diff options
Diffstat (limited to 'old/53596-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/53596-0.txt | 3887 |
1 files changed, 0 insertions, 3887 deletions
diff --git a/old/53596-0.txt b/old/53596-0.txt deleted file mode 100644 index ab5506b..0000000 --- a/old/53596-0.txt +++ /dev/null @@ -1,3887 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Historie van Doctor Jan Faustus, by Anonymous - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most -other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of -the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have -to check the laws of the country where you are located before using this ebook. - - - -Title: Historie van Doctor Jan Faustus - Grooten tooveraer en zwarten konstenaer - -Author: Anonymous - -Release Date: November 25, 2016 [EBook #53596] - -Language: Dutch - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORIE VAN DOCTOR JAN FAUSTUS *** - - - - -Produced by André Engels, Scans: Universiteitsbibliotheek -Amsterdam/Early Dutch Books Online and the Online -Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (Early -Dutch Books Online) - - - - - - - DE HISTORIE - - VAN - - DOCTOR - - FAUSTUS. - - [Illustration: DOCTOR FAUSTE] - - - - - HISTORIE - VAN DOCTOR - JAN FAUSTUS, - GROOTEN TOOVERAER - EN - ZWARTEN KONSTENAER: - - Inhoudende zyne duyvelsche Beschryvinge, - als mede zyn onchristelyk Leven, - wonderlyke Avontueren, en van zyn - schrikkelyk ende grouwelyk eynde en - afscheyd. - - Meestendeel uyt zyne eygene naegelaetene - Schriften by-een vergaederd, etc. - - [Illustration] - - T’AMSTERDAM, - By _Hismanius vande Rumpel_, ontrent het - oud steenhuis in de Lyn-straat. - -[Illustration] - - - - -DE HISTORIE VAN DOCTOR FAUSTUS. - -GROOTEN TOOVERAER. - - -_Van zyne Geborte en Studie._ - -Doctor _Jan Faustus_ heeft eenen boeren Zoon geweest, die tot Rhod -by Jena woonagtig was, van God-zalige Ouders, onder de Heerlykheyd -van Weymeren geboren in ’t jaer 1491. Hy heeft ook in de Stad van -Wittenberg vele bloed-vrienden gehad die al t’samen Godzalige luyden -waeren, en heeft ook onder andere tot Wittenberg eenen Neve gehad, -den welken een eerlyk en wel-hebbende Man was, die dezen voorzeyden -_Faustus_ opgevoed en voor zynen Zoon aengenomen had, mids dat hy zelve -geen kinderen hadde, waerom dat hy hem liet ter Schole gaen, en in de -Theologie studeren. Maer hy is van dit God-zalig voornemen afgeweken, -en heeft het Heylig Woord Gods misbruykt. Waerom dat wy alzulke ouders -en goede vrienden die zeer geirn het best met hem gedaen en alle deugd -daer aen gezien hadden, gelyk alle vroome Ouders plegen te doen, -geenzins beschuldigen wil, nog in deze Historie betrekken, gelyk ook de -Ouders, den grouwel van hun kind noyt gezien nog beleeft hebben. Wel is -’t waer dat de Ouders voor hunne dood geweten hebben, dat hunnen Neef -dezen Faustus voor een Kind opgenomen hadde, waer in zy hun zeer hebben -verblyd, die ziende zyne groote memorie en geest, groote zorge voor -hem heeft gedraegen, gelyk als Job. in ’t 1 cap. voor zyne kinderen -zorge gedraegen heeft, op dat zy tegen den Heer niet zouden zondigen. -Het gebeurt ook menigmael, dat vrome Godzalige Ouders, godelooze -kinderen krygen, gelyk men aen Caïn, Gen. 4, aen Ruben, Gen. 49, en aen -Absalon gezien