms +wel bij dozijnen. Wie had kunnen denken, dat er in den omtrek zoovele +Gehoornde Adders leven!—Voorzichtig gaat nu eens deze, dan weer +gene met een ijzeren tang in de hand het giftige gedierte na, pakt het +te rechter tijd in den nek en knijpt den tang stijf dicht, opdat de +buit hem niet zal ontkomen. Midden in het helder brandende vuur werpt +hij den vervloekten zoon der hel en bespiedt met boosaardig genot zijn +doodsstrijd.</p> +<p>Waarmede de Gehoornde Adder te midden van de woestijn zich eigenlijk +voedt, is moeilijk te zeggen. Mogelijk maken op plaatsen, waar geen +Muizen zijn, Hagedissen haar voornaamste voedsel uit. Zeker weet men, +dat zij ook op Vogels jaagt.</p> +<p>In de gevangenschap schikt de Gehoornde Adder zich even goed als een +van hare verwanten. Verbazend lang kan zij vasten: zonder bezwaar kan +zij een half jaar lang zonder voedsel blijven. In de kooi zoowel als in +de vrije natuur woelt zij, indien hiervoor gelegenheid bestaat, haar +geheele lichaam onder het zand, zoodat slechts de oogen, de beide +hoorntjes en misschien hier en daar nog eenige plaatsen van de ruglijn +zichtbaar blijven. Door eigenaardige, zijwaartsche bewegingen van de +ribben, door den romp afwisselend te verbreeden en samen te trekken en +bij elke verbreeding het zand op zijde te schuiven, bedelven zij zich; +deze bewegingen volgen echter zoo snel opeen, dat voor het in den grond +kruipen meestal niet meer dan 10, hoogstens 20 seconden noodig zijn. +Het is niet onwaarschijnlijk, dat kleine Vogels de maar eventjes boven +het zand uitstekende hoorntjes voor het uiteinde van een Worm of van +een larve aanzien en voor deze vergissing met hun leven moeten +boeten.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Een andere in Egypte voorkomende Adder—de <span class= +"ex">Efa</span> (<i lang="la-x-bio">Echis carinata</i>)—, die tot +het geslacht der <span class="ex">Zandrateladders</span> behoort, zou +op het eerste gezicht licht met den Cerastes verward kunnen worden: bij +beide is het lichaam betrekkelijk slank en vormen de schubben op de +zijden van den romp schuinsche, op het midden van den rug rechte +reeksen. In hoofdzaak stemt de Efa met de leden der beide vorige +geslachten overeen; zij verschilt van hen vooral door de bekleeding van +de onderzijde van den staart, die uit één reeks van +schilden bestaat, terwijl deze bij de overige Adders twee reeksen +vormen.</p> +<p>De Efa is een kleine, maar sierlijke Slang van hoogstens 60 cM. +lengte en een sterk varieerende zandkleur: op een meer of minder +lichten, bruingelen grond komen onregelmatige, donkerbruine of zwarte +banden, streepjes, stippels of andere teekeningen voor; de onderzijde +daarentegen is lichtgeel, effen of bruin gestippeld. Men heeft deze +soort aangetroffen in geheel Noord-Afrika, Palestina, Arabië, +Perzië, de Aralo-Kaspische steppen en Voor-Indië. Ook zij +wordt door de slangenbezweerders voor hunne vertooningen gebruikt.</p> +<p>De Efa, hoe klein zij ook is, behoort tot de prikkelbaarste, +opvliegendste en gevaarlijkste Adders. In enkele provinciën van +Indië, vooral in Sind, schrijft men aan haar de meeste van de +sterfgevallen door slangenbeten toe; vooral de veldarbeiders hebben +veel van haar te lijden. Haar grootte in aanmerking genomen, is zij +buitengewoon driftig en strijdlustig; zelfs wanneer zij slechts op +zelfverdediging bedacht schijnt, is zij steeds geneigd om een +tegenstander, hoe groot en sterk deze ook moge zijn, hare giftanden te +laten voelen. Door proefnemingen is de krachtige werking van haar gif +gebleken; een door haar gebeten Hoen stierf na 4 minuten, een ander +binnen ongeveer 2 minuten, een Hond in 4 uren.</p> +<hr class="tb"> +<p>De <span class="ex">Groefkopadders</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crotalinae</i>) hebben aan weerszijden van den snuit +tusschen de neusgaten en de oogen een diepe groeve, een blinden zak, +die zoomin met den neus als met de oogen in verbinding staat. Bovendien +onderscheiden deze Slangen zich van de Echte Adders door den slankeren +vorm van het lichaam en meestal ook door de grootere lengte van den +soms voor ’t klimmen geschikten staart. De kop is eivormig of +stompdriehoekig, van achteren verbreed, duidelijk van den hals afgezet; +de neusgaten zijn aan de zijden van den snuit gelegen; de middelmatig +groote oogen hebben een vertikaal geplaatste, spleetvormige pupil. Het +schubbenkleed stemt in hoofdzaak met dat van de Echte Adders +overeen.</p> +<p>De <span class="ex">Groefkopadders</span>, waarvan men ongeveer 60 +soorten kent, komen het talrijkst voor in het Oostersche Rijk, +ontbreken geheel zoowel in het Ethiopische als in het Australische Rijk +en worden in het Noordelijke Rijk van de Oude Wereld slechts door +weinige soorten vertegenwoordigd, die Tartarye, Tibet, Noord-China, +Japan en Formosa bewonen; een grooten rijkdom van vormen ontwikkelt +deze onderfamilie echter in de Nieuwe Wereld, vooral in +Noord-Amerika.</p> +<p>De levenswijze van de Crotalinen komt in hoofdzaak overeen met die +van de Adders, hare naaste verwanten; evenals deze, zijn zij volslagen +nachtdieren, die den dag slapend of sluimerend doorbrengen en dan in +hare schuilplaatsen verborgen blijven, of vóór deze gaan +liggen om zich aan den weldadigen invloed der zonnestralen bloot te +stellen; het schijnt echter, dat zij, althans sommige van haar, minder +traag zijn dan de Echte Adders. Verscheidene soorten van Groefkopadders +klimmen; enkele, die aan haar groene kleur als boomdieren kenbaar zijn, +brengen haar leven in de twijgen door; andere zijn in ’t zwemmen +bijna even bekwaam als de Zwemslangen en maken vooral op Visschen +jacht; de meeste echter verlaten den bodem niet en voeden zich met +allerlei kleine Zoogdieren en Vogels. Haar voortplantingswijze komt +volkomen overeen met die der Viperinen, daar ook bij haar de eieren +zich in het lichaam van de moeder <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e4336" href="#xd21e4336" name="xd21e4336">95</a>]</span>zoover +ontwikkelen, dat de jongen onmiddellijk na het leggen de eischaal +verbreken.</p> +<p>Hoewel de Groefkopadders over het algemeen, wat gevaarlijkheid en +boosaardigheid betreft, wel niet veel boven de Echte Adders zullen +uitmunten, worden zij meer gevreesd dan alle overige Slangen; werkelijk +mag men hare giforganen het hoogst ontwikkeld achten. Het gevaar, +waarmede sommige den mensch bedreigen, moge overdreven voorgesteld +zijn, eenige, en wel vooral de vreeselijke Lanskopslang en de +Boschmeester, schijnen den schrik te rechtvaardigen, die door haar naam +verwekt wordt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De meest bekende Groefkopadders zijn de <span class= +"ex">Ratelslangen</span> (<i lang="la-x-bio">Crotalus</i>); van alle +overige onderscheiden zij zich door het aanhangsel, dat zij aan het +einde van den staart dragen, den zoogenaamden „ratel”, over +welks beteekenis men tevergeefs allerlei gissingen heeft gewaagd. Zij +bestaat uit een meer of minder groot aantal ineengeschoven, een weinig +samengedrukte, hoornachtige, holle kegels; iedere kegel vertoont aan +zijn buitenste oppervlakte drie verhevenheden, is met de spits naar het +staarteinde gericht en wordt gedeeltelijk overdekt door den daarachter +gelegen kegel, die zich aan twee der drie genoemde verhevenheden +vasthecht, doch er zoo los mede verbonden is, dat alle kegels +bewegelijk zijn en over elkander wrijven kunnen. Blijkbaar is deze +ratel een opperhuidsvorming, ongetwijfeld niets anders dan een reeks +van overblijfselen van vroegere vervellingen. Met zijn ontwikkeling en +groei was men tot voor korten tijd niet voldoende bekend. Bij gevangen +Ratelslangen, die men verscheidene jaren achtereen heeft nagegaan, werd +wel een vergrooting, maar geen vermeerdering van het aantal leden van +den ratel waargenomen; het blijkt dus, dat het aantal leden jaren lang +onveranderd kan blijven. De onderstelling van eenige onderzoekers, dat +bij de vervelling een nieuw lid gevormd wordt, doordat de opperhuid van +het vóór den ratel gelegen deel van de buikzijde van den +staart zich omkrult en niet afvalt, maar zich naar de reeds aanwezige +kegels vervormt, is in overeenstemming met de waargenomen feiten; niet +bij elke vervelling echter schijnen de voorwaarden voor de vorming van +een nieuw lid van den ratel aanwezig te zijn. In allen gevalle zijn +voor de ontwikkeling van den ratel vele jaren noodig. 15 à 18 +kegels aan één ratel behooren reeds tot de groote +zeldzaamheden; ook is het niet zeker, dat een dergelijk dier dit aantal +nog zal kunnen vergrooten. De meest samengestelde ratel, die men heeft +waargenomen, telde volgens <span class="sc">A. Günther</span> 21 +leden.</p> +<p>De overige eigenaardigheden van de Ratelslangen vallen veel minder +in ’t oog. Haar kop is van boven en van voren met meer of minder +talrijke, groote schilden, overigens echter, evenals het geheele +bovenzijde van den romp, met langwerpig ruitvormige, gekielde schubben +bedekt; de onderzijde is met breede schilden bekleed, de hals (evenals +bij alle Adders) duidelijk begrensd, de romp is krachtig en (in +vergelijking met dien van andere Vergiftige Slangen) tamelijk slank, de +giforganen zeer ontwikkeld.</p> +<p>De Ratelslangen komen uitsluitend voor in Noord- en Zuid-Amerika. +Zij bewonen bij voorkeur dorre, zandige, of steenachtige woestenijen, +vooral zulke, die met lage struiken begroeid zijn; hier houden zij +echter meer van de nabuurschap van waterstroomen dan van watervrije +plaatsen.</p> +<p>Evenals bij de meeste van hare verwanten, is ook bij de Ratelslangen +het geven van een algemeen geldige beschrijving van een soort +moeielijk; daar de kleur en de teekening van hare leden buitengewoon +vele afwijkingen kunnen vertoonen. Ter onderscheiding van de soorten +let men daarom vooral op de schilden van den kop.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De Noord-Amerikaansche <span class="ex">Ratelslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crotalus durissus</i>) heeft, behalve de groote +wenkbrauwschilden boven ieder oog, op het voorste gedeelte van den +snuit nog twee paar groote schilden, waartusschen kleinere zijn +ingeschoven. De grondkleur van de bovendeelen is dof grijsbruin; de +teekening bestaat soms uit drie rijen van groote, onregelmatige +vlekken, soms uit dwarsbanden, die van voren en van achteren hoekig +begrensd zijn en op den donker gekleurden staart onduidelijk worden; de +onderzijde is op geelachtig witten grond met kleine, zwarte stippels +geteekend. Zeer oude wijfjes bereiken, naar men zegt, bijna 2 M. +lengte; exemplaren van 1.6 M. behooren echter reeds tot de +zeldzaamheden.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Ratelslang strekt zich van de Golf van +Mexico noordwaarts tot 46° N.B. uit. Alleen in de westelijke +Vereenigde Staten reikt het zoo ver; volgens alle berichtgevers komt +deze Slang aan de oostzijde hoogstens tot bij het Champlain-meer voor. +„Men mag aannemen”, zegt <span class="sc">Geyer</span>, +„dat zij niet meer thuis behoort in streken, waar wegens +veelvuldige nachtvorsten gedurende den zomer geen maïs verbouwd +kan worden”.</p> +<p>Het liefst bewoont de Ratelslang gewesten, waar rotsachtige, zonnige +of in ’t algemeen woeste terreinsverhoogingen aan vruchtbare, +grasrijke dalen, rivieren, beken of weiden met bronnen grenzen; alleen +wanneer een sterke dauw geregeld de uitgestrekte vlakte verfrischt, +vindt men haar in deze streken, anders niet. Voor weersveranderingen is +deze Slang zeer gevoelig: zij verandert daarom reeds in den loop van +den dag bijna ieder uur van verblijfplaats. Op den fraaien, helderen +morgen van een heeten dag baadt zij zich in den dauw en kiest daarna +een geschikt plekje uit op een pad of op een breeden steen om zich door +de zon te laten verwarmen of drogen. Later, gedurende de middaghitte, +zoekt zij droge, beschaduwde plaatsen op, waar zij rustig kan liggen, +maar verwijdert zich ook dan niet ver van het door de zon beschenen +terrein. Als het verscheidene nachten achtereen niet gedauwd heeft, +vindt men haar dikwijls aan den rand van poelen en stroomen; doch +alleen als zij aan ’t jagen is, begeeft zij zich werkelijk te +water. Voor regen is zij zeer gevoelig. Hare woningen zijn +verschillend, al naar zij zich in bebouwde streken of in wildernissen +ophoudt. Hier woont zij gezellig in zoogenaamde +„herbergen”, daar steeds afzonderlijk; hier neemt zij holen +van andere dieren in bezit, daar behelpt zij zich met schuilhoeken. De +holen, waarvan zij gebruik maakt, worden gegraven door Prairiehonden, +Aardeekhoornen, Ratten, Muizen en zelfs door Oeverzwaluwen, hoewel de +laatstgenoemde voor de groote Reptiliën bijna ontoegankelijk +schijnen te zijn. De Ratelslang, kan echter met de stevige schubben van +kop en romp zeer gemakkelijk in de vaste aarde of in losse zandsteen +boren, als hierin reeds een gang aanwezig is, die eenvoudig verwijd +moet worden.</p> +<p>In de nabijheid van door menschen bewoonde oorden vindt men haar +zelden of nooit in grooten getale, tenzij gedurende den paartijd, in +het einde van April of het begin van Mei. Hier houdt zij zich op in +spleten en kloven van rotsen, in muren en onder gebouwen, <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4379" href="#xd21e4379" name= +"xd21e4379">96</a>]</span>in holle boomen en onder platte steenen, in +houtmijten en in takkebossen; zelfs vindt men haar onder den vloer van +woningen, in de schuilplaatsen van Ratten en Muizen. Waarschijnlijk +hangt de keuze van haar winterkwartier, evenals bij andere Slangen, +zeer dikwijls van toevallige omstandigheden af. Het dier, dat door een +warmen Octoberdag nog eens uit zijn „herberg” gelokt en +door de plotseling invallende koude verrast wordt, ziet zich genoopt, +de schuilplaats, die het naast bij de hand is, als winterbed te +gebruiken; daarom vindt men in de prairiën dikwijls onder enkele +steenen in ’t open veld Ratelslangen, die hier met gevulde maag +den winter willen doorbrengen. Haar winterslaap gelijkt volkomen op +dien van andere Reptiliën, met dit verschil, dat deze, indien +zulks mogelijk is, een droge, afgesloten plaats tot winterkwartier +kiezen.</p> +<div class="figure xd21e4381width"><img src="images/p3096.jpg" alt= +"Ratelslang (Crotalus durissus). ¼ v. d. ware grootte." width= +"720" height="504"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Ratelslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crotalus durissus</i>). ¼ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De meeste onderzoekers noemen de Ratelslang buitengewoon traag en +langzaam van beweging; <span class="sc">Palissot de Beauvois</span> +zegt zelfs, dat zij minder kwaadaardig is dan de meeste andere Slangen, +nooit uit eigen beweging een dier aanvalt, dat zij niet als voedsel +noodig heeft, en nooit bijt, tenzij men haar opgeschrikt of aangeraakt +heeft. „Dikwijls ben ik haar op een afstand van slechts weinige +centimeters voorbijgegaan, zonder dat zij de geringste neiging toonde +om mij te bijten. Ik werd haar aanwezigheid steeds vooraf gewaar door +het geluid van haar ratel. Terwijl ik mij zonder haast verwijderde, +verroerde zij zich niet en liet mij den tijd een stok af te snijden om +haar te dooden”. Dit bericht is slechts voorwaardelijk juist, +daar het betrekking heeft op de houding van de Slang gedurende haar +rusttijd; als zij werkelijk wakker is, gedraagt zij zich anders. +„De Ratelslang”, zegt <span class="sc">Geyer</span>, +„beweegt zich snel, zonder zich zeer te vermoeien, te krommen of +te buigen; hierdoor schijnt haar beweging langzamer dan deze blijkt te +zijn, wanneer men let op den weg, dien zij in een bepaalden tijd +aflegt. Op haar prooi werpt zij zich met toenemende snelheid, zoodat +deze ten slotte op die van een Vogel gelijkt. Zoo zag ik eens bij een +boerderij in Missouri een Ratelslang uit een boom naar beneden +schieten, een jong Hoen bij den vleugel grijpen en zoo snel naar een +kale rotspunt dragen, dat ik haar nauwelijks volgen kon. Een gemikte +steenworp bracht haar tot stilstand: zij kronkelde zich om haar +slachtoffer en liet het met den bek los, maar beet het, toen ik mij +stil hield, in den kop. Ten tweeden male door een steen getroffen, liet +zij haar buit nogmaals los, vatte hem vervolgens weer bij den vleugel +en hief hem tamelijk hoog op, als ’t ware om zich te vermaken met +zijn doodsangst. Weldra toonde zij neiging om verder te gaan, werd goed +geraakt door een steen, liet het halfdoode Hoen varen en kronkelde zich +ineen om haar vijand het hoofd te bieden. Toen doodde ik haar”. +<span class="sc">Audubon’s</span> beschrijving stemt met dit +bericht overeen en maakt ook melding van de geschiktheid van de +Ratelslang om te klimmen. Liever nog dan in de boomen, begeeft zij zich +te water, hoewel zij de gelegenheid hiervoor waarschijnlijk niet zoekt. +Dat zij soms over meren of rivieren zwemt en zich in ’t water +zeer snel beweegt, werd reeds veel vroeger door <span class= +"sc">Kalm</span> opgemerkt. „Zij ziet er dan als ’t ware +opgeblazen uit en drijft ook als een blaas op den waterspiegel. Het is +niet raadzaam haar hier aan te vallen, daar de ervaring leert, dat zij +geneigd is om plotseling in het vaartuig te springen”.</p> +<p>Het voedsel van de Ratelslang bestaat uit kleine Zoogdieren, Vogels +en Amphibiën, vooral Vorschen. Of zij werkelijk soms een door haar +gegrepen dier omstrengelt en het zonder te bijten op gelijke wijze als +een niet-vergiftige Slang dooddrukt, of integendeel, na het bijten +altijd rustig de uitwerking van haar gif afwacht, durf ik niet +beslissen; het laatste acht ik echter het waarschijnlijkst. Men zegt, +dat zij na een overvloedig maal een buitengewoon sterke, onaangename +lucht verbreidt, die niet slechts voor dieren met fijn bewerktuigd +reukorgaan, maar ook voor den mensch duidelijk waarneembaar is. +Verscheidene onderzoekers ontkennen dit, door anderen wordt het ten +stelligste bevestigd. Dat er iets van waar moet zijn, kan men afleiden +uit het feit, dat dieren met de aanwezigheid van Ratelslangen bekend +worden, zonder ze te kunnen zien; Paarden b.v. worden plotseling +schichtig en springen op zij, wanneer zij zulk een Slang op een afstand +van verscheidene schreden voorbijgaan.</p> +<p>In het begin van de lente komen de Ratelslangen, <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4408" href="#xd21e4408" name= +"xd21e4408">97</a>]</span>na van huid gewisseld te hebben, schitterend +met hare levendigste kleuren, levenslustig en met gloeiende oogen, uit +hare winterkwartieren te voorschijn. Mannetjes en wijfjes zwerven over +de opene, zonnige plekken van het bosch rond; bij een ontmoeting +omstrengelen zij elkander en vormen griezelige kluwens, die uit 20, 30 +of meer Slangen bestaan. De koppen zijn in alle richtingen naar buiten +gekeerd, de kaken opengesperd, een luid gesis en geratel weerklinkt. In +deze houding blijven zij verscheidene dagen op dezelfde +plaats.—De eieren worden in Augustus gelegd, weinige minuten +daarna verbreken de jongen de hen omhullende schaal, zonder dat de +moeder zich verder om haar kroost bekommert. „Slechts +éénmaal”, schrijft <span class="sc">Geyer</span>, +„was ik in de gelegenheid om het uitkomen van jonge Ratelslangen +waar te nemen. In de maand Augustus bij een bezoek aan een verlaten +Mormonen-kolonie aan den Missouri zag ik een oude Ratelslang zich +koesteren in de zon vóór den ingang van een hut. Bij mijn +komst kroop zij onder den drempel, waar ik een kleine Ratelslang van +ongeveer 15 cM. lengte opmerkte. Ik stiet met een stok onder den +drempel, hoorde, hoe het oude dier zich ratelend verwijderde, maar zag +verscheidene jongen en vond, nadat ik den drempel, een groot blok hout, +had weggewenteld, ongeveer 40 eieren tusschen eenige steenen in den +drogen grond; vele daarvan waren reeds door de jongen verlaten. De +eieren waren verschillend van vorm, iets kleiner dan die van Duiven en +vaal van kleur. De pas geboren Slangetjes toonden reeds een +opmerkelijken lust tot bijten. Dat de Ratelslang in tijd van gevaar +hare jongen in den bek neemt, is stellig een fabel; hier zou zij reden +gehad hebben om haar kroost op deze wijze te beschermen; zij deed het +niet, maar vluchtte”.</p> +<p>„De ergste vijand van de Ratelslangen is een zeer strenge +winter, vooral wanneer deze vroeg en plotseling invalt. Uitgestrekte +overstroomingen gedurende het voorjaar zijn voor haar niet minder +nadeelig, zoo ook bosch- en steppenbranden. Het is wel eens gebeurd, +dat geheele districten door strenge winters, overstroomingen of brand +verlost zijn geraakt van de Ratelslangen, die zich hier vroeger in +grooten getale ophielden”. Volgens vele berichten, ook uit +lateren tijd, zijn de Zwijnen in dezelfde richting werkzaam. +„Zoodra een Zwijn een Slang ziet”, bericht <span class= +"sc">Brown</span>, „schiet het er luid knorrend op toe, zet haar, +nog voordat zij heeft kunnen bijten, een poot op den nek, stampt met de +overige pooten en vreet het verpletterde dier op. De Indianen zijn met +de vijandschap tusschen de Zwijnen en de Slangen zeer goed bekend; meer +dan eens heb ik een Indiaansche vrouw bij de kolonisten om een stuk +versch varkensvleesch hooren vragen, dat zij zich bij het bessenplukken +om de hand wilde binden, om zich tegen de beten van Ratelslangen te +beveiligen. Het zou zelfs kunnen zijn, dat de dikke speklaag het Zwijn +tegen het doordringen van het gif in het bloed behoedt”. Een +beter beschuttingsmiddel acht <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> +de slijkkorst, waarmede het Zwijn zich bij het wentelen in modderpoelen +bedekt en de door vuil en hars aaneenklevende borstels, die de huid als +’t ware met een pantser voorzien. Wanneer evenwel het dier +werkelijk krachtig genoeg gebeten wordt, sterft het.</p> +<p>Volgens <span class="sc">Geyer</span> hebben de Wezels, Opossums en +Dassen ten onrechte den naam van Ratelslangen-verdelgers gekregen. +„Niet minder onbetrouwbaar zijn de verhalen over de jacht, die de +Roofvogels op Ratelslangen maken. Behalve de Buizerd of de Gier zijn de +Roofvogels te zwak om met goed gevolg dezen strijd te voeren. Een Valk +met gaffelstaart, die een ijverig vervolger van Ratelslangen heet te +zijn, trof ik veelvuldig aan op plaatsen, waar ik zelden een Ratelslang +zag; het is echter wel mogelijk, dat deze Vogel jonge Slangen +verslindt. Zeer vele Ratelslangen worden op de landwegen gedood, zoowel +toevallig als opzettelijk. Zij komen hier om zich in de zon te +koesteren, gaan in het wagenspoor liggen en worden onder de wielen +verpletterd. Ieder geeft zich gaarne de moeite van het paard te stappen +om het aantal dezer leelijke dieren te verminderen. In hun nabijheid +heb ik een zekere huivering nooit kunnen overwinnen, hoewel ik dikwijls +Ratelslangen ontmoet en er vele gedood heb, slechts +éénmaal, n.l. in de punt van den schoen, gebeten en dus +nooit gewond werd. Wie in Amerika voor een Ratelslang uit den weg gaat, +doet dit slechts met de bedoeling om een steen of een stok te zoeken om +haar te dooden. Zij wordt dus niet zeer gevreesd; zelfs kleine knapen +gaan haar te lijf. Deze onophoudelijke vervolging heeft haar doel niet +gemist; in de bewoonde gewesten van Noord-Amerika behooren Ratelslangen +tot de zeldzaamheden.” Volgens <span class="sc">Castelnau</span> +worden in alle gewesten, die men in kultuur wil brengen, vooraf groote +klopjachten gehouden om er de Ratelslangen zooveel mogelijk uit te +roeien. Bij een dergelijke jacht werden, naar dezelfde reiziger +bericht, in de buurt van het Georges-meer op één dag 400 +exemplaren gedood. Volgens <span class="sc">Geyer</span> schuwen de +aasetende dieren het lijk van de Ratelslang, met uitzondering van een +soort van Kevers. Onder de blanke bewoners van Amerika vindt men enkele +waaghalzen, die Ratelslangen met de bloote hand aanvatten. Een zoon van +den beroemden generaal <span class="sc">Clarke</span>, die deel +uitmaakte van de karavaan, waarmede <span class="sc">Geyer</span> het +Rotsgebergte bezocht, had steeds zijne zakken vol met ratels. Zoodra +hij een Ratelslang zag, liep hij haar na, zette haar den linkervoet op +den kop, rukte haar met de rechterhand den ratel af en liet haar +vervolgens los; toch werd hij nooit gebeten. Meer ontzag hebben de +inboorlingen voor de Ratelslang. De Sioux, Dacotas of Nadowessiërs +dooden haar niet, maar roemen haar list en beschouwen een ontmoeting +met haar als een gunstig voorteeken. Wegens deze slangenvereering +hebben hunne erfvijanden hun den naam „Naddowessjoe” +gegeven, die Ratelslang beteekent. De naam Sioux is eenvoudig de +laatste lettergreep van dit woord. Bij geen der andere Indianenstammen +komt de bedoelde religieuse slangenvereering voor, ook niet bij de +Slangenindianen of Sjosjonen.</p> +<p>Vele dieren kennen en vreezen de Ratelslang. De Paarden en Runderen +schuwen haar en vluchten, zoodra zij haar opmerken; de Honden houden +haar staande, maar blijven op een eerbiedigen afstand; Vogels laten een +luid angstgeschreeuw hooren, zoodra zij haar opmerken.</p> +<p>Verscheidene waarnemers hebben beweerd, dat de Ratelslang steeds +gewoon is te ratelen, voordat zij bijt; dit is echter niet geheel +juist. „Bij het langzaam kruipende dier,” zegt <span class= +"sc">Geyer</span>, „sleept de ratel over den grond; de vluchtende +Slang heft het uiteinde van den staart op, maar maakt aanhoudend +hetzelfde ratelende geluid als vroeger; alleen als zij haar prooi +vervolgt, hoort men hiervan niets. Het ratelen klinkt als het +gedruisch, dat een scharenslijper voortbrengt en heeft een merkwaardige +overeenkomst met het rammelen van de zaden der wikke-peulen in het +korenveld. In de prairieën langs den bovenloop van de Missouri +leven kleine Sprinkhanen, die bij het wegvliegen hetzelfde gedruisch +veroorzaken. De Ratelslang waarschuwt niet altijd, maar alleen, wanneer +zij verschrikt wordt, of zich bedreigd acht. Zeer <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4445" href="#xd21e4445" name= +"xd21e4445">98</a>]</span>dikwijls zag ik zulk een dier liggen op een +plaats, vanwaar ik een oogenblik te voren slechts 10 cM. verwijderd +was.” Voor zoover wij kunnen nagaan, is het ratelen eenvoudig een +bewijs van vermeerderde opgewektheid, die zich ook bij andere Slangen +door een hevige beweging van de spits van den staart verraadt.</p> +<p>De beet van de Ratelslang is altijd zeer gevaarlijk, omdat de +buitengewoon groote tanden zoo scherp zijn als naalden en ook door een +dichte bekleeding of een dik vel kunnen heendringen. „Zij +bijt,” zegt <span class="sc">Geyer</span>, „met een kracht, +die men bij haar niet vermoed zou hebben.<span class="corr" id= +"xd21e4452" title="Niet in bron">”</span> De werkingen van het +gif openbaren zich op zeer verschillende wijzen, al naar de Ratelslang +meer of minder opgewonden is. Bij vochtig, koel weder wordt de beet +minder gevaarlijk geacht; als zeer vergiftig beschouwt men den beet van +dieren, die pas hunne winterkwartieren verlaten hebben, en de wonde, +die zij gedurende de hitte in Augustus toebrengen. In dezen tijd is men +nergens veilig voor de Ratelslang; zij verkeert dan in de grootste +opgewondenheid, is strijdlustig en laat dikwijls reeds op een afstand +van verscheidene schreden haar geratel hooren.</p> +<p>Volgens sommigen verdient in gevallen van vergiftiging door een +Ratelslang het gebruik van groote hoeveelheden brandewijn of andere +sterk alcoholische dranken aanbeveling. „Op een avond van de +maand September van het jaar 1820,” verhaalt <span class= +"sc">Mayrand</span>, „trok een luid geschreeuw van een vrouw mijn +aandacht; eenige minuten later werd ik geroepen en vernam, dat de slaaf +<span class="sc">Essex</span> door een Ratelslang gebeten was en op +sterven lag. Ik vond hem beweging- en sprakeloos; zijne kaken waren +gesloten, de pols sloeg onregelmatig en was nauwelijks merkbaar. +Menschelijkheid en eigenbelang noopten mij al het mogelijke te doen tot +redding van den patiënt. Ik had de gunstige werking van +alcoholische dranken hooren roemen en besloot de sterkste opwekkende +middelen, die ik bezat, aan te wenden, mengde daarom een theelepel vol +fijngestooten Spaansche peper met een glas brandewijn, liet de kaken +openhouden en goot den zieke dit mengsel in. De eerste dosis en ook +drie of vier van de volgende porties werden uitgebraakt; het vijfde +glas eindelijk bleef in de maag. De polsslag werd krachtiger, nadat ik +5 of 6 glazen gepeperden brandewijn had ingegeven, maar verminderde +schielijk weder; ik begon daarom opnieuw brandewijn met peper in te +gieten. Hoewel ik nu vreesde, dat de groote hoeveelheid opwekkende +middelen doodelijke gevolgen kon hebben, moest ik er toch mede +voortgaan, omdat de pols spoedig weer zwakker werd, zoodra ik het +ingieten naliet. Nadat de zieke meer dan een liter brandewijn met peper +had verzwolgen, sprak hij met zijne landslieden; het ingeven van het +middel werd voortgezet, met dit gevolg, dat de gewonde na 2 uren +zoozeer versterkt was, dat ik hem aan eenige oppassers kon overlaten. +Den volgenden morgen was de toestand aanmerkelijk verbeterd; toch was +de patiënt nog buitengewoon slap. Ik gaf hem nu ieder uur een +matige dosis geest van hertshoorn in en ook versterkende +voedingsmiddelen. Gedurende den nacht werden 3 liter brandewijn +verbruikt; ongeveer een van deze werd echter vermorst. Een groot stuk +van het vleesch onder de kaken werd vurig en viel af, rondom de wonde +ging een stuk iets kleiner dan een rijksdaalder verloren; de genezing, +ondersteund door pappen en wasschingen met een afkooksel van de schors +van den rooden eik, volgde nu echter spoedig.” Welk aandeel in +dit en dergelijke gevallen de alcohol aan de genezing heeft gehad, +moeten wij in ’t midden laten. Indien werkelijk de alcohol zulk +een doeltreffend middel tegen slangenbeten is, als vroeger werd +beweerd, zouden de onderzoekers uit lateren tijd, welker meeningen +reeds zijn medegedeeld, een gemakkelijker taak hebben gehad, dan, +blijkens hunne ervaringen, het geval is geweest.</p> +<p>De Ratelslangen kunnen bij eenigszins doelmatige verzorging zeer +goed gevangen gehouden worden: van sommige is het bekend, dat zij 10 +à 12 jaar in de kooi in ’t leven zijn gebleven. +Aanvankelijk verkeeren zij, evenals hare verwanten, bijna voortdurend +in geprikkelden toestand; langzamerhand vermindert haar boosaardigheid; +ten slotte leeren zij haar oppasser werkelijk als een verzorger kennen, +bijten althans niet meer zoo onzinnig als vroeger naar hem en naar de +menschen, die bij haar hok komen. Met hare soortgenooten kan zij goed +overweg.</p> +<p>Ook op Ratelslangen hebben de dierentemmers hunne kunsten beproefd. +Volgens een zekeren <span class="sc">Neale</span> is muziek een middel +om deze dieren te beheerschen; een zachte melodie zou voldoende zijn om +de weerbarstigste exemplaren te kalmeeren. Naar men zegt, heeft deze +man herhaaldelijk voorstellingen met werkelijk getemde Ratelslangen +gegeven. Hij kon ze als touwen om zijn hals slingeren, ze kussen, ze +den bek openen om de giftanden te laten zien, enz. Voor de juistheid +van deze berichten kunnen wij niet instaan. Dat de omgang met +Vergiftige Slangen altijd hoogst gevaarlijk blijft, leert de +geschiedenis van nagenoeg alle dierentemmers, die met dergelijke dieren +„werken”; de eene vroeger, de andere later begaat een +onvoorzichtigheid, waarvoor hij met zijn leven boet.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Van de zes bekende soorten van Ratelslangen behooren vier tot de +noordelijke helft van Amerika, slechts één van deze komt +ook ten zuiden van de landengte van Panama voor. Reeds in het zuiden +van de Vereenigde Staten wordt, behalve de reeds genoemde gewone soort, +de <span class="ex">Ruiten-</span> of <span class= +"sc">Diamantratelslang</span> (<i lang="la-x-bio">Crotalus +adamanteus</i>) gevonden; verder zuidwaarts, in <span class="corr" id= +"xd21e4484" title="Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span> grenst +haar verbreidingsgebied aan dat van de <span class= +"ex">Cascavella</span> (<i lang="la-x-bio">Crotalus horridus</i>), de +eenige soort die tot dusver in Zuid-Amerika werd aangetroffen.</p> +<p>De <span class="ex">Cascavella</span>, door de Brazilianen zoo +genoemd, gelijkt op haar Noord-Amerikaansche verwanten door den vorm en +de rangschikking van de schilden op den kop, met dit verschil, dat de 4 +schilden van het voorste deel van den snuit zich tot het midden van den +kop uitstrekken en elkander hier aanraken. Twee breede, donkerbruine of +zwarte, evenwijdige, overlangsche strepen, die ieder boven een oog +beginnen, loopen over den kop en den hals; de onderdeelen zijn +eenvoudig geelachtig wit. In afmetingen stemt de Cascavella met de +Gewone Ratelslang overeen.</p> +<p>„De Cascavella,” zegt de <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span>, „is over het grootste deel van +Zuid-Amerika verbreid, bewoont het geheele binnenland van +Brazilië, wordt in Minas Geraës aangetroffen en komt verder +noordwaarts tot in Guyana en aan den Amazonen-stroom voor.” Door +andere onderzoekers weten wij, dat zij ook in ’t zuiden niet +ontbreekt en o. a. in Rio Grande do Sul en in de La-Plata-Staten leeft. +„In de zeer vochtige kustwouden schijnt zij zich niet op te +houden; haar gebied begint verder binnenwaarts, in de droge, meer +steenachtige gewesten van den sertong op ruige weiden, op nog niet +ontgonnen landerijen, <span class="pagenum">[<a id="xd21e4507" href= +"#xd21e4507" name="xd21e4507">99</a>]</span>in doornachtige, +rotsachtige, droge en heete kreupelhoutbosschen, enz.” In Guyana +bewoont zij de savanne en de hier voorkomende ijlere en minder hoog +opschietende kreupelbosschen, tot op een hoogte van 2000 M., doch +ontbreekt, evenals in Brazilië, in de dichte wouden van de +kust.