heeft. Het welke ik hier alzoo verhaelen moet om dat’er -zommige zyn geweest die deze Ouders hier in willen beschuldigen (die ik -nogtans alhier teenemael begeire verontschuldigt te hebben) zeggende -dat Faustus van zyn Ouders alzulke fenyn zoude gezogen, en datze hem -in alles moedwillens zouden opgebragt, en niet zouden tot het studeren -gehouden hebben, het welk hun tot groote oneere strekken zoude. - -Ook, dat de vrienden zynen grooten geest merkende, hem tot de Studie -der Theologie geraeden hebben; waer toe hy geenen lust gehad heeft: -dat’er ook altyd eenen roep en een gemeyn zeggen onder het volk is -geweest, dat dezen Faustus met Tooverye omging, waerom dat zyne -voorzeyde vrienden hem dikwils wel straffelyk vermaend en van deze -godeloosheyd afgeraeden hebben, en gelyk dezen Faustus zeer wys en tot -de studien geneygd was, zoo is hy door het onderzoeken der Rectoren -zoo verre gekomen, dat men hem ook voor het geheele Magistraet heeft -ondervraegd, met nog 16 andere Magisters, de welke hy al te-samen met -vraegen en antwoorden is te boven gegaen, zoo dat hy zynen tyd zeer -wel besteed hebbende, korts daer naer eenen Doctor in de Theologie -geworden is. Daer toe heeft hy eenen onzinnigen hooveirdigen moed, en -eenen dullen kop gehad gelyk men hem altyd den speculateur genoemd -heeft. Hy is ten laesten onder kwaed gezelschap geraekt, en heeft de H. -Schrifture achter de deure en onder de bank gesmeten, en een godeloos -leven beginnen te leyden zoo men uyt deze naervolgende Historie -genoegzaem verstaen zal. Maer het is een gemeyn spreekwoord: _wat tot -den duyvel lopen wilt, kan men niet ophouden nog daer van afweiren_. -Terwyl deze zaeken hun alzoo toedroegen, zoo vond ook D. Faustus -zyns gelyks, die met galdeensche, met persische, met arabische en met -grieksche woorden figureren, characteren, bezweiringen en met tooveryen -omgingen. Welke voorzeyde dingen niet anders zyn als lautere _dardiano -artes_, _Nigromantie carwina_, _Vonesicium_, _inconiatio_, gelyk als -alzulke Boeken, woorden en naemen niet anders mogen genoemt worden. -Deze dingen behaegden D. Faustus zeer wel, gelyk hy ook nagt en dag -daer in speculeerde en studeerde: hy begeirde ook geen Theologus meer -genoemd te worden, maer weirelds mensch, en noemde hem zelve een Doctor -in de Medecynen, waer door hy een astrologus, een Mathematicus en tot -een dekmantel een medicus geworden is, gelyk hy voor eerst veele luyden -door de medecynen geholpen heeft. Hy was ook wel ter spraeke, en in de -H. Schrifture zeer wel ervaeren, zoo dat hem den wil des Heere niet -onbekent was daer zy spreekt: “Wie den wil des Heere weet, en niet -doet, zal met vele slaegen geslaegen worden. Item, niemand kan twee -Heeren dienen. Item, gy zult God niet tenteren.” Maer hy heeft op alle -deze dingen niet gedagt, en heeft zyne ziele alzoo eenen tyd lang in de -weegschael gezet zoo dat hy niet te verontschuldigen is, al of hy het -door onnoozelheyd gedaen had. - - -_Doctor Faustus in de Medecynen, en hoe hy den Duyvel bezweirt._ - -Gelyk als wy hier vooren verhaeld hebben zoo had dezen D. Faustus -al lief het geen hy geenzins behoorde lief te hebben naer het welk -hy tragtte dag en nacht. Hy nam arents-vleugelen aen om alzoo alle -hoeken des hemels en der aerden te onderzoeken, want zyn groote -ligtveirdigheyd dreef hem zoo verre, dat hy alderleye tooversche -vocabulen, figueren, characteren, conjuratien begonst te verhandelen, -om daer door den duyvel tot hem te voorderen, en alderleye tooverye -daer mede te proeven en in ’t werk te stellen. - -Het gebeurde, dat hy eens is gekomen in een groot digt wout, ontrent -Wittenberg gelegen, ’t welke men het Spesser-wout noemt, gelyk D. -Faustus zelve daer naer bekend heeft; in welk wout hy eens tegen den -avond maekte een vier weg-schey, kruysweg rondom, waer in hy met zynen -staf zommige cirkels maekte, en boven de zelve nog twee andere, zoo -dat de twee opperste in den grooten cirkel kwamen, en bezwoer alzoo -den duyvel ’s avonds tusschen 9 en 10 uren. Dit doende heeft zonder -twyffel den duyvel wel in zyn vuyst gelachen, en gedagt, sa, sa, ik -moet u den moed koelen, en u aen de simme-bank zetten op dat my niet -alleen dat lichaem, maer ook die ziele mag ten deel vallen. En gy -zult den regten man zyn, die ik myn bode zal mogen zenden als ik zelve -niet komen kan; gelyk zulks ook geschiedde: want den duyvel leyde hem -wonderlyk op ’t ys, en bragt hem regt in ’t net. Want als D. Faustus -den duyvel bezwoer zoo geliet het den duyvel, als of hy niet geirn met -D. Faustus had willen te doen hebben, gelyk den voorzeyden duyvel in -dit wout al zulk gerugt maekte, als of hy had willen ’t wout van onder -te boven keeren, doende de boomen tot op de aerde buygen. Daer naer -scheen ’t al of het wout vol duyvels geweest hadde, die in en rondom -deze cirkels hun vertoonden, maekende al zulk gerugt, al of het niet -anders had geweest als loopende wagens, afschietende bussen, alderleye -vuer en vlammen; in welk wout ook alderleye snaerspel, dansen en -springen, ook alderleye schermutsinge van spiessen en zweirde gehoort -wierd, het welk zoo lang bleef dueren dat D. Faustus meynde uyt den -cirkel te loopen. Dan hy wierd wederom van een ander gevoelen dagt op -een ander godeloosheyd blyvende by zyn voorgaende gedagt, Godt geve -wat’er zouden mogen volgen, en begonst op een nieuw den duyvel te -bezweiren, die hem het volgende voor hield: Het scheen dat boven den -cirkel een vogel-gryp, of tienen draek zweefde en fladderde. En als -D. Faustus zyne bezweirnis gebruykte, kermde dat dier zeer jammerlyk. -Straks daer naer viel’er een vierige sterre, die in een vierige kol -veranderde, waer door ook den voorzeyden D. Faustus zeer verschrikte, -doch zoo bleef hy altyd by zyn voornemen, en het dogte hem een groote -zaeke te wezen, dat hy hem den duyvel onderdaenig maeken konde, gelyk -D. Faustus in een zeker gezelschap hem heeft laeten verleyden, en hem -daer af beroemd heeft, dat hem het hoogste hoofd van de gansche weireld -onderdaenig en gehoorzaem was. Waer op hem ook van de studenten wierd -geantwoord: Dat zy geen hooger hoofd op deze weireld kende, als den -Paus, Keyzer of Koning. Waer op D. Faustus antwoorde: Het hoofd dat -my onderdaenig is, dat is nog hooger. Gelyk hy zulks betuygde met den -epistel Pauli tot de Eph. 6. Den Vorst op dezer weireld en onder den -Hemel enz. Aldus bezwoer hy deze Sterre eens, twee en drymael uyt welke -een vuerstroom ging, een mans lengde hoog, en viel wederom omleeg, waer -op zes keirssen gezien wierden, waer van d’een opwaerds, en d’ander zoo -lang nederwaerds trok, tot dat’er ten langen lesten de gedaente van -eenen man uyt geformeerd wierd, welken rondom den cirkel liep, een half -ure lang duerende. Terstond daer naer veranderde hem dezen duyvel en -geest in de gedaente van eenen grouwen monik die met Faustus begonst -te spreken en te vraegen wat zyne begeirte was: waer op hy antwoordde, -dat hy morgen nagt ten 12 uren by hem t’zynen huyze zoude willen -verschynen, het welk hem den duyvel eenen langen tyd weygerde. Maer -D. Faustus bezwoer hem wederom by zynen Heer, op dat hy zyn begeiren -zoude willen nakomen, en in het werk treden het welke hem den geest ten -lesten belofde te doen. - - -_Hier volgd de disputatie die Doctor Faustus met den duyvel gehad -heeft._ - -Als D. Faustus des morgens t’huys gekomen was, zoo riep hy den geest in -zyne kamer, gelyk hy ook aldaer verscheen om te aenhooren de begeirte -des voorzeyden Doctor. - -Nu is ’t boven maeten zeer te verwonderen dat eenen geest wanneer Godt -zyne hand van den mensch aftrekt, voor die menschen al zulke spookerye -kan maeken. Maer het is gelyk men plagt te zeggen dat al zulke gezellen -doch eens den duyvel zien moeten, het zy hier, of hier namaels. - -D. Faustus begint wederom zyn guychelspel, bezweird den duyvel op -nieuws, en stelde hem eenige artikelen voor oogen. - -In den eersten, dat hy hem zoude onderdaenig en gehoorzaem zyn in al -het geen hy hem zoude mogen vraegen, bidden en belasten, zoo lang als -hy Faustus op deze aerde zoude leven. - -Item, dat hy hem alles zoude zeggen waer na hy hem kwam vraegen zonder -ied te verzwygen. - -Item, dat hy hem op alle zyne vraegen niet onwaeragtigs zoude willen -antwoorden. - -Het welk hem den voorzeyden geest afsloeg en weygerde, hem -excuseerende, dat hy geen volkomen magt had, voor en al eer hy van -zynen heer, daer hy onder stond consent had. En sprak: Lieven Faustus -uwe begeirten te volbrengen, en staet niet in myne magt, maer in de -magt van den helschen god. Waer op D. Faustus hem antwoorde: Hoe zal -ik dat verstaen? Zyt gy hier toe niet magtig genoeg? Waer op den geest -antwoorde: neen. Zoo dat Faustus wederom zeyde: Vriend zegt my doch -die oorzaeke? Gy zult weten Fauste, zeyde den geest, dat onder ons -alzoo wel een reglement en heerschappye is, als op der aerde. Want -wy hebben onze regeerders en dienaers, waer van ik eenen ben, en wy -noemen ons ryk een legioen. Want of schoon den verstooten Lucifer -hem zelve door hooveirdye tot eenen val gebragt heeft, zoo heeft hy -nogtans een legioen van veel duyvelen opgeregt, den welken wy den -Orientalistschen Prins noemen, om dat hy zyne heerschappye in ’t -oosten heeft. Alzoo is’er ook een heerschappye in ’t zuyden, noorden -en westen. En midsdien dat Lucifer den gevallen Engel zyn heerschappye -en zyn ryk ook onder den Hemel heeft: zoo moeten wy ons veranderen, -tot menschen begeven, en die onderdanig wezen. Wanneer zulks niet -waere, zoo waer het de menschen onmogelyk door eenige magt of konste -den duyvel Lucifer hem onderdaenig te maeken, die eenen zekeren zenden -moet, gelyk als ik gezonden ben. ’t Is wel waer, dat wy den mensch de -regte plaets van onze wooninge nog niet hebben geopenbaerd, gelyk wy -ook nog niet hebben gedaen onze heerschappye en regeringe, dat allen -afstervenden verdoemden mensch, die