</p> +<p>Over dag ontmoet men de Cascavella uitsluitend in rustenden +toestand. Zij blijft tot een schijf ineengerold, traag op dezelfde +plaats liggen en bijt alleen naar menschen of dieren, die in haar +<span class="corr" id="xd21e4511" title= +"Bron: onmiddelijke">onmiddellijke</span> nabijheid komen. Dikwijls +verliest een veefokker door haar verscheidene dieren op +één dag; alle worden op een bepaald gedeelte van het pad +of van de weide gebeten; naar de bewerkster van dit onheil zoekend, +vindt men de gevaarlijke Slang nog steeds op dezelfde plaats. Wanneer +men niet toevallig te dicht bij haar komt of haar op een afstand van +eenige schreden opmerkt, heeft men niets te vreezen; want kort voordat +zij bijten wil, brengt zij door beweging van den staart het bekende, +maar volstrekt niet luide en daarom niet ver hoorbare geluid voort. +Toch kan de grootst mogelijke omzichtigheid niet altijd verhoeden, dat +men te dicht bij zulk een dier komt en in den voet gebeten wordt. Dit +ondervonden niet slechts blanken, maar ook inboorlingen, hoewel dezen +niet licht iets ontgaat, wat tot waarschuwing zou kunnen dienen.</p> +<p>Het voedsel van de Cascavella bestaat hoofdzakelijk uit kleine +Zoogdieren, in zuidelijke gewesten uitsluitend uit kleine Halfhoevige +Knaagdieren; bovendien maakt zij jacht op alle Vogels, die zij meent te +kunnen verschalken. Haar voortplanting verschilt waarschijnlijk niet +van die harer verwanten.</p> +<div class="figure xd21e4516width"><img src="images/p3099.jpg" alt="" +width="720" height="503"> +<p class="first">1) <span class="ex">Diamantratelslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crotalus adamanteus</i>),<br> +2) <span class="ex">Cascavella</span> (<i lang="la-x-bio">Crotalus +horridus</i>). 1/10 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De gevolgen van haar beet kan men door het volgende bericht van +<span class="sc">Schomburgk</span> leeren kennen: „De zon naderde +reeds tot de kim en nog was <span class="sc">Essetamaipoe</span> niet +teruggekeerd. Dit viel ons niet eerder op, dan toen wij een anderen +Indiaan met den meesten spoed over den heuvel naar ons toe zagen komen: +het zekerste teeken van een belangrijke nieuwstijding of van een +ongeluk, daar de Indianen zich in den regel met afgemeten schreden naar +een dorp begeven. De Indiaan had <span class="sc">Essetamaipoe</span>, +door een Slang gebeten, bewusteloos in de savanne gevonden. Met alle +beschikbare hulpmiddelen voorzien, snelden wij naar de plaats, waar de +ongelukkige lag. Een wonde boven den enkel van den rechtervoet, die met +een mes op een werkelijk vreeselijke wijze uitgesneden en met een lap +verbonden was, wees ons de plaats aan, waar de Slang haar beet had +toegebracht. Het been was opgezwollen en de hevigste krampen schokten +het geheele lichaam van den bewusteloozen lijder, die bijna onkenbaar +was wegens de verandering die de gelaatstrekken door de krampen hadden +ondergaan. Terwijl de arme <span class="sc">Essetamaipoe</span> door de +savanne ging, had hij op een Ratelslang getrapt, had haar uit +wraakzucht gedood en daarna eerst met echt Indiaansche ongevoeligheid +voor pijn de wonde uitgesneden en verbonden. Nadat dit op de +hooggelegen savanna was voorgevallen, had hij zich nog met moeite +voortgesleept tot in de nabijheid van het pad, waar hij meer kans had +om gevonden te worden en was hier bewusteloos neergezonken. Naar het +gestolde bloed te oordeelen, moest de verwonding reeds verscheidene +uren geleden plaats gehad hebben; het uitzuigen en uitbranden van de +wonde kon dus niets meer baten; daarom waschten wij haar eenvoudig met +ammonia uit en goten dit middel met water verdund den bewusteloozen +patiënt in. Dit hielp, naar het scheen. Het bewustzijn keerde +terug en de zieke, die over pijn in de borst en in de okselstreek en +ook over scheuten in de ledematen en in den rug klaagde, werd in zijn +hangmat naar Pirera vervoerd. Verscheidene dagen lang bleef het been +tot aan het heupgewricht gezwollen tot een vormelooze massa, die geheel +stijf was; tevens ondervond de lijder bij de geringste beweging +ondragelijke pijnen. Na 3 weken had een warme, verweekende pap van +kawassa-brood niet slechts de zwelling, maar ook de lijkachtige +uitdrukking van het gelaat en de pijnen verdreven; 5 weken later sloot +zich de wonde en kon de zieke den voet weer gebruiken.”</p> +<p>Het is waarschijnlijk, dat sommige soorten van Marters en de als +slangenjagers bekende Roof- en Moerasvogels het leven van menige +Cascavella verkorten, daar zelfs <span class="corr" id="xd21e4550" +title="Bron: Huitkatten">Huiskatten</span> met goed gevolg strijd met +haar voeren. De mensch doodt de Ratelslangen, waar hij ze ook +<span class="pagenum">[<a id="xd21e4553" href="#xd21e4553" name= +"xd21e4553">100</a>]</span>vindt, zonder ze verder te gebruiken. Geen +enkele Zuid-Amerikaan, niet eens de wilde Indiaan, eet slangenvleesch. +De ratel wordt echter niet weggeworpen, maar integendeel dikwijls voor +een goeden prijs verkocht, daar men hem als een middel tot genezing van +velerlei ziekten beschouwt.</p> +<p>In Zuid-Amerika scheppen alleen de Negers behagen in het houden van +Vergiftige Slangen. „De kunst om zulke Slangen te temmen,” +zegt <span class="sc">Schomburgk</span>, „schijnen de Negers uit +hun vaderland medegenomen te hebben; niet zelden komt het voor, dat +Ratelslangen, die hare giftanden behouden hebben, door hen zoo goed +afgericht zijn, dat zij ze zonder gevaar om den arm slingeren en met +haar op den meest vriendschappelijken voet verkeeren kunnen.”</p> +<p class="tb">*</p> +<p>„Stomme Ratelslang” (<i lang="la-x-bio">Crotalus +mutus</i>) noemde <span class="sc">Linnaeus</span> een van de +vreeselijkste Groefkopadders van Zuid-Amerika, den <span class= +"ex">Boschmeester</span> van de Nederlandsche kolonisten van Guyana, +den <span class="ex">Soeroekoekoe</span> der Brazilianen. Dit dier komt +in de meeste opzichten met de Ratelslangen overeen, doch heeft over het +midden van de rugzijde een kielvormige lijst, terwijl tevens de staart +niet in een ratel eindigt, maar aan de onderzijde 10 à 12 +dwarsrijen van kleine, stekelvormige schubben en aan de spits een doorn +draagt. Op grond van deze eigenaardigheden wordt de bedoelde Slang als +vertegenwoordigster van een afzonderlijk geslacht, dat der <span class= +"ex">Lachesis-slangen</span> (<i lang="la-x-bio">Lachesis</i>) +beschouwd.</p> +<div class="figure xd21e4583width"><img src="images/p3100.jpg" alt= +"Boschmeester (Lachesis muta). ⅙ v. d ware grootte." width="720" +height="713"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Boschmeester</span> (<i lang= +"la-x-bio">Lachesis muta</i>). ⅙ v. d ware grootte.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Boschmeester</span> (<i lang="la-x-bio">Lachesis +muta</i>, <i lang="la-x-bio">L. rhombeata</i>) bereikt een lengte van +2.5 (volgens <span class="sc">A. Kappler</span> zelfs van 4) M. en is +van boven op roodachtig gelen grond geteekend met een overlangsche +reeks van groote, zwartbruine ruiten, die ieder twee kleinere, lichtere +vlekken bevatten; de onderzijde is bleek geelachtig wit met +porseleinachtigen glans. De kleur van den rug wordt op den hals +donkerder; de teekening gaat op den kop in onregelmatige vlekken van +zwartbruine kleur over. Van het oog tot aan den mondhoek loopt een +breede, zwarte, overlangsche streep op lichteren grond.</p> +<p>„Indien de Boschmeester veelvuldiger was dan hij is, en niet +beperkt bleef tot de wouden der bergstreken, waar hij over dag op den +grond ineengerold ligt, zou de reiziger,” zegt <span class= +"sc">Schomburgk</span>, „geen stap kunnen doen, zonder in +doodsgevaar te verkeeren. Wel verre van, gelijk hare verwanten, voor +den mensch te vluchten, wacht deze Slang, volgens de overeenstemmende +berichten der Indianen, den naderenden reiziger rustig af en schiet ter +rechter tijd pijlsnel op hem toe. Zij is zonder eenigen twijfel de +vergiftigste en gevaarlijkste van alle in Guyana voorkomende +Groefkopadders; men zegt, dat haar beet steeds doodelijk is.” +Alle overige onderzoekers zijn dezelfde meening toegedaan en +verzekeren, dat de Boschmeester veel meer gevreesd wordt dan de +Ratelslang.</p> +<p>„In Noord- en Middel-Brazilië,” zegt de +<span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span>, +„wordt deze Slang overal gevonden. Zij is groot, fraai geteekend, +bereikt, naar men bericht, de dikte van een mansdij en houdt zich bij +voorkeur op in koele, schaduwrijke wouden, waar men haar gewoonlijk +ineengerold op den bodem ziet liggen. Zij klimt niet in boomen. Haar +levenswijze en hare gewoonten gelijken, naar het schijnt, veel op die +van de Ratelslang. De grootte en dikte van haar lichaam en hare +voortreffelijke wapens stellen haar in staat een tamelijk groot dier te +overmeesteren. Men zegt, dat haar beet zeer schielijk den dood +veroorzaakt. Bij Rio de Janeiro stierf een Neger na 6, een andere na 12 +uur aan de gevolgen van zulk een verwonding. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4620" href="#xd21e4620" name= +"xd21e4620">101</a>]</span>Een van de vergiftigingsverschijnselen +schijnt te zijn, dat het bloed den lijder uit mond, neus en ooren +vloeit. Naar men verhaalt, komt genezing dikwijls voor, wanneer de +behandeling spoedig plaats heeft; het is echter moeielijk in deze +berichten waarheid van leugen te onderscheiden, daar hierover tal van +fabels in omloop zijn.”</p> +<p>Een merkwaardig geval van vergiftiging wordt door <span class= +"sc">Schomburgk</span> medegedeeld: „Gedurende mijn eerste +verblijf te Bartika-Grove vond ik daar een kleurling, wiens zoon eenige +weken vóór mijn aankomst door den verraderlijken +Boschmeester in den linker wang was gebeten. De vader, die zijn zoon in +bewusteloozen toestand vond en de wonde uitgezogen had, gevoelde reeds +na verloop van een kwartier een onlijdelijke pijn; zijn hoofd zwol op +tot een wanstaltige grootte; duidelijk vertoonden zich verschijnselen +van vergiftiging, die, naar het bleek, een gevolg was van het +binnendringen van een deel van het uitgezogen gif in een holle kies. De +knaap stierf en de vader was, toen ik nogmaals zijn woonplaats bezocht, +nog steeds niet genezen.”</p> +<p>„De Indianen en Negers,” zegt de <span class= +"ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> ten slotte, +„eten soms het vleesch van de Soeroekoekoe, nadat zij hem snel +den kop afgehouwen hebben. Gewoonlijk waagt men een geweerschot aan +deze Slang, wanneer men haar ontmoet; daar zij wegens haar grootte en +gevaarlijke eigenschappen zeer gevreesd en gehaat wordt, doodt men haar +te allen tijde en overal. Soms wordt zij in slagvallen gevangen en +blijft dan gewoonlijk lang in ’t leven.”</p> +<p>Levend wordt de Boschmeester slechts zelden naar Europa +gebracht.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het geslacht der <span class="ex">Driehoekskoppen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ancistrodon</i>) omvat Groefkopadders zonder ratel, met een +driehoekigen kop, een langen romp, die met gekielde schubben bekleed +is, en een zeer korten staart, die als klimorgaan geen dienst kan +doen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een van de meest bekende en verst verbreide Noord-Amerikaansche +soorten van dit geslacht is de <span class="ex">Mokassinslang</span> +[<i lang="la-x-bio">Ancistrodon</i> (<i lang= +"la-x-bio">Trigonocephalus</i>) <i lang="la-x-bio">contortrix</i>]. +Haar lengte bedraagt ongeveer 1 M. De grondkleur van de bovendeelen is +fraai koperbruin; de teekening bestaat uit ongeveer 16 roodachtig +bruine, donkerder gezoomde dwarsbanden over den rug; deze hebben +aanleiding gegeven tot den naam der Slang, omdat zij aan een +„mokassin” (lederen kous) herinneren, Tusschen deze +dwarsbanden komen onregelmatige vlekken op de grondkleur voor. De +buikschilden zijn bleek koperrood en aan de zijden met groote vlekken +geteekend. Op den kop ziet men een breeden band, die zich van de spits +van den snuit tot aan den mondhoek uitstrekt.</p> +<div class="figure xd21e4663width"><img src="images/p3101.jpg" alt= +"Mokassinslang (Ancistrodon contortrix). ⅖ v. d. ware grootte." +width="720" height="520"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Mokassinslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Ancistrodon contortrix</i>). ⅖ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Het verbreidingsgebied van de Mokassinslang strekt zich uit van den +45en graad N.B. tot aan het zuidelijkste deel van de oostelijke +<span class="corr" id="xd21e4674" title= +"Bron: Vereeenigde">Vereenigde</span> Staten. Hare verblijfplaatsen +zijn moerassige streken, vooral uitgestrekte, met hoog gras begroeide +weidegronden; haar voedsel bestaat uit Veldmuizen, Vogels en +waarschijnlijk ook Vorschen. Hoewel haar beet ongeveer even veel gevaar +oplevert als die van de Ratelslang, wordt zij wegens hare vluggere +bewegingen door de Amerikanen veel meer gevreesd.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Nauwkeuriger berichten dan over de Mokassinslang heeft men over haar +naaste verwante, de <span class="ex">Wateradder</span> of de +<span class="ex">Waterlanskopslang</span> [<i lang= +"la-x-bio">Ancistrodon</i> (<i lang="la-x-bio">Trigonocephalus</i>) +<i lang="la-x-bio">piscivorus</i>], die eveneens Noord-Amerika bewoont +en hier uitsluitend in moerassen en broeklanden, bij rivieren en meren +leeft. Ook zij is een groote Gifslang, daar haar lengte soms 1.5 M. +bedraagt. Van de Mokassinslang onderscheidt zij zich door de twee +gladde schildjes, die achter de groote achterhoofdsschilden voorkomen. +Haar kleur varieert sterk. De teekening van de meeste Wateradders +bestaat uit meer of minder regelmatig gerangschikte, donkere banden op +glanzig groenachtig grijzen grond en gelijkt over ’t geheel +genomen op die van de vorige soort. Hare schuilplaatsen zijn te vinden +op de oevers en eilanden of eilandjes van meren, broeklanden, +moerassen, vijvers, rivieren en beken; op droog, dor land ontmoet men +haar niet. Des zomers liggen zij dikwijls in grooten getale op twijgen, +die boven het water uitsteken; zoodra haar een werkelijk of denkbeeldig +gevaar bedreigt, laten zij zich in het water vallen en zwemmen vlug en +haastig weg. Haar <span class="pagenum">[<a id="xd21e4697" href= +"#xd21e4697" name="xd21e4697">102</a>]</span>voedsel bestaat +hoofdzakelijk uit Visschen en Amphibiën; zij verschoonen echter +ook geen Zoogdieren en Vogels, kortom geen Gewerveld Dier, tenzij het +te groot is om verzwolgen te worden. Deze Slangen zijn de schrik van de +negers en van allen, die zich met het verbouwen van rijst bezig houden; +zij worden veel meer gevreesd dan de Ratelslangen, die, naar men zegt, +niet bijten, tenzij haar gramschap wordt gewekt, terwijl de Wateradders +daarentegen zonder vooraf getergd te zijn, op ieder levend wezen, dat +haar nadert, aanvallen en het trachten te vergiftigen. Niet slechts de +menschen vreezen haar, maar ook alle dieren, die de moerassen bewonen +of zich in de nabijheid van het water ophouden.</p> +<p>Gemakkelijker dan alle overige Groefkopadders, ja zelfs dan alle +overige Vergiftige Slangen kan de Wateradder in gevangenschap gehouden +worden; zij neemt dadelijk zonder eenig bezwaar het haar verschafte +voedsel aan en plant zich in haar hok ook voort.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het soortenrijkste geslacht van de geheele familie is dat der +<span class="ex">Hartkopadders</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trimeresurus</i>). Zij zijn betrekkelijk slank gebouwd, +hebben een driehoekigen kop, die, met uitzondering van de voorste spits +van den snuit en de wenkbrauwstreek, geheel met kleine schubben en niet +met schilden bekleed is; de staart is tamelijk lang, dikwijls voor +’t vasthouden geschikt en loopt in een fijne spits uit.</p> +<p>Dit geslacht omvat wel 25 soorten, die over Oost-Indië, +Zuid-China, de Lioe-kioe-eilanden en tropisch Amerika verdeeld zijn. +Vele zijn, <span class="corr" id="xd21e4714" title= +"Bron: zoools">zooals</span> reeds uit haar rolstaart blijkt, echte +boomslangen, die het grootste deel van haar leven in de boomkronen of +althans op planten doorbrengen en slechts nu en dan op den bodem +afdalen; andere leven uitsluitend op den grond.</p> +<p>Van de levenswijze der in Nederlandsch-Indië voorkomende +Hartkopadders zegt <span class="sc">S. Müller</span> in hoofdzaak +het volgende: „Deze trage dieren, die, naar het schijnt, geen +vijand kennen en zeer zeker geen vijand schuwen, brengen het grootste +deel van hun leven, ineengerold tot een kring, waarvan de kop het +middelpunt uitmaakt, in een schier onbeweeglijke rust door; slechts dan +worden zij gevaarlijk, wanneer mensch of dier onopmerkzaam te dicht bij +hen komt of hun schijnbaren doodslaap stoort. De twee Roodbruine +soorten—bekend onder den naam van <span class= +"ex">Oelar-bedoedak</span> of <span class="ex">Orai-lemah</span> +(<i lang="la-x-bio">Trigonocephalus rhodostoma</i> en <i lang= +"la-x-bio">T. puniceus</i>)—houden gaarne verblijf op sombere, +min of meer duistere en vochtige plaatsen, o.a. tusschen dicht +bijeenstaande bamboeshalmen, onder oude, omgevallen boomstammen, in +holen onder den grond of van rotsen, dichte struiken, doornige +heiningen, enz. De eerste dezer twee toeft steeds op den bodem, doch de +andere slingert zich soms door struiken, kruipt in kleine boomen en in +bamboesriet en vlijt zich tusschen de gaffels of op twijgen en bladeren +ter ruste. Ditzelfde is met alle groene soorten het geval, met dit +onderscheid evenwel, dat deze meer in droge en warme oorden behagen +scheppen en zich dikwerf vrij op de groene takken neervlijen, of wel, +daaromheen geslingerd, zich in de zonnehitte koesteren. <i lang= +"la-x-bio">Trigonocephalus puniceus</i> daarentegen geeft meest de +voorkeur aan die lichte plaatsen, welker kleur met die van zijn lichaam +overeenkomt, zoodat hij slechts bij toeval opgemerkt wordt. Doorgaans +is de beweging van de Hartkopadders langzaam, van de Gewone soorten +evenwel minder dan van de Roodbruine. Bij het doen van een aanval +daarentegen zijn de bewegingen van alle zonder onderscheid zeer snel; +zulk een aanval geschiedt alleen door beweging van het lichaam, +nagenoeg zonder daarbij van plaats te veranderen. Zij beginnen +gewoonlijk met den kop bedaard, doch eenigszins trillend omhoog te +richten; na hun slachtoffer juist in het oog gevat te hebben, schieten +zij met geopenden muil pijlsnel er op af, slaan er hunne lange, +gevaarlijke giftanden met kracht in, maar trekken den kop spoedig weer +terug om hun vorigen stand te hernemen. Anders gaan zij te werk bij het +bespringen van Kikvorschen, kleine Hagedisachtige dieren (vooral van +het geslacht <i lang="la-x-bio">Scincus</i>) of een dergelijken hun tot +voedsel dienenden buit; dezen houden zij dadelijk vast en beginnen hem +onmiddellijk te verzwelgen. De beet van de Groene soorten, meer +bepaaldelijk van den <span class="ex">Oelar-biroe</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trigonocephalus viridis</i>) schijnt minder gevaarlijke +gevolgen te hebben, dan die van de Roodbruine. Dr. <span class= +"sc">Kühl</span> was tijdens zijn verblijf te Buitenzorg getuige +van den dood van een inlander, 5 minuten nadat hij onder het +grassnijden in den gouvernementstuin door een grooten <i lang= +"la-x-bio">Trigonocephalus rhodostoma</i> gebeten was. Ons echter is +geen voorbeeld van zulk een snelle doodelijke uitwerking van een +slangenbeet bekend, wel dat menschen en dieren één of +meer uren na de verwonding stierven. <i lang="la-x-bio">Trigonocephalus +viridis</i> echter wordt door de inboorlingen van Timor voor geenszins +zoo gevaarlijk gehouden; inderdaad kwam ons noch op Timor, noch op +Sumatra, waar deze soort insgelijks verre van zeldzaam is, eenig +voorbeeld ter oore, dat een door deze Slang veroorzaakte verwonding +doodelijke gevolgen heeft gehad. <span class="sc"><span class="corr" +id="xd21e4758" title="Bron: Russel">Russell</span></span> zegt +hetzelfde op grond van het getuigenis der bewoners van Koromandel. De +Timoreezen noemen deze Gifslang <span class="ex">Esau</span>, de +Rottineezen <span class="ex">Keisau</span>, de bewoners van Poeloe +<span class="ex">Samauw</span> en de zoogenaamde Koepangneezen +<span class="ex">Smolo</span>. Door de Maleiers aan de westkust van +Sumatra wordt zij met de 2 andere Groene soorten, die dit eiland +bewonen en welker beet veel gevaarlijker is, onder den algemeenen naam +<span class="ex">Oelar-biesa</span> (= Giftige Slang) samengevat. De +bewoners van de Indische eilanden kennen weinige hulpmiddelen tegen de +schadelijke werking van het slangengif in het dierlijk lichaam. Zij +bepalen zich tot zulke kuren, van welke alleen in lichte gevallen +redding te verwachten is. Zij besmeren gewoonlijk de gewonde deelen met +sirie-kalk of gekauwde kruiden en wortelen, dienen ook wel inwendig +eenig afkooksel toe, prevelen af en toe gebeden en stellen +tooverkunsten in het werk. Het meest vertrouwen zij echter op de +zoogenaamde slangensteenen. Met het uitsnijden of uitbranden der wonde +laten de inlanders zich zelden in; wel maken zij soms eenige +insnijdingen of prikken in de huid en zuigen het bloed met den mond er +uit, hetwelk van alle door hen aangewende middelen zeker wel het +verstandigste en heilzaamste mag heeten. Allerlei bijgeloovige +meeningen zijn over de Slangen in omloop. Zoo zouden sommige der +Orai-lemah gedurende hun leven nooit eenig voedsel nemen, maar +afgezonderd als verworpenen op deze aarde vertoeven en hunne oogen +onafgebroken naar de zon gericht houden. Na verloop van zeker +tijdsbestek zouden deze boetelingen zich in de lucht verheffen en booze +geesten worden, die soms gedurende den nacht de gedaante van groen-, +geel- en rood-lichtende, vurige bollen aannemen, op de woningen der +menschen neerstrijken en daar allerlei onheilen, vooral ziekte en +sterfte, teweegbrengen.” <span class="pagenum">[<a id="xd21e4777" +href="#xd21e4777" name="xd21e4777">103</a>]</span></p> +<p>De <span class="ex">Boomadder</span>, de <span class= +"ex">Broedroe-Pam</span> der Maleiers (<i lang="la-x-bio">Trimeresurus +gramineus</i>)—hierboven o.a. <span class="ex">Oelar-biroe</span> +genoemd en met haar vroegeren soortnaam (<i lang= +"la-x-bio">Trigonocephalus viridis</i>) aangeduid—bereikt een +lengte van 71 cM., en is op de bovendeelen sapgroen of grasgroen, aan +de zijden iets lichter, op de onderdeelen groenachtig wit van kleur. +Een witte streep strekt zich soms van de eveneens witte bovenlip tot +aan de zijde van den hals uit. De staartspits is prachtig rood.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van deze soort strekt zich van +Voor-Indië over de Oostindische eilanden en tot in China uit. Haar +kleur gelijkt zoozeer op die van de bladeren der boomen, dat het bijna +niet mogelijk is haar er van te onderscheiden. Het gif van de +Boomadder, hoewel algemeen niet zeer sterk werkend genoemd, kan toch +wel degelijk den dood van een mensch veroorzaken. Zoo maakt de +zendeling <span class="sc">Hänsel</span> melding van een door deze +Slang gebeten vrouw, die hij binnen een half uur aan de gevolgen van de +wonde zag sterven.</p> +<p>Tot de Amerikaansche soorten van Hartkopadders, die den rolstaart +missen en welker leven dus streng aan den bodem gebonden is, behoort +o.a. de beruchte <span class="ex">Lanskopslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trimeresurus lanceolatus</i>). Deze bereikt een lengte van 2 +M. en de dikte van een mansarm. Haar kleur is zeer verschillend; zelfs +de jongen van één worp wijken in dit opzicht uiteen. De +meer of minder levendige, roodgeelbruine grondkleur kan door bruin tot +grijsbruin en zwart varieeren; de teekening bestaat uit een van het oog +naar den nek loopende, zwarte streep, die echter niet zelden ontbreekt, +en uit twee reeksen van onregelmatige, iets lichtere, soms getijgerde +dwarsvlekken langs den rug. Bij enkele exemplaren hebben de zijden een +prachtig roode kleur.</p> +<p>„Op de eilanden Martinique en Santa Lucia”, zegt +<span class="sc">Rufz</span>, „is de heerschappij van de +Lanskopslang in bosch en woud nog onbeperkt; zelfs daar, waar de mensch +een woning heeft en het land bebouwt, kan hij zich niet zonder gevaar +in de schaduw van een boom verfrisschen, kan niemand zonder begeleiding +van slaven door de velden trekken, niemand in het bosch een +pleizierwandeling doen, niemand zich door de jacht ontspannen. Des +nachts wordt men gekweld door benauwde droomen over de Slangen, waarvan +men des daags zooveel afgrijselijks hoort verhalen.”</p> +<p>De Lanskopslang komt op de beide eilanden overal veelvuldig voor: +zij bewoont de bebouwde velden, de moerassen, de wouden, de oevers der +rivieren, kortom het geheele eiland van de zeekust tot aan de met +wolken gekroonde bergen; zij zwemt in den stroom, schommelt zich op de +twijgen, komt in de nabijheid van de steden en dringt op het land niet +zelden tot in de huizen door, wanneer deze met kreupelhout en hoog gras +omgeven zijn. De Sint-Pieters-bergen worden als hare meest geliefde +verblijfplaatsen beschouwd. Dit 1500 M. boven den zeespiegel gelegen +gebergte, is verscheurd door afgronden van vele honderden meters diepte +en dicht begroeid met boomen en struiken, honderdvoudig doorvlochten +met slingerplanten en als door touwen aaneenverbonden; het gesteente is +hier verborgen onder een dikke laag van losse teelaarde, door de sinds +onheugelijke tijden opeengehoopte, rottende plantendeelen gevormd; +stervende stengels en welig tierende, door prachtigen vorm en +schitterende kleuren het oog bekoorende planten zijn hier saamgeweven +tot een zoo dicht gewelf dat daaronder steeds een sombere schaduw +heerscht, dat muffe lijklucht er de overhand heeft en de frissche adem +des levens er niet kan doordringen. De doodsche stilte van het woud +wordt slechts zelden afgebroken door de eenvoudige tonen van een Vogel, +die den naam van Bergfluiter draagt; andere Vogels merkt men hier +zelden op. Deze voor menschen ondoordringbare, duistere wildernis wordt +bewoond door tallooze Lanskopslangen, welker heerschappij over dit +gebied door geen enkel levend wezen wordt betwist.</p> +<div class="figure xd21e4815width"><img src="images/p3103.jpg" alt= +"Lanskopslang (Trimeresurus lanceolatus). ⅙ v. d. ware grootte." +width="720" height="571"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Lanskopslang</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trimeresurus lanceolatus</i>). ⅙ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>In het bebouwde land zijn de dichte suikerriet-aanplantingen de +meest geliefde verblijfplaatsen van de vreeselijke Slang; in allerlei +boschjes, die haar een schuilplaats kunnen verschaffen, komt zij +eveneens veelvuldig voor. Een rotsspleet, een holle boom, een +<span class="pagenum">[<a id="xd21e4826" href="#xd21e4826" name= +"xd21e4826">104</a>]</span>door Ratten of Landkrabben gegraven gat, +dient haar tot woning; zij dringt echter ook dikwijls door in de +stallen en huizen der landlieden, want des nachts zwerft zij ver rond, +niet zelden gebruik makend van de wegen, die over dag van menschen +wemelen.</p> +<p>Gedurende den rusttijd, dus over dag, ligt zij ineengekronkeld tot +een schijf, waarvan de kop het middelste deel uitmaakt; bij de +geringste stoornis schiet de kop naar buiten, ongeveer half zoo ver als +het lichaam lang is, waarna het zich oogenblikkelijk weer kringsgewijs +ineenrolt. Wanneer men, terwijl zij zoo op den bodem rust, op eenigen +afstand om haar heengaat, draait zij voortdurend mede, zonder dat men +recht weet hoe, zoodat hare oogen steeds op den rustverstoorder +gevestigd blijven. Bij ’t kruipen draagt zij den kop hoog en +verkrijgt hierdoor een sierlijk en fier voorkomen. Haar beweging is zoo +licht, dat men er aan zou kunnen twijfelen, of zij den bodem wel +aanraakt; men hoort niet het minste gedruisch en ziet niet het +geringste spoor op den grond. Het zwemmen kost haar geen merkbare +inspanning.</p> +<p>De paring heeft in Januari plaats; de eieren worden in Juli gelegd. +De jongen verlaten onmiddellijk de eischaal. Vele, waarschijnlijk wel +de meeste, bezwijken in hun jeugd, daar zij door de moeder niet +beschermd en door allerlei, zelfs zwakke dieren, door Huishoenderen +b.v., gedood worden. Ruimschoots wordt dit verlies echter vergoed door +de groote vruchtbaarheid van de Lanskopslang, die 20 à 60 eieren +legt.</p> +<p>Deze Slang voedt zich in haar prille jeugd met Hagedissen, later met +kleine Vogels, ten slotte hoofdzakelijk met Ratten, welk ongedierte, +door Europeesche schepen naar de eilanden overgebracht, zich hier +ontzettend vermenigvuldigd heeft. Zij zoekt echter ook onder het +pluimvee haar buit en kan in volwassen toestand Huishoenderen en zelfs +jonge Kalkoenen, ook Buidelratten, verzwelgen. Hoewel zij zich +verdienstelijk maakt door het aantal Ratten te helpen verminderen, zal +niemand haar willen sparen: door het vergiftigen van menschen richt zij +te veel onheil aan. „Dat zij den mensch bijt, die haar te na +komt, is zeker,” zegt <span class="sc">Rufz</span>; „het +komt echter waarschijnlijk nooit of althans hoogst zelden voor, dat zij +van verre op hem toeschiet en den vluchteling vervolgt; anders zouden +de eilanden, waar zij leeft voor menschen onbewoonbaar zijn. Uit de +berichten, die mij in 1843 door geestelijken en ambtenaars verstrekt +werden, blijkt, dat gemiddeld in iedere gemeente van het eiland ieder +jaar 1 à 3 sterfgevallen door de Lanskopslang veroorzaakt +worden. Het aantal personen, die, na gebeten te zijn, in ’t leven +blijven is wel 10-maal grooter; daar echter in dit gunstigste geval de +beet een langdurige ziekte en dikwijls ook verminking van ledematen +tengevolge heeft, is er reden om het verlies, dat de Lanskopslang aan +de kolonie berokkent, zeer hoog te schatten. In sommige jaren komen +sterfgevallen door deze oorzaak veel talrijker voor dan gewoonlijk; met +name zijn in dit jaar (1843) de beten zoo gevaarlijk, dat, naar +<span class="sc">Venancourt</span> mij bericht, in zijn gemeente binnen +7 maanden reeds 18 menschen aan de gevolgen van een slangenbeet +bezweken zijn.</p> +<p>„Bij het oogsten van het suikerriet, worden de negers +gedurende den arbeid steeds op een rij geplaatst, waarin zooveel +mogelijk de mannen met de vrouwen afwisselen; van tijd tot tijd spoort +de opzichter allen aan om zich voor de Slang in acht te nemen. Zoodra +er een zichtbaar wordt beginnen de vrouwen jammerlijk te schreeuwen en +vlucht de geheele rij; de moedigste neger keert vervolgens terug en +doodt het vergiftige dier, dat bij al die drukte op dezelfde plaats +gebleven of slechts weinig achteruit geweken is.”</p> +<p>Bij ’t bijten zet de Lanskopslang den bek ontzettend wijd +open, werpt den kop met kracht vooruit en bereidt zich dadelijk voor +tot een nieuwen aanval door zich na den beet snel ineen te kronkelen. +In buitengewoon kwaadaardige stemming bijt zij vele malen achtereen. De +gevolgen van den beet zijn vreeselijk: het gewonde lichaamsdeel zwelt +op, neemt weldra een blauwachtige kleur aan en wordt door koudvuur +aangetast; brakingen, stuiptrekkingen, pijn in de hartstreek, een +onoverwinlijke neiging tot slapen leiden na weinige uren of dagen tot +den dood; in ’t gunstigste geval veroorzaakt de beet +ziekteverschijnselen van allerlei aard, die jaren lang aanhouden, +duizelingen, pijn in de borst, verlamming, verzweringen, enz. Tallooze +geneesmiddelen, voor ’t meerendeel aan het plantenrijk ontleend, +heeft men beproefd. De gelukkige inval om den Afrikaanschen Secretaris +naar Martinique over te brengen heeft geen ander gevolg gehad, dan dat +de bewoners zich een tijdlang konden vermaken met op dezen Vogel te +schieten. <span class="sc">Lenz</span> heeft aangeraden, +slangenverdelgende Zoogdieren, vooral Bunzingen, Dassen en Egels, op +het eiland te acclimatiseeren; deze zouden niet slechts vele vergiftige +Reptiliën dooden, maar ook het aantal Ratten verminderen, die het +voornaamste voedsel van de Slangen uitmaken.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Twee andere leden van het geslacht der Hamerkopadders, die op het +Zuid-Amerikaansche vasteland leven en ongeveer even gevaarlijk zijn als +de Lanskopslang—de <span class="ex">Sjararaka</span> en de +<span class="ex">Labaria</span>—komen in vorm, kleur en aard +zoozeer met elkander overeen, dat zelfs slangenkenners ze moeielijk +onderscheiden kunnen en sommigen ze als verscheidenheden van +één soort beschouwen.</p> +<p>De <span class="ex">Sjararaka</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trimeresurus jararaca</i>) wordt, volgens de metingen van +den <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> 1.42 +M. lang, maar kan, naar aan <span class="sc">Tschudi</span> werd +medegedeeld, een lengte van 1.8 M. bereiken. Op grijzen of grijsbruinen +grond is zij met tamelijk ver uiteenstaande, donkerbruine dwarsbanden +geteekend, die soms ieder in twee vlekken verdeeld en meestal door een +iets lichteren hof omlijst zijn. Van het oog naar den mondhoek loopt +een breede, zwarte, overlangsche streep. De buik is grootendeels +geelachtig wit.</p> +<p>De <span class="ex">Labaria</span> (<i lang="la-x-bio">Trimeresurus +atrox</i>) gelijkt door vorm en lichaamsbouw, door de eigenaardigheden +van het schubbenkleed en zelfs door de verdeeling der kleuren op de +Sjararaka, maar heeft op den rug donkere, ruitvormige vlekken, die met +X-vormige, donkere teekeningen afwisselen; de buik is niet witachtig, +maar donkerder en aan weerszijden met een paar reeksen van witte +vlekjes versierd.