dan gewaer word, als hy daer henen -vaerd. D. Faustus verschrikte hem daer in, ik begeire daerom niet -verdoemt te wezen om uwent wil? den geest antwoorde wederom: wilde -niet zoo is’er nogtans geen bidden voor of gy moet doch mede, want uw -boos vertwyffeld hert heeft het verdient. Waer op Faustus antwoorde: -Gy mogt S. Velien hebben, fleus maekt u van hier. Als nu den geest weg -wyken wilde zoo wierd D. Faustus van een ander twyffelagtige meyninge, -en hy bezwoer hem, dat hy op den Vesper-tyd aldaer zoude verschynen, -om te aenhooren ’t geen hy hem voords zoude voordraegen, ’t welk hem -den geest bewilligde, en daer mede kwam hy te verdwynen. Hier mag men -het godeloos hert van D. Faustus zien, niet tegenstaende, dat hem den -duyvel den armen Judas-zang gelyk men plagt te zeggen en nogtans by -zyne godelooze opinie gebleven is. - - -_De tweede disputatie van Doctor Faustus met den geest Mephostophiles -genaemd._ - -Tegen den avond verscheen wederom den vliegenden geest, namendlyk -tusschen 3 en 4 uren, die hem aenbood in alles gehoorzaem en onderdanig -te wezen, vermids hem van zynen voorheer de magt gegeven was. En zeyde -tot D. Faustus ik brenge antwoorde, en gy moet my wederom antwoorde -geven. Maer ik moet eerst hooren, wat dat uwe begeirten zyn, om dat gy -my bevolen had alhier te verschynen. D. Faustus gaf hem een antwoorde, -maer twyffelagtig en zynder zielen schaedelyk: want hy tragte anders -niet te verwerven dan dat hy geen mensch meer wezen zoude, maer eenen -openbaeren duyvel, of immers een lit daer van, en hy begeirde van den -geest het gene dat hier naer volgt: - -Ten eersten, dat hy mogte een geschikte gedaente van eenen geest -aennemen, en bekomen. Ten tweeden, dat den geest alles doen zoude, -dat hy van hem zoude begeiren en verzoeken. Ten derden, dat hy hem -toegedaen, onderdanig en gehoorzaem zyn zoude, als eenen getrouwen -dienaer toestaet. Ten vierden, dat hy hem altyd zoo dikwils als hy -begeirde hem tot zyn huys te beroepen, hem aldaer zouden laeten vinden, -en in al zulke gedaente zoude verschynen, als ’t hem zoude believen. -Ten vyfden, dat hy in zyn huys zoude willen onzigtbaer regeren, en van -niemand anders als van hem alleen zoude laeten zien ten waere hy zulks -expresselyk kwam te begeiren. - -Op alle deze voorzeyde puncten, antwoorde den geest Fausto, dat hy hem -in alles zoude believen en onderdanig wezen, zoo verre dat hy hem daer -tegen ook eenige artikelen wilde toestaen en zoo als hy zulks dede, -zoo en zoud’er voords geene zwaerigheyd vallen. Van welke voorschreven -artikelen alhier de principaelste volgen. - -Ten eersten, dat Faustus hem zal zweiren, beloven en schryven dat hy -deze voorschrevene geesten eygen zyn zal. - -Ten tweeden, dat hy zulks tot meerder verzekeringe met zyn eygen bloed -zoude moeten betuygen, en hem daer mede alzoo tegen hem verschryven. - -Ten derden, dat hy alle Christen geloovige menschen zoude moeten vyand -wezen. - -Ten vierden, dat hy het Christelyk geloof zoude moeten verdelgen. - -Ten vyfden, dat hy hem niet zoude mogen laeten verleyden, of hem imand -wilde bekeeren. Voor alle welke beloften, den geest hem (Fausto) zekere -geduerende jaeren zoude tot dienste wezen. En wanneer deze jaeren -zouden om wezen, dat den voorschreven geest hem alsdan zoude mogen -haelen. - -En zoo verre hy deze voorzeyde puncten wilde onderhouden, zoo zoude hy -alles krygen wat zyn herte zal mogen lusten: ook zoude hy straks gewaer -worden, dat hy een geest gedaente en forme krygen zoude, D. Faustus was -in zyn hoogmoed en stout wezen zoo verbolgen, dat hy op zynder ziele -zaligheyd niet dagte: niet tegenstaende hy hem daer op bezag, maer hy -sloeg den kwaeden geest die belofte toe, en verschreef hem dat hy alles -onderhouden zoude. Hy meynde met meer andere kinderen dezer weireld: -den duyvel en is zoo zwart niet als men hem afschildert, nog de helle -niet zoo heet als men daer van zegt. - - -_De derde samenspraeke van D. Faustus met den geest, aengaende zyne -belofte._ - -Naer dat D. Faustus de belofte gedaen had, zoo heeft hy ’s anderdags -vroeg den geest tot hem geroepen die hy bevol, dat zoo menigmael als -hy hem ontbood in Minne-broeders-habyt, met een belleken verschynen -zoude, en dat hy ook te vooreenig zeker teeken doen zoude op dat hy zyn -aenkomste gewaer mogt worden. Hy vraegde ook den geest hoe dat zynen -naem was? waer op den geest antwoorde dat hy Mephostophiles genaemd -was. Op de zelve ure viel dezen godeloozen man af van zyn Schepper -en Godt: jae hy wierd ook een lit des duyvels, welken afval geene -andere oorzaeke geweest is, dan zynen grooten hoogmoed en zyne groote -vermetendheyd; zoo als waeren de reuzen, waer van de Poëten schryven -dat zy de bergen te samen draegen, en tegen Godt stryden wilden, jae -gelyk den kwaeden Engel die hem tegen Godt stelde, waerom hy ook van -wegen zynen hoogmoed en hooveirdye van Godt verstooten wierd, zoo dat -de gene die hoog willen klimmen, nedervallen. - -Dit aldus gepasseert wezende zoo heeft D. Faustus door eene groote -vervolgendheyd met den boozen vyand al zyne contracten, door opentlyke -Brieven volbragt en geconfirmeert (het welk voorwaer een zeer -schrikkelyk werk geweest is) welke obligatie en contract naer zyne dood -in zyn huys gevonden is geworden. - -Welke obligatie en verschryvinge ik tot eene waerschouwinge van alle -vrome Christenen alhier openbaeren wil, op dat zy den duyvel geen -geloove en geven en hunne lyf en ziele niet en komen te verkorten gelyk -D. Faustus, daer naer ook zynen armen dienaer door deze duyvelsche -razernye verleyd heeft. - -Als nu deze beyde partyen zig met malkanderen verbonden hadden, zoo -nam D. Faustus een scherp mes, en stak zelve in een ader van zyn -slinker hand, en men zeyde voor de waerheyd dat men in de voorzeyde -hand een ingegraveerd Schrift gezien heeft, met deze woorden: Ô HOMO -FUGO, dat is te zeggen: _ô Mensch vlied van hem_, en doet wat recht is, -etc. - - -_D. Faustus bloed, en laet het zelve in een kroesken vallen, het welke -hy op warme kolen zet en schryft daer mede als volgt:_ - -“Ik Joannes Faustus, Doctor, bekenne opentlyk met myn eygen hand, -tot een verzekeringe en confirmatie van dezen Brief, mids ik voor -my genomen hebbe, in de elementen te speculeren, ik die gaven nog -de diepzinnigheyd die my van boven genaedig gegeven is, zoo groot -niet en hebbe, nog ook al zulke diepzinnigheyd in myn hoofd niet en -bevinde, ofte zulks van geene menschen leeren kan, zoo heb ik dezen -tegenwoordigen geest (die hem Mephostophiles laet noemen, en eenen -dienaer is des helschen Prins in Orienten) my