</p> +<p>De Sjararaka is de algemeenste Gifslang van Brazilië en overal +verbreid, daar zij zich even gaarne in het droge, heete +kreupelhoutgebied als in de hoogstammige, vochtige oerwouden ophoudt. +De Labaria komt in geheel Guyana voor, is even veelvuldig aan de kust +als in het binnenland en wordt hier en daar ook in de open savanne +aangetroffen, ofschoon zij ijle wouden boven de steppe schijnt te +verkiezen. Beide slangen worden zeer gevreesd en zijn ook inderdaad +uiterst gevaarlijk. „De Indianen en zelfs de Portugeesche +jagers,” zegt de <span class="ex">Prins</span> <span class= +"sc">Von Wied</span>, „gaan altijd blootsvoets op de jacht. +Schoenen en kousen zijn hier duur en zeldzaam; de landman gebruikt deze +artikelen alleen op feestdagen en is daarom veel meer <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4891" href="#xd21e4891" name= +"xd21e4891">105</a>]</span>blootgesteld aan den beet van Slangen, die +dikwijls in de droge bladen verscholen liggen; toch komen gevallen van +verwonding zeldzamer voor, dan men zou kunnen meenen. Den jager in +tropische gewesten zij het dragen van goede, sterke laarzen en zeer +wijde broekspijpen aanbevolen, daar zij hem tamelijk goed vrijwaren +tegen den beet van Vergiftige Slangen.” Deze heeft wel niet +altijd den dood, maar toch steeds ernstige ziekteverschijnselen ten +gevolge, wanneer niet oogenblikkelijk doelmatige middelen tot +verwijdering van het gif worden aangewend. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e4893" href="#xd21e4893" name= +"xd21e4893">106</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div class="div1 chapter"> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">TWEEDE ORDE.</h2> +<h2 class="main">DE KROKODILLEN (<span class= +"ex">Emydosauria</span>).</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Er is een tijd geweest, waarin de Kruipende Dieren op +aarde heerschappij voerden; de ontzaglijk groote Reptiliën, die +toen de zee en later ook de moerassen en rivieren bewoonden, zijn +uitgestorven en verdwenen zonder andere sporen van hun bestaan na te +laten dan de versteende beenderen van eenige weinige exemplaren, die in +den bodem voor ons bewaard zijn gebleven. Deze fossielen, die +eigenaardigheden van Walvisch en Vogel, van Krokodil en Slang in zich +vereenigen, bieden, ondanks de scherpzinnige theoriën, waardoor +men de waargenomen feiten heeft trachten te verbinden en te verklaren, +nog steeds een ruim veld voor onderzoekingen aan. Van enkele dezer +monsters heeft men zulke volledige geraamten gevonden, dat hun +verwantschap met de thans nog levende dieren aangetoond kan worden; van +andere zijn tot dusver zeer weinige overblijfselen ontdekt, +ternauwernood voldoende om het vermoeden te wettigen, dat zij aan +Reptielen hebben toebehoord.</p> +<p>De naaste, thans nog levende verwanten van de Hagedisachtige reuzen +uit den voortijd—van de Ichthyosauriërs, die aan Walvisschen +herinnerden, van de Plesiosauriërs met vinnen en een Slangenhals, +van de met een vlieghuid uitgeruste Pterodactylen—zijn de +Krokodillen. Hoewel ook zij door de hoofdlijnen van hun gestalte op +Hagedissen gelijken, wijken zij van deze in zeer belangrijke opzichten +af. Zij overtreffen haar en alle overige leden der klasse zoo niet in +zwaarte dan toch in grootte. Niet op dezen grond berust echter de +scheiding der beide groepen; veel belangrijker redenen hiervoor zijn te +vinden in het inwendig samenstel, onder anderen in de ontwikkeling der +tanden en den bouw der tong.</p> +<p>De romp van de Krokodillen is gestrekt en veel breeder dan hoog, de +kop plat en laag, het snuitgedeelte zeer verlengd, de mondspleet hoekig +gebogen, de hals buitengewoon kort, de staart langer dan het overige +lichaam en zijdelings sterk samengedrukt, waardoor hij een krachtig +zwemorgaan vormt; de korte pooten hebben sterk ontwikkelde voeten, de +voorvoeten vijf tot aan den oorsprong gescheiden teenen, de +achtervoeten vier teenen, die door geheele of halve zwemvliezen +verbonden zijn en waarvan de drie binnenste duidelijke klauwen dragen. +De kleine oogen, die door drie leden beschut worden, liggen tamelijk +diep in hunne kassen, zijn eenigszins naar boven gericht en hebben een +vertikaal geplaatste, langwerpige pupil. De gehooropeningen kunnen door +een klepvormige huidplooi, de neusgaten door samendrukking hunner +randen gesloten worden. Harde en dikke, min of meer vierhoekige +hoornschubben en schilden bedekken de bovendeelen en de onderdeelen van +romp en staart. Die van den rug onderscheiden zich door een er boven +uitstekende, overlangsche lijst of kiel, die van den staart vormen twee +zaagvormig getande randen, die verder achterwaarts tot een enkelen kam +ineenvloeien; de schubben van de zijden van ’t lichaam zijn meer +afgerond. Op den rug verbeent de lederhuid onder de hoornschilden, +waardoor de huid de aard van een pantser verkrijgt.</p> +<p>De tanden zijn in holten van de kaakbeenderen bevestigd en hebben +een open wortel; in de holte, die de pulpa bevat, dringt de tand door, +die later voor de eerst aanwezige in de plaats zal treden. De +kegelvormige kroon is zeer weinig naar achteren gekromd en zoowel aan +de voor- als aan de achterzijde met een scherpen rand voorzien. Over +’t algemeen zijn de tanden gelijk van vorm, doch ten deele +verschillend van lengte; de eerste en de vierde van de onderkaak en de +derde van de bovenkaak zijn in den regel de langste en dikste. De +tanden van de onderkaak komen bij gesloten bek eenvoudig tusschen die +van de bovenkaak te liggen; een uitzondering hierop maken evenwel bij +de Echte Krokodillen de 1e en de 2e, bij de Kaaimans ook de 4e tand van +elke onderkaakshelft, daar deze in kuiltjes van de bovenkaak passen. De +tong is kort en plat, over haar geheele lengte aan den bodem van de +mondholte bevestigd en verschilt hierdoor zeer van de tong der +Hagedissen.—De rechter en de linker hartkamer zijn door een +volledig schot van elkander gescheiden. Uit de linkerkamer komt het +zuurstofhoudend bloed in den rechter aortaboog, den eenigen, die de +slagaders van de vóór het hart gelegen lichaamsdeelen met +bloed voorziet. Uit de rechterkamer wordt het zuurstofvrije, +koolzuurhoudende bloed zoowel in de longslagader als in den linker +aortaboog gestuwd. De beide aortabogen staan met elkander in +gemeenschap, waardoor een vermenging van de beide bloedsoorten tot +stand komt, welk mengsel zich naar de slagaders van de achter het hart +gelegen lichaamsdeelen begeeft, terwijl de voorste gedeelten van het +lichaam zuiver (of nagenoeg zuiver) zuurstofhoudend bloed +ontvangen.</p> +<p>Men kent tegenwoordig 24 bepaald verschillende soorten van +Krokodillen, die in drie natuurlijke groepen gesplitst worden, welke op +eigenaardigheden van het gebit gegrond zijn.</p> +<p>De Krokodillen zijn over alle werelddeelen, met uitzondering van +Europa, verbreid: het door hen bewoonde gebied beperkt zich tot de +tropische gewesten en de daaraan grenzende deelen van den gematigden +aardgordel. <span class="pagenum">[<a id="xd21e4914" href="#xd21e4914" +name="xd21e4914">107</a>]</span>Ieder werelddeel, Australië +uitgezonderd, bezit eigenaardige soorten van Krokodillen: Azië en +Amerika hebben ieder twee, nergens anders voorkomende geslachten; +Afrika wordt bewoond door één karakteristiek geslacht; in +Australië en een aantal daarbij behoorende eilandengroepen leven +wel Krokodillen, doch uitsluitend zulke, die ook in Azië +voorkomen. Alleen de Krokodillen in de engste beteekenis van ’t +woord zijn over alle vier genoemde werelddeelen verbreid.</p> +<p class="tb">*</p> +<p><span class="ex">Snavelkrokodillen</span> of <span class= +"ex">Gavialen</span> (<i lang="la-x-bio">Gavialis</i>) noemt men die +soorten, welker bovenkaak in ’t geheel geen kuiltjes bevat tot +berging van tandspitsen der onderkaak en uitsluitend van voren +uitsnijdingen vertoont: aan weerszijden drie, waarin de drie voorste +onderkaakstanden bij gesloten bek gelegen zijn. Het aantal tanden +wisselt af van 27 tot 29 in elke bovenkaakshelft en van 25 tot 26 in +elke onderkaakshelft. De snuit is buitengewoon smal en lang en aan het +voorste einde knopvormig verbreed.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De meest bekende soort van dit geslacht, de <span class= +"ex">Gaviaal</span> of <span class="ex">Ganges-gaviaal</span> (<i lang= +"la-x-bio">Gavialis gangeticus</i>), is in de oogen van vele +Indiërs een heilig dier, aan <span class="ex">Visjnoe</span>, den +schepper en beheerscher van het water gewijd. De bovenzijde is donker +bruingroen en vertoont bij jonge exemplaren een teekening, die uit +talrijke, kleine, donkerbruine vlekken of dwarsbanden bestaat; de kleur +van de onderzijde gaat door groengeel in wit over. Volwassen exemplaren +bereiken een lengte van 5.75 M.; in de Europeesche verzamelingen vindt +men er echter geen, die meer dan 5 M. lang zijn.</p> +<div class="figure xd21e4944width"><img src="images/p3107.jpg" alt= +"Gaviaal (Gavialis gangeticus). 1/25 v. d. ware grootte." width="720" +height="709"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Gaviaal</span> (<i lang= +"la-x-bio">Gavialis gangeticus</i>). 1/25 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Gaviaal komt voor in den Ganges en den Brahmapoetra en hunne +bijrivieren, voorts in den Indus en volgens de nieuwste berichten ook +in den Mahanadi in Orissa en den Kaladyne in Arakan.</p> +<p>Uit den eigenaardigen vorm van den snuit kan men afleiden, dat dit +dier, zoo niet uitsluitend, dan toch hoofdzakelijk Visschen tot voedsel +gebruikt. Ook uit alle overige details van den lichaamsbouw blijkt, dat +het er geheel op ingericht is om in het water te verkeeren. Daar geen +voorbeeld bekend of althans voldoende gestaafd is van een aanval van +den Gaviaal op groote Zoogdieren of op den mensch, mag men hem als een +van de weinige ongevaarlijke Krokodillen beschouwen, wien geen andere +schadelijke werking kan worden ten laste gelegd dan deze, dat hij door +het verslinden van kolossale hoeveelheden visch den voedselvoorraad +vermindert van de menschen, die langs de oevers van de door hem +bewoonde rivieren gevestigd zijn.</p> +<p>De jongen zijn bij ’t verlaten van de eischaal 40 cM. lang, +grijsbruinachtig van kleur en met donkere dwarsbanden op den rug en den +staart geteekend. Onmiddellijk na het uitkomen zag <span class= +"sc">Andersson</span> ze merkwaardig snel wegloopen; een jong, dat hij +van de schaal trachtte te bevrijden, beet reeds flink om zich heen en +<span class="corr" id="xd21e4963" title="Bron: wonde">verwondde</span> +hem aan den vinger.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Gaviaal van Borneo</span>, de <span class= +"ex">Boeaja-Sapit</span> van de Maleiers, de <span class= +"ex">Bedjai-Sampit</span> van de Bejadjoe-Dajakkers (<i lang= +"la-x-bio">Gavialis Schlegelii</i>), mist den vleezigen knobbel, die +bij de vorige soort aan het vooreinde van den snuit voorkomt; zijn +snuit is minder versmald en nadert tot die van de eigenlijke +Krokodillen door de veel langere, tot aan de tusschenkaaksbeenderen +reikende neusbeenderen.</p> +<p><span class="sc">Salomon Müller</span>, de ontdekker van dit +merkwaardige dier, zegt van zijn levenswijze het volgende: „Hij +is <span class="pagenum">[<a id="xd21e4986" href="#xd21e4986" name= +"xd21e4986">108</a>]</span>in de binnenlanden van Borneo vrij +menigvuldig en bewoont bij voorkeur stille, eenzame meren. Vandaar +begeeft hij zich soms naar de zacht vlietende bijrivieren en de met +zwart, stinkend water voorziene kreeken, zelden echter in de grootere +stroomen, waar het water veel drift heeft. Zijn voedsel bestaat uit +Visschen, Waranen, Watervogels, Apen en andere viervoetige dieren. Voor +den mensch is hij veel minder gevaarlijk dan de Indische <span class= +"corr" id="xd21e4988" title="Bron: Krokolil">Krokodil</span>.</p> +<p>„In September 1836 vonden wij bij het meer Lamoeda in +Zuid-Borneo een nest met 20 eieren. Het lag in het bosch, omtrent 10 +passen van den waterkant verwijderd, tegen een grooten boomstam aan. +Het bestond uit een eenigszins plat kegelvormigen hoop aarde, die +rijkelijk met verrotte bladeren en stukjes dor hout doormengd was. Deze +mestachtige hoop was derdehalf voet hoog en van onderen ongeveer 4 voet +breed. In het midden was een holte van omtrent 12 duimen doorsnede, in +welke de eieren lagen, die bijna een voet hoog overdekt waren. De +eieren worden door de broeiing en gisting dezer plantaardige stoffen +verwarmd en de jongen hierdoor uitgebroed, want, daar het nest geheel +onder den schaduw van den boom verborgen lag, kon geen zonnestraal het +bereiken. In de eieren werden bijkans volwassen jongen gevonden, die, +volgens het zeggen der ons verzellende inlanders, na 8 à 14 +dagen uitgekomen zouden zijn. De eieren zijn langwerpig van vorm en aan +beide einden gelijkvormig afgerond, een weinig grooter dan die van een +Gans: 98 mM. lang en in 61 mM. breed. Zij verschillen echter onderling +een weinig in grootte en ook in vorm. Hun schaal is sterk, ruw, met +vele onregelmatig verdeelde poriën voorzien en wit van kleur. +Verscheidene Dajakkers en Maleiers verzekerden ons, dat versche +Krokodillen-eieren gansch niet slecht van smaak zijn; voor velen van +hen zijn zij een ware lekkernij”.</p> +<p>Dezelfde of een nauw verwante soort werd in Noord-Australië +aangetroffen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Meer bepaaldelijk wordt de naam van <span class= +"ex">Krokodillen</span> (<i lang="la-x-bio">Crocodilus</i>) gegeven aan +die soorten, welke in ’t voorste gedeelte van de bovenkaak (in de +tusschenkaaksbeenderen) twee diepe kuiltjes hebben tot berging van de +spitsen der beide voorste onderkaakstanden en verder achterwaarts, in +ieder bovenkaaksbeen, een halvemaanvormige insnijding, waarin bij +’t sluiten van den bek de vierde onderkaakstand wordt opgenomen. +Het aantal tanden bedraagt 17 à 19 in elke bovenkaakshelft en 15 +in elke onderkaakshelft, in ’t geheel dus 64 à 68.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De meest bekende Amerikaansche vertegenwoordiger van het genoemde +geslacht is de <span class="ex">Spitskoppige Krokodil</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crocodilus americanus</i>). Zijn verbreidingsgebied omvat +een niet onbelangrijk deel van Zuid- en <span class="corr" id= +"xd21e5015" title="Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span>, en van +West-Indië; hij bewoont bijna alle landen en groote eilanden +tusschen 30° N.B. en 5° Z.B.</p> +<div class="figure xd21e5018width"><img src="images/p3108.jpg" alt= +"Spitskoppige Krokodil (Crocodilus americanus). 1/30 v. d. ware grootte." +width="720" height="715"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Spitskoppige Krokodil</span> +(<i lang="la-x-bio">Crocodilus americanus</i>). 1/30 v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p><span class="sc">A. von Humboldt</span> zag deze Krokodillen in den +Orinoko en diens bijrivieren in grooten getale; op plaatsen, waar +tusschen den waterkant en het struikgewas een breede grondstrook +overblijft, lagen zij dikwijls bij troepjes van 8 à 10 stuks op +het zand. „Bewegingloos, den muil zoo ver opengesperd, dat de +kaken een rechten hoek vormen, rusten zij naast elkander, zonder eenige +van de teekenen van onderlinge genegenheid, die men bij gezellig +levende dieren gewoonlijk opmerkt. Zoodra zij zich te water begeven, +gaan zij uiteen. Deze kolossale Reptiliën zijn zoo talrijk, dat +men den geheelen stroom langs er bijna op ieder oogenblik 5 of 6 kon +zien, hoewel het wassen van het water in <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e5031" href="#xd21e5031" name="xd21e5031">109</a>]</span>den +Apoere toen nog slechts op een nauwelijks merkbare wijze aangevangen +was en dus honderden van Krokodillen nog in het slijk van de savanne +begraven lagen.”</p> +<p>Ook in den Neveri wemelt het van deze monsters tot aan den mond +dezer rivier; zij begeven zich zelfs, vooral bij stil weder, tot ver in +zee. „Zij zwemmen uitmuntend en bewegen zich zonder groote +inspanning tegen de sterkste strooming op; het kwam mij echter voor, +dat zij, den stroom afzwemmend, niet snel omkeeren kunnen. Eens werd +een groote Hond, die ons van Caracas af op reis vergezelde, in den +stroom door een kolossalen Krokodil vervolgd; het monster was reeds +zeer dicht bij den Hond, doch deze ontkwam aan het gevaar door om te +keeren en tegen den stroom op te zwemmen. De Krokodil voerde dezelfde +beweging uit, maar deed dit veel langzamer dan de Hond, die gelukkig +den oever bereikte.”</p> +<p>De aard van den Spitskoppigen Krokodil is trouwens, gelijk +<span class="sc">Von Humboldt</span> op vele plaatsen uitdrukkelijk +verzekert, zeer verschillend, al naar de door hem bewoonde streek. In +sommige rivieren vreest men hem zeer, en anderen weinig of niet. +„De gewoonten van dieren, die oogenschijnlijk tot dezelfde soort +behooren,” zegt deze geleerde, „vertoonen afwijkingen van +plaatselijken aard, die moeielijk te verklaren zijn. In de +Boeritoeka-rivier werden wij gewaarschuwd onze Honden niet toe te staan +uit den stroom te drinken, omdat hier buitengewoon wilde Krokodillen +voorkomen, die niet zelden buiten het water komen en de Honden tot op +den oever volgen. Dat zij hier met zooveel driestheid optreden, trekt +te meer de aandacht, daar zij in de Tisanao-rivier tamelijk schuw en +onschadelijk zijn. Ook in de Rio-Neveri, waar groote „Krokodillen +met snoekenkop” talrijk zijn, toonen zich deze niet zoo +boosaardig als in den Orinoko.</p> +<p>„In de maag van een 3.6 M. langen Krokodil, die door +<span class="sc">Bonpland</span> en mij ontleed werd, vonden wij +halfverteerde Visschen en ronde stukken graniet van 8 à 10 cM. +middellijn. Men mag niet onderstellen, dat de Krokodillen deze steenen +toevallig doorslikken, want bij ’t grijpen van de Visschen op den +bodem van ’t water rust hun onderkaak niet op den grond. Ik +geloof, dat zij groote steenen in hun maag opnemen, om hierdoor het +fijnmaken van het voedsel op soortgelijke wijze te bevorderen, als vele +Vogels doen en om tevens een overvloediger afscheiding van maagsap +teweeg te brengen. In den Apoere vinden zij een rijken buit onder de +Waterzwijnen, die bij troepen van 50 à 60 stuks aan den oever +van den stroom leven. Deze ongelukkige dieren hebben in ’t geheel +geen wapens om zich te verdedigen; wel zwemmen zij iets beter dan zij +loopen, maar toch worden zij in ’t water een prooi van den +Krokodil, zooals op het land van den Jagoear. Het is bijna +onbegrijpelijk, hoe zij, ondanks de vervolgingen van twee zulke +gevaarlijke vijanden, zoo talrijk kunnen zijn. Tot onze verbazing zagen +wij een kolossalen Krokodil te midden van een troep van deze +Knaagdieren bewegingloos en slapend op den grond liggen; hij ontwaakte, +toen wij met onze „pirogue” naderden en ging langzaam op +het water af, zonder dat de Waterzwijnen onrustig werden. Onze Indianen +schreven de onverschilligheid dezer dieren aan domheid toe; +waarschijnlijker komt het ons echter voor, dat de Waterzwijnen door +langdurige ervaring weten, dat de Krokodil van den Apoere en den +Orinoko hen op het land niet aanvalt, tenzij een door hem begeerd dier +zich, juist als hij te water gaat, op zijn weg bevindt.</p> +<p>„Voor de bewoners van de Orinoko-oevers vormen de gevaren, +waaraan zij blootgesteld zijn, een onderwerp van dagelijksch gesprek. +Zij hebben de gewoonten van den Krokodil nagegaan, zooals de +stierenbevechter de gewoonten van den stier; zij weten de bewegingen +van het gepantserde Reptiel, de wijze, waarop het zal aanvallen, de +driestheid, waarmede het dit doet, als ’t ware vooraf te +berekenen. Als zij zich bedreigd zien, nemen zij met de +tegenwoordigheid van geest en vastberadenheid, die den Indianen en +Zambo’s, kortom, den kleurlingen in ’t algemeen, eigen +zijn, alle middelen te baat, die zij sedert hunne kinderjaren hebben +leeren kennen. In landen, waar de natuur zich zoo machtig en +verschrikkelijk toont, is de mensch voortdurend op zijn hoede tegen +gevaar. Een jong Indiaansch meisje, dat zich zelf uit de kaken van den +Krokodil bevrijd had, zeide: „Ik wist, dat de Kaaiman mij los zou +laten, als ik hem de vingers in de oogen drukte.” Dit meisje +behoorde tot de behoeftige volksklasse, tot die kringen, waar de +gewoonte aan lichamelijken nood de geestkracht ontwikkelt.”</p> +<p>„Daar de Krokodil wegens het maaksel van zijn strottenhoofd, +van zijn tongbeen en van de plooien der tong den buit onder water wel +grijpen, maar niet verzwelgen kan, zal dit dier zelden een mensch doen +verdwijnen, zonder dat men het zeer dicht bij de plaats, waar het +ongeluk voorviel, te voorschijn ziet komen om den buit te verslinden. +Toch wordt op deze gevaarlijke roovers zelden jacht gemaakt. Zij zijn +zeer sluw en daarom niet gemakkelijk te dooden. Een kogel heeft slechts +dan een doodelijke werking, als het dier in de keel of in de okselholte +getroffen wordt. De Indianen maken zelden van vuurwapens gebruik, maar +vallen den Krokodil met lansen aan, nadat hij zich vastgebeten heeft +aan een stevigen, scherpen, ijzeren haak, die met vleesch als lokaas +voorzien en met een ketting aan boomstammen bevestigd werd; zij gaan +echter het dier niet eerder te lijf, dan nadat het zich lang tevergeefs +heeft ingespannen om los te komen.”</p> +<p>Van de gedoode Krokodillen weet men in Zuid-Amerika, naar het +schijnt, slechts weinig voordeel te trekken. <span class= +"sc">Humboldt</span> zegt hiervan niets anders, dan dat men het vet van +den Kaaiman als een uitmuntend purgeermiddel beschouwt en dat het witte +vleesch, in sommige streken althans, voor een smakelijk gerecht wordt +gehouden.</p> +<p>Behalve den mensch hebben de Spitskoppige Krokodillen weinig +vijanden, die voor hen gevaarlijk kunnen worden. Over ’t algemeen +zijn ook deze Krokodillen volkomen onverschillig voor dieren, die hun +niet tot buit kunnen dienen. <span class="sc">Humboldt</span> verhaalt, +dat zij kleine, sneeuwwitte Reigers op hun rug en zelfs op hun kop +laten rondloopen, zonder er zich om te bekommeren; tusschen beide +dieren schijnt een soortgelijke betrekking te bestaan als tusschen den +Afrikaanschen Krokodil en zijn „wachter”. De Krokodillen +zijn echter afkeerig van dieren, die in het water veel drukte maken: +<span class="sc">Humboldt</span> zag hen onderduiken, wanneer Dolfijnen +in hun nabijheid kwamen. Oude Krokodillen zijn natuurlijk tegen de +aanvallen van andere dieren voldoende opgewassen; verscheidene +Moerasvogels en ook de Raafgieren maken echter met ijver en +behendigheid jacht op de jongen van het reusachtige Reptiel.</p> +<p>De Krokodillen leggen hunne eieren ieder afzonderlijk in gaten van +den grond; tegen het einde van den broedtijd komt het wijfje terug, +roept de jongen, wacht hun antwoord af en helpt hen meestal bij het +verlaten van den kuil. De jongen houden zich liever op in kleine +plassen en watergeulen dan in breede en diepe <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5065" href="#xd21e5065" name= +"xd21e5065">110</a>]</span>stroomen; soms zijn zij in het met riet +omzoomde water in zoo grooten getale aanwezig, dat zij er, bij wijze +van spreken, als Wormen dooreenkrioelen.</p> +<p>Uit de berichten van <span class="sc">A. von Humboldt</span> blijkt, +dat de Krokodillen van den Orinoko zomerslaap houden. „Beneden de +plaats, waar de Rio-Arauka haar water met dat van den hoofdstroom +vermengt, vertoonden zich meer Krokodillen dan wij vóór +dien tijd zagen, vooral tegenover een groot meer, dat met den +<span class="corr" id="xd21e5072" title="Bron: Oriniko">Orinoko</span> +in gemeenschap staat. Van de Indianen vernamen wij, dat deze +Krokodillen uit het droge land komen, waar zij in het slijk der savanne +begraven hebben gelegen. Zoodra zij na de eerste regenbuien uit hun +verstijving ontwaken, begeven zij zich troepsgewijs naar den stroom, +waar zij zich weer verstrooien. Het droge jaargetijde, dat ten onrechte +wel eens als de zomer van de keerkringsgewesten wordt beschouwd, is te +vergelijken met den winter van den gematigden aardgordel. Uit een +physiologisch oogpunt is het zeer merkwaardig, dat het tijdperk, waarin +de Alligatoren van Noord-Amerika wegens de koude in winterslaap +verkeeren, hetzelfde is als dat, waarin de Krokodillen in de Llanos hun +zomerslaap houden. Men wees ons een hut of liever een soort van afdak, +waar onze gastheer getuige was geweest van een hoogst merkwaardige +gebeurtenis. Hij sliep met een vriend op een met leder bekleede bank en +ontwaakte vroeg in den morgen door hevige schokken, een luid getier en +het neervallen van kluiten aarde, die in de hut geslingerd werden. Niet +lang daarna kwam een jonge Krokodil van 1 M. lengte uit den grond onder +de slaapplaats te voorschijn, schoot toe op een Hond, die bij den +uitgang lag, kon dezen wegens de onstuimige haast, die hij maakte, niet +grijpen, snelde naar den oever en stortte zich in de rivier. Men +onderzocht den bodem onder de slaapplaats en vond weldra de verklaring +van dit zonderlinge voorval. In het uitgedroogde, thans tot op groote +diepte los gewoelde slijk had de Krokodil in zomerslaap gelegen; het +geraas van de menschen en Paarden en misschien ook de lucht van den +Hond hadden hem gewekt.”</p> +<p class="tb"></p> +<p>De meest bekende, sedert overouden tijd beroemde Krokodil, die den +Nijl bewoont, heeft reeds in <span class="sc">Herodotus</span> en in +den dichter van het boek Job beschrijvers gevonden; de eerstgenoemde +geeft een getrouw verslag van hetgeen hij gedurende zijn verblijf in +Egypte zelf gezien en gehoord heeft, door laatstgenoemde wordt, ondanks +de beeldrijke taal, waarin zijne voorstelling is ingekleed, de +„Leviathan” uitmuntend geschetst.</p> +<p>„De Krokodil,” verhaalt <span class= +"sc">Herodotus</span>, „bewoont het land en het water; het +grootste deel van den dag brengt hij door op het land, waar hij ook +zijne eieren legt en uitbroedt; des nachts echter houdt hij zich in den +stroom op, want het water is nu warmer dan de onbewolkte hemel en de +dauw. Meer dan alle andere dieren neemt hij sedert zijn jeugd in omvang +toe. De eieren zijn niet veel grooter dan die van Ganzen en de jongen +naar evenredigheid; in volwassen toestand echter is hij 17 ellen lang. +Hij heeft vier pooten, varkensoogen, groote en uitstekende <span class= +"corr" id="xd21e5087" title="Bron: tangen">tanden</span>, maar geen +tong; ook beweegt hij niet de onderkaak, maar de bovenkaak tegen de +onderkaak, gelijk geen ander dier doet. De klauwen zijn forsch, de +geschubde huid kan op den rug niet losgemaakt worden. In het water is +hij blind, in de lucht echter zeer scherpzichtig. Daar hij in het water +leeft, heeft hij den muil met Bloedzuigers gevuld. Alle Vogels en +andere dieren ontvlieden hem, met den vogel Trochylus echter leeft hij +in vrede, omdat deze hem nuttig is. Als hij aan land gaat en daar met +den kop naar den wind gekeerd met open muil nederligt, sluipt de +Trochylus hierin en pikt de Bloedzuigers op; uit blijdschap over den +hem bewezen dienst, doet hij den Vogel geen leed. Gedurende de vier +strenge wintermaanden gebruikt hij geen voedsel. In Egypte heet hij +niet Krokodil, maar Champsa; de Joniërs noemen hem Krokodil, omdat +hij zooveel gelijkt op de Hagedissen, die op de muren van hunne tuinen +verblijf houden.”</p> +<p>Andere schrijvers van de oudheid hebben eveneens over den +Nijlkrokodil geschreven en menige vermeldenswaardige opmerking +medegedeeld; over ’t algemeen hebben zij het slechts weinige +onjuistheden bevattende bericht van <span class="sc">Herodotus</span> +weinig aangevuld, maar wel de eenvoudige voorstelling met verscheidene +overleveringen opgesierd.</p> +<p>De <span class="ex">Gewone</span> of <span class= +"ex">Nijlkrokodil</span> (<i lang="la-x-bio">Crocodilus niloticus</i>, +<i lang="la-x-bio">C. vulgaris</i>) kan, naar men zegt, 10 M. lang +worden. Mijns inziens berust deze opgave slechts op een schatting; +werkelijke metingen hebben waarschijnlijk nooit een grootere uitkomst +dan 5 of hoogstens 6 M. opgeleverd. Van de zeer nauw aan hem verwante +<span class="ex">Indische</span> of <span class= +"ex">Lijstenkrokodil</span> (<i lang="la-x-bio">Crocodilus porosus</i>, +<i lang="la-x-bio">C. biporcatus</i>) uit Zuid-Azië en de even +weinig afwijkende <span class="ex">Siameesche Krokodil</span> (<i lang= +"la-x-bio">Crocodilus siamensis</i>) onderscheidt hij zich vooral door +het ontbreken van ieder spoor van lijsten op het voorste deel van den +kop of den snuit. De donker bronsgroene grondkleur, die op den rug +kleine, zwarte vlekken vertoont, gaat op de zijden van romp en hals in +onregelmatig gerangschikte, donkere vlekken en op de onderdeelen in +vuilgeel over; naar het schijnt, komen echter vele +kleurverscheidenheden voor.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van den Nijlkrokodil omvat de wateren van het +grootste deel van Afrika, van het kustgebied zoowel als van het +binnenland. In Egypte is hij tegenwoordig bijna uitgeroeid. Door pijlen +en slingersteenen is het niet mogelijk geweest hem te verjagen; +„hij acht ze als stoppelen,” zooals Job zegt; men heeft dit +doel echter wel met geweerkogels kunnen bereiken. Ook voor hen is onze +Leviathan niet teruggeweken; heldhaftig hield hij stand in het +bedreigde deel van zijn gebied, totdat de laatste van zijn stam er het +leven moest laten in den strijd met den hedendaagschen mensch. De voor +hem zoo gelukkige toestanden van weleer zijn in Egypte nergens meer te +vinden; „zijne tijden zijn vervuld” sedert het in gebruik +komen van de moderne jachtgeweren, die zich aan zijn pantser niet +storen, sedert een kind den reus kan bedwingen. Reeds is de moedige +Ichneumon, de held der sage, een voorwerp van spot, zijn bedrijf een +mythe geworden. Het is voor Egypte niet meer noodig, dat hij eieren van +Krokodillen verslindt, den Krokodil zelf in den bek sluipt, om, tot de +ingewanden doordringend, hem het hart uit te vreten; de weinige +gepantserde Reptiliën, die kort geleden nog bestonden, zullen +intusschen wel door de kogels van reislustige Europeanen neergeveld +zijn; de Ichneumon moet dus nu, in plaats van krokodilleneieren, wel +hoendereieren eten, gelijk hij trouwens altijd gedaan heeft.</p> +<p>De eenige Krokodillen, die men thans nog in Egypte aantreft, zijn +die van de holen van Maabdes; hier vindt men ze bij duizenden, +maar—in den toestand van mummiën. Anders is het gesteld in +Oost-Soedan en in alle andere binnenlanden van Afrika, waar het geweer +de overoude wapens van de inboorlingen nog niet verdrongen heeft, +vooral in die stroomen, welker oevers door het oerwoud in beslag zijn +genomen. Hier kan men <span class="pagenum">[<a id="xd21e5133" href= +"#xd21e5133" name="xd21e5133">111</a>]</span>met volkomen zekerheid op +iedere groote zandbank minstens één groote Krokodil en +wel een half dozijn van zijne soortgenooten van verschillenden leeftijd +en daaraan geëvenredigde lengte verwachten; hier en in de +broeklanden, meren en moerassen kan men de schoonste monsters van dit +slag met het grootste gemak nagaan. In Soedan is de raad van den +Hebreeuwschen dichter: „Indien gij de hand aan hem slaat, bedenk, +dat er een strijd is, dien gij niet kunt volbrengen,” nog in haar +vollen omvang geldig, want men vindt daar bijna geen dorp, welks +bewoners niet een onheil weten te noemen, waaraan hij schuld draagt, +geen mensch, die niet de kracht van den „Timsach” bewondert +en tevens hem zelf vervloekt. De Soedanezen hebben trouwens voldoende +redenen om het monster te verwenschen, waartegen zij zoo goed als niets +vermogen; zonder weerstand te bieden moeten zij voor lief nemen, dat de +vreeselijke roover hunne verwanten en huisdieren medesleurt onder den +waterspiegel: zij kunnen hem <span class="corr" id="xd21e5135" title= +"Bron: tenauwernood">ternauwernood</span> bestrijden en in ’t +geheel niet verjagen.</p> +<p>Een zandbank, waarop de Krokodil het genot kan smaken van in de zon +te liggen, heeft den meesten invloed op de keuze van zijn +verblijfplaats. Gedruisch veroorzakende gedeelten van den stroom worden +door hem gemeden; in stroomversnellingen ontwaart men hem hoogst +zelden. Aan de eens gekozen standplaats is hij zeer gehecht en zoekt +haar met groote volharding steeds weder op. In den regentijd doet hij +soms kleine reizen in het omliggende land, steeds echter door +regengeulen of overstroomde boschachtige gronden.</p> +<p>Algemeen verbreid is de meening, dat de Krokodil zich niet vlug +beweegt; het tegendeel is waar. In het water toont hij een groote +behendigheid, zwemt en duikt zeer snel op iedere diepte en klieft de +golven, als een pijl de lucht. Zijn <span class="corr" id="xd21e5142" +title="Bron: buitenwoon">buitengewoon</span> krachtige staart is een +uitmuntend roeiwerktuig; ook de goed ontwikkelde zwemvliezen aan de +achterpooten bewijzen hem voortreffelijke diensten bij iedere beweging, +die hij wil uitvoeren, bij iederen stand, dien hij in ’t water +aanneemt. Uit woede of na een doodelijke verwonding, beukt hij zoo +hevig met den staart om zich heen, dat het gezegde van den ouden +dichter „hij doet de diepte zieden als een pot en brengt het +water in beroering zooals men een zalf mengt,” nauwelijks +overdreven kan worden geacht. Ook op het land is zijn beweging +volstrekt niet gebrekkig, ofschoon hij hier slechts bij uitzondering +een grooten weg aflegt. Als hij op een zandbank kruipt, geschiedt dit +in den regel zeer langzaam, door den eenen poot na den anderen te +verplaatsen en den romp, die van achteren meer wordt opgeheven dan van +voren, zoo laag te dragen, dat de buik over het zand sleept; wanneer +hij zich echter aan land op eenigen afstand van den stroom bevindt en +opgeschrikt wordt, snelt hij zeer schielijk naar het water terug; even +snel schiet hij uit het water op het land om een hier aanwezigen buit +te grijpen. Dat het oude, bekende verhaal over de ongeschiktheid van +den Krokodil om een zigzaglijn te volgen, een sprookje is, zal iedereen +opmerken, die eens getuige is geweest van het aan land komen of te +water gaan van een Krokodil, daar het dier gewoon is bij het doorloopen +van dezen korten weg een kring te beschrijven, welks middellijn de +lengte van het lichaam slechts weinig overtreft.