t’eenemael onderworpen: -ook den zelven verkoren, om my te leeren, gelyk hy ook van zyn’er -zyde hem aen my verbonden heeft, my in alles onderdanig en gehoorzaem -te wezen. Daer en tegen dat ik my wederom tegen hem verspreken ende -belove, dat zoo wanneer 24 jaeren naer datum dezers Brief zullen -verloopen wezen, dat hy met my zynen wil zal mogen doen en my naer -goed behaegen zal mogen regeren, tracteren, vervoeren en alles zoo met -lyf en ziele, en met myn vleesch, goed en bloed in der eeuwigheyd zal -mogen doen wat hy wilt: waer op ik verfoeye alle de gene die daer leven -zoo wel het hemelryk, als de menschen dezer weireld. Amen.” - -“In teeken der waerheyd, en tot meerder confirmatie heb ik dit contract -met eygen hand geschreven 23 october 1514, en onderschreven met myn -hier vooren gebruykt bloed, met goed verstand, zinnen, en gedagten -bevestigt, verzegeld ende betuygd, etc.” - -_Onderteekend_ - -JOANNES FAUSTUS, _in de Elementen, en in geestelyke dingen, ervaeren -Doctor_. - -Tegen de hertnekkigheyd van D. Faustus komen deze Verzen zeer wel te -pas. - - _Wie zynen lust heeft in stoutheyd en hooveirdye,_ - _Ende den Duyvel alle dingen naer doet,_ - _Die zoekt een roede voor zyn eygen partye;_ - _Hem zelven ombrengende, lyf, ziel en goed._ - ITEM. - _Die niet en acht het eeuwig pryselyk;_ - _Ende niet en zoeken dan het tydelyk goed,_ - _Geeft hem in ’s duyvels handen afgryselyk,_ - _Daerom men op zyn ziele wel agt nemen moet._ - ITEM. - _Al die moedwillens tot eenige dagen,_ - _In ’t water springen ofte loopen in ’t vier,_ - _Den zelven is niet te beklaegen,_ - _Al zag men hem branden of verdrinken schier._ - - -_In de derde samenspraeke verscheen aen Faustus zynen geest en dienaer -met groote vroylykheyd, en op dezer maniere._ - -Hy ging voor eerst door gansch het huys, gelyk een vierig man, zoo -dat van hem niet dan vuer-vlammen en vuerstraelen gingen, waer op dat -een raezinge volgde, gelyk of’er een deel Moniken hadden gezongen, en -niemand wist wat voor een gezang dit mogte wezen. Maer Faustus had -een goed behaegen in dit guychelspel, hy begeirde zig ook niet in -zyn logement te voorderen, voor en aleer hy zag wat voor een eynde -dit spel nemen zoude. Terstond daer naer wierd’er gehoord een groot -gerugt van spiessen, van zweirden en van andere instrumenten, zoo -dat het scheen al of men ’t huys stormender hand overweldigen wilde. -Daer naer wierd’er eene jagt gehoort van honden en jaegers, de honden -liepen naer eenen hert tot in de kamer van D. Faustus, alwaer zy hem -ter aerde leyden. Daer op verscheen in de zelve kamer eenen leeuw en -eene draeke die met malkanderen vogten. En al was ’t dat hem den leeuw -wel dapper weirde, nogtans wierd hy ten lesten overwonnen en van de -draek verslonden. Den knegt van Faustus zeyde, dat hy ook aldaer -eenen lintworm zag die geheel witagtig aen zynen buyk was, en boven op -zyn lyf zwart, zoo dat hy over de kamer kroop en de zelve vervulde. -Terstond daer naer zag men daer ingaen een schoonen pauw en pauwinne, -die onder malkanderen twistten, maer zy waeren terstond weder eens. -Daer naer zag men eenen dullen stier inloopen regt naer D. Faustus -toe, waer over hy niet weynig verschrikt was. Maer alzoo hy Faustus -toeliep, zoo viel hy neder en verdween. Hier op wierd wederom