</p> +<p>Het is moeilijk een oordeel te vellen over de hoogere begaafdheden +van den Krokodil. <span class="sc">Herodotus</span> werd verkeerd +ingelicht over het gezichtsvermogen van dit dier, want het kan onder +water uitmuntend zien en op het land goed genoeg. Het gehoor van den +Krokodil is beter dan dat van andere, misschien wel van alle overige +Reptiliën. Dat hij het geringste gedruisch opmerkt, blijkt +spoedig, wanneer men jacht op hem tracht te maken; in verreweg de +meeste gevallen redt hem bij gevaar zijn scherp gehoor. De reuk, de +smaak en het gevoel achten wij daarentegen bij hem weinig ontwikkeld, +zoo niet stomp. Een zekere mate van verstand kan men hem niet +ontzeggen. Doorgestane vervolgingen worden niet vergeten en geven +aanleiding tot voorzichtigheid, wanneer hetzelfde gevaar hem later +nogmaals bedreigt. Oude dieren, die reeds vele jaren achtereen dezelfde +zandbank bewonen, verlaten haar na herhaalde verstoring van hun rust en +kiezen dan, niet zonder overleg, een ander plekje, waar zij genoegelijk +slapen en zich in de zon koesteren kunnen. Ook behouden zij een +herinnering aan plaatsen, die hun dikwijls een buit verschaften; zoo +b.v. ziet men ze telkens weer loeren op de naar den oever leidende +wegen, die door het dorstige vee of door de waterhalende vrouwen begaan +worden. Zij kennen echter geen verschil tusschen menschen, die voor hen +gevaarlijk kunnen worden, en die, waarvoor zij niet behoeven te +vreezen, nemen daarom steeds het wisse voor het onwisse en gaan te +water, zoodra zij menschen zien. Bij het overvallen van hun buit toonen +zij wel degelijk list; deze is echter niet te vergelijken met de +sluwheid van een Zoogdier of van een Vogel; plompheid, onervarenheid en +geringe ontwikkeling van het verstand blijken ook dan. De aard van den +Krokodil verschilt al naar de omstandigheden waarin hij verkeert. Op +het land is hij erbarmelijk lafhartig, in het water misschien wel niet +moedig, maar toch driest en ondernemend: het bewustzijn van de +veiligheid, die zijn eigenlijk element hem verschaft, schijnt te +blijken uit zijne handelingen. Met zijns gelijken leeft hij gezellig en +in goede verstandhouding; met soortgenooten van gelijke grootte houdt +hij buiten den paartijd vrede; voor kleinere exemplaren blijft hij +steeds gevaarlijk, daar de honger hem alle andere overwegingen doet +vergeten. Om andere dieren bekreunt hij zich alleen dan, als hij van +plan is er een te grijpen en te verslinden; in zijne onmiddellijke +nabijheid duldt hij alleen die, welke hij niet kan grijpen: vandaar +zijn schijnvertoon van vriendschap voor den Krokodilwachter.</p> +<p>De Krokodil is in staat tot het voortbrengen van geluiden, die op +een dof gebrul gelijken, maar laat zijn stem alleen hooren, wanneer hij +in zeer opgewonden toestand verkeert. Toorn geeft hij te kennen door +een blazend of dof sissend gesnuif. Jonge Krokodillen, die pas uit het +ei zijn gekomen, maken een eigenaardig kwakend geluid, gelijkend op dat +van Kikvorschen, die in tevreden gemoedsstemming verkeeren.</p> +<p>Gewoonlijk verlaat het dier tegen den middag den stroom om zich in +de zon te koesteren en te slapen. In ’t water kan hij niet goed +slapen, omdat de ademhaling geregeld en met zorg moet plaats hebben, om +te verhoeden, dat hij naar de diepte zinkt, waar ademnood hem spoedig +zou wekken; half sluimerend kan hij echter op den waterspiegel drijven. +Voor zijn middagslaapje kruipt hij zeer langzaam en voorzichtig op een +weinig boven het water uitstekende zandbank, laat zijne zeegroene oogen +bedachtzaam rondwaren en maakt zich, na lang rondgekeken te hebben, +gereed om een uiltje te knappen. Na zich op de gemakkelijkste wijze +uitgestrekt te hebben, opent hij de deksels, die de neusholten sluiten, +snuift, gaapt en spert eindelijk den rijk getanden muil zoo wijd +mogelijk open. Na deze toebereidselen blijft hij onbeweeglijk op +dezelfde plaats liggen en schijnt spoedig in te slapen. Zijn +<span class="pagenum">[<a id="xd21e5154" href="#xd21e5154" name= +"xd21e5154">112</a>]</span>slaap is echter niet zeer vast; daar ieder +ongewoon gedruisch hem wekt en ijlings naar het water doet +terugkeeren.</p> +<p>Wanneer het dier niet gestoord wordt, blijft het tot omstreeks +zonsondergang op het droge, waar soms een groot aantal soortgenooten +met hetzelfde doel bijeen zijn. Alle hebben echter de eilanden +ontruimd, zoodra de avondschemering begint; dan vangt hun jacht aan, +die den geheelen nacht en misschien ook een deel van de morgenuren in +beslag neemt. Hun buit bestaat hoofdzakelijk uit Visschen; deze, hoe +behendig zij ook zijn, worden in voldoende hoeveelheid door de groote, +zwaarlijvige, schijnbaar onbeholpen Krokodillen gevangen. Zij maken het +gewone voedsel van den Krokodil uit, die bovendien op alle groote en +kleine Zoogdieren, welke onvoorzichtig uit den stroom komen drinken, en +zelfs op Moeras- en Watervogels loert. Met groote bedachtzaamheid +nadert hij hunne drink- en rustplaatsen, zwemt, terwijl alleen de +neusgaten een weinig boven den waterspiegel uitsteken, langzaam en +zonder gedruisch op zijn doel af, neemt een gunstig oogenblik te baat, +schiet eensklaps bliksemsnel bij den oever omhoog en lijnrecht op zijn +slachtoffer toe. Nooit zal hij een tevergeefs besprongen buit op het +land vervolgen. De Vogels verschalkt hij door zich rustig te houden en +onverschilligheid te veinzen, en zich daarna, onverwachts +vooruitschietend, te midden van zijne slachtoffers te storten, of door +uiterst langzaam nader te kruipen en eerst nadat de afstand zijns +inziens voldoende verminderd is, tot den aanval over te gaan.</p> +<p>Zelfs op groote Zoogdieren maakt hij jacht; hij sleurt Ezels, +Paarden, Runderen en Kameelen met zich mede in den stroom. Aan de beide +hoofdaders van den Nijl verliezen de herders door zijn toedoen in den +loop van ’t jaar geregeld verscheidene van de dieren, die aan +hunne zorgen zijn toevertrouwd. De herders in Oost-Soedan nemen bij het +laten drinken van hunne Kameelen steeds de voorzorg in acht, ze onder +groot geschreeuw bij groote troepen te gelijk in den stroom te drijven +om door getier en beweging de Krokodillen te verjagen. Om kleiner vee, +Runderen, Paarden, Ezels, Schapen en Geiten te drenken, drijft men het +nooit in den stroom, indien deze door gevaarlijke Krokodillen bewoond +wordt, maar laat het den dorst lesschen uit door dammen omringde +watervergaarbakken en vijvers, die naast den stroom aangebracht zijn en +waarin het water vooraf met groote moeite door de herders moet worden +overgeschept; soms omgeeft men een deel van den stroom door dichte +doornheggen en verkrijgt hierdoor een aan de landzijde open, aan de +waterzijde gesloten drinkplaats, waar het vee tegen de gevreesde +roovers beschut is.</p> +<p>Schadelijker nog dan door het rooven van vee wordt de Krokodil door +het dooden van menschen. In alle Soedaneesche gewesten hebben ieder +jaar dergelijke ongelukken plaats; de meeste komen voor bij het +waterscheppen uit den stroom. Het is gebleken, dat de Krokodillen ook +wel menschen uit kano’s weghalen; dit behoort evenwel tot de +zeldzaamheden. <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> was met den +zendeling <span class="sc">Comber</span> ooggetuige van zulk een +voorval. Het gebeurde omstreeks den middag bij het Belgische station +Manyango aan den Kongo. Op een door klippen beschutte, maar diepe plek +van den stroom zat in een zeer klein, uit een uitgeholden boomstam +vervaardigd schuitje, welks rand zich nagenoeg niet boven den +waterspiegel verhief, een negerhoofdman te hengelen. Plotseling werd +hij door een Krokodil, wiens kop slechts voor een oogenblik zichtbaar +werd, in ’t water gesleurd; dit geschiedde zoo snel, dat de man +geen tijd had om te schreeuwen; het eenige gedruisch, dat de aandacht +trok, werd door het omslaan van de schuit veroorzaakt.</p> +<p>Alle niet van schranderheid ontbloote dieren kennen den Krokodil en +zijn wijze van aanvallen. Honden, die in de dorpen aan den stroom +opgegroeid zijn, begeven zich steeds met de grootst mogelijke +voorzichtigheid te water, laten vooraf hunne blikken over den +waterspiegel zwerven, drinken haastig eenige druppels en keeren ten +spoedigste naar den oever terug, waar zij geruimen tijd wachten en +intusschen voortdurend de oppervlakte van het water bespieden, voordat +zij onder inachtneming van dezelfde voorzorgsmaatregelen nogmaals te +water gaan; zoo gaan zij voort, totdat hun dorst gelescht is. Hun haat +tegen den Krokodil blijkt, wanneer men hun een groote Hagedis vertoont: +onder woedend geblaf wijken zij terug als Apen voor een Slang. Behalve +levende dieren verslindt de Krokodil ook alle lijken, die den stroom +afdrijven.</p> +<p>Zoo driest als de Krokodil in ’t water is, zoo erbarmelijk +lafhartig gedraagt hij zich op het land. Naar den rivieroever, vanwaar +hij zich hoogst zelden verder dan 100 schreden verwijdert, keert hij +bij ieder vermoeden van gevaar regelrecht terug. Bij het verschijnen +van een mensch neemt hij steeds met den grootst mogelijken spoed de +vlucht; nooit komt het in hem op een mensch, die zich verder landwaarts +begeeft, te vervolgen.</p> +<p>Waarschijnlijk doet de Krokodil nooit anders dan ’s nachts +tochtjes over het land, misschien alleen met het doel om een ander +water op te zoeken. Om te jagen verlaat hij den stroom stellig niet. +Gedurende het regenseizoen volgt hij de regengeulen, die kort daarna +uitdrogen, soms zoover, dat hij, wanneer een snel intredende droogte de +gemeenschap met den hoofdstroom verbreekt, zich genoodzaakt ziet om, +zoo goed mogelijk verborgen, de eerstvolgende regenbuien af te wachten. +Aanvankelijk trekt hij nu van den eenen plas naar den anderen; later +houdt hij zich weken lang op in een poel, die nog eenig water bevat, al +is deze in het geheel niet geëvenredigd aan zijn grootte; men ziet +daarom soms in een onbeduidende, ondiepe kolk reusachtige exemplaren; +eindelijk, als ook hier het water verdampt is, begraaft hij zich onder +het slijk. <span class="sc">Penney</span> trok met zijne manschappen +een regengeul over, die ongeveer 20 KM. verder in den Blauwen Nijl +uitmondde. Om water te verkrijgen werd in het nu uitgedroogde bed van +den geul een put gegraven. Toen de gravers op een diepte van ongeveer +2,5 M. waren gekomen, sprongen zij vol schrik weer uit den kuil naar +boven en riepen den alwetenden opperstafarts te hulp, omdat zich in den +put een „grijs ding” heen en weer bewoog. Bij nader +onderzoek bleek dit de spits van den staart van een levenden, zeer +grooten Krokodil te zijn. Een tweede put, die gegraven werd op de +plaats, waar men den kop van het monster verwachtte, maakte het +mogelijk dit dier een lans in den nek te stooten. Het bleek 5 M. lang +te zijn, toen men het geheel uit den grond gegraven had. Wegens dit +voorval wordt de bedoelde regengeul ook thans nog „Chor el +Timsach” of Krokodilwater genoemd.</p> +<p>Krokodillen van 3,5 M. zijn reeds geslachtsrijp; wijfjes van deze +grootte leggen echter minder en kleinere eieren dan die, welke geheel +volwassen zijn. Hoe dit geschiedt blijkt uit de mededeelingen van +<span class="sc">A. Voeltzkow</span> over Oost-Afrika. Den 19en Januari +<span class="pagenum">[<a id="xd21e5183" href="#xd21e5183" name= +"xd21e5183">113</a>]</span>vond deze onderzoeker op een kale plek van +den oever, 5 à 6 schreden van den waterkant, op den bodem van +een kuil van ongeveer 0,5 M. diepte 79 eieren, die over 4 hoopen +verdeeld waren. Het eierenleggen heeft slechts éénmaal in +’t jaar plaats, in de tweede helft van Januari en de eerste helft +van Februari. De moeder maakt geen eigenlijk nest maar toont toch wel +degelijk eenige zorg voor haar kroost, daar zij over dag boven de +eieren de wacht houdt, totdat na ongeveer 2 maanden de jongen +uitkomen.</p> +<p>„De Sakalaven hadden mij verhaald,” schrijft +<span class="sc">Voeltzkow</span> uit Madagaskar, „dat het oude +dier tegen den tijd, dat de jongen rijp zijn voor het uitkomen, den +nestkuil opengraaft; ik had geen reden om dit te betwijfelen, daar ik +zelf talrijke kuilen had opgemerkt, waaruit het zand verwijderd was en +waarin gebroken eischalen lagen. Het was mij echter een raadsel, hoe de +moeder te weten komt, wanneer de kiemen in de eieren ver genoeg +ontwikkeld zijn, wanneer het tijd is ze op te graven. Om het uitkomen +van de jongen te kunnen waarnemen hield ik in de werkkamer van mijn +huis te Majunga krokodilleneieren in eenige met zand gevulde kisten. +Eens hoorde ik uit een dezer kisten een geluid komen; in de meening dat +het voortgebracht werd door een van de jongen, die, de eischaal +verlaten hebbend, gevaar liep in het zand te stikken, groef ik de +eieren op en bemerkte tot mijn groote verrassing, dat de tonen in gave +eieren ontstonden. Zij zijn zoo luid, dat men ze, als de eieren bloot +liggen, duidelijk in een naburige kamer hooren kan. Het geluid geven +van de jongen in het ei kan men te voorschijn roepen, zoodra men wil, +door te kloppen tegen de kist of er hoorbaar stappend langs te gaan, +ook door het ei in de hand te nemen en een weinig te schudden: elke +schok noopt het jong in het ei tot het voortbrengen van geluiden. Daar +de moeder, zooals reeds gezegd is, op het nest slaapt, zullen hare +bewegingen bij het loopen van het water naar het nest en omgekeerd een +dreuning van den grond teweegbrengen, die de jongen in het ei, welke +ver genoeg ontwikkeld zijn, aanleiding geeft om zich te laten hooren. +Het oude dier graaft dan het zand weg en na eenigen tijd komen de +jongen uit. Het voortbrengen van deze tonen geschiedt met gesloten bek +en gaat, naar het schijnt, gepaard met een sterke samentrekking van de +buikspieren, ongeveer zooals ons hikken, waarop trouwens de klank van +het bedoelde geluid eenigszins gelijkt.”</p> +<p><span class="sc">Herodotus</span> verhaalt, dat de bewoners van +Beneden-Egypte in vroegere tijden Krokodillen in gevangenschap hielden. +„Sommige Egyptenaars,” zegt de vader der geschiedenis, +„beschouwen de Krokodillen als heilige dieren, andere houden ze +voor hunne ergste vijanden: gene wonen rondom het Moeris-meer, deze bij +Elefantine. De eerstgenoemden voeden een Krokodil en maken hem zoo tam, +dat hij zich laat streelen. Men streeft er naar hem een heerlijk leven +te verschaffen, hangt hem gouden ringen met geslepen steenen in de +ooren, versiert zijne voorpooten met gouden armbanden en voedert hem +met meelspijs en met het vleesch van de offerdieren. Na zijn dood wordt +hij ingebalsemd en in een gewijd graf bijgezet. Zulke begraafplaatsen +bevinden zich in de onderaardsche vertrekken van het labyrinth aan het +Moeris-meer, niet ver van de Krokodillenstad.” In den +tegenwoordigen tijd denkt in de Nijllanden niemand meer aan het temmen +van Krokodillen.</p> +<p>De oude Egyptenaars vingen de Krokodillen op verschillende wijzen. +De jager wierp een groot stuk varkensvleesch, waarbinnen een haak +verborgen was, in den stroom en verschool zich aan den oever in +gezelschap van een big, die hij aan ’t schreeuwen bracht. Dit +geschreeuw lokte den Krokodil naderbij, die het stuk vleesch verslond +en met den haak aan land getrokken werd. De jager smeerde hem hier +vooraf de oogen vol modder, om zich tegen zijn aanval te beveiligen en +maakte hem daarna zonder moeite af.</p> +<p>De Tentyriten hadden, naar <span class="sc">Plinius</span> +verzekert, den moed een zwemmenden Krokodil in ’t water te +vervolgen, hem een strik om den hals te werpen, op zijn rug te gaan +zitten en hem, als hij den kop ophief om te bijten, een dwarshout in +den muil te steken. Hierdoor bestuurden zij hun buit als een aan den +toom geleid Paard en dreven hem aan land.</p> +<p>In den tegenwoordigen tijd wordt een andere wijze van jagen gevolgd, +die weinig minder moed vereischt. <span class="sc">E. +Rüppell</span> heeft haar voor ’t eerst beschreven; zijn +verhaal stemt volkomen overeen met dat, hetwelk ik van verschillende +Afrikanen vernam. De jacht begint als de zandbanken, waarop de +Krokodillen slapen en zich door de zon laten beschijnen, droog komen te +liggen door het vallen van het water in den stroom. De jager vorscht de +plaats uit, waar de Krokodil zich gewoonlijk neervleit en kan nu als +schuilplaats voor zich zelf een kuil in ’t zand graven, zoo +gelegen, dat het Reptiel bij den dan heerschenden wind niet de lucht +kan krijgen van zijn vijand; hier blijft hij liggen, totdat de Krokodil +het water verlaten heeft en ingeslapen is. Het wapen, dat bij deze +jacht gebruikt wordt, is een werpspies bestaande uit een driezijdige, +ijzeren, met weerhaken voorziene spits, die met behulp van een ring en +20 à 30 stevige koorden aan een houten steel bevestigd is; de +koorden zijn op sommige plaatsen van elkaar gescheiden, op andere +echter onderling vereenigd; de steel is door een lang touw vastgehecht +aan een lichten, houten klos. „De jager moet in staat zijn om de +spies met zooveel kracht te werpen, dat het ijzer, na het pantser van +den Krokodil doorboord te hebben, ongeveer 10 cM. diep in het lichaam +dringt en hier blijft zitten. Zoodra het dier getroffen wordt, wijken +de houten steel van de lans en de ijzeren spits uiteen, daar het ijzer +slechts losjes in het hout werd gestoken. De gewonde reus slaat woedend +met den staart en tracht het samengestelde koord door te bijten, welks +bestanddeelen echter tusschen zijne tanden komen te liggen en daarom +niet of slechts gedeeltelijk stukgesneden worden. Op geringe diepten +wijst de op ’t water drijvende stok, op grootere de lichte houten +klos den door het dier gevolgden weg aan. De jager volgt den Krokodil +in een bootje, totdat hij aan den oever een geschikte landingsplaats +gevonden meent te hebben. Hier trekt hij het dier, als de harpoen +stevig genoeg vastzit, met behulp van het koord naar de oppervlakte van +’t water, geeft hem met een scherpe lans den doodsteek in den nek +of sleept hem nog levend aan land. Indien ik het niet met mijn eigen +oogen gezien had, zou het mij ongeloofelijk voorkomen, dat twee +menschen een Krokodil van bijna 5 M. lengte uit het water trekken, den +snuit dichtbinden en de pooten op den rug aaneenkluisteren kunnen; zij +dooden hem vervolgens door met een scherp mes het verlengde merg door +te snijden.” In netten wordt de Krokodil slechts bij toeval +gevangen, groote exemplaren uiterst zelden, omdat zij zich zoo hevig +bewegen, dat zelfs de sterkste vischnetten scheuren.</p> +<p>De Europeanen, de Turken en de bewoners van Middel-Egypte maken met +vuurwapenen jacht op den <span class="pagenum">[<a id="xd21e5208" href= +"#xd21e5208" name="xd21e5208">114</a>]</span>Krokodil. Hoewel ik meer +dan honderd Krokodillen een kogel toegezonden heb, is het mij nooit +voorgekomen, dat de kogel terugsprong, zooals naar men beweert, +dikwijls geschiedt. Een feit is het echter, dat slechts zeer weinige +schotwonden den Krokodil oogenblikkelijk dooden. Hij heeft een +buitengewoon taai leven, kan zelfs na een doodelijke verwonding meestal +nog den stroom bereiken en is dan voor den jager verloren. Eens loerde +ik in een met matten en zand overdekten kuil van een zandbank in den +Blauwen Nijl op Kraanvogels. Nog voordat de Vogels zich vertoonden, +kwam, nauwelijks 15 schreden van mij verwijderd, een Krokodil van +ongeveer 5 M. lengte te voorschijn; deze kroop langzaam uit het water +en vleide zich op een afstand van ongeveer 6 M. van mijn schuilplaats +op het zand neer om te slapen. Om hem waar te nemen onderdrukte ik de +wraakzuchtige neigingen die mij vervulden, hoewel ik voornemens was hem +na eenigen tijd den welverdienden kogel toe te zenden. Een Kraan, die +juist toen onder schot kwam, redde voorloopig het leven van het +monster; door een kogel getroffen viel de Vogel ter aarde. De +<span class="corr" id="xd21e5210" title= +"Bron: Krododil">Krokodil</span> had zich, zonder te begrijpen vanwaar +het schot kwam, bij het hooren van den knal, zoo spoedig mogelijk te +water begeven; nauwelijks echter had ik den dooden Vogel opgeraapt en +mijn geweer op nieuw geladen, toen het gepantserde dier ten +tweedenmale, op dezelfde plaats als vroeger, voor den dag kwam. Ik +mikte nu zonder overhaasting op zijne slapen, schoot en zag tot mijn +voldoening, dat het ondier na het schot een kolossalen, vertikalen +luchtsprong deed, log op den bodem neerplofte en bewegingloos bleef +liggen. Een bedwelmende muscuslucht verbreidde zich in ’t rond; +mijn dienaar <span class="sc">Tomboldo</span>, die aan ’t andere +einde van de zandbank nog in de schiethut zat, sprong juichend op uit +zijn schuilplaats met het verzoek: „Beste Heer, mij de klieren, +mij de muscus voor mijn vrouw; ik moet haar toch wat meebrengen van de +reis.”—Wij stonden bij het gevelde dier, wiens geheele +lichaam nog schokte en trilde.—„Neem u in acht voor den +staart,” waarschuwde <span class="sc">Tomboldo</span>, „en +geef hem liever nog een schot, opdat hij ons niet +ontkome.”—Hoewel ik dezen laatsten voorzorgsmaatregel +onnoodig achtte, vervulde ik den wensch van mijn trouwen, zwarten +dienaar, hield den loop van mijn geweer bijna voor ’t oor van den +Krokodil en joeg hem een tweeden kogel in den kop. Op hetzelfde +oogenblik sprong hij hoog op, wierp ons met den staart zand en +kiezelsteenen in ’t gelaat, maakte stuiptrekkende bewegingen met +al zijne lichaamsdeelen en rende plotseling, alsof hij niet gewond was, +naar den stroom, waardoor alle uitzicht op het verkrijgen van de +<span class="corr" id="xd21e5219" title= +"Bron: muskusklieren">muscusklieren</span> ons benomen werd.</p> +<p>Deze klieren verschaffen aan de hedendaagsche Soedaneezen het +grootste voordeel, dat zij uit het lichaam van een gedooden Krokodil +weten te trekken. Ten tijde van mijn verblijf in hun land verkocht men +dit artikel voor 4 à 6 „speciesthaler”, voor welke +som men zich destijds in dezelfde streek twee halfwassen Runderen kon +aanschaffen. Met deze muscusklieren parfumeeren de schoonen van +Nubië en Soedan de zalf, waarmede zij zich het haar en het lichaam +besmeren. Aan deze klieren danken alle lichaamsdeelen van den Krokodil +hun doordringende lucht; het vleesch van de volwassen dieren wordt er +oneetbaar door.</p> +<p>In den ouden tijd werden uit den gedooden Krokodil allerlei +geneesmiddelen verkregen. Zijn bloed werd als een voortreffelijk +tegengif beschouwd bij verwondingen door Vergiftige Slangen; het +verdreef ook de vlekken van de oogen; de tot asch verteerde huid werd +dienstig geacht voor het heelen van wonden; het vet was, naar men +zeide, een voorbehoedmiddel tegen koorts, kiespijn en muggebeten; door +een tand als amulet aan den arm te dragen, verkreeg men bijzondere +krachten. Ook hiervan hoort men thans niet meer spreken.</p> +<hr class="tb"> +<p>Onder de Aziatische soorten verdient de <span class= +"ex">Indische</span> of <span class="ex">Lijstenkrokodil</span> +(<i lang="la-x-bio">Crocodilus porosus</i>, <i lang="la-x-bio">C. +biporcatus</i>) in de eerste plaats genoemd te worden, daar hij de +verst verbreide soort van de geheele familie is. Door het ontbreken van +de voorste nekschilden en vooral door twee zeer lange, bijna van het +oog tot aan de spits van den snuit reikende, parelsnoervormig gelede, +beenige lijsten onderscheidt de Indische Krokodil zich duidelijk van +alle overige soorten. De snuit is ook bij deze soort lang, min of meer +versmald en toegespitst, zijn lengte is het dubbele van de breedte aan +de basis, zijn bovenzijde gewelfd en rijk aan plooien. De onderschenkel +is met een getakten kam voorzien. De kleur is donker olijfgroen, bij de +jongen met donkere vlekken. Men heeft exemplaren gemeten, die 8.6 M. +lang waren; in de verzamelingen behooren die van 5.25 M. lengte echter +reeds tot de uitzonderingen.</p> +<p>De Lijstenkrokodil bewoont Zuidoost-Azië en de omliggende +eilanden; men ontmoet hem aan de oostkust van Indië, op Ceylon, in +Bengalen, Birmah, het zuidwesten van China en in geheel Insulinde, +voorts in Noord-Australië en zelfs op de Salomon- en +Fidsji-eilanden. Men zou hem den Krokodil van de zee kunnen noemen, +daar hij, vaker dan eenige andere soort, van de riviermonden uit de zee +bezoekt en niet zelden op een afstand van verscheidene zeemijlen van de +kust of bij eb op droog vallende zandbanken van middelmatig breede +zeeëngten tusschen de eilanden wordt gezien.</p> +<p>„De Indische Krokodil,” zegt <span class= +"sc">Schlegel</span>, die <span class="sc">Salomon +Müller’s</span> aanteekeningen in ’t licht heeft +gegeven in zijne „Verhandelingen over de Natuurlijke Geschiedenis +der Nederlandsche overzeesche bezittingen”, „wordt vooral +in groote menigte aan de groote rivieren van Borneo en Sumatra +aangetroffen; hier komen door deze roofdieren jaarlijks vele menschen +om het leven. Zoo rekent men b.v., dat er alleen aan de Palembangrivier +op Sumatra jaarlijks omstreeks 150 menschen door deze Krokodillen +verslonden worden. Niet onmogelijk is het, dat op Java en Sumatra veel +meer menschen door Krokodillen het leven verliezen dan door +Koningstijgers.</p> +<p>„De Krokodillen liggen, ten einde levende <span class="corr" +id="xd21e5255" title="Bron: viervoertige">viervoetige</span> dieren of +Vogels te vangen, òf dicht bij den oever onder het water +verborgen, òf onbeweeglijk daarlangs uitgestrekt, op den loer. +Zij bezigen dus in het algemeen hetzelfde middel tot het erlangen van +voedsel als de Katten en vele andere Roofdieren, want ook zij +overvallen hun buit meest onverwachts uit een hinderlaag, waarbij zij +met te meer list en geduld te werk moeten gaan, daar hun sluipen buiten +het water, ook door de onbuigzaamheid van het lichaam, met meer moeite +gepaard gaat. Desniettemin vangen zij dikwerf Herten, Wilde Zwijnen, +Honden, Geiten, Apen en meer andere dieren, wanneer deze den waterkant +naderen om hun dorst te lesschen. De dieren, die veel onder het water +leven, gelijk de Otters en de Waranen of Monitors, zijn gedurig aan de +vervolgingen der Krokodillen blootgesteld, terwijl deze tevens van hun +vroegste jeugd af op alle soorten van Water- en Strandvogels jacht +maken. Hoe ondernemend, stout en gevaarlijk intusschen de Krokodillen +ook in het water zijn, toonen zij zich daarentegen er buiten ongemeen +vreesachtig <span class="pagenum">[<a id="xd21e5258" href="#xd21e5258" +name="xd21e5258">115</a>]</span>en schuw. Bij het minste geruisch, dat +zij vernemen, of indien zij een mensch op 40, 60 tot zelfs 100 en meer +schreden afstands gewaarworden, hetzij op het land of in een kano op +het water, vluchten zij onverwijld naar den stroom, waar zij, spoedig +uit het gezicht verdwijnend, zich aan alle verdere vervolgingen +onttrekken. Zij zwemmen voortreffelijk, zoowel stroomop als stroomaf; +in het laatste geval laten zij zich dikwijls zonder merkbare beweging +met de golf wegdrijven. Nooit ziet men hen op een vroolijke of dartele +wijze door het water zwemmen en er buiten vertoonen zij zich nog +slaperiger. Blijken van onderlinge verstandhouding of wederzijdsche +gehechtheid hebben wij nooit bij hen opgemerkt; elk individu schijnt +veel meer van jongs af afgezonderd en voor zichzelf te leven, en +bijaldien men soms eenige hunner dicht bij elkander aantreft, dan +schijnt zulks meer aan hun groot aantal op een plaats te moeten worden +toegeschreven, dan wel naar de zucht om in gezelligheid met elkander te +leven. Wanneer dit roofzuchtig gedierte onder het water op buit loert, +steekt het gewoonlijk alleen de neusgaten boven den waterspiegel, en in +deze houding blijft de Krokodil niet zelden uren lang op een en +dezelfde plek liggen; zoodra hij echter eenig gevaar bemerkt, duikt hij +oogenblikkelijk naar beneden en komt dan een eind weegs verder op nieuw +boven. Minder stil is zijn vlucht van het land naar het water, wanneer +men hem onverwachts door een geweerschot uit den slaap doet wakker +schrikken; met den meest mogelijken spoed stort hij zich dan op +onstuimige wijze in het water; de hierdoor veroorzaakte plof wordt +veelal van eenige geduchte slagen gevolgd, welke hij al duikend met den +staart teweegbrengt. Op het land is de loop van deze dieren over het +algemeen traag en moeielijk, doch korte afstanden kunnen zij soms met +onbegrijpelijke snelheid afleggen. Zij worden echter schielijk moede, +daar hunne onevenredig kleine en zwakke pooten het zware lichaam niet +lang vermogen te dragen: het zakt weldra tot op den grond door en +schuift dan in slingerende beweging daarlangs voort. Het is bekend, dat +de Krokodillen in wilde, moerassige streken soms kleine tochten over +het land ondernemen, zoodat het wel eens gebeurt, dat men in een geheel +afgezonderd liggend moeras of ook in een grooten vijver, plotseling een +dezer dieren ontwaart, waar men hen vroeger nimmer gezien had. +Meerendeels geschieden die verhuizingen des nachts.<a id="xd21e5260" +name="xd21e5260"></a></p> +<p>„Van alle zintuigen schijnt het gehoor bij de Krokodillen het +meest bevoorrecht te zijn. De scherpheid van het gehoor stelt hen in +staat om zelfs op vrij verren afstand onder het water alles te +vernemen, wat er buiten in den omtrek voorvalt. Zij komen gewoonlijk op +ieder gedruisch dadelijk af, doch altijd in de grootste stilte. Zijn +het menschen of dieren, die den oever betreden, zoo naderen zij bedaard +en houden zich zoolang onder de oppervlakte van het water verscholen, +tot zich een geschikte gelegenheid aanbiedt om een aanval te wagen, die +hun zelden mislukt, daar zij meestal niet eerder op het beloerde +voorwerp toeschieten, dan wanneer het zich genoegzaam zeker onder hun +bereik bevindt. Bij den uitval, het aanbijten en het wegrukken van den +roof zijn de bewegingen der Krokodillen pijlsnel: zelfs zoo, dat +wanneer menschen zulk een gewelddadigen dood ondergaan, er slechts +zelden eenig noodgeschrei of een kreet van angst of schrik van hen +vernomen wordt. De Krokodillen trekken hun buit altijd onverwijld onder +water, maar verschijnen korten tijd daarna, soms reeds na weinige +oogenblikken, op korter of grooter afstand daarmede weder aan de +oppervlakte. Is de prooi klein, dan verslinden zij die dadelijk al +zwemmende, waarbij zij dan alleen den kop boven water houden; grootere +dieren of menschen verslinden zij daarentegen gewoonlijk eerst tegen +den avond of in den nacht, tot welk einde zij hun roof hier of daar op +een eenzamen oever brengen, waar men dan niet zelden overblijfsels van +het lijk aantreft. Zij schijnen hun prooi door haar hevig heen en weer +te slingeren en tegen den grond te slaan, gedeeltelijk te vermorzelen +en verder in stukken te scheuren. Stemgeluid hebben wij nooit van een +Krokodil gehoord en ook nergens van de inlanders vernomen, dat deze +dieren ooit eenig geschreeuw doen hooren. De Krokodillen zijn over het +algemeen meer nacht- dan wel dagdieren. Zij zijn, evenals de groote +Katsoorten, het gevaarlijkste in den avond en tegen middernacht, waarom +dan ook de inlanders na zonsondergang niet gaarne, doch indien zulks +moet, steeds met alle behoedzaamheid plaatsen langs de oevers der +rivieren en meren bezoeken, waar vele Krokodillen voorkomen. Overvalt +hen soms op een watertocht, dien zij met een kleine kano ondernemen, de +nacht, dan kiezen zij, zoodra het duister begint te worden, meer het +middelste gedeelte van den stroom, waar zich de Krokodillen zeldzamer +ophouden dan langs de stille en rustige oevers.—Toch gebeurt het +niet zelden in Indië en vooral op Borneo, dat er menschen van de +oevers of uit de vaartuigen door deze dieren worden weggehaald en zulks +dikwijls zoo zonder eenige beweging, dat zeer nabij zijnde personen er +nauwelijks iets van bemerken. Zeer oude Krokodillen slaan ook soms met +hun staart de kleine bootjes aan splinters, waarbij dan steeds een van +de zich daarin bevindende menschen tot buit van het roofdier wordt.</p> +<p>„Bij dag ontwaart men de Krokodillen dikwijls slapend aan den +waterkant, waar zij dan als een boomstronk uitgestrekt liggen en den +muil soms wijd geopend houden. Zij kiezen daartoe bijzonder effene +plekken uit, die, of tusschen hoog riet en gras, door een grooten, +afhangenden boomtak belommerd zijn, of ook wel geheel open en vrij aan +de stralen der zon zijn blootgesteld en waar deze dieren veelal iederen +dag komen rusten. Op deze rustplaatsen worden in eenige streken van +Borneo de Krokodillen op een eigenaardige wijze gevangen. De Dajakkers +leggen er eenige planken neer, die van boven met een sterk klevende +boomhars bestreken zijn. Wanneer zich nu een Krokodil op zulk een plank +neerlegt en daar eenigen tijd op gerust heeft, geraakt de plank door de +hars zoo stevig aan het lijf van het dier vast, dat zij er alleen met +moeite en kracht van afgetrokken kon worden. Zoodra de inlanders zien, +dat een Krokodil in dezen toestand verkeert, gaan zij met pieken en +zware houwers gewapend en voorzien met eenige lange rottingen, die hun +als bindtouw dienen, zoo te water als te land er op af. Het beangstigde +dier geeft zich alle moeite om bij het naderende gevaar naar onderen te +duiken, maar de plank maakt dit onmogelijk; het wordt dan op de +oppervlakte van ’t water ronddrijvend, onder een woest gespartel +en geworstel afgemaakt. Deze wijze van Krokodillen vangen laat zich +voornamelijk op die plaatsen met goed gevolg aanwenden, waar zij geen +gebrek aan voedsel hebben en daarom niet licht op lokazen afkomen. Waar +echter minder voedsel is, worden zij meerendeels met lokaas gevangen, +daar deze handelwijze minder oplettendheid vereischt en tevens met +minder omslag en gevaar bij het dooden der dieren gepaard gaat.</p> +<p>„Ofschoon men in sommige rivieren en baaien langs <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5268" href="#xd21e5268" name= +"xd21e5268">116</a>]</span>de kusten van Java vrij veel Krokodillen +heeft opgemerkt en zij zelfs op de reede van Batavia niet zeldzaam +zijn, brengen zij toch, daar en elders op dit eiland, over het algemeen +den mensch minder nadeel toe dan wel in andere streken van den +Oosterschen Archipel. De oorzaak daarvan laat zich verklaren uit het +overvloedige voedsel, dat zij in deze wateren aantreffen. Doode +paarden, Buffels, Geiten, Honden, kortom allerlei krengen komen in deze +zoo dicht bevolkte landstreken in menigte de rivier afdrijven; +bovendien wordt uit de talrijke schepen en inlandsche vaartuigen, welke +hier gedurig rondkruisen of op onderscheidene reeden ten anker liggen, +dagelijks een groote hoeveelheid ingewanden van Kippen, Eenden en ander +gedierte over boord geworpen; dit een en ander schijnt toereikend te +zijn om de vraatzucht der Krokodillen te bevredigen.</p> +<p>„In het Maleisch, de meest verspreide taal van +Oost-Indië, heeten deze dieren <span class="ex">Bowaja</span> of +<span class="ex">Boeaja</span>.”</p> +<p>Even verklaarbaar als de felle vervolging, die deze dieren ook in +Azië ondergaan, is de vereering, die hun hier en daar ten deel +valt. Op de Soenda-eilanden merkte <span class="sc">S. +Müller</span> geen eigenlijke vereering op, wel komt deze echter +op het Indische vasteland voor. In de gewesten waar men den Krokodil +voor zoo heilig houdt, dat men geen hoogeren wensch kent dan na den +dood in een Krokodil veranderd te worden, vervolgt men dit dier nooit, +maar tracht veeleer vriendschap met hem te sluiten. <span class= +"sc">Orlich</span> bezocht in 1842 de heilige Krokodillenvijver in de +nabijheid van de stad Karratsjie, een beroemde bedevaartplaats voor de +inboorlingen. Hier leefden ongeveer 50 Krokodillen, waaronder sommige +van 5 M. lengte. De Brahmaan, die met de verzorging van deze +vertegenwoordigers van <span class="ex">Visjnoe</span> was belast, riep +ze, terwijl de reiziger er bij stond, tot zich, om ze te voederen. +<span class="sc">Orlich</span> was niet weinig verbaasd over de +gehoorzaamheid der heilige dieren voor hun aanbidder; uit het water +gekomen, vormden zij een halven kring om hun verzorger en wachtten met +wijd opengesperden muil zijne bevelen af; door aanraking met een +rietstok lieten zij zich gewillig leiden. Een Geit werd voor hen +geslacht en de stukken onder hen verdeeld. Na den maaltijd diende de +rietstok om hen weer naar het water te drijven.</p> +<p>De gevangen Lijstenkrokodillen worden gewoonlijk doodgeslagen en +niet verder gebruikt. In sommige streken, o. a. van Borneo en Siam, +wordt hun vleesch gegeten.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Alligators</span> (<i lang= +"la-x-bio">Alligator</i>) is ook voor het bergen van de spits van den +vierden onderkaakstand aan weerszijden van de bovenkaak een diepe kuil +aanwezig. Het aantal tanden bedraagt minstens 17 in iedere kaakhelft, +maar kan boven tot 20, onder tot 22 stijgen en dus in ’t geheel +84 zijn. Het neusmiddelschot is verbeend; onder de buikschilden +bevinden zich geen huisbeenderen, of deze zijn zeer dun en onbeduidend. +Van dit geslacht zijn 3 soorten bekend, waarvan 2 in Noord-Amerika en 1 +in het zuidoosten van China. Het woord „Alligator” is +ontstaan door verbastering van het Portugeesche woord „el +Lagarto”, dat „Hagedis” beteekent. <a id="xd21e5304" +name="xd21e5304"></a>De naam „Kaaiman”, waarmede de leden +van dit en het volgende geslacht meestal aangeduid worden, is ontleend +aan de taal van sommige Amerikaansche negerstammen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Alligator</span> of <span class="ex">Kaaiman met +den snoekenkop</span> (<i lang="la-x-bio">Alligator +mississippiensis</i><span class="corr" id="xd21e5319" title= +"Niet in bron">,</span> <i lang="la-x-bio">A. lucius</i>) is kenbaar +aan den breeden, platten snuit, welke veel gelijkt op dien van een +Snoek en aan de schilden in den nek. Hij kan 4,5 M. lang worden, maar +is reeds bij het bereiken van de helft dezer lengte als volwassen te +beschouwen. De bovendeelen zijn gewoonlijk vuil olijfgroen, hier en +daar met donkerder vlekken geteekend, de onderdeelen zijn vuil +lichtgeel.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van den Alligator is beperkt tot de +zuidoostelijke Vereenigde Staten van Noord-Amerika en strekt zich van +den mond der Rio-Grande noordwaarts tot 35° N<span class="corr" id= +"xd21e5327" title="Niet in bron">.</span>B. uit. In bijna alle +stroomen, beken, meren en moerassen van Zuid-Carolina, Georgië, +Florida, Alabama, Mississippi en Louisiana ontmoet men hem zeer +algemeen; verder noordwaarts komt hij zeldzamer, in Noord-Carolina +slechts hier en daar voor. In de bedoelde stroomen ziet men de +Alligators op de slijkerige oevers en op groote, drijvende boomstammen +in de zon zich koesteren of zwemmend hun voedsel zoeken. In Louisiana +zijn alle moerassen, bochten, stroomen, vijvers, meren vol van deze +dieren; men merkt ze overal op, waar zooveel water is, dat zij zich +verbergen en voedsel vinden kunnen; evenzoo is het gesteld in de andere +hierboven genoemde staten tot aan den mond van den Arkansas, en ook in +de meer westwaarts gelegen stroomen. Op de Red-River waren zij, voordat +hier stoombooten voeren, zoo buitengewoon veelvuldig, dat men ze bij +honderden langs den oever of op de ontzaglijk groote massa’s +drijfhout zag. De kleine lagen of zaten op den rug van de grootere; +soms hoorde men van hen een gebrul als dat van duizend wilde stieren, +die elkander willen bevechten. Evenals vele andere hier levende dieren +waren zij zoo weinig schuw, dat de bedrijvigheid op den stroom of aan +den oever nauwelijks eenige wijziging in hunne gewoonten bracht. Om de +booten, die hun op een afstand van weinige meters voorbijvoeren, +bekommerden zij zich niet, tenzij men op hen schoot. In brak water +waren en zijn zij zeldzamer.</p> +<p>Op het land beweegt de Alligator zich gewoonlijk langzaam en met +tegenzin. Zijn gang is een gebrekkig gescharrel; de eene poot na den +anderen wordt op plompe wijze naar voren verplaatst; het zware lichaam +schuurt intusschen over den grond en de lange staart sleept over den +bodem. Zoo komt hij uit het water, zoo kruipt hij over de velden of in +de wouden rond, om een andere woonplaats, waar hij voedsel hoopt te +vinden, of een geschikte legplaats voor zijne eieren op te sporen. Op +het land zijn deze dieren, waarschijnlijk wegens hun onbeholpenheid, +erbarmelijk lafhartig. Wanneer zij bij het reizen van het eene water +naar het andere een vijand bespeuren, gaan zij zoo plat mogelijk op den +bodem liggen, drukken den snuit er tegen aan en blijven bewegingloos in +deze houding, waarbij intusschen de zeer beweeglijke oogen voortdurend +op den tegenstander letten. Als men nader bij hen komt trachten zij +niet te vluchten en wagen evenmin een aanval, maar verheffen zich +eenvoudig op hunne pooten en blazen, alsof zij een smidsblaasbalg in +’t lijf hebben. Zonder eenig gevaar te loopen, kan men ze nu +doodslaan, wanneer men zich slechts op een eerbiedigen afstand houdt +van den staart, het meest gespierde lichaamsdeel en in zekeren zin ook +het beste wapen van dit dier. Door een krachtigen slag met den staart +kan het een mensch dooden.</p> +<p>In het water, zijn eigenlijke element, is de Alligator levendiger en +stoutmoediger. Soms komt het voor, dat hij hier zelfs den mensch +aanvalt. In den regel echter vermijdt hij den heer der schepping +angstvallig, vooral wanneer deze hem wil bestrijden. De +„cowboys” of <span class="pagenum">[<a id="xd21e5334" href= +"#xd21e5334" name="xd21e5334">117</a>]</span>herders van het rundvee +waden in Noord-Amerika, wanneer zij bij een door Alligators bewoond +water komen, met knuppels gewapend hierin op, om een weg voor hun vee +te banen of om te verhoeden, dat het gedurende het drinken lastig +gevallen wordt door de vraatzuchtige Reptiliën. Als zij regelrecht +op den kop van den Alligator afgaan, hebben zij niets te vreezen en +kunnen zelfs zonder gevaar te loopen dien kop met hun knuppel beuken, +totdat het dier uit den weg gaat. Soms ziet men menschen, Muildieren en +Alligators dicht bij elkander in het water; het vee doet angstige +pogingen om de Krokodillen te ontwijken; de herders zijn druk in de +weer met hunne stokken; de Alligators kijken met begeerige oogen naar +de dieren, die zij zoo gaarne buit zouden willen maken, maar houden +zich uit vrees voor de pijnlijke slagen op een eerbiedigen afstand.</p> +<div class="figure xd21e5336width"><img src="images/p3117.jpg" alt= +"Alligator (Alligator mississippiensis). 1/20 v. d. ware grootte." +width="720" height="665"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Alligator</span> (<i lang= +"la-x-bio">Alligator mississippiensis</i>). 1/20 v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Schapen en Geiten, die aan den waterkant komen drinken, Honden, +Herten en Paarden, die zwemmend de overzijde trachten te bereiken, +loopen gevaar door de Alligators verdronken en later verslonden te +worden; het eigenlijke voedsel van deze Krokodillen bestaat echter uit +Visschen. Wanneer de rivieren buiten hare oevers treden, hetgeen in het +door hen bewoonde gebied ieder jaar gebeurt, vullen de groote, met haar +samenhangende moerassen en ondiepe meren zich niet slechts met water, +maar ook met Visschen; op deze maken de Alligators jacht. Bij afnemende +waterstand, als de geulen, die deze meren verbinden, droogvallen, +worden de Visschen genoopt zich naar de diepste plaatsen te begeven; de +Krokodillen volgen hen en trekken van den eenen kuil naar den anderen. +Na zonsondergang is het gedruisch, dat deze roovers met hun staart +maken, ver hoorbaar; naderbij komend, ziet men, hoe zij door hunne +bewegingen het water beroeren en de Visschen zoo beangst maken, dat +deze bij honderden boven het water uitspringen, met het doel, om hunne +verwoede vijanden te ontwijken; dikwijls echter worden zij juist door +de staartslagen in de nabijheid van den veeltandigen muil gedreven.</p> +<p>In den zomer legt het wijfje hare betrekkelijk kleine, witte, met +een harde kalkschaal bedekte eieren, welker aantal soms meer dan 100 +bedraagt, in een eigenaardig nest. Zij bouwt dit op een hiervoor +geschikte, meestal 50 à 60 schreden van den waterkant +verwijderde plek in het dichte struikgewas of rietveld, voert in den +bek bladen, stokken en dergelijke materialen aan, legt de eieren en +dekt ze zorgvuldig toe. Van nu af houdt zij voortdurend in de nabijheid +van het nest de wacht en schiet woedend toe op ieder wezen, dat hare +eieren nadert. De temperatuursverhooging, die een gevolg is van de +rotting der plantaardige stoffen, waaruit het nest bestaat, bevordert +de ontwikkeling der kiemen; de jonge Alligators werken zich behendig +door de hen bedekkende plantenmassa heen en worden door de moeder naar +het water geleid, gewoonlijk eerst naar kleine, afgezonderde plassen, +om hen tegen de mannetjes en de groote Moerasvogels te beveiligen.</p> +<p>De jacht op den Alligator wordt bemoeilijkt door de taaiheid van +zijn leven; want ook deze Krokodil wordt slechts door een kogel, die de +hersenen of het hart doorboort, onmiddellijk gedood, beter echter door +een flink schot hagel. Vaker nog dan van geweren, maakt men gebruik van +groote netten; de plassen worden hiermede leeggevischt, de gevangene +exemplaren op den oever getrokken en met bijlen doodgeslagen. Enkele +negers vangen den Alligator zeer handig in een strik, dien zij hem over +den kop werpen, wanneer hij in de nabijheid van den oever zwemt en +waaraan zij hem vervolgens uit het water trekken. Een door <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5351" href="#xd21e5351" name= +"xd21e5351">118</a>]</span>een schot gewonde Alligator, brengt onder de +medebewoners van den plas zulk een groote opschudding en vrees teweeg, +dat zij in den regel een andere woonplaats opzoeken, of zich althans +gedurende verscheidene dagen verborgen houden; zij letten daarentegen +veel minder op een metgezel, die door een kogel of een schot hagel +oogenblikkelijk gedood werd. Bij de Red-River werden in vroegere jaren, +toen schoenen, laarzen en zadels van alligatorleer in de mode waren, +<span class="corr" id="xd21e5353" title= +"Bron: duizende">duizenden</span> van deze dieren gedood. <span class= +"sc">D. Gronen</span> schat het aantal jonge Alligators, die ieder jaar +in Florida ter wille van hun huid, hunne tanden en hun op olie +gelijkend vet gevangen worden, op 6000. Er wordt een prijs van 25 +dollars voor de 100 stuks betaald.</p> +<p>Het is deze soort van Krokodillen-familie, die men in dierentuinen +en beestenspellen het veelvuldigst te zien krijgt. Ieder jaar worden +verscheidene honderden levende Alligators op de Europeesche +wildedierenmarkt gebracht; alle vinden koopers: de kleine, die de +eischaal nog slechts sinds kort verlieten, worden door +dierenliefhebbers gekocht voor hun aquarium en zoover getemd, dat zij +ten slotte het voedsel, dat hun verzorger hun voorhoudt, uit de hand +nemen; de groote exemplaren komen in het bezit van eigenaars van +beestenspellen en worden door hen zoolang medegevoerd, totdat zij door +mishandeling, honger en koude bezwijken. Oud gevangen dieren versmaden +gewoonlijk het voedsel, dat men hun geeft; exemplaren van 1½ M. +lengte daarentegen geraken spoedig aan den gevangeniskost gewoon, +indien men hun slechts een ruime woning verschaft, bij voorkeur een +kleine vijver in een tuin. Met een levenden buit moet men ze aan +’t eten brengen, b.v. door vleugellamme Musschen, levende Duiven, +Hoenderen enz. op het water te werpen; later nemen zij ook stukken rauw +vleesch aan, die men door een daaraan bevestigd touw in beweging +brengt; eindelijk sperren zij reeds, wanneer men hun dit voedsel toont, +den muil open en wachten onder vroolijk geklok, „tot de gebraden +Duiven hun in den bek vliegen.” Oude Alligators hebben een +geduchten eetlust; zij kunnen per week 8 KG. vleesch verorberen. Bij +zorgvuldige behandeling kunnen zij ook in de open lucht jaren lang de +gevangenschap verduren; hiervoor is echter noodig, dat hun de +gelegenheid wordt verschaft om zich gedurende den winter behoorlijk +tegen den invloed van de koude te beveiligen, b.v. door zich onder het +slijk te begraven; indien dit niet geschiedt, komen zij den eersten +winter niet door.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het geslacht van de <span class="ex">Kaaimans</span> (<i lang= +"la-x-bio">Caiman</i>) onderscheidt zich van dat der Alligators door +het ontbreken van het beenig neusmiddelschot en door het bezit van een +uit beweeglijke beenplaten samengesteld buikpantser. De vijf bekende +soorten van dit geslacht zijn tot Middel- en Zuid-Amerika beperkt.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Zoowel bij den <span class="ex">Jacare</span> (<i lang= +"la-x-bio">Caiman latirostris</i>) als bij den <span class= +"ex">Gebrilden Kaaiman</span> (<i lang="la-x-bio">Caiman sclerops</i>) +zijn de bovenste oogleden voor een deel verbeend, voor een deel vliezig +en met een klein, naar boven gericht hoorntje voorzien; bij beide zijn +de voorranden der oogholten door een halvemaanvormige, beenige +dwarslijst verbonden, die met het verbindingsstuk van een bril +vergeleken wordt; bij beide zijn de voorste nekschilden groot en op 2 +(hoogstens 3) dwarsrijen geplaatst: bij den Jacare echter vormen de +achterste nekschilden 3 of 4, bij den Gebrilden Kaaiman steeds 5 +dwarsrijen. De Jacare bereikt een lengte van 3.5 M.; de Gebrilde +Kaaiman wordt hoogstens 2.8 M. lang; bij dezen is de snuit betrekkelijk +iets langer dan bij genen. Bij beide zijn de bovendeelen donker +olijfbruin, de zijden met grijsachtige vlekken gemarmerd, de +onderdeelen groengeelachtig wit.</p> +<p>De Jacare bewoont Zuid-Amerika ten oosten van de Andes, van den +Amazonenstroom tot de La-Plata-rivier, de Gebrilde Kaaiman geheel +Middel- en Zuid-Amerika van de landengte van Tehuantepec tot aan de +La-Plata-rivier op ongeveer 32° Z.B.</p> +<p><span class="sc">Azara</span> en de <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span> hebben de levenswijze van den Jacare +met voldoende nauwkeurigheid beschreven. Hij houdt meer van stille +rivierarmen of stilstaande wateren dan van snel vlietende stroomen en +is daarom in de groote, moerassige bosschen van het binnenland +bijzonder talrijk. Zoolang deze vraatzuchtige roover, in het water +rustend, op buit loert, ziet men van hem niets anders dan het voorste +deel van den kop, die zoover opgeheven wordt, dat het hoogliggende oog +juist over den waterspiegel kan gluren en dat de neusgaten lucht kunnen +opnemen. In deze houding blijft hij over dag op dezelfde plaats, of +zwemt tegen den middag naar den oever of naar een rotsblok, waar hij in +de zon gaat liggen slapen; de nadering van een mensch of van een Hond +drijft hem echter onmiddellijk in het water terug.</p> +<p>„Het voedsel van den Jacare bestaat uit alle levende wezens, +die hij vangen kan. In de maag van een jongen Kaaiman vond ik +hoofdzakelijk overblijfselen van Visschen en Watervogels, bovendien +kiezelsteentjes en zand; ik vernam tevens, dat deze dieren soms groote +steenen in de maag hebben. De Braziliaansche visschers beweren, dat de +Jacare soms een zwemmend of badend mensch aanvalt; een hunner toonde +mij zelfs aan zijne beenen en armen litteekenen van door dit dier +veroorzaakte wonden. Over ’t algemeen kan men echter deze +Krokodillen niet als gevaarlijk voor den mensch beschouwen. Alle die ik +zag, waren zeer schuchter en verdwenen onmiddellijk, zoodra men hen tot +op een afstand van 30 of 40 schreden naderde.”</p> +<p>De bewoners van Paraguay maken ijverig jacht op den Jacare; de +Europeanen doen dit met vuurwapenen, de Indianen met een eigenaardige +soort van pijlen. De pijl wordt den Kaaiman in de zijde geschoten en is +zoo ingericht, dat de schaft afvalt, zoodra de ijzeren spits in het +lichaam doorgedrongen is; de schaft, die nu nog door een touw met de +spits verbonden is, wijst, op het water drijvend, de plaats aan, waar +het gewonde dier zich verborgen heeft. De Spanjaarden maken bij deze +jacht ook wel gebruik van een aan beide einden spits toeloopend stuk +hout, dat, aan een lijn vastgehecht, met runderlong omgeven, in +’t water geworpen wordt; de Kaaiman slikt dit lokaas door en +wordt dan met geringe moeite op het land getrokken.</p> +<p>De <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span> +bezat verscheidene levende, jonge Jacares. Zij gedroegen zich wild en +onstuimig, bliezen den buik en de keel op, als men ze aanraakte of +plaagde, sisten tevens als een Gans op het nest en openden den muil. +Wanneer men ze van achteren aanraakte, keerden zij zich buitengewoon +vlug om, beten flink van zich af en sloegen hevig met den staart. De +onaangename muscuslucht der oude dieren was ook bij hen reeds aanwezig. +<span class="pagenum">[<a id="xd21e5412" href="#xd21e5412" name= +"xd21e5412">119</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div1 chapter"> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">DERDE ORDE.</h2> +<h2 class="main">DE SCHILDPADDEN (<span class= +"ex">Chelonia</span>).</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Door haar eigenaardigen lichaamsbouw wijken de +Schildpadden zoozeer af van de andere leden harer klasse, dat zij er +niet mede verward kunnen worden. De gepantserde romp, de plompe kop, +welks kaken, evenals die van de Vogels, met hoornscheeden bedekt zijn +en nooit tanden dragen, de zuilvormige, op korte stompjes gelijkende of +lange, smalle, vinvormige pooten zijn kenmerken, welke niet met die van +eenig ander dier vergeleken kunnen worden. Het pantser bestaat uit twee +deelen, het boven- of rugschild en het onder- of buikschild. Het +rugpantser is min of meer bol, langwerpig, rondachtig of hartvormig, +het buikpantser schildvormig, eirond of afgerond kruisvormig. Deze +beide deelen hangen samen door een aanvankelijk kraakbeenig +verbindingsstuk, dat bij sommige gedurende het geheele leven buigzaam +blijft, bij andere verbeent. Gezamenlijk vormen zij dus een doos, die +van voren en van achteren open is voor het doorlaten van den kop, de +pooten en den staart, maar den romp meer of minder volkomen omhult. De +kop is gewoonlijk eivormig, van achteren afgeknot, de hals verschillend +van lengte, maar steeds zeer beweeglijk; de vier pooten zijn gang-, +zwem- of vinpooten; de lengte van den meestal korten, rol- of +kegelvormigen, meer of minder spits toeloopenden staart wisselt zeer +sterk af. Het grootendeels door huidverbeening gevormde pantser is met +hoornplaten of schilden, slechts bij weinige soorten met een +lederachtig bekleedsel bedekt; de eeltachtige huid van kop, hals, +pooten en staart is met plaatvormige schubben van verschillende +grootte, met schilden, knobbels of korrelige vormingen bezet en +vertoont dikwijls op sommige plaatsen eigenaardige sporen of stekels. +De hoornplaten, die het rugschild bekleeden, worden onderscheiden in 5 +wervelplaten (boven de rugwervels) 4 of 5 paar zijde- of ribplaten +(boven de ribvormige beenstukken) en 24 of meer kleinere randplaten, +waarbij 1 nekplaat en 1 of 2 staartplaten; de parige schilden aan de +buikzijde van het pantser heeten keel-, arm- (of bovenborst-), borst-, +buik-, schenkel- (of onderbuik-) en aarsplaten; bij den voorrand en den +achterrand van het verbindingsstuk tusschen rug- en borstschild liggen +de oksel- en de liesplaten. In den regel raken de platen elkander met +de randen aan en zijn dan door naden verbonden; soms echter zijn zij +dakpansgewijs geplaatst. Het aantal, de onderlinge verhouding en de +rangschikking der hoornplaten leveren belangrijke kenmerken op voor de +onderscheiding der soorten. Hare randen stemmen niet overeen met die +der door haar bedekte, platte beenderen, welke, door getande naden +onbeweeglijk verbonden, aan het pantser een groote stevigheid +verschaffen.</p> +<p>De zeer beweeglijke halswervels zijn meestal 8 in getal; daarop +volgen 10 wervels, die ieder een paar ribben dragen en daarom +rugwervels heeten; met uitzondering van den eersten en den laatsten, +laten deze in ’t geheel geen beweging toe en nemen, doordat hunne +doornuitsteeksels en ribben zich tot platen uitbreiden en met verbeende +gedeelten van de daarboven liggende lederhuid vergroeien, aan de +vorming van het rugpantser deel. De „schijf” van het +beenige rugschild bestaat dus uit 8 middelste stukken en 8 paar +zijdelingsche stukken. Slechts bij één soort ontbreken de +wervelstukken. Meestal strekken de ribben zich tot aan den +„rand” van het rugschild uit; de met haar vergroeide +huidbeenderen reiken echter niet altijd zoover, zoodat dan de uiterste +<span class="corr" id="xd21e5425" title= +"Bron: gedeelte">gedeelten</span> der ribben in het skelet als de +spaken van een wiel aan den omtrek van de „schijf” +uitstralen en tusschenruimten (<span class="corr" id="xd21e5428" title= +"Bron: fontenellen">fontanellen</span>) overlaten, die bij het levende +dier door de huid zijn gevuld. Gewoonlijk is het rugschild voorzien van +een uit samenhangende huidbeenderen samengestelden „rand”; +met deze „randstukken” zijn de uiteinden der ribben +verbonden, zoodat ook een rugschild met spaakvormig verlengde ribben +een volledigen rand bezit; deze bestaat uit 10 à 13 paar +huidbeenderen en is van voren door een „nekstuk”, van +achteren door een „staartstuk” gesloten.—In het +buikschild komen niet anders dan huidbeenderen voor; het heeft dus +niets gemeen met het borstbeen, dat bij de Schildpadden geheel +ontbreekt. In den regel bestaat het uit 9 stukken; één +aan den voorrand en vier opeenvolgende paren er achter. Bij de +Landschildpadden en vele Moerasschildpadden vormen deze stukken een +aaneengesloten geheel, bij de Zeeschildpadden laten zij in ’t +midden een groote ruimte of „<span class="corr" id="xd21e5431" +title="Bron: fontenel">fontanel</span>” over, waar het +borstschild dus eenvoudig uit een met hoornplaten bedekte huid bestaat. +Tusschen deze beide uitersten vormen de overige Moerasschildpadden den +overgang.</p> +<p>De zeer kleine schedelholte is gevuld met hersenen, welker massa +volstrekt niet geëvenredigd is aan die van het lichaam. +Schildpadden van 40 KG. hebben nauwelijks 4 G. hersenen; bij exemplaren +van 1 KG. bedraagt het gewicht van de hersenen slechts 0.36 G. Het oog +heeft twee leden en een wenkvlies; de oogbol herinnert door zijn +samenstelling in vele opzichten aan dien van de Vogels. Uit de +inrichting der zintuigen kan men afleiden, dat de Schildpadden tamelijk +goed zien, een middelmatig scherp gehoor en tot op zekere hoogte een +fijnen reuk hebben; ook zijn zij tot het verkrijgen van +smaakgewaarwordingen in staat; over het tastgevoel durven wij geen +oordeel vellen. <span class="pagenum">[<a id="xd21e5436" href= +"#xd21e5436" name="xd21e5436">120</a>]</span></p> +<p>Het aantal in 1888 bekende soorten beliep 201; het is niet zeer +waarschijnlijk, dat het veel zal toenemen. In warme, waterrijke +gewesten vertoonen de Schildpadden de grootste verscheidenheid van +vormen; in de richting van den evenaar naar de polen en bij toenemende +hoogte neemt het aantal soorten schielijk af.</p> +<p>Alle levensverschijnselen van de Schildpadden zijn traag, langzaam, +onregelmatig. Zij kunnen ongeloofelijk lang leven zonder te ademen, +zonder haar bloed te zuiveren, na de vreeselijkste verminkingen zich +nog maanden lang bewegen, en dus tot op zekere hoogte handelingen +verrichten, welke op die van de niet verminkte dieren gelijken. +Schildpadden zonder kop bewegen zich nog verscheidene weken na de +onthoofding, trekken b.v., als men ze aanraakt, de pooten onder het +rugschild terug; een exemplaar, welks hersenen door <span class= +"sc">Redi</span> weggenomen waren, kroop nog 6 maanden lang rond; in de +Parijsche „Jardin des Plantes” leefde een Moerasschildpad 6 +jaren zonder voedsel te gebruiken.</p> +<p>Het ligt voor de hand, dat dieren, welker hersenen en zenuwen zoo +weinig ontwikkeld zijn, geestelijk niet hoog kunnen staan. En toch +toonen de Schildpadden zich in dit opzicht meer begaafd dan men van +haar verwacht zou hebben. Haar verstand is omvangrijker, haar geest +levendiger dan men zou vermoeden. Ook zij handelen met bewustzijn. Zij +ondervinden lust en onlust, herkennen zaken, die nuttig, en zaken, die +nadeelig voor haar zijn, onderscheiden bruikbare voedingsmiddelen van +onbruikbare, vreedzame en onschadelijke wezens van gevaarlijke, geraken +zelfs langzamerhand gewoon aan menschen, die haar welwillendheid +betoonen, gewennen zoo niet aan haar verzorger dan toch aan den +persoon, die haar voedsel verschaft, laten jegens dezen de plompe +schuwheid varen, die zij aanvankelijk toonden, kunnen in de handen +genomen, geprikkeld, tot gramschap vervoerd of gekalmeerd worden.</p> +<p>Hoewel de willekeurige bewegingen van de meeste Schildpadden +eveneens langzaam, traag en plomp geschieden, herinneren toch sommige +leden dezer groep door haar vlugheid aan andere Kruipende Dieren. Bij +’t gaan zijn alle plomp en onbeholpen; bij ’t zwemmen en +duiken openbaren de Zoetwater- en Zeeschildpadden de grootste mate van +levendigheid waarvoor zij vatbaar zijn; in deze opzichten echter is hun +begaafdheid vermoedelijk niet grooter dan die van eenig ander in +’t water levend dier. Verbazing wekt de spierkracht, waarvan alle +soorten bewijzen geven.</p> +<p>De Landschildpadden voeden zich hoofdzakelijk met plantaardige +stoffen; vele eten echter tusschenbeide ook Insecten, Wormen enz. De +Zoetwaterschildpadden leven meestal van dierlijke stoffen; sommige +Indische geslachten zijn echter volslagen planteneters. De +Zeeschildpadden voeden zich gedeeltelijk met wieren en zeegrassen, +gedeeltelijk met Schaaldieren, Vinpootige Slakken, Kwallen en andere +lagere Zeedieren, ook wel met kleine Visschen. Enkele soorten van +Schildpadden zijn geweldige roovers. Zij eten eigenlijk alleen +gedurende de warme zomerdagen of in de keerkringsgewesten gedurende den +regentijd, mesten zich dan binnen weinige weken vet, houden daarna +allengs op voedsel te gebruiken en vervallen in verstijving of +winterslaap, wanneer hetzij de winter, hetzij het droge seizoen +aanvangt. Hetzelfde komt voor bij de weinige soorten, die zich +gedurende het geheele jaar in bosschen ophouden.</p> +<p>Kort na het ontwaken in de lente vangt de voortplanting aan. Het +wijfje graaft met eenige zorg gaten in den grond, gewoonlijk in het +zand, legt hierin eieren en dekt ze toe met een laag zand of modder. De +eischaal is in den regel bard en kalkachtig, alleen bij de familie der +Zeeschildpadden zacht en perkamentachtig; bij sommige soorten zijn de +eieren bolvormig, bij andere meer langwerpig; hun grootte is +betrekkelijk gering. Vele Schildpadden leggen niet meer dan een dozijn, +groote soorten ver over de 100 eieren. De moeder bekommert zich na het +eierenleggen niet meer om haar kroost. De jongen komen na verloop van +eenige maanden uit, kruipen meestal ’s nachts uit den grond en +begeven zich dan naar een schuilplaats op het land of naar het naastbij +gelegen water. In tallooze menigte worden zij door Zoogdieren, Vogels +en Kruipende Dieren van andere orden opgezocht en verslonden; de +buitengewoon lange levensduur van de exemplaren, die dit lot ontgaan, +behoedt de meeste soorten echter voor geheele vernietiging.</p> +<p>De Schildpadden zijn voor ons de nuttigste van alle Reptiliën, +daar wij niet slechts de hoornplaten van het pantser der +Zeeschildpadden onder den naam van „schildpad” voor +velerlei doeleinden gebruiken, maar ook het vleesch en de eieren van +nagenoeg alle soorten eten en smakelijk vinden. Enkele soorten hebben +een zoo sterke muscuslucht, dat Europeanen althans geen smaak vinden in +de van hun vleesch bereide spijzen; andere leveren daarentegen, zooals +bekend is, werkelijk kostelijke gerechten.</p> +<hr class="tb"> +<p>De Schildpadden worden, volgens <span class="sc">Dollo</span>, +verdeeld in twee onderorden: de Mozaïekschildpadden< en de +Echte Schildpadden. De <span class="ex">Mozaïekschildpadden</span> +(<i lang="la-x-bio">Athecae</i>), die in de hedendaagsche periode +slechts door één familie—de <span class= +"ex">Lederschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Sphargidae</i>)—met één geslacht en +één soort vertegenwoordigd zijn, onderscheiden zich van +alle overige leden der orde, doordat de wervels en ribben vrij zijn, +dus niet vergroeid met het huidskelet. Het rugschild is zwak gewelfd en +uit talrijke, op reeksen geplaatste, veelhoekige beenplaten +samengesteld; het gebrekkig ontwikkelde buikschild bestaat uit smalle +beenderen, die door een zeer groote fontenel in ’t midden +vaneengescheiden zijn. De ribben zijn meestal niet verbonden met echte +randstukken. De geheele romp is met een lederachtige huid bedekt. De +neusopeningen zijn naar boven gericht, de oogholten zeer groot. De +ledematen zijn in groote, vinvormige roeiwerktuigen veranderd, waaraan +de nagels ontbreken, hoewel de vingers van den voorvoet sterk verlengd +zijn. De gewrichten van de vingers en teenen laten geen beweging +toe.</p> +<hr class="tb"> +<p>De eenige thans nog levende soort—de <span class= +"ex">Lederschildpad</span> of <span class="ex">Luth</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dermochelys coriacea</i>)—is een reusachtig dier van +nagenoeg 2 M. totale lengte en 500 à 600 KG. gewicht. De voorste +ledematen zijn meer dan dubbel zoo lang als de achterste. Het volledig +verbeende rugpantser is van voren tamelijk afgerond en loopt van +achteren in een staartvormige spits uit; het is door 7 uitpuilende, +overlangsche lijsten in 6 velden verdeeld. Het onvolledig verbeende, +zachte en buigzame buikschild vertoont 5 overlangsche kielen. De kop, +de hals en de pooten zijn bij de jonge dieren met schildjes bekleed, +die langzamerhand verdwijnen, zoodat de huid van de oude dieren er glad +uitziet en slechts de kop nog kleine schildjes vertoont. De kleur is +donkerbruin met lichter bruine of gele vlekken. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5488" href="#xd21e5488" name= +"xd21e5488">121</a>]</span></p> +<p>De grootste van alle hedendaagsche Schildpadden wordt van jaar tot +jaar zeldzamer en kan als een uitstervende soort beschouwd worden. Zij +bewoont eigenlijk alle zeeën tusschen de keerkringen en werd +vroeger zoowel bij de Salomonseilanden van de Stille Zuidzee als aan de +kust van Arabië en in de Roode Zee, bij de Bermudas en de zuidkust +van Noord-Amerika, in de zeeën ten zuiden van Indië zoowel +als om Madagaskar geregeld aangetroffen. Nu en dan bezocht zij ook de +gematigde aardgordels. Door weer en wind uit den koers gebracht, +misschien ook door reislust gedreven, heeft zij zich in den +Atlantischen Oceaan bij Europa en de noordelijke Vereenigde Staten, in +de Stille Zuidzee bij Chili vertoond; op al deze kusten werd zij +herhaaldelijk gevangen. Enkele exemplaren zijn zelfs naar de +Middellandsche Zee en naar de Noordzee, misschien ook naar onze kusten, +afgedwaald<a class="noteref" id="xd21e5491src" href="#xd21e5491" name= +"xd21e5491src">1</a>.