gezien -eene groote simme die D. Faustus de hand aenbood. Zy sprong boven op -hem, en liep wederom ter kamer uyt. Daer naer kwam’er eenen grooten -nevel in de kamer, dat Faustus niet konde zien, en zoo haest als den -nevel verdwenen was, lagen’er twee zakken, waer af den eenen van goud, -en den anderen van zilver was. Ten lesten wierd’er een orgel gehoort, -daer naer een claversingel, een harpe, een luyte, violen, bassen, -kromhoorens, dwers pypen en meer andere diergelyke instrumenten, elk -in ’t bezonder met zyne vier stemmen, zoo dat Faustus niet anders -meynde, dan dat hy in den Hemel was. Alle deze voorzeyde dingen -duerden alzoo eene geheele ure lang, waer over Faustus zeer stout -wierd, en het hem nog niet rouwende was, dat hy zulks gedaen had. Waer -uyt men merken mag, dat den duyvel al deze genugte bedreef, om dat -hy D. Faustus in zyn voornemen dus te meer volherden zoude, en eene -oorzaeke zoude geven te zeggen, dat hy van den duyvel niets kwaeds, -nog schrikkelyks had gezien, maer veel meer alderleye genoegte en -blydschap, dit alles gepasseert wezende, ging den geest Mephostophiles -tot Faustus in de kamer, in de gedaente van eenen monik. D. Faustus -sprak tot hem: Gy hebt voorwaer een wonderbaerlykste beginsel gemaekt -met alle uwe raezernye, van alderhande genoegten, zoo verre als gy -zulks wilt continuëren zoo zult gy my altyd tot eenen vriend hebben. -Mephostophiles antwoorde: ô Dat heeft niet veel te beduyden en ik zal u -nog veel wonderlyker dingen laeten zien, daer en boven ook alles doen, -wat gy van my zult begeiren, zoo verre als gy slegts uwe belofte aen my -gedaen, zult volkomen. Waer op hem Faustus die obligatie presenteerde -en zeyde: Daer hebt gy den Brief. Mephostophiles nam den Brief aen, -en wilde dat D. Faustus daer eene copie van behouden zoude, het welk -Faustus alzoo dede. - - -_Van de dienstbaerheyd der Geesten, tegen D. Faustus._ - -Toen nu D. Faustus den geest het handschrift met zyn eygen bloed -geschreven, overgeleverd had, zoo is ’t voorwaer wel te vermoeden, dat -Godt en het gansch Hemels heyr hem moet verlaeten hebben. Hier in -heeft hy niet gehandeld als eenen godzaligen huys-vader, maer gelyk -eenen duyvel. Gelyk _Christus_ onzen Heer daer van spreekt die al zulke -wooninge en al zulk een tabernakel heeft, zoo verre als hy in eenen -mensch komt te woonen, zoo heeft hem den duyvel daer in geforceert, -gelyk het waer is, dat D. Faustus, zoo men pleegt te zeggen, den duyvel -te gast genood hadde. - -D. Faustus woonde in zynen neefs huys, want hy had het hem tot een -testament gemaekt. Hy had dagelyks eenen jongen student by hem tot -eenen dienaer, het welk ook eenen kwaeden Lekker was, met naeme -Christoffel Wagenaer, aen wie dit spel zeer wel behaegde, zoo gaf hem -zynen meester goeden moed, en belofde hem dat hy van hem een geschikt -man maeken wilde. En gelyk de jonge jeugd altyd meer tot het kwaed -als tot het goed genegen is. Alzoo was ’t ook met dezen Lekker. Zoo -dat Faustus anders niemant by hem in huys had als dezen knegt en den -geest Mephostophiles, die altyd in de gedaente van eenen monik voor hem -wandelde en den zelven bezwoer in zyne schryf-kamer, welke hy altyd -gesloten hield. - -D. Faustus had alderley eten en drinken zeer overvloedig. Wanneer hy -maer goeden wyn hebben