</p> +<div class="figure xd21e5516width"><img src="images/p3121.jpg" alt= +"Lederschildpad (Dermochelys coriacea). 1/20 v. d. ware grootte." +width="720" height="585"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Lederschildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Dermochelys coriacea</i>). 1/20 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Van de levenswijze der Lederschildpad is zeer weinig bekend. Haar +voedsel schijnt hoofdzakelijk uit Visschen, Schaaldieren en Weekdieren +te bestaan. Volgens berichten, die de <span class="ex">Prins</span> +<span class="sc">Von Wied</span> ontving, verschijnt ieder wijfje met +tusschenpoozen van ongeveer 14 dagen viermaal per jaar op de +legplaatsen aan de zeekust en laat hier in het zand telkens 18 à +20 dozijn eieren achter.</p> +<p>Uit de nieuwste berichten blijkt, dat de schilderingen, door +vroegere schrijvers gegeven van de kracht en de weerbaarheid der +Lederschildpad niet overdreven zijn. Haar vleesch wordt niet gegeten, +omdat men aan het gebruik daarvan slechte gevolgen toeschrijft.</p> +<hr class="tb"> +<p>Bij de <span class="ex">Echte Schildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Thecophora</i>), die de tweede onderorde vormen, zijn het +rugschild en het buitenschild veel meer ontwikkeld dan bij de +Mozaïekschildpadden. De rugwervels en ribben zijn met elkander +onbeweeglijk verbonden en tot beenplaten verbreed, welke met die van +het huidskelet vergroeien en een echt pantser vormen.</p> +<p>Deze onderorde wordt in drie groepen verdeeld: de <span class= +"ex">Halsbergers</span> (<i lang="la-x-bio">Cryptodira</i>), de +<span class="ex">Halswenders</span> (<i lang="la-x-bio">Pleurodira</i>) +en de <span class="ex">Rivierlederschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trionychoidea</i>). Vele leden van de eerste groep kunnen +den kop (evenals de pooten en de staart) onder het rugschild verbergen; +de hals wordt echter in dit geval teruggetrokken en niet zijwaarts +gekromd; de halshuid verkrijgt ringvormige plooien en bedekt mutsvormig +het achterste deel van den kop. Een belangrijk kenmerk van de +Halsbergers is, dat de bekkenbeenderen wel met het rugschild, doch +nooit met het buikschild verbonden zijn. Evenals bij de Halswenders is +bij hen het beenig pantser met hoornschilden bedekt; deze ontbreken bij +de Rivierlederschildpadden.</p> +<hr class="tb"> +<p>Bij de <span class="ex">Alligatorschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chelydridae</i>) zijn de borstplaten door een groote +tusschenruimte <span class="pagenum">[<a id="xd21e5576" href= +"#xd21e5576" name="xd21e5576">122</a>]</span>van de randplaten +gescheiden; het buikpantser is zeer klein en van kruisvormige gedaante; +de staart is steeds langer dan de helft van de lengte van ’t +pantser.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Een monster, zoowel door haar gestalte als door haar aard, een +Krokodil met het pantser van een Schildpad, is de <span class= +"ex">Bijtschildpad</span>, de <span class="ex">Snapping Turtle</span> +der Anglo-Amerikanen (<i lang="la-x-bio">Chelydra serpentina</i>). Men +kent twee soorten van dit geslacht, welks verbreidingsgebied zich van +Noord-Amerika over <span class="corr" id="xd21e5591" title= +"Bron: Middel-Amerika">Midden-Amerika</span> zuidwaarts tot in Ecuador +uitstrekt. De kop is groot, plat en driehoekig; de korte en spits +toeloopende snuit heeft buitengewoon krachtige en scherpe, aan de spits +haakvormig gekromde kaken; de hals kan ver uitgestoken worden. De +pooten zijn krachtig, de voorpooten hebben 5, de achterpooten 4 teenen, +die door goed ontwikkelde zwemvliezen verbonden zijn. De staart trekt +de aandacht door zijn lengte, zijn aanzienlijke dikte en den uit +beenige spitsen bestaanden kam op het midden van de bovenzijde. Het +weinig gewelfde rugschild vertoont drie reeksen van middelmatig groote +knobbels. De huidkleur wisselt in allerlei tinten van olijfgroen af. +Het rugschild is vuil donker- of zwartbruin, het borstschild geelbruin, +bij de jonge dieren, als naar gewoonte, lichter dan bij de oude. Deze +kunnen een lengte van O.9 à 1 M. en een gewicht van ongeveer 20 +KG. bereiken.</p> +<div class="figure xd21e5594width"><img src="images/p3122.jpg" alt= +"Bijtschildpad (Chelydra serpentina). 1/12 v. d. ware grootte." width= +"720" height="570"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Bijtschildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chelydra serpentina</i>). 1/12 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Behalve met de verwante <span class="ex">Gierschildpad</span> +(<i lang="la-x-bio">Macrolemmys Temminckii</i>) kan de Bijtschildpad +met geen ander lid harer orde verward worden. Beide soorten bewonen de +stroomen en groote moerassen van de Vereenigde Staten; in enkele +gewesten zijn zij vrij talrijk; het liefst houden zij zich op in water +met een modderigen bodem; zelfs de stinkendste poelen worden niet door +haar versmaad. Gewoonlijk liggen zij op den bodem van het diepe water +in het midden van de rivier of van het moeras; soms echter verschijnen +zij dicht bij de oppervlakte, houden de spits van den snuit er boven en +laten zich met den stroom afdrijven. Vooral in dicht bevolkte streken +vluchten zij bij het geringste gedruisch naar de diepte; in het +schraler bevolkte zuiden zijn zij minder schuw. Met recht worden zij +gevreesd en gehaat; de naam „Bijtschildpad” is goed +gekozen: zij bijten naar al wat haar in den weg komt en laten, wat zij +eens gegrepen hebben, niet zoo licht weer los. Het is geraden, +voorzichtig met deze dieren om te gaan, daar zij prikkelbaar en zeer +boosaardig zijn. Het kan voorkomen, dat zij een mensch, die zich in het +door hen bewoonde water begeeft, vol woede te lijf gaan en hem zeer +gevaarlijke wonden toebrengen. <span class="sc">Weinland</span> +verzekert, dat het 1 cM. dikke, platte deel van een roeiriem door den +harden roofvogelsnavel van deze Schildpad als door een kogel doorboord +kan worden; andere waarnemers verzekeren, dat zij een tamelijk dikken +wandelstok zonder bezwaar doorbijt.</p> +<p>De Alligatorschildpadden zijn vlugger van beweging dan de meeste van +hare verwanten. Soms begeven zij zich aan land en weten dan hare +looporganen even goed te gebruiken als de Landschildpadden; zwemmend +verplaatsen zij zich zeer snel, vooral bij het vervolgen van een buit. +Haar voedsel bestaat uit Visschen, Vorschen en andere in ’t water +levende Gewervelde Dieren; zij bepalen zich volstrekt niet tot een +kleinen buit, maar vallen dikwijls ook betrekkelijk zeer groote dieren, +zooals Ganzen en Eenden aan. De landlieden klagen zeer vaak over door +haar gepleegde rooverijen, waarvan Eenden de slachtoffers zijn; deze +worden bij de pooten onder water getrokken en na verdrinking +verslonden.</p> +<p><span class="sc">Agassiz</span> heeft bij zijne onderzoekingen over +de ontwikkelingsgeschiedenis der Schildpadden gebruik gemaakt van de +eieren dezer soort, welke met die van Duiven nagenoeg in grootte +overeenkomen, met een kalkachtige schaal omhuld zijn en zonder veel +moeite verzameld kunnen worden. Het wijfje legt ze ten getale van 20 +à 30 in een gat, dat zij niet ver van den waterkant in den grond +graaft en met bladen bedekt. „Maanden lang,” zegt +<span class="sc">Weinland</span>, die aan deze onderzoekingen een +belangrijk aandeel had, „slopen dagelijks jonge Schildpadden uit +de in zand en mos gelegde eieren; merkwaardigerwijze was de eerste +beweging van het kopje, dat door een opening van de schaal <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5624" href="#xd21e5624" name= +"xd21e5624">123</a>]</span>naar buiten gluurde, steeds die van happen +en bijten.”</p> +<p>Oud gevangen Bijtschildpadden weigeren gewoonlijk alle voedsel; op +jeugdigen leeftijd kan men ze aan den gevangeniskost gewennen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Een van de vreemdsoortigste Schildpadden is ongetwijfeld de +<span class="ex">Grootkoppige Schildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Platysternum megacephalum</i>), de eenige vertegenwoordiger +van een gelijknamige familie (<i lang="la-x-bio">Platysternidae</i>). +Zij kenmerkt zich vooral door de platheid van haar rugschild en van +haar zeer breed, uit een stuk samengesteld borstschild, de reusachtige +grootte van haar met een groot schild bekleeden kop, die toch onder het +pantser teruggetrokken kan worden en de buitengewone lengte van haar +geheel met schubben bekleeden staart. De kleur van de bovendeelen is +olijfbruin, die van de onderdeelen deels geel, deels lichtbruin; een +zwarte streep is door het oog gericht. Lengte 40.5 cM.</p> +<div class="figure xd21e5641width"><img src="images/p3123.jpg" alt= +"Grootkoppige Schildpad (Platysternum megacephalum). ½ v. d. ware grootte." +width="720" height="557"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Grootkoppige Schildpad</span> +(<i lang="la-x-bio">Platysternum megacephalum</i>). ½ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>De Grootkoppige Schildpad bewoont de rivieren van Birmah en Siam en +wordt westwaarts tot in Pegu en Tenasserim gevonden; ook komt zij in de +westelijke gedeelten van de Zuid-Chineesche provinciën voor. +Overal is zij echter zeldzaam. Meer is van dit dier zijne +verblijfplaatsen en levenswijze niet bekend.</p> +<hr class="tb"> +<p>De meeste thans levende Schildpadden behooren tot de familie der +<span class="ex">Landschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Testudinidae</i>). Uitwendig zijn zij kenbaar aan haar met +hoornplaten bekleed pantser, welks borstplaten zonder tusschenruimten +over te laten met de randplaten verbonden zijn en welks buikgedeelte +steeds uit 11 of 12 schilden bestaat.</p> +<p>Landschildpadden leven in de heete en gematigde gewesten van alle +werelddeelen, met uitzondering van Australië. De leden dezer +familie vormen een nagenoeg onafgebroken reeks, die met volslagen +waterdieren aanvangt en eindigt met wezens, die uitsluitend voor het +leven op het land geschikt zijn. In deze volgorde zijn de soorten +gerangschikt, die hier vermeld zullen worden.</p> +<p>„Ieder die de vormenrijkdom van de orde der Schildpadden wil +leeren kennen door ze dagelijks in de vrije natuur na te gaan,” +zegt <span class="sc">Weinland</span>, „moet Noord-Amerika +bezoeken, het echte schildpaddenland, waar allerlei soorten van deze +dieren in zoo grooten getale plassen en rivieren, bosschen en dalen +verlevendigen, dat de dierkundige nog in lang niet haar uitsterven +heeft te duchten.”</p> +<p>Alle <span class="ex">Zoetwaterschildpadden</span> bewonen +uitsluitend vochtige gewesten, de meeste het water van langzaam +stroomende rivieren, van poelen en meren. Voor het leven in het water +zijn zij zeer goed uitgerust. Op het land bewegen zij zich log en +langzaam, hoewel aanmerkelijk vlugger dan alle Echte Landschildpadden, +in ’t water daarentegen buitengewoon snel en zeer behendig. Men +ziet ze hier rustig aan de oppervlakte liggen of rondzwemmen en bij het +geringste gedruisch, dat haar verdacht voorkomt, bliksemsnel naar de +diepte duiken, waarin zij op ’t zelfde oogenblik zich in het +slijk of onder wortels verborgen hebben. Vooral bij het jagen bewegen +zij zich verbazend vlug. De Noord-Amerikaansche en Europeesche soorten +voeden zich hoofdzakelijk met dierlijke stoffen, n.l. met kleine +Zoogdieren, Vogels, Reptiliën, Amphibiën, Visschen en +ongewervelde dieren, die zij steeds onder water verslinden; +verscheidene Indische soorten daarentegen zijn volslagen planteneters. +Met naar de diepte gerichte oogen, gelijk een naar buit zoekenden +Arend, zwemmen zij uren lang aan de oppervlakte van ’t water rond +en zoeken den bodem af. Bij het zien van een prooi laten zij eenige +luchtbellen ontsnappen, roeien uit al haar macht naar de diepte en +happen gretig naar de haar lokkende spijs; deze wordt met de scherpe, +nooit loslatende kaken gegrepen en een oogenblik later, na een +krachtigen ruk van den plotseling naar voren gestrekten kop, +verzwolgen.</p> +<p>De ontwikkeling van hare geestvermogens moet <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5676" href="#xd21e5676" name= +"xd21e5676">124</a>]</span>natuurlijk geëvenredigd zijn aan haar +geschiktheid tot beweging en haar roofzucht. Hare zintuigen zijn veel +scherper dan die der Echte Landschildpadden; haar verstand overtreft in +alle opzichten dat van deze dieren. Zij geven goed acht op de bezwaren, +die zij op haar weg ontmoeten; enkele toonen meer sluwheid en +voorzichtigheid dan men bij haar gezocht zou hebben, kiezen de +gunstigst gelegen schuilhoeken uit en doen op schrandere wijze haar +voordeel met opgedane ervaringen. Zij kunnen spoediger getemd worden +dan alle overige Schildpadden en leeren haar verzorger werkelijk +kennen, zij het dan ook slechts in beperkte mate. Zij geraken gewoon +aan den omgang met menschen, hoewel zij ze niet van elkander +onderscheiden.</p> +<p>Bij ’t naderen van den winter verbergen zij zich tamelijk diep +in den grond en brengen hier het ongunstige jaargetijde in schijndooden +toestand door.</p> +<p>De Noord-Amerikaansche Zoetwaterschildpadden houden zich in de +gevangenschap zeer goed, mits zij verstandig behandeld worden. Enkele +hebben, naar gezegd wordt, 40 of meer jaren op deze wijze geleefd. Een +behoorlijke warmtegraad is een hoofdvereischte voor het gezond blijven +van deze dieren; men kan in dit opzicht niet te nauwgezet zijn.</p> +<p>De <span class="ex">Europeesche Zoetwaterschildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Emys orbicularis</i>, <i lang="la-x-bio">E. europaea</i>) +bereikt een totale lengte van 32 cM., waarvan 8 cM. op den staart +komen; het pantser is hoogstens 19 cM. lang. De ongepantserde +lichaamsdeelen zijn op zwartachtigen grond hier en daar geel +gestippeld; de teekening van de platen van het rugpantser bestaat uit +reeksen van gele stippels, die als ’t ware gesprenkeld zijn op +den zwartgroenen grond; het buikschild is vuilgeel met een gering +aantal onregelmatig verdeelde, bruine stippels of straalswijs gerichte, +bruine vlammen; de kleur en de teekening zijn aan veel variatie +onderhevig; zelfs komen volslagen zwartbruine exemplaren voor.</p> +<div class="figure xd21e5694width"><img src="images/p3124.jpg" alt= +"Europeesche Zoetwaterschildpad (Emys orbicularis). ⅖ v. d. ware grootte." +width="720" height="664"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Europeesche +Zoetwaterschildpad</span> (<i lang="la-x-bio">Emys orbicularis</i>). +⅖ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>Het eigenlijke vaderland van deze soort is waarschijnlijk het zuiden +en oosten van Middel-Europa. Zij is algemeen in Albanië, +Dalmatië en Bosnië, Italië, de lage landen langs den +Donau en Hongarije, maar ook in het zuiden van Frankrijk, Spanje, +Portugal en Algerië benoorden het Atlas-gebergte, niet minder in +een groot deel van het Russische Rijk. In Duitschland bewoont zij +stroomende en stilstaande wateren in Brandenburg, Posen, West- en +Oost-Pruisen, Pommeren en Mecklenburg, misschien ook een deel van +Silezië: uitsluitend dus het stroomgebied van den Oder en den +Weichsel.</p> +<p>„In ons land,” schrijft <span class= +"sc">Schlegel</span>, „werd slechts één voorwerp en +wel bij Leiden waargenomen, hetgeen denken doet, dat het toevallig op +deze plaats was aangeland.”</p> +<p>Aan stilstaand, of langzaam stroomend, ondiep en troebel water geeft +zij de voorkeur boven snel vlietende stroomen en heldere meren. Over +dag houdt zij zich stil; kort voor zonsondergang begint zij haar +bedrijf, dat, naar het schijnt, gedurende den geheelen nacht wordt +voortgezet. Gedurende de wintermaanden blijft zij verborgen in ’t +slijk, komt in ’t midden van April, indien de weersgesteldheid +het toelaat, hieruit te voorschijn en laat dan vaker dan gewoonlijk een +eigenaardig gefluit hooren. Zij is voorzichtig en duikt bij ’t +geringste gedruisch onmiddellijk naar de diepte. In ’t water +beweegt zij zich zeer vlug, maar ook op het land volstrekt niet +gebrekkig, veel sneller althans dan de Echte Landschildpadden. Zij +voedt zich met Wormen, Waterinsecten, Vorschen en Salamanders en de +larven dezer dieren; zij maakt echter ook op Visschen jacht en valt +zelfs tamelijk groote exemplaren aan; het slachtoffer wordt door beten +in het onderlijf afgemat en vervolgens geheel afgemaakt. De Visschen, +die op deze wijze overmeesterd zijn, worden onder water op de graten na +geheel verslonden. Daar bij het afkluiven van den buit de zwemblaas +dikwijls onbeschadigd afgebeten wordt en naar den waterspiegel +omhoogstijgt, kan men uit de op het water drijvende zwemblazen van +Visschen de aanwezigheid van Zoetwaterschildpadden afleiden. In +gevangenschap kan men ze vele jaren <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e5712" href="#xd21e5712" name="xd21e5712">125</a>]</span>lang met +Visschen, Regenwormen of rauw vleesch in ’t leven houden; zij +worden dan weldra zoo tam, dat zij uit de hand van haar verzorger eten, +geraken gewoon aan bepaalde ligplaatsen en vervallen in een verwarmd +vertrek niet in winterslaap; wanneer men haar echter een kleinen vijver +in een afgesloten tuin tot woonplaats aanwijst, kruipen zij tegen den +aanvang van het koele jaargetijde in den grond.</p> +<p>De Europeesche Zoetwaterschildpad graaft het gat, waarin zij hare +eieren legt, op een voor dit doel geschikte, open plek aan den oever. +Om dit te kunnen doen, verweekt zij vooraf den bodem door het uitwerpen +van een aanzienlijke hoeveelheid water, boort vervolgens met de spits +van den staart een kegelvormig gat en verwijdt dit tot een eivormige +holte door beurtelings met den eenen en den anderen achterpoot de aarde +weg te krabben. Gewoonlijk legt zij 9 eieren; deze worden onmiddellijk +na het verlaten van den kloak één voor één +opgevangen door de achterpooten, die ze onbeschadigd op den bodem van +de holte laten glijden, daarna voorzichtig bedekt met aarde, die door +kloppende bewegingen met het achterste deel van het borstpantser wordt +vastgestampt. In Augustus of September komen de jongen uit den grond te +voorschijn.</p> +<p>Dat dit dier getemd kan worden, blijkt o. a. uit de volgende +merkwaardige mededeeling van <span class="sc">Ph. C. Martin</span>: +„In mijn aquarium waren vijf jonge Zoetwaterschildpadden, die +nauwelijks de grootte van een rijksdaalder hadden. Al dadelijk was de +kleinste veel levendiger dan de overige; terwijl deze rustig bleven +liggen, wandelde zij wakker rond. Dit dwergje toonde uit den aard der +zaak niet slechts naar het lichaam, maar ook naar den geest een +grootere werkzaamheid dan zijne lotgenooten. Veel eerder dan deze, liet +het zijn natuurlijke schroomvalligheid varen, en werd daarom de +uitverkoren lieveling van mijn vrouw, die het iederen dag eenige malen +in de hand nam en het al pratende liefkoosde, waarin het blijkbaar veel +behagen schepte. Reeds in de eerste dagen van deze kennismaking werd +het <span class="ex">August</span> genoemd; al dadelijk gedroeg het +zich zeer verstandig, daar het niet, evenals zijne dommere broertjes en +zusjes bij iedere aanraking den kop en de pooten onder het pantser +terugtrok, maar spoedig toonde een onvervaarde menschenvriend te zijn +en op een echt schrandere wijze het kopje in alle richtingen wist te +wenden. Slechts weinige dagen waren voorbijgegaan, toen <span class= +"ex">August</span> bewijzen gaf, dat hij zijn naam kende. Als mijn +vrouw nu bij het aquarium komt en alle vijf Schildpadden in het water +zijn, heeft zij slechts eenige malen <span class="ex">August</span> te +roepen, om den drager van dezen naam te nopen, zoo schielijk mogelijk +op de tufsteenrots te klimmen, hetwelk dikwijls met zulk een haast +geschiedt, dat hij hals over kop naar beneden tuimelt; onmiddellijk +hervat hij dan de klimpartij en zoodra hij boven is gekomen, bedelt hij +letterlijk om in de hand genomen te worden.”</p> +<p>Het vleesch van de Europeesche Zoetwaterschildpad is eetbaar; het +geringe voordeel, dat zij hierdoor en door het verslinden van Slakken +en Wormen den mensch oplevert, weegt niet op tegen de schade, die zij +door het vernielen van de eieren en jongen van nuttige Visschen +aanricht.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Door aard en bewegingen een Landschildpad, in vorm echter met de +Zoetwaterschildpadden overeenkomend, mag de welbekende +Noord-Amerikaansche <span class="ex">Doosschildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Cistudo carolina</i>) als een overgang van de in ’t +water levende tot de op ’t land wonende soorten aangemerkt +worden. Het door haar vertegenwoordigde geslacht onderscheidt zich door +een zeer bol rugschild met nekplaat en dubbele staartplaat. Het uit 12 +platen samengestelde, eironde borstschild is in twee beweeglijke +stukken verdeeld, die zoo groot zijn, dat zij voor en achter, na het +terugtrekken van kop, pooten en staart, dicht tegen het rugschild +aangedrukt kunnen worden; het dier gelijkt dan op een gesloten doos: +vandaar zijn naam. Het rugschild van de genoemde soort draagt een +stompe kiel in ’t midden; overigens vertoonen hare leden, wat +bouw, kleur en teekening betreft, onderling velerlei verschil. In den +regel is de bovenzijde fraai bruin of bruinzwart met een uit gele, +onregelmatige vlekken en strepen bestaande teekening. Dikwijls ziet men +bij bruinzwarte individuën op iedere zijdeplaat een scherp +begrensde, fraai goudgele E. De platen van het borstschild zijn op +gelen grond bruin geaderd. Het pantser is 13 cM. lang en gewoonlijk 11 +à 12 cM. breed. De langwerpig eironde kop heeft scherpe, +gaafrandige kaken en is, evenals de vóór- en +achterpooten, bruin en geel gevlekt.</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Doosschildpad omvat het grootste deel +van de oostelijke Vereenigde Staten, van Maine tot Florida, en strekt +zich westwaarts uit tot Jowa, Missouri en Texas. In levenswijze stemt +zij met de echte Landschildpadden volkomen overeen. Zij wordt vaker op +droge, dan op vochtige plaatsen gevonden; wanneer men haar in een +vochtig oord bespeurt, kan men er zeker van zijn, dat zij door de een +of andere lievelingsspijs verlokt werd tot een bezoek aan dit overigens +voor haar zoo weinig aantrekkelijk terrein. Zoo kan men er op rekenen, +haar te zullen aantreffen in moerassige streken, waar Nachtreigers +hunne broedplaatsen hebben; omdat er onder de reigernesten steeds een +aantal halfverrotte Visschen liggen, die voor haar echte lekkernijen +schijnen te zijn. Behalve zulke overblijfselen, eet zij Insecten, +Slakken, Wormen, malsche paddestoelen en bessen, de laatstgenoemde +zelfs met een zekere voorliefde. Als een grooter dier haar nadert, +trekt zij den kop, de pooten en den staart onder het pantser terug en +sluit de openingen met het tweekleppige borstschild zoo stevig af, dat +zij tegen den aanval van gewone Roofdieren volkomen beveiligd is. +Wanneer zij getergd wordt, verdedigt zij zich echter door te bijten; +een eens gegrepen voorwerp wordt niet zoo licht meer losgelaten.</p> +<p>Vervolging heeft de Doosschildpad eigenlijk niet te lijden. Haar +vleesch wordt niet gebruikt, hoewel het goed smaakt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Alle warme landen der aarde, met uitzondering alleen van +Australië en Nieuw-Guinea, worden bewoond door <span class= +"ex">Echte Landschildpadden</span>; Afrika bezit, voor zoover men er +over kan oordeelen, de meeste soorten, Europa slechts 2.</p> +<p>De Landschildpadden behooren tot de traagste en <span class="corr" +id="xd21e5756" title="Bron: overschilligste">onverschilligste</span> +leden van de geheele Reptiliën-klasse. Al hare bewegingen zijn +plomp, log en onbeholpen. Zij zijn in staat zonder te pauzeeren een +tamelijk grooten weg af te leggen, maar doen dit onvergelijkelijk +langzaam; traag verplaatsen zij één voor +één hare pooten en schuiven het zware lichaam als +’t ware met tegenzin vooruit. Bij elke beweging ontwikkelen zij +echter een aanzienlijke kracht en toonen een groote volharding. +Landschildpadden, die in ’t water geworpen of toevallig te water +geraakt zijn, zinken als steenen <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e5759" href="#xd21e5759" name="xd21e5759">126</a>]</span>naar den +bodem, strompelen hier rustig verder en komen zoo na geruimen tijd weer +aan den oever zonder eenige schade geleden te hebben. Veel meer moeite +kost het haar weer op de pooten terecht te komen, wanneer zij door +soortgenooten of vijanden op den rug gewenteld zijn. Dikwijls wordt +hiervoor een langdurige arbeid van kop en staart vereischt, want de +logge pooten schieten voor deze taak te kort. Opmerkelijk is het, dat +zij voor een andere bewegingswijze, n.l. voor het klimmen, een zekere +mate van geschiktheid toonen. Een echte stem komt, naar het schijnt, +bij haar niet voor: het geplaagde dier laat hoogstens een snuivend +geblaas, maar geen klinkend geluid hooren. De hoogere vermogens dezer +dieren zijn geëvenredigd aan de kleinheid hunner hersenen; dat zij +werkelijk bestaan, blijkt echter uit hun gedrag.</p> +<p>De Landschildpadden voeden zich hoofdzakelijk met malsche +plantendeelen, die zij afplukken of liever afknippen. De grootste +soorten verslinden gulzig allerlei kruiden in aanzienlijke hoeveelheid; +de kleine kiezen met meer zorg deelen van bladen, uitspruitsels en +vruchten; de eerstgenoemde knijpen haar voedsel af, de laatstgenoemde +snijden het met de scherpe kaakranden uit of scheuren het gegrepen stuk +los door het plotseling terugtrekken van den kop. Als de gelegenheid +zich voordoet, eten zij ook allerlei diertjes, b.v. Slakken en +Aardwormen; aan grootere dieren wagen zij zich niet. Zij drinken +zelden, maar veel te gelijk.</p> +<p>Voor den mensch leveren de Landschildpadden geen noemenswaardig +voedsel op. Slechts in de huishouding van sommige wilde en halfwilde +volken, spelen de pantsers als kastjes en dozen voor allerlei +huiselijke doeleinden een zekere rol. Men kan het vleesch van de +Landschildpadden even goed eten als dat van vele Rivier- en +Zeeschildpadden; slechts bij uitzondering echter worden zij met deze +bedoeling gevangen. Vaker nog vangt men ze om ze in de kamer of in den +tuin vrij te laten rondloopen.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Het geslacht der <span class="ex">Landschildpadden</span> in den +engsten zin (<i lang="la-x-bio">Testudo</i>) kenmerkt zich door een +gewelfd rugpantser, een uit 12 platen samengesteld buikpantser en +vergroeide teenen met 5 of 4 klauwen aan de voorpooten en 4 klauwen aan +de achterpooten. Alle hiertoe behoorende soorten gaan op de teenen en +zijn landdieren in de eigenlijke beteekenis van het woord.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Uit Zuid-Amerika wordt tegenwoordig zeer dikwijls een Landschildpad +levend naar Europa vervoerd, die in Brazilië <span class= +"ex">Sjaboeti</span> heet: de <span class="ex">Woudschildpad</span> +(<i lang="la-x-bio">Testudo tabulata</i>). Haar gestalte is tamelijk +plomp; het van boven platte rugschild helt van voren en van achteren +sterk af en is sterk verlengd; de kop is tamelijk groot, de rand van de +hoornachtige kaken fijn getand, de hals middelmatig lang en dik, de +staart zeer dik; de plompe voeten vallen in ’t oog door haar +lengte. Het rugpantser is donkerbruin of zwart, iedere plaat met een +gele vlek in ’t midden; het buikpantser is bruin en geel. De +onbedekte deelen hebben een zwartachtige kleur en zijn met velerlei +oranjegele of roode vlekken geteekend. De lengte van het pantser +bedraagt 55 cM.</p> +<div class="figure xd21e5788width"><img src="images/p3126.jpg" alt= +"Woudschildpad (Testudo tabulata). ¼ v. d. ware grootte." width= +"720" height="588"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Woudschildpad</span> (<i lang= +"la-x-bio">Testudo tabulata</i>). ¼ v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De <span class="ex">Sjaboeti</span> is over geheel tropisch +Zuid-Amerika ten oosten van de Andes verbreid, bewoont het grootste +deel van Brazilië, Paraguay, alle wouden van Guyana tot op een +hoogte van 600 M. boven de oppervlakte der zee en geheel Venezuela; ook +komt zij voor op de Kleine Antillen, die langs de noordkust van +Zuid-Amerika liggen. Op voor haar geschikte plaatsen schijnt zij zeer +veelvuldig te zijn. Ook deze Schildpad ontleent haar voedsel aan het +plantenrijk. Zij eet hoofdzakelijk afgevallen rijpe boomvruchten, +waarvan in haar vaderland zoo velerlei soorten voorkomen.</p> +<p>Naar men zegt, levert het volwassen dier, in weerwil van de +stevigheid van zijn pantser, dikwijls een buit aan de groote soorten +van Katten. De Indianen, die met de wouden en hunne verschijnselen goed +bekend zijn, verzekeren, dat de Once, als zij zulk een Schildpad vindt, +haar overeind plaatst en met de lange klauwen het vleesch bij stukjes +uit het pantser wegkrabt. De ledige pantsers, die men hier en daar in +het woud verstrooid vindt, zouden de overblijfselen van dergelijke +maaltijden zijn. Daar aan deze Schildpadden <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5807" href="#xd21e5807" name= +"xd21e5807">127</a>]</span>geen onaangename lucht eigen is, worden zij +door de Portugeezen, Negers en Indianen gegeten; in sommige tijden van +’t jaar zijn zij zeer vet. In eenige gewesten worden zij daarom +in kleine, ronde perken, die door loodrecht in den grond geslagen palen +begrensd zijn, bewaard, om ze bij de hand te hebben, zoodra men ze wil +gebruiken. In huis kan men ze verscheidene jaren in ’t leven +houden; in het hok, dat men haar als woning aanwijst, beginnen zij +dadelijk haar lievelingskost, bananen, te eten, ook bladen en allerlei +vruchten. Wanneer men ze aanraakt, trekken zij zich in haar pantser +terug en blazen als de Ganzen uit de keel.</p> +<p>De Sjaboeti kan in Europa, indien haar ’s winters een warme +woning wordt verschaft, verscheidene jaren in ’t leven blijven. +Haar aard verschilt niet veel van dien der andere Landschildpadden. +Daar zij hooger op de pooten staat, beweegt zij zich iets sneller.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Opgravingen in de lagere gedeelten van het Himalaja-gebied, in +gronden, die tot de jongste afdeeling van het tertiaire tijdvak +behooren, hebben, nevens beenderen van voorwereldlijke Zoogdieren, de +overblijfselen van een reusachtig Reptiel aan ’t licht gebracht. +Dit wezen (<i lang="la-x-bio">Colossochelys atlas</i>) was aan de +Landschildpadden verwant; zijn pantser had een lengte van bijna 3 en +een hoogte van bijna 2 M. Het is moeielijk, zich een juiste +voorstelling te vormen van zulke monsters, al vestigt men het oog op de +hedendaagsche <span class="ex">Olifantschildpadden</span>, die alle +overige op het land levende soorten der orde in grootte overtreffen. +Ook deze zijn thans het uitsterven nabij. <span class= +"sc">Günther</span>, die er een groot aantal exemplaren van +onderzocht en tot de slotsom kwam, dat hierbij verscheidene soorten +moesten worden onderscheiden, verhaalt haar geschiedenis ongeveer met +de volgende woorden: Bijna alle reizigers uit de 16e en 17e eeuw, die +van hunne ontmoetingen en ontdekkingen in den Indischen Oceaan en in de +Stille Zuidzee verslag gaven, maken melding van de tallooze +Reuzenschildpadden, die zij aantroffen op twee groepen van eilanden +tusschen den evenaar en den steenbokskeerkring. Eén daarvan +omvat de Galapagos-eilanden, de andere de Aldabra-eilandjes (ten +noorden van de Comoren), Réunion, Mauritius en Rodriguez. Beide +hebben dit gemeen, dat zij ten tijde van haar ontdekking zoomin door +menschen als door groote Zoogdieren bewoond werden. Voor de zeelieden +van weleer waren de Reuzenschildpadden van groot belang. Een reis, die +thans in weinige weken volbracht wordt, duurde toen maanden; elk schip +had een zeer talrijke bemanning, maar was slechts zeer gebrekkig met +leeftocht voorzien: de Reuzenschildpadden, waarvan men binnen weinige +dagen met geringe moeite zoovele exemplaren kon vangen, als men +verkoos, kwamen dus steeds goed te pas. Zij konden zonder voedsel +geruimen tijd in de een of andere <span class="corr" id="xd21e5824" +title="Bron: berglaats">bergplaats</span> van ’t schip in +’t leven blijven en duurden dus, totdat men ze noodig had. Elk +van deze dieren leverde 40 à 100 KG. uitmuntend vleesch. Soms +nam een enkel schip op Mauritius of de Galapagos-eilanden 400 +Schildpadden aan boord. De Olifantschildpadden waren in 1691, toen +<span class="sc">Leguat</span> het eiland Rodriguez bezocht, hier zoo +talrijk, dat men soms 2000 of 3000 van deze reuzen bijeenzag, over +welker ruggen men 100 schreden ver kon loopen, zonder op den grond af +te dalen. Verklaarbaar wordt het ontzaglijk groot aantal dezer +weerlooze dieren, wanneer men bedenkt, dat hun gebied eertijds door +geen enkele vijand bewoond of bezocht werd en de meeste dus den +merkwaardig hoogen ouderdom konden bereiken, waarvan hun orde +voorbeelden oplevert. De groote verandering, die in dezen toestand +gekomen is, heeft ten gevolge gehad, dat thans op Rodriguez, Mauritius +en Réunion geen Reuzenschildpadden meer gevonden worden. Op de +Aldabra-eilandjes heeft een klein, voortdurend verminderend troepje, +aanhoudend bestookt door den op buit belusten mensch, tot dusver den +strijd om het bestaan volgehouden.</p> +<p>Dezelfde lotwisseling als op de Mascarenen heeft deze diersoort +ondervonden op de Galapagos-eilanden, waar zij aanvankelijk zeer sterk +vertegenwoordigd was, zooals blijkt uit den naam, dien de Spanjaarden +gegeven hebben aan den door hen ontdekten, uit 13 tamelijk groote en +vele kleine eilanden bestaanden archipel. („Galapagos” +<span class="corr" id="xd21e5832" title= +"Bron: beteekend">beteekent</span> „Schildpadden”.) Hij +bleef na de ontdekking in de 15e eeuw lang onbewoond; nu en dan kwamen +schepen hier hun voorraad water en leeftocht vernieuwen. Hoewel de +zeelieden bij dergelijke gelegenheden een groot aantal Schildpadden +buit maakten, vond <span class="sc">Darwin</span> in 1835 deze dieren +nog op bijna alle door hem bezochte eilanden. Deze, in 1832 geannexeerd +en gekoloniseerd door de republiek Ecuador, van welks kust zij ± +1000 KM. verwijderd zijn, hadden toen een bevolking van eenige +honderden personen. Later werd hier een strafkolonie gevestigd, die ook +niet lang bestaan heeft; thans wordt alleen het Chatham-eiland nog +bewoond. Om in hun onderhoud te voorzien, hebben de bewoners tegen de +Schildpadden een waren verdelgingskrijg gevoerd, krachtdadig geholpen +door de Zwijnen, die met hen op de eilanden waren gekomen en er voor +een deel verwilderden. Dit had ten gevolge, dat reeds 11 jaren na +<span class="sc">Darwin’s</span> bezoek op sommige van de +eilanden wel talrijke troepen verwilderde huisdieren, Honden en +Zwijnen, doch geen Schildpadden meer gevonden werden. Deze komen thans +slechts op een enkel eiland in zeer verminderd aantal voor.</p> +<p>De onderstaande aanhalingen uit <span class= +"sc">Darwin’s</span> reisverhaal, hebben betrekking op de soort, +die <span class="sc">Günther</span> meer bepaaldelijk <span class= +"ex">Olifantschildpad</span> (<i lang="la-x-bio">Testudo +elephantina</i>) heeft genoemd. Zij kan 1.5 M. lang en bijna 1 M. hoog +worden; opmerkelijk zijn bij haar de lengte van den hals, de hoogte van +de pooten en de zwarte kleur van het pantser. Te midden van de zwarte +lava, de bladerlooze struiken en de groote cactussen herinneren deze +kolossale Reptiliën levendig aan dieren uit de voorwereld. Wanneer +zij zich ophouden in hoog gelegen streken van het midden der groote +eilanden, de eenige plaatsen waar bronnen voorkomen, maken boombladen, +een soort van zure en wrange bessen en bleekgroene korstmossen, die +festoensgewijs van de takken afhangen, haar voedsel uit. Zij bewonen +echter ook de lage, droge streken, waar, evenals op de waterlooze +eilanden, haar voedsel hoofdzakelijk uit sappige cactussen bestaat en +zij om het water te bereiken een grooten weg moeten afleggen. Door het +telkens heen en weer reizen zijn de breede en diep uitgeschuurde paden +ontstaan, die zich in alle richtingen van de bronnen naar de zeekust +uitstrekken. „De Schildpadden reizen dag en nacht door en +bereiken, naar gebleken was, door eenige exemplaren met een merkteeken +te voorzien, het doel van haar tocht veel eerder dan men verwachten +zou. Volgens de kolonisten konden de dieren een afstand van ongeveer 13 +KM. in 2 of 3 dagen afleggen. Een groote Schildpad, die ik naging, +doorliep een weg van bijna 55 M. in 10 minuten, gelijkstaande met bijna +6½ KM. per 24 uur, indien het oponthoud, veroorzaakt door het +onderweg eten, op 4 uur geschat wordt. Bij ’t gaan is het +borstschild ongeveer 30 cM. van den grond verwijderd. Iemand, die +achter hen aan <span class="pagenum">[<a id="xd21e5856" href= +"#xd21e5856" name="xd21e5856">128</a>]</span>loopt, schijnen zij niet +te hooren. Als ik een van deze kolossen, die bedaard zijn weg +vervolgde, achterhaalde, was het grappig te zien, hoe hij op ’t +oogenblik, dat ik hem voorbijstevende, den kop en de pooten introk, een +dof gesis liet hooren en met een luiden plof op den grond viel, alsof +hij dood was. Als ik dan op den rug van het dier ging zitten, liet het +zich door eenige slagen op het achterste deel van het pantser overreden +om op te staan en door te loopen; het was echter moeielijk op dit +rijdier het evenwicht te behouden. Bij de bronnen zag ik vele +Schildpadden. Sommige gingen met uitgestrekten hals naar den waterkant; +andere, die haar dorst gelescht hadden, verwijderden zich langzaam van +de drinkplaats. Zonder zich om den toeschouwer te bekommeren, staken de +pas aangekomen dieren den kop tot over de oogen in ’t water, +slikten den eenen mondvol na den anderen in en deden dit ongeveer tien +maal in de minuut. Na een verblijf van 3 of 4 dagen in de buurt van de +bronnen keeren de dieren weer naar de lage streken terug. Zij leven +echter ook op eilanden, waar de regen slechts tijdelijk plassen doet +ontstaan.”</p> +<p>Evenals hare verwanten, zijn de Reuzenschildpadden traag, +onverschillig en ongevoelig; zij kunnen lang vasten: bij het slachten +van dieren, die 18 maanden achtereen zonder voedsel in het ruim van een +schip hadden gelegen, kon men geen vermagering bemerken. Het was daarom +niet moeielijk ze levend naar Europa over te brengen; vroeger +geschiedde dit dikwijls en kwamen zij niet zelden in dierentuinen en +beestenspellen voor. Gedurende den winter moest het hok goed verwarmd +zijn, des zomers liet men deze dieren op een grasperk naar verkiezing +grazen; de dikke bossen gras, die zij afbeten of afplukten, werden door +de beweging van de onderkaak tot ballen vervormd en, soms met zichtbare +inspanning, doorgeslikt. Het bleek niet duidelijk, dat zij haar +verzorger van andere personen onderscheiden; zij geraakten echter aan +den omgang met menschen gewoon, verloren haar schrikachtigheid en de +gewoonte om te sissen en lieten zich als rijdier gebruiken; soms was +het niet eens noodig haar door stokslagen aan ’t loopen te +brengen; zij kwamen trouwens uiterst langzaam vooruit.</p> +<p>Het wijfje legt witte, ronde eieren van meer dan 5 cM. lengte in een +gat, dat zij zelf in zandgrond graaft en later weer met zand vult, of +in een rotsspleet. De jongen worden in grooten getale door Roofvogels +verslonden, de oude dieren hebben, behalve den mensch, geen voor hen +gevaarlijke vijanden. Overal waar Reuzenschildpadden voorkomen, worden +zij om haar vet en vleesch gevangen en gedood. Het vleesch wordt versch +gegeten of ingepekeld, uit het vet wordt een fraaie, heldere olie +bereid. Om te beoordeelen, of het dier vet genoeg is, ging men op de +Galapagos-eilanden op een zeer wreede wijze te werk: naast den staart +werd een gat in de huid gesneden, waardoor men het bindweefsel onder +het rugschild kon bereiken; indien dit niet aan de verwachting +beantwoordde, liet men het dier weer vrij; de wonde genas, +oogenschijnlijk zonder dat het dier er veel pijn van had. Enkele +exemplaren leverden niet minder dan 100 KG. vleesch op; er waren 6 +à 8 man noodig om zulk een dier op te tillen. Volgens de +Gebroeders <span class="sc">Rodatz</span> kwamen in de eerste helft van +deze eeuw op de Aldabra-eilanden ieder jaar menschen om Schildpadden te +vangen en deze vervolgens naar Madagaskar of naar het vasteland van +Afrika te brengen. Tot aan den verzendingstijd werden zij in perken, +door steenen muren omgeven, bewaard en met gras en bladen gevoederd. In +een van deze perken zagen onze zegslieden 200, in een ander 300 +Schildpadden. Een Hamburger koopman verhaalde aan <span class= +"sc">Kersten</span>, dat nog in 1847 door 100 menschen, de bemanning +van twee schepen, op Aldabra binnen korten tijd 1200 Schildpadden +werden buit gemaakt en dat sommige van deze een gewicht van 400 KG. +hadden.</p> +<p class="tb"></p> +<p>Als vertegenwoordiger van de beide in Europa voorkomende soorten van +dit geslacht wordt gewoonlijk de <span class="ex">Grieksche +Schildpad</span> (<i lang="la-x-bio">Testudo graeca</i>) gekozen. Haar +pantser is over ’t geheel genomen eivormig; het bolle, +middelmatig hooge rugschild is van achteren een weinig verbreed en +steiler afhellend dan van voren; het borstschild is bij ’t wijfje +plat, bij ’t mannetje een weinig binnenwaarts gedrukt, van voren +afgeknot, van achteren diep ingesneden. Iedere plaat van het rugschild +is in het midden zwart en verder met een gelen en zwarten zoom +voorzien; over het buikschild loopt een breede, onregelmatige, +overlangsche streep van geelachtige kleur; aan de zijden is het +eveneens geel, overigens zwart; de pooten, de hals en de kop zijn vuil +groengeel. De lengte van het pantser bedraagt 14, hoogstens 16 cM., het +gewicht zelden meer dan 0.5 KG.</p> +<div class="figure xd21e5878width"><img src="images/p3128.jpg" alt= +"Grieksche Schildpad (Testudo graeca). ⅓ v. d. ware grootte." +width="664" height="335"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Grieksche Schildpad</span> +(<i lang="la-x-bio"><span class="corr" id="xd21e5884" title= +"Bron: Testuedo">Testudo</span> graeca</i>). ⅓ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>Deze soort, die ook in Syrië zeer veelvuldig voorkomt, bewoont +in ons werelddeel Griekenland, de Grieksche eilanden, Dalmatië en +Turkije, de lage landen langs den Donau, Beneden-Italië, met +inbegrip van de eilanden Corsica, Sardinië en Sicilië, en ook +de Balearen. Zij behoort in dorre, dicht begroeide gewesten thuis en is +in sommige streken zeer talrijk. Het is voor haar een groot genot zich +uren lang aan de stralen van de middagzon bloot te stellen: +<span class="sc">Duméril</span> vond deze dieren in +Sicilië, waar zij overal talrijk zijn, aan beide zijden van de +wegen liggen, zoo sterk verhit door den zonneschijn, dat hij gevaar +liep zich te branden, als hij de hand op haar pantser legde. Tegen den +aanvang van den winter kruipen zij diep onder <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e5894" href="#xd21e5894" name= +"xd21e5894">129</a>]</span>den grond en brengen hier het koele +jaargetijde slapend door; in ’t begin van April komen zij weer te +voorschijn.</p> +<p>De Grieksche Schildpad voedt zich met verschillende kruiden en +vruchten; bovendien eet zij Slakken, Wormen en Insecten en wordt daarom +in haar vaderland dikwijls in tuinen gehouden om hier jacht te maken op +allerlei ongedierte; het gevolg hiervan is echter dikwijls, dat zij de +fraaiste en sappigste planten afbijt of platdrukt. Zij is volstrekt +niet keurig op haar voedsel. De gevangene dieren worden met vruchten, +salade, wittebrood (in melk of water geweekt), Meelwormen, Aardwormen +en rauw vleesch gevoederd; zij kunnen op deze wijze gedurende +verscheidene menschenleeftijden in ’t leven gehouden worden, +wanneer men ze slechts tegen de werking van de koude beschut. Reeds in +Mei of Juni legt het wijfje 8 à 15 bolvormige, witte eieren met +harden schaal, die de grootte van een kleinen noot hebben. Op het +zonnigste plekje, dat zij vinden kan, graaft zij met de achterpooten +een kuiltje in den grond, legt er de eieren in en bedekt ze zorgvuldig +met aarde; de verdere zorg voor hare nakomelingschap laat zij aan den +grooten bron van warmte en licht over. Op een der eerste regendagen van +September komen de jonge Schildpadjes voor den dag; zij hebben dan +ongeveer de grootte van een halven notendop en zijn de aardigste +diertjes, die men zich voorstellen kan.</p> +<p>Hoe ongevoelig deze dieren ook zijn, toch kunnen zij een temperatuur +beneden het vriespunt niet verdragen; hieraan blootgesteld, bezwijken +zij spoedig. Geen nadeel lijden zij daarentegen door bijna een jaar +lang te vasten; de allervreeselijkste verminkingen verdragen zij met +een ons onbegrijpelijke onverschilligheid. Nadat haar de hersenen, die +ongeveer de grootte van een boon hebben, ontnomen zijn, loopen zij nog +wel 6 maanden rond; de afgesneden kop bijt nog na verloop van een half +uur; het hart klopt nog 14 dagen na de onthoofding.</p> +<p>Het vleesch van deze Schildpad, die men op Sicilië en in andere +gewesten van Italië geregeld ter markt brengt, wordt overal +gegeten; de daarvan bereide soep valt zeer in den smaak.</p> +<hr class="tb"> +<p>Door de tot vinnen vervormde pooten, waarvan de voorste aanmerkelijk +langer zijn dan de achterste, verschillen de <span class= +"ex">Zeeschildpadden</span> (<i lang="la-x-bio">Chelonidae</i>) van de +overige leden harer orde. Het met hoornplaten bekleede pantser +onderscheidt hen van de Lederschildpadden, die eveneens uitsluitend in +zee aangetroffen worden en vroeger met haar onder den naam van +„Zeeschildpadden” werden samengevat. Alle ledematen der +Cheloniden zijn lange, platte vinnen geworden, die aan de vinpooten der +Robben herinneren. Eigenaardig is ook het maaksel van het hartvormige, +flauw gewelfde rugschild; dit is meestal onvolledig verbeend: in het +skelet bereiken wel de ribben, doch niet de daarbij behoorende +huidbeenderen den „rand,” zoodat tusschen dezen en de +„schijf” groote fontenellen voorkomen, die natuurlijk bij +het volledige dier, evenals de groote fontenel in het midden van het +borstschild, door de onverbeende huid gevuld zijn. Eerst op lateren +leeftijd komt tusschen borstschild en rugschild een verbinding door een +naad tot stand. De hals en de kop kunnen slechts ten deele, de +ledematen in het geheel niet onder het rugschild teruggetrokken worden. +Andere kenmerken zijn: de kortheid en de dikte van den vierzijdigen +kop; de gladde, scherpe, soms aan den rand getande hoornscheeden, die +de kaken bekleeden, zijn aan de spits haakvormig gekromd; bij gesloten +bek is de ondersnavel geheel door den bovensnavel omgeven.</p> +<p>De vier soorten van Schildpadden, die tot deze familie behooren, +leven in de zee, soms op een afstand van honderden zeemijlen van de +kust, zwemmen en duiken voortreffelijk en bezoeken het land alleen om +er hare talrijke, weekschalige eieren te leggen.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="sc">Soepschildpad</span> (<i lang="la-x-bio">Chelone +mydas</i>), die 450 KG. zwaar kan worden en dan een pantser van 1.1 M. +heeft, kenmerkt zich, doordat de hoornscheede van de bovenkaak van +voren niet haakvormig gekromd, maar afgeknot is, door de naast, niet +over elkander liggende hoornplaten van het rugschild en door het bezit +van een enkel paar schilden tusschen de neusgaten en het +voorhoofdsschild. De niet zeer standvastige kleur van de bovenzijde is +in den regel dof bruinachtig groen, geelachtig gevlekt of gemarmerd; de +onderzijde is geelwit of vuilwit.</p> +<p>Deze soort, die alle zeeën van den tropischen en subtropischen +aardgordel bewoont, schijnt hier overal veelvuldig te zijn. In de +Middellandsche zee, waar zij door een andere soort (<i lang= +"la-x-bio">Chelone cephala</i>) vervangen wordt, komt zij slechts als +dwaalgast voor. Deze Schildpadden zijn, evenals hare verwanten, +volslagen zeedieren. Zij houden zich bij voorkeur in de nabijheid van +de kust op, maar worden toch ook dikwijls op zeer grooten afstand van +het land, dikwijls midden in den Oceaan, gevonden. Hier ziet men ze +dicht bij de oppervlakte zwemmen, soms ook wel oogenschijnlijk slapend, +op den zeespiegel liggen; bij de geringste storing verdwijnen zij +echter oogenblikkelijk in de diepte. Haar ronddartelen herinnert +levendig aan het vliegen van groote roofvogels, b.v. Arenden; de +onverstoorbare volharding en de bevalligheid van hare bewegingen zijn +bewonderenswaardig. Deze dieren paren kracht aan snelheid, kunnen op +allerlei diepten even goed zwemmen als duiken en nemen in het water +alle denkbare houdingen aan. Daar waar zij veelvuldig voorkomen, ziet +men ze soms bij groote troepen; over ’t algemeen schijnen zij +zeer gezellig te zijn.</p> +<p>In tegenstelling met de verwante Bissa, die een volslagen roofdier +is, eet de Soepschildpad zeeplanten, vooral wieren; daar waar zij +veelvuldig is, bedekken tal van plantendeelen, die door haar afgebeten +zijn, het water. Op bepaalde tijden verlaten de wijfjes den oceaan en +begeven zich naar vaste, haar sinds lang bekende plaatsen om er eieren +te leggen. Zij kiezen hiervoor zandige stranden van onbewoonde eilanden +of van kusten, die ver van het gewoel der menschen verwijderd zijn, en +bezoeken dezelfde legplaats ieder jaar, misschien wel gedurende haar +geheele leven, al moeten zij een weg van honderden zeemijlen afleggen +om deze plek, vermoedelijk haar geboortegrond, te bereiken.</p> +<p>De Soepschildpadden, die overigens tamelijk veilig zijn tegen +vijanden, verkeeren gedurende den tijd van ’t eierleggen in een +zeer gevaarlijke positie. Groote roofdieren en menschen maken ijverig +jacht op de dan weerlooze dieren. De onbewoonde, woeste kusten van +Brazilië, waar de Schildpadden gewoon zijn aan land te komen, +worden slechts zelden door reizigers bezocht; in den legtijd komen hier +echter alle Indianen uit den omtrek bijeen. „Vele van de +Schildpadden, die aan land komen om eieren te leggen,” zegt de +<span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Von Wied</span>, +„vinden hier den dood, daar haar <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e5940" href="#xd21e5940" name= +"xd21e5940">130</a>]</span>langzaamheid en onbeholpenheid op den vasten +grond niet minder groot is dan haar vlugheid in ’t water. De +Indianen vangen deze dieren, om door het uitkoken van hun vleesch olie +te verkrijgen, en verzamelen in groote korven de talrijke eieren, die +reeds in het zand gelegd, of nog in het lichaam van hunne slachtoffers +aanwezig zijn. Vele gezinnen bouwen hutten van palmbladen op het strand +en blijven hier verscheidene dagen of weken wonen, om iederen dag +eieren te kunnen zoeken.”</p> +<p>Voorzichtig naderen de jagers van de landzijde de onbewoonde +<span class="corr" id="xd21e5944" title= +"Bron: kunststreken">kuststreken</span>, waar de Zeeschildpadden eieren +leggen; in kleine booten begeven zij zich naar het strand van de hun +als legplaatsen bekende, onbewoonde eilanden; zij houden zich schuil, +tot de schroomvallige dieren aan land gekropen en ver genoeg van +’t water verwijderd zijn. Zoodra de Schildpadden onraad +bespeuren, spoeden zij zich onmiddellijk naar de zee om den vijand te +ontkomen; op plaatsen, waar het strand een voldoende helling heeft, +slagen zij er dikwijls in, zich snel om te draaien en zich over het +zand naar beneden te laten glijden. Wanneer de jagers echter op het +juiste oogenblik hun schuilplaats verlaten, verhinderen zij de vlucht +van hun buit door dezen om te wentelen, zoodat het rugschild op den +grond rust. De Zeeschildpad, die in dit geval verkeert, slaagt er nooit +in haar vrijheid te herkrijgen, hoewel zij woedend met de vinnen om +zich heen en op haar pantser slaat en zich zoo krachtig inspant, dat +hare met bloed doorloopen oogen ver uit hunne kassen puilen. In dezen +hulpeloozen toestand blijven zij liggen en komen ellendig om ’t +leven, indien de jagers wreed genoeg zijn om meer Schildpadden om te +wentelen dan zij medenemen kunnen, zooals soms gebeurt. Voor het +omwentelen van zeer groote en zware dieren zijn hefboomen noodig. Vele +exemplaren worden in netten gevangen, andere met den harpoen +buitgemaakt. De jacht geschiedt altijd ’s nachts; den volgenden +morgen zoekt men de gevangen dieren op en werpt ze in hiervoor bestemde +bakken, of brengt ze dadelijk op de schepen, waarmede zij vervoerd +zullen worden. In de bakken, die natuurlijk met zeewater gevuld moeten +zijn, zwemmen de gevangen dieren langzaam rond, dikwijls drie of vier +boven elkander. Zij nemen zelden voedsel aan, vermageren daarom snel en +verminderen in waarde. Die, welke men op de Europeesche markten ziet, +komen meestal uit West-Indië, vooral van Jamaica. Gedurende de +reis liggen zij, met touwen vastgebonden, op een geschikte plaats van +het dek op den rug; het stuk zeildoek, waarmede zij bedekt zijn, wordt +zoo dikwijls met zeewater overgoten, dat het voortdurend nat of althans +vochtig blijft; men steekt elk van deze arme stakkers een met zeewater +doortrokken stuk wittebrood in den bek en vertrouwt voor ’t +overige op de buitengewone taaiheid van hun leven. In de Europeesche +havensteden bewaart men ze in groote kuipen met zeewater, dat om de +twee of drie dagen ververscht wordt. Het slachten geschiedt door het +dier den kop af te houwen en het 1 of 2 dagen lang zoo op te hangen, +dat al het bloed er uit druppelen kan. Eerst dan acht men het vleesch +geschikt voor de bereiding van de bekende, smakelijke soep.</p> +<div class="figure xd21e5947width"><img src="images/p3130.jpg" alt= +"Echte Karetschildpad (Chelone imbricata). 1/10 v. d. ware grootte." +width="720" height="584"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Echte Karetschildpad</span> +(<i lang="la-x-bio">Chelone imbricata</i>). 1/10 v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p>In sommige tijden schijnt het vleesch van deze Schildpad schadelijke +en zelfs vergiftige eigenschappen te hebben. Te Pantoeroe ten zuiden +van Colombo werden in October 1840 28 personen, die schildpaddenvleesch +gegeten hadden, kort na den maaltijd zwaar ziek; 18 van hen stierven in +den volgenden nacht.</p> +<p class="tb"></p> +<p>De <span class="ex">Echte Karetschildpad</span> of <span class= +"ex">Bissa</span> (<i lang="la-x-bio">Chelone imbricata</i>), die met +de vorige soort door lichaamsbouw, gestalte en bewegingen veel +overeenkomst vertoont, bewoont nagenoeg dezelfde zeeën. Zij is +echter aanmerkelijk kleiner; haar bovenkaak is van voren sterk +haakvormig omgebogen; tusschen de neusgaten en het voorhoofdsschild +komen twee opeenvolgende paren schilden voor; de hoornplaten van het +rugschild zijn min of meer dakpansgewijs gerangschikt en liggen dus +gedeeltelijk over elkander heen. Van kastanjebruin tot zwartbruin +wisselt de grondkleur van deze met gele vlammen gekleurde platen af; +die <span class="pagenum">[<a id="xd21e5971" href="#xd21e5971" name= +"xd21e5971">131</a>]</span>van het borstschild zijn effen geel, de +schilden van den kop en van de ledematen zijn donkerbruin met gele +randen. De lengte van het pantser zal waarschijnlijk nooit meer dan 84 +cM. bedragen.</p> +<p>De Bissa is een roofdier in de volste beteekenis van ’t woord; +zij gebruikt geen ander dan dierlijk voedsel: behalve Weekdieren, +waarschijnlijk ook Visschen; door hare vlugge bewegingen is zij +misschien in staat om betrekkelijk groote en behendige waterbewoners +buit te maken. Ook zij wordt door den mensch fel vervolgd, echter niet +om haar vleesch—dat, naar men zegt, ziekteverschijnselen +veroorzaakt—en ook niet om hare eieren,—hoewel ook zij het +meest gevangen wordt, nadat zij zich aan land begeven heeft om voor +haar nakomelingschap te zorgen, waarvoor zij steeds dezelfde oorden +opzoekt. Het „schildpad”, waarvan een volwassen Bissa 2 +à 6 KG. kan opleveren, geeft aanleiding tot de vangst van dit +dier. Om dit product te verkrijgen worden afschuwelijke wreedheden +gepleegd. De hoornplaten geraken alleen na een sterke verhitting van +het rugpantser los; het ongelukkige dier wordt daarom boven een vuur +opgehangen en zoo lang geroosterd, totdat het gewenschte doel bereikt +is. De Chineezen, inziende, dat het schildpad door droge warmte +gemakkelijk bedorven kan worden, maken tegenwoordig gebruik van kokend +water om de hoornlaag van het been af te scheiden. Nadat de bewerking +afgeloopen is, wordt de Bissa weer in vrijheid gesteld; men laat haar +weer naar de zee loopen, in de meening dat het schildpad weer +aangroeit.</p> +<p>Het schildpad overtreft niet alleen door fraaiheid en kwaliteit +iedere andere soort van hoorn, maar kan ook gemakkelijker verwerkt +worden. Om dikke platen te verkrijgen, is het voldoende de ongelijk +dikke en brooze platen, die men van het dier verkrijgt, in kokend heet +water te verweeken en daarna tusschen metalen pletrollen samen te +persen. Bij een voldoende drukking kleven zij zoo vast aaneen, dat men +de samenstellende deelen niet meer onderscheiden kan; deze grondstof +behoudt den vorm, dien haar door drukking in verweekten toestand werd +gegeven, nadat men haar langzaam weer hard heeft laten worden; zij is +dus uitmuntend geschikt voor het vervaardigen van dozen en kammen. Het +afval wordt gebruikt tot aanvulling van de oneffenheden tusschen de +platen, die bij een behoorlijken warmtegraad zoolang geperst worden, +totdat alle deelen innig aaneenverbonden zijn.</p> +<hr class="tb"> +<p>De tweede groep van de Echte Schildpadden omvat de <span class= +"ex">Halswenders</span> of <span class="ex">Rivierschildpadden</span> +(<i lang="la-x-bio">Pleurodira</i>); deze trekken den meestal langen +hals met den kop in tijden van gevaar niet terug, maar buigen hem +zijwaarts en achterwaarts om hem tusschen het rugschild en borstschild +te verbergen, zoodat de spits van den snuit op het schouderblad komt te +liggen. Een tweede eigenaardigheid van deze dieren is, dat de +bekkenbeenderen zoowel met het rugschild als met het borstschild +vergroeid zijn. De kop en de hals zijn gewoonlijk plat, de oogen bijna +boven op, in plaats van aan de zijden van den kop geplaatst, de kaken +nooit getand, de teenen door sterk ontwikkelde zwemvliezen +vereenigd.</p> +<p>De eieren van verscheidene Zuid-Amerikaansche leden dezer groep zijn +voor vele volksstammen zeer nuttig; over ’t algemeen is de +beteekenis dezer in moerassen en rivieren levende Schildpadden voor de +menschelijke huishouding niet gering. Wat haar levenswijze betreft, +kunnen wij volstaan met te verwijzen naar de onderstaande, aan een der +grootste natuuronderzoekers van alle tijden ontleende beschrijving van +één dezer dieren.</p> +<hr class="tb"> +<p>De bedoelde soort—de <span class="ex">Arraoe</span> (<i lang= +"la-x-bio">Podocnemis expansa</i>) van het geslacht der <span class= +"ex">Beenplaatschildpadden</span> (<i lang="la-x-bio">Podocnemis</i>) +en van de familie der <span class="ex">Pelomedusen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Pelomedusidae</i>)—is een groot dier, welks pantser 77 +cM. lang kan worden (het wijfje is ongeveer tweemaal zoo groot als het +mannetje). Zij bewoont het geheele tropische Zuid-Amerika ten oosten +van den Andes, waar ook de 4 overige leden van haar geslacht voorkomen. +Evenals deze, heeft zij de hals en de pooten bijna naakt (het geslacht +ontleent den naam aan een reeks van schubben op den voorarm en aan de +buitenzijde der achterpooten); groote en dikke schilden bedekken den +kop, waaraan een diepe en breede groeve tusschen de oogen de aandacht +trekt; van de kin hangen twee baarddraden naar beneden; de rand van het +matig gewelfde rugschild steekt in horizontale richting uit.</p> +<p>„De <span class="ex">Arraoe</span>,” schrijft +<span class="sc">Alexander von Humboldt</span>, „is een groote +Zoetwaterschildpad met zwemvoeten, een zeer platten kop, twee vleezige, +zeer spitse aanhangsels onder de kin, 5 teenen aan de voorpooten en 4 +aan de achterpooten, die van onderen gegroefd zijn. Het rugpantser +heeft 5 middel-, 8 zijde- en 24 randschilden, is van boven zwartgrijs, +van onderen oranjegeel; de lange pooten hebben dezelfde kleur als het +rugschild. Tusschen de oogen is een zeer diepe groeve. De nagels zijn +zeer dik en gebogen. De aarsopening bevindt zich aan het laatste vijfde +gedeelte van den staart. Het volwassen dier weegt 20 à 25 KG. De +eieren, welke in grootte die van een Duif overtreffen, hebben een +aangenamen smaak en zijn bij de bewoners van Guyana zeer gezocht; hun +kalkschaal is, naar men zegt, zoo stevig, dat de kinderen der Otomaten, +die veel van kaatsen houden, ze elkander kunnen toewerpen. (De +<span class="ex">Terekay</span> is kleiner dan de Arraoe; haar pantser +bestaat uit evenveel platen, doch deze zijn eenigszins anders +verdeeld.) Deze schuwe, vreesachtige dieren, houden bij ’t +zwemmen den kop boven water, maar verbergen hem bij ’t geringste +gedruisch; zij mijden de door menschen bewoonde oevers of de door +booten verontruste gedeelten van den stroom. De oevers, waar bijna alle +Schildpadden van den Orinoco ieder jaar schijnen bijeen te komen om +eieren te leggen, liggen tusschen de uitmonding van de Apoere in den +Orinoco en de Raudales of groote watervallen; hier komen de drie +terreinen voor, die wegens hun eierenopbrengst het meest beroemd zijn. +De Arraoe gaat niet hooger op dan de watervallen; de Terekay komt +zoowel in den Boven-Orinoco als beneden de watervallen voor, bovendien +in de Apoere, de Oeritoeko en de kleine rivieren, die door de Llanos +van Caracas vloeien.</p> +<p>„Tegen 11 uur in den voormiddag kwamen wij met onze boot aan +een eiland midden in den stroom en stapten aan wal. Dit eiland, dat +door de Indianen van de zendingpost Oeroeana als hun eigendom wordt +beschouwd, is beroemd wegens haar Schildpaddenvangst of, zooals men +hier zegt, wegens den „eierenoogst”, die hier jaarlijks +gehouden wordt. Wij vonden er meer dan 300 Indianen in hutten van +palmbladen gelegerd. Behalve de Goeanos en Otomakos uit Oeroeana, die +beide voor wilde, onbedwingbare stammen worden gehouden, waren hier ook +Karaiben en andere Indianen van den Beneden-Orinoco verzameld. Iedere +stam had <span class="pagenum">[<a id="xd21e6029" href="#xd21e6029" +name="xd21e6029">132</a>]</span>een afzonderlijke legerplaats en was te +onderscheiden aan de kleur, waarmede de huid zijner vertegenwoordigers +beschilderd was. Te midden van de tierende menigte zagen wij eenige +blanken, vooral kooplieden uit Angostura, die de rivier opgevaren waren +met het doel, om van de inboorlingen schildpaddenolie te koopen. Ook +ontmoeten wij hier de zendeling van Oeroeana, die ons verhaalde, dat +hij met de Indianen, die eieren gingen zoeken, medegekomen was, om +iederen morgen in de open lucht de mis te lezen en om zich olie voor de +altaarlamp te verschaffen, vooral echter om den vrede te bewaren in +dezen „vrijstaat van Indianen en Kastilianen,” waar ieder +voor zich alleen wil hebben, wat God aan allen schenkt.</p> +<p>„Vergezeld door dezen zendeling en door een koopman, die zich +er op beroemde, dat hij reeds tien jaren geregeld bij den eierenoogst +tegenwoordig was, gingen wij het eiland rond, dat op soortgelijke wijze +bezocht wordt, als bij ons de jaarmarkten. Wij kwamen op een effene +zandvlakte. Zoover het gezicht reikt, zeide men ons, liggen de +schildpaddeneieren onder de bovenste aardlaag van den oever. De +zendeling droeg een langen stok in de hand en toonde ons, hoe men +hiermede de uitgestrektheid van de eieren-bevattende laag bepaalt, +zooals de mijnbouwkundige de grenzen van een laag mergel, ijzeroer of +bruinkool onderzoekt. Als de stok loodrecht in den grond wordt +gestoken, wijst het plotseling ophouden van den weerstand aan, dat men +doorgedrongen is tot in de holte of tot in de losse aardlaag, waarin de +eieren geborgen zijn. Het bleek ons, dat deze laag over ’t +algemeen zoo gelijkmatig verdeeld is, dat de stok over een plek van 20 +M. middellijn rondom een gegeven punt haar overal bereikte. Men spreekt +daarom hier van vierkante roeden eieren, alsof men het heeft over een +terrein, waaronder een ertslaag ligt en dat in vakken is verdeeld om +het geregeld te exploiteeren. De eierenlaag strekt zich echter op verre +na niet over het geheele eiland uit, maar houdt op overal waar de grond +zich verheft, omdat de Schildpad naar deze kleine hoogvlakten niet +omhoogkruipen kan.</p> +<p>„De tijd, waarin Arraoe hare eieren legt, valt samen met dien +van den laagsten waterstand. Daar de Orinoco op den dag van de +lente-dag-en-nacht-evening begint te wassen, liggen de diepste +gedeelten van den oever van het begin van Januari tot den 29sten Maart +droog. De Arraoes vereenigen zich reeds in Januari tot groote zwermen, +verlaten het water en koesteren zich op den zandigen oever in de zon. +Gedurende de maand Februari vindt men de Arraoes bijna den geheelen dag +op den oever. In het begin van Maart vereenigen de verspreide troepen +zich en zwemmen naar de weinige eilanden, waar zij gewoon zijn hare +eieren te leggen: waarschijnlijk kiest iedere Schildpad hiervoor ieder +jaar denzelfden oever. Weinige dagen vóór het leggen +komen zij bij duizenden in lange reeksen op de oevers van de eilanden +Coecoeroeparoe, Oeroeano en Pararoema, strekken den hals en houden den +kop boven water, om te zien, of zij hier niet door +„Tijgers” of door menschen bedreigd worden. De Indianen, +die er het grootste belang bij hebben, dat de vereenigde zwermen +bijeenblijven, plaatsen wachten langs den oever om te verhinderen, dat +de dieren verstrooid worden en om te bevorderen, dat zij in vrede hunne +eieren kunnen leggen. Men beduidt de menschen op de vaartuigen, dat zij +’t midden van den stroom moeten houden en de Schildpadden niet +door hun geschreeuw moeten verjagen.</p> +<p>„De Indianenkampen op drie bovengenoemde plaatsen worden in de +laatste dagen van Maart of in de eerste dagen van April geopend. De +eierenoogst heeft steeds op dezelfde wijze plaats. Als het kamp +opgeslagen is, benoemt de zendeling een plaatsvervanger, die de +landstreek, waar de eieren liggen, naar het aantal Indianenstammen, die +aan den oogst deelnemen, in afdeelingen splitst. Hij begint met op de +reeds genoemde wijze te onderzoeken, hoe ver de eierenbevattende laag +zich in den grond uitstrekt. Volgens onze metingen reikt zij tot 40 M. +van den oever en ligt op een gemiddelde diepte van 1 M. De hiervoor +benoemde persoon wijst aan, hoe ver iedere stam werken mag. Niet zonder +verwondering hoort men den eierenoogst schatten op gelijke wijze als de +opbrengst van een korenveld. Het komt voor, dat een terrein van 40 M. +lengte en 10 M. breedte 100 kruiken (of voor 500 gulden) olie oplevert. +De Indianen graven den grond met de handen open, leggen de ingezamelde +eieren in kleine mandjes, „mappiri” genaamd, dragen ze naar +het kamp en storten ze uit in groote, met water gevulde, houten +troggen. Hier worden de eieren met schoppen vergruisd, omgeroerd en aan +de zon blootgesteld, totdat de bovendrijvende, olieachtige +bestanddeelen van den eidooier dik geworden zijn. De afgeschepte olie +wordt boven een flink vuur gekookt en blijft, naar men zegt, des te +beter van kwaliteit, naar mate zij sterker gekookt werd. Goed +toebereid, is zij reukeloos, helder en zeer licht geel van kleur. De +zendelingen achten haar gelijk aan de beste boomolie. Men gebruikt haar +niet uitsluitend als lampolie, maar ook (en wel bij voorkeur) voor de +spijsbereiding, daar zij aan de spijzen geen onaangenamen smaak +mededeelt. Het is echter moeielijk volkomen zuivere Schildpaddenolie te +verkrijgen; de meeste heeft een rotlucht, welke hierdoor veroorzaakt +wordt, dat in eenige van de eieren de jongen reeds tot ontwikkeling +waren gekomen.</p> +<p>„De geheele opbrengst van de oeverterreinen, waar ieder jaar +eieren ingezameld worden, kan men op 5000 kruiken begrooten. Daar 200 +eieren een wijnflesch vol olie opleveren, zijn er 5000 noodig voor een +kruik. Als men aanneemt, dat iedere Schildpad 100 à 116 eieren +legt en dat een derde hiervan gedurende het leggen breekt, zoo komt men +tot het besluit, dat, om deze 5000 kruiken met olie te vullen, 330,000 +Arraoe-schildpadden op de drie oogstplaatsen 33 millioen eieren moeten +leggen. Door deze berekening blijft men echter nog ver beneden het +werkelijke aantal Schildpadden in de rivier. De hoeveelheid eieren, +waarvan de jongen reeds uitgekomen zijn, voordat de mensch aan ’t +inzamelen gaat, is zoo verbazend groot, dat ik bij het kamp van +Oeroeana den geheelen oever van den Orinoco bedekt zag met een gewemel +van jonge 2½ cM. breede Schildpadjes, die met moeite ontsnapten +aan de hen najagende kinderen van Indianen. Voeg hier nog bij, dat niet +alle Arraoes op de drie genoemde eilanden komen, dat vele tusschen den +Orinoco-mond en de samenvloeiing met de Apoere afzonderlijk en een paar +weken later eieren leggen, zoo komt men noodzakelijkerwijze tot de +slotsom, dat het aantal Schildpadden, die ieder jaar aan de oevers van +den Beneden-Orinoco eieren leggen, nagenoeg een millioen moet +bedragen.</p> +<p>„De inzameling van de eieren en de bereiding van de olie duren +3 weken; slechts in dezen tijd staan de zendingsposten met de kust en +met naburige beschaafde landen in verkeer. De Franciskanen, die ten +zuiden van de watervallen gevestigd zijn, komen bij den eierenoogst, +niet zoozeer om zich olie te verschaffen, <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e6041" href="#xd21e6041" name="xd21e6041">133</a>]</span>als wel +om blanke gezichten te zien. De oliehandelaars behalen een winst van 60 +à 70 percent; daar de Indianen hun de kruik olie voor een harden +piaster verkoopen en de kosten van verzending slechts ⅖ piaster +per kruik bedragen. Alle Indianen, die aan den eierenoogst deelnemen, +nemen ook groote hoeveelheden in de zon gedroogde of zacht gekookte +eieren mede naar huis. Onze roeiers hadden ze in hunne korven of in +katoenen zakjes steeds bij zich. De smaak kwam ons niet onaangenaam +voor, zoolang zij nog onbedorven waren.</p> +<p>„Men wees ons groote, door Jagoears geledigde +schildpaddenpantsers. De „Tijgers” loeren op de Arraoes, +wanneer deze aan den oever komen om eieren te leggen, overvallen ze +gedurende haar verblijf op het land en wentelen ze op den rug om ze +gemakkelijker te kunnen verslinden. De in dezen toestand gebrachte +Schildpadden kunnen niet weer overeind komen; daar de +„Tijger” er veel meer omwentelt, dan hij in +één nacht opeten kan, doen de Indianen dikwijls hun +voordeel met zijn list en boosaardige hebzucht.</p> +<p>„Wanneer men bedenkt, hoeveel moeite het den reizenden +natuuronderzoeker kost om het pantser van een Schildpad te ledigen, +indien hij het rugschild en het borstschild in hun verband wil laten, +kan men zich niet genoeg verwonderen over de behendigheid van den +„Tijger”, die met zijne klauwen ditzelfde werk zoo flink +verricht, alsof de aanhechtingen van de spieren met het mes van een +heelmeester waren losgemaakt. De „Tijger” vervolgt de +Schildpad zelfs in het water, voor zoover dit niet zeer diep is, graaft +ook hare eieren uit, kortom is met den Krokodil, de Reigers en de +Raafgieren de vreeselijkste vijand van de pas uit het ei gekomen +Schildpadden. Behalve de zooeven genoemde wilde dieren doen ook de +wilde Indianen veel afbreuk aan de oliebereiding. Zoodra de eerste, +minder belangrijke regenbuien (door hen +„schildpaddenregens” genoemd) voorkomen, trekken zij naar +de oevers van den Orinoco en dooden met vergiftigde pijlen de +Schildpadden, die met vooruitgestoken kop en uitgespreide pooten zich +door de zon laten koesteren.”</p> +<p>Van Januari tot Juli bewonen de Arraoes de plassen en oevermeren van +de overstroomde wouden en eten bijna niets anders dan boomvruchten. +Door de felle vervolging, die zij te verduren hebben, is haar aantal +reeds merkbaar verminderd.</p> +<hr class="tb"> +<p>Een der vreemdsoortigste leden van de geheele orde is de +<span class="ex">Matamata</span> (<i lang="la-x-bio">Chelys +fimbriata</i>), de eenige vertegenwoordigster van het geslacht der +<span class="ex">Franjeschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chelys</i>) en van de gelijknamige familie (<i lang= +"la-x-bio">Chelydae</i>). Het zeer weinig gewelfde rugschild vertoont +drie overlangsche reeksen van dikke, gekielde knobbels, die door diepe +groeven vaneengescheiden zijn. De kop is zeer plat en driezijdig; de +oogen zijn buitengewoon klein; de mondspleet strekt zich tot aan de +oorstreek uit; de neus is tot een middelmatig langen, dunnen snuit +verlengd, aan welks spits de neusgaten voorkomen: de hals is tamelijk +lang, maar zeer breed en plat, de staart kort, het zwemvlies tusschen +de vijf teenen van de voorvoeten en de vier teenen van de achtervoeten +sterk ontwikkeld. Boven elke gehooropening bevindt zich een dun, +tamelijk groot, naar boven gericht, driehoekig aanhangsel, dat aan een +oorschelp herinnert; de kin is met twee baarddraden voorzien, de keel +met een in franjes verdeeld aanhangsel; soortgelijke huidfranjes zijn +aan weerszijden van den hals op reeksen geplaatst. Zij bereikt volgens +<span class="sc">Dumeril</span> een totale lengte van 2.2 M., waarvan +op het pantser 1.23 M. en op den hals 72 cM. komt. De bovenzijde is +bijna effen kastanjebruin, de onderzijde vuil groenachtig geel.</p> +<div class="figure xd21e6072width"><img src="images/p3133.jpg" alt= +"Matamata (Chelys fimbriata). 1/15 v. d. ware grootte." width="720" +height="586"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Matamata</span> (<i lang= +"la-x-bio">Chelys fimbriata</i>). 1/15 v. d. ware grootte.</p> +</div> +<p>De Matamata is tot Guyana en Noord-Brazilië beperkt; men heeft +haar in den Amazonenstroom en de naburige stilstaande wateren, in de +rivieren Essequebo, Roepoenoeni en Takoetoe alsook in de meren en +rivieren van de savanna aangetroffen. Daar waar zij voorkomt, schijnt +zij talrijk te zijn. „Gewoonlijk,” zegt <span class= +"sc">Schomburgk</span>, „had zij zich bij den oever in ’t +zand gewoeld, zoodat het water ongeveer een vingerbreed hoog boven haar +rugschild stond, en scheen daar bewegingloos op een prooi te loeren. +Zij liet zich grijpen zonder <span class="pagenum">[<a id="xd21e6087" +href="#xd21e6087" name="xd21e6087">134</a>]</span>beweging te maken; +wegens den onaangenamen reuk, dien zij verbreidde, deden wij dit echter +slechts zelden. Onze Karaïben vielen met een ware woede op haar +vleesch aan.” Misschien dienen de vreemdsoortige aanhangsels aan +den kop als lokaas voor die Visschen, welke gemakkelijk te verschalken +zijn.</p> +<hr class="tb"> +<p>De derde reeks van de Echte Schildpadden omvat de <span class= +"ex">Rivierlederschildpadden</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trionychoidea</i>). Van alle overige onderscheiden zij zich +door het ontbreken der hoornplaten op haar pantser; dit is slechts door +een zachte huid bedekt. Het rugschild is zwak gewelfd en onvolledig +verbeend: het beenig schijfgedeelte heeft een zachten, lederachtigen +zoom, die hoogst zelden door eenige randbeenderen gesteund wordt; in +het midden van het borstschild komen groote fontenellen voor. De kaken +zijn met vleezige lippen voorzien, doch hebben een hoornachtigen rand; +de neusgaten zijn aan de spits van een zachten, beweeglijken snuit +geplaatst. De teenen hebben zeer sterk ontwikkelde zwemvliezen; slechts +de drie binnenste van elken voet eindigen in scherpe klauwen. De kop en +de hals kunnen onder het pantser verborgen worden; bij sommige kan dit +ook met de pooten en den korten staart geschieden; ter beschutting van +de teruggetrokken organen zijn dan achter aan het borstschild links en +rechts eigenaardige kleppen aanwezig; ook het voorstuk is beweeglijk. +Naar het schijnt, kunnen de papillen van het slijmvlies, dat de +keelholte bekleedt, de rol van kieuwen vervullen; tusschen het bloed +van de talrijke haarvaten dezer organen en het hem omgevende water +heeft dezelfde uitwisseling van gassen plaats, als in de longen tot +stand komt.</p> +<p class="tb">*</p> +<p>Bij de <span class="ex">Drieklauwen</span> (<i lang= +"la-x-bio">Trionyx</i>) zijn in het geheel geen randbeenderen aanwezig +en kunnen de achterpooten en de staart niet onder het pantser verborgen +worden.</p> +<p>Hoewel de meeste soorten van dit geslacht het Oostersche rijk +bewonen en slechts enkele in Noord-China en Japan, in Afrika en in +Noord-Amerika gevonden worden, is nog steeds de <span class="ex">Woeste +Drieklauw</span> (<i lang="la-x-bio">Trionyx ferox</i>), de grootste +van de Noord-Amerikaansche soorten, ons het nauwkeurigst bekend. Zij +kan een gewicht van 35 KG. bereiken en is dan 1.6 M. lang, waarvan 85 +cM. op het pantser komen. Haar rugschild is op donker leigrauwen grond +met talrijke, groote oogvlekken en, vooral aan den rand, met donkere +stippels geteekend; de onderzijde is vuilwit, de leikleurige kop van +boven aan weerszijden donker gevlekt, in de oogstreek met een tot aan +den hals reikenden en hier uitvloeiende, lichte, donker gezoomde +slaapstreep versierd; de kin, de voeten en de staart zijn zwart en wit +gemarmerd; de iris is geel.</p> +<p>De Woeste Drieklauw wordt aangetroffen in de Savannah- en +Alabama-rivieren en in alle stroomen, die zich in de Golf van Mexico +uitstorten, dus in het zuidoosten van de Vereenigde Staten, van +Georgië tot West-Louisiana. In de meeste wateren van het door haar +bewoonde gebied is deze soort veelvuldig. Men ziet haar bij stil weer +in grooten getale aan de oppervlakte drijven, en in de rivieren +dikwijls talrijk op de rotsen verschijnen, om zich hier in het ondiepe +water door de zon te laten koesteren. Gewoonlijk ligt zij, onder +wortels en waterplanten verborgen, op buit te loeren. Zij maakt jacht +op Visschen, Amphibiën en Watervogels, zwemt langzaam op het +uitgekozen slachtoffer af, strekt dan bliksemsnel den betrekkelijk +langen hals en grijpt zonder fout haar prooi. Voor de boeren is zij +door het vangen van jonge Eenden en Ganzen lastig. Naar men zegt, richt +zij onder de jonge Alligators een groote slachting aan; door de oude +wordt zij echter opgegeten.</p> +<p>In Mei zoeken de wijfjes zandige plekken op aan den oever van het +door haar bewoonde water en beklimmen, hoewel zij zich overigens zelden +of nooit op ’t droge begeven, in dezen tijd heuvels van meer dan +1 M. hoogte. Hare eieren zijn bolvormig en betrekkelijk broos van +schaal. <span class="pagenum">[<a id="xd21e6121" href="#xd21e6121" +name="xd21e6121">135</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd21e5491" href="#xd21e5491src" name="xd21e5491">1</a></span> Hierover +heeft <span class="sc">Van Bemmelen</span> het volgende aangeteekend: +„In de Kronyk van Medemblik (1736) vindt men, dat op 2 October +1707 een voorwerp gevangen is in het Wijkermeer van 6 voet lengte en +400 à 500 pond zwaarte. In de Verhandelingen van het Zeeuwsch +Genootschap (Deel VI) wordt vermeld, dat een Zeeschildpad door Veersche +visschers aan de kust van Walcheren, nabij Domburg, op 17 Juni 1777 +gevangen werd en 3 Rijnlandsche voeten lang was. Zijn deze berichten +juist, dan is er alle waarschijnlijkheid, dat deze individu’s +behoorden tot de soort <i lang="la-x-bio">Spargis coriacea</i>. Het is +echter mogelijk, dat zij ontsnapt waren uit schepen. Evenwel zijn ook +aan de naburige kusten Zeeschildpadden gevangen. Zoo vermeldt +<span class="sc">De Selys Longchamps</span> in zijn „Faune +Belge”, dat twee voorwerpen van <i lang="la-x-bio">Chelonia +caretta</i> op de kust van Vlaanderen zijn gevangen, doch dat deze +soort zich daar zeer toevallig bevindt; evenzoo maakt <span class= +"sc">Fleming</span> in zijn „History of British Animals” +(1828) melding van het vangen van Zeeschildpadden aan de Engelsche +kusten. <span class="sc">Lacépède</span> (Histoire +naturelle des Quadrupèdes Ovipares) vermeldt de vangst van 2 +<i lang="la-x-bio">Spargis coriacea</i> aan de kusten van Languedoc en +van een vrij groot voorwerp van deze soort op de kusten van Cornwallis +in Engeland in 1756; voorts bericht hij, dat in 1752 een Zeeschildpad +te Dieppe en vele groote individu’s aan den mond der Loire +gevangen zijn.”</p> +</div> +</div> +<div class="div1 chapter"> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">VIERDE ORDE.</h2> +<h2 class="main">DE SNAVELHAGEDISSEN (<span class= +"ex">Rhynchocephalia</span>).</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Deze merkwaardige dieren, die men bij oppervlakkig +onderzoek voor Hagedissen zou houden, geven bij ontleding +eigenaardigheden te aanschouwen, die tot de kenmerken van geheel andere +orden en zelfs van andere klassen behooren. Zij toonen o. a. +verwantschap met Hagedisachtige Amphibiën, die hun bloeitijd +hadden, toen de lagen van de steenkolen- en de daaropvolgende dyas- en +triasformatie ontstonden, maar vóór den aanvang van het +juratijdperk volkomen verdwenen waren; wij bedoelen de Labyrinthodonten +of „Doolhoftandigen”, de hoogst ontwikkelde leden van de +uitgestorven groep der „Dakschedeligen” of Stegocephalen. +De overblijfselen van deze meestal met een pantser van beenplaten +bedekte Amphibiën worden het meest gevonden in de porphyrachtige +zandsteenen en conglomeraten, die in Bohemen en Saksen den ondergrond +(het „liggende”) vormen van de koperertshoudende gesteenten +en wegens hun roode kleur door de Saksische mijnwerkers het +„roodliggende” („rotliegende”) worden genoemd, +een naam, die door de aardkundigen overgenomen is. Niet slechts van +Amphibie-achtige, maar ook van Reptiel-achtige wezens uit den voortijd, +o. a. van de Plesiosauriërs, voorts van hedendaagsche Kruipende +Dieren (van Schildpadden en Hagedissen) komen verscheidene +eigenaardigheden bij de hier bedoelde diersoort, bij de <span class= +"ex">Bruggenkop-</span> of <span class="ex">Wigtandhagedis</span> +(<i lang="la-x-bio">Sphenodon punctatus</i>, <i lang= +"la-x-bio">Hatteria punctata</i>), vereenigd voor. De allernaaste +verwant van dit zonderlinge wezen is, merkwaardigerwijze, het oudst +bekende Reptiel: de <span class="ex">Oerhagedis</span> (<i lang= +"la-x-bio">Palaeohatteria</i>) van het Saksische +„rotliegende”. De Bruggenkophagedis moet dus beschouwd +worden als het laatste overblijfsel van den oudsten +Reptiliën-stam, als de eenige levende vertegenwoordiger van een +sinds lang verdwenen dierenwereld; zij kan op een langere reeks van +voorouders bogen dan eenig ander Gewerveld Dier.</p> +<p>Door zijn gestalte herinnert dit groote, eenigszins plompe Reptiel +aan sommige Legoeanen. Op den vierzijdigen kop volgt een gedrongen romp +met een samengedrukt driezijdigen staart van ongeveer gelijke lengte. +Aan elken poot komen 5 korte, met korte klauwen gewapende teenen voor. +Zijdelings samengedrukte doornen vormen den kam, die zich over den nek, +het midden van den rug en het midden van den staart uitstrekt. Kleine +schubben bedekken den kop, kleine en groote dooreengemengd den romp, +groote, vierhoekige, op dwarse reeksen gerangschikte schilden de +onderzijde. De somber olijfgroene grondkleur is op de zijden en de +ledematen met kleine, witte en grootere, gele vlekken gestippeld; de +stekels van den rugkam zijn geel, die van den staartkam bruin.</p> +<p>Veel belangrijker eigenaardigheden dan de zooevengenoemde uitwendige +kenmerken komen bij de ontleding aan ’t licht. Het vierkantsbeen, +dat bij alle Geschubde Reptiliën beweeglijk is, laat, evenals bij +de Kameleons, Schildpadden en Krokodillen, wegens vergroeiing met den +schedel geen beweging toe. Het geraamte van het aangezicht is door twee +beenige bogen, die als „bruggen” de slaapholte bedekken, +met de slaapstreek van den schedel verbonden; van daar de naam der +soort. De beide helften van het onderkaaksbeen zijn, als bij de +Slangen, van voren door een vezeligen band vereenigd. De bovenkaaksrand +draagt een reeks van driehoekige, zijdelings samengedrukte, spits +eindigende tanden, die zoo innig met de kaakbeenderen verbonden zijn, +dat men ze bijna voor getakte uitwassen van deze beenderen zou houden. +Hieraan evenwijdig is een reeks van soortgelijke, doch iets kleinere +tanden aan den buitenrand der gehemeltebeenderen; tusschen de beide +reeksen van bovenkaaksbeenderen blijft aan weerszijden een overlangsche +groeve over waarin de tanden van de onderkaaksbeenderen passen, zoodat +de bovenkaakstanden zijdelings, de onderkaakstanden spits afgeslepen +worden. De beide tusschenkaaksbeenderen hellen steil naar onderen af en +vormen een soort van snavel, met welks onderrand een paar eenigszins +getakte snijtanden zoo innig verbonden zijn, dat de grens tusschen been +en tand niet zichtbaar is. Deze eigenaardigheden van den kop worden +uitgedrukt door de namen „Snavel-” en +„Wigtandhagedissen”.—De wervellichamen zijn van voren +en van achteren trechtervormig uitgehold, evenals bij vele +Beenvisschen, eenige Amphibiën en verscheidene voorwereldlijke +Reptiliën. Beweegbare ribben, ten deele met haakvormige +uitsteeksels voorzien, zijn gehecht aan de 5 achterste van de 8 +halswervels en aan alle 17 rompwervels. Alle ribben zijn valsch, d. w. +z. bereiken het borstbeen niet, met uitzondering van die der 3 voorste +rompwervels. Achter deze komt aan de buikzijde van den romp +<span class="corr" id="xd21e6155" title="Niet in bron">een</span> +„buikborstbeen” en een stelsel van „buikribben” +voor, die in aantal en ligging overeenkomen met de buikschilden der +oppervlakte, maar dubbel zoo talrijk zijn als de valsche ribben; iedere +dwarsreeks van buikschilden is dus te vergelijken met één +buikschild van een Slang en beter nog met één der deelen +van het buikpantser van een Schildpad. Het trommelvlies ontbreekt, +evenals bij de Slangen. Men mag dus de Bruggenkophagedis beschouwen als +een Reptiel, dat over ’t geheel genomen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e6158" href="#xd21e6158" name= +"xd21e6158">136</a>]</span>den vorm van een Hagedis heeft, in eenige +zeer belangrijke opzichten echter op den ontwikkelingstrap der +Amphibiën is blijven staan, en andere, minder gewichtige +bijzonderheden vertoont, die men bij de Schildpadden en Slangen +terugvindt.</p> +<p>De berichten over de woonplaats en de levenswijze van dit dier, dat +nergens anders dan op Nieuw-Zeeland aangetroffen wordt, zijn tot dusver +zeer onvolledig. Het eerste komt voor in de beschrijving van +<span class="sc">Cook’s</span> derde reis: „Naar men zegt, +komen op Nieuw-Zeeland reusachtige Hagedissen voor, 2.6 M. lang en zoo +dik als het lichaam van een mensch; het heet, dat zij soms menschen +aanvallen en verslinden. Zij wonen in gaten in den grond en worden +gedood door voor den ingang van het hol een vuur aan te +steken.”</p> +<p><span class="sc">Dieffenbach</span> zegt, dat de inboorlingen deze +Hagedis, die zij <span class="ex">Toeatera</span> of <span class= +"ex">Narara</span> noemen, in hooge mate vreezen. Hoewel hij alle +plaatsen, waar zij heet voor te komen, onderzocht en een aanzienlijke +belooning uitloofde aan ieder, die hem er een bracht, werd zijn wensch +eerst weinige dagen voor zijn vertrek door de ontvangst van een enkel +exemplaar vervuld. „Zij was gevangen op het rotsachtig eilandje +Karewa, in Plenty-baai op een afstand van 2 mijlen van de kust gelegen. +Uit de verhalen, die mij gedaan werden, schijnt te blijken, dat de +Bruggenkophagedis indertijd op alle eilanden talrijk voorkwam, in holen +en dikwijls ook op zandige heuvels aan de kust leefde en door de +inboorlingen om haar vleesch vervolgd en gedood werd. Door de jacht en +ongetwijfeld ook door het invoeren van Zwijnen is dit dier zoo zeldzaam +geworden, dat vele sinds lang in het land gevestigde personen het nooit +gezien hebben”.</p> +<div class="figure xd21e6175width"><img src="images/p3136.jpg" alt= +"Bruggenkophagedis (Sphenodon punctatus). ¼ v. d. ware grootte." +width="716" height="720"> +<p class="figureHead"><span class="ex">Bruggenkophagedis</span> +(<i lang="la-x-bio">Sphenodon punctatus</i>). ¼ v. d. ware +grootte.</p> +</div> +<p><span class="sc">Bennett</span> bericht, dat deze Hagedissen in het +jaar 1851 op enkele eilandjes van de genoemde Plenty-baai nog in vrij +groot aantal te vinden waren. Een gezelschap van officieren ving hier +in een half uur tijds ongeveer 40 Bruggenkophagedissen van 8 à +60 cM. lengte, die zich door de zon lieten koesteren. Van een +exemplaar, dat in 1869 levend naar Engeland kwam, wordt gezegd, dat het +met smaak Meelwormen en andere Insecten at, buitengewoon traag, maar +ook zeer goedaardig was en zonder te bijten of op een andere wijze +weerstand te bieden, zich liet behandelen. Van andere gevangenen vernam +men, dat zij plantaardig voedsel niet versmaadden. Ook nog in onzen +tijd wordt de Bruggenkophagedis nu en dan van de eilandjes ten oosten +van het Noordeiland levend of dood naar Europa gebracht; zulke +exemplaren worden wegens hun zeldzaamheid duur betaald.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +<a class="exlink xd21e41" title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg +Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd21e41" +title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd +correctieteam op <a class="exlink xd21e41" title="Externe link" href= +"http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke +schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn +stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn +verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het +einde van dit boek.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2013-12-17 Begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table class="correctiontable" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e190">2</a></td> +<td class="width40 bottom">parietaal</td> +<td class="width40 bottom">pariëtaal</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e204">2</a></td> +<td class="width40 bottom">overschreiden</td> +<td class="width40 bottom">overschrijden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e215">3</a></td> +<td class="width40 bottom">,</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e230">4</a></td> +<td class="width40 bottom">Nietvergiftige</td> +<td class="width40 bottom">Niet-vergiftige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e239">4</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e242">4</a></td> +<td class="width40 bottom">)</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e278">6</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e2013">49</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e3155">70</a>, <a class="pageref" href="#xd21e5319">116</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e302">8</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">of</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e502">12</a></td> +<td class="width40 bottom">moet</td> +<td class="width40 bottom">moeten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e550">12</a></td> +<td class="width40 bottom">Vliesvleugelingen</td> +<td class="width40 bottom">Vliesvleugeligen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e590">14</a></td> +<td class="width40 bottom">annzienlijken</td> +<td class="width40 bottom">aanzienlijken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e623">14</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e650">15</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e3923">83</a>, <a class="pageref" href="#xd21e4484">98</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e5015">108</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e5591">122</a></td> +<td class="width40 bottom">Middel-Amerika</td> +<td class="width40 bottom">Midden-Amerika</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e964">22</a></td> +<td class="width40 bottom">Hazelvormen</td> +<td class="width40 bottom">Hazelwormen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e993">23</a></td> +<td class="width40 bottom">horidum</td> +<td class="width40 bottom">horridum</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1034">24</a></td> +<td class="width40 bottom">on</td> +<td class="width40 bottom">om</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1053">24</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">bij een</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1096">25</a></td> +<td class="width40 bottom">Zoodieren</td> +<td class="width40 bottom">Zoogdieren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1204">28</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e2473">59</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e5327">116</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1266">28</a></td> +<td class="width40 bottom">richtigen</td> +<td class="width40 bottom">richtingen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1341">30</a></td> +<td class="width40 bottom">zij</td> +<td class="width40 bottom">zijn</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1353">30</a></td> +<td class="width40 bottom">occellata</td> +<td class="width40 bottom">ocellata</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1696">40</a></td> +<td class="width40 bottom">schedel</td> +<td class="width40 bottom">scheede</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1956">48</a></td> +<td class="width40 bottom">bijzonderheid</td> +<td class="width40 bottom">bijzonderheden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1983">48</a></td> +<td class="width40 bottom">Reuzenslagen</td> +<td class="width40 bottom">Reuzenslangen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1986">48</a></td> +<td class="width40 bottom">tijpe</td> +<td class="width40 bottom">type</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2048">51</a></td> +<td class="width40 bottom">menageriëen</td> +<td class="width40 bottom">menagerieën</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2056">51</a></td> +<td class="width40 bottom">Woel-boa’s</td> +<td class="width40 bottom">Woelboa’s</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2375">58</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e2383">58</a></td> +<td class="width40 bottom">onmiddelijk</td> +<td class="width40 bottom">onmiddellijk</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2415">58</a></td> +<td class="width40 bottom">zelf</td> +<td class="width40 bottom">zelfs</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2566">60</a></td> +<td class="width40 bottom">is</td> +<td class="width40 bottom">zijn</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2660">61</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e2669">62</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e2676">62</a></td> +<td class="width40 bottom">Balkenslang</td> +<td class="width40 bottom">Balkanslang</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2709">62</a></td> +<td class="width40 bottom">overlangche</td> +<td class="width40 bottom">overlangsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2915">66</a></td> +<td class="width40 bottom">Achter-Indie</td> +<td class="width40 bottom">Achter-Indië</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2921">66</a></td> +<td class="width40 bottom">Indie</td> +<td class="width40 bottom">Indië</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3002">67</a></td> +<td class="width40 bottom">liggen</td> +<td class="width40 bottom">leggen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3039">68</a></td> +<td class="width40 bottom">;</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3265">72</a></td> +<td class="width40 bottom">pulverulentis</td> +<td class="width40 bottom">pulverulentus</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3507">75</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e3510">75</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">te</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3590">76</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e3782">81</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3664">78</a></td> +<td class="width40 bottom">;</td> +<td class="width40 bottom">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e3840">82</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e4069">88</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e4452">98</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4021">85</a></td> +<td class="width40 bottom">variëeren</td> +<td class="width40 bottom">varieeren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4092">88</a></td> +<td class="width40 bottom">den</td> +<td class="width40 bottom">dan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4099">89</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">het</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4113">89</a></td> +<td class="width40 bottom">beschermimg</td> +<td class="width40 bottom">bescherming</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4147">90</a></td> +<td class="width40 bottom">Scharzwald</td> +<td class="width40 bottom">Schwarzwald</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4511">99</a></td> +<td class="width40 bottom">onmiddelijke</td> +<td class="width40 bottom">onmiddellijke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4550">99</a></td> +<td class="width40 bottom">Huitkatten</td> +<td class="width40 bottom">Huiskatten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4674">101</a></td> +<td class="width40 bottom">Vereeenigde</td> +<td class="width40 bottom">Vereenigde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4714">102</a></td> +<td class="width40 bottom">zoools</td> +<td class="width40 bottom">zooals</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4758">102</a></td> +<td class="width40 bottom">Russel</td> +<td class="width40 bottom">Russell</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4963">107</a></td> +<td class="width40 bottom">wonde</td> +<td class="width40 bottom">verwondde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e4988">108</a></td> +<td class="width40 bottom">Krokolil</td> +<td class="width40 bottom">Krokodil</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5072">110</a></td> +<td class="width40 bottom">Oriniko</td> +<td class="width40 bottom">Orinoko</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5087">110</a></td> +<td class="width40 bottom">tangen</td> +<td class="width40 bottom">tanden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5135">111</a></td> +<td class="width40 bottom">tenauwernood</td> +<td class="width40 bottom">ternauwernood</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5142">111</a></td> +<td class="width40 bottom">buitenwoon</td> +<td class="width40 bottom">buitengewoon</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5210">114</a></td> +<td class="width40 bottom">Krododil</td> +<td class="width40 bottom">Krokodil</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5219">114</a></td> +<td class="width40 bottom">muskusklieren</td> +<td class="width40 bottom">muscusklieren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5255">114</a></td> +<td class="width40 bottom">viervoertige</td> +<td class="width40 bottom">viervoetige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5260">115</a></td> +<td class="width40 bottom">”</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5304">116</a></td> +<td class="width40 bottom">„</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5353">118</a></td> +<td class="width40 bottom">duizende</td> +<td class="width40 bottom">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5425">119</a></td> +<td class="width40 bottom">gedeelte</td> +<td class="width40 bottom">gedeelten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5428">119</a></td> +<td class="width40 bottom">fontenellen</td> +<td class="width40 bottom">fontanellen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5431">119</a></td> +<td class="width40 bottom">fontenel</td> +<td class="width40 bottom">fontanel</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5756">125</a></td> +<td class="width40 bottom">overschilligste</td> +<td class="width40 bottom">onverschilligste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5824">127</a></td> +<td class="width40 bottom">berglaats</td> +<td class="width40 bottom">bergplaats</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5832">127</a></td> +<td class="width40 bottom">beteekend</td> +<td class="width40 bottom">beteekent</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5884">128</a></td> +<td class="width40 bottom">Testuedo</td> +<td class="width40 bottom">Testudo</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e5944">130</a></td> +<td class="width40 bottom">kunststreken</td> +<td class="width40 bottom">kuststreken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e6155">135</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">een</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 44811 ***</div> +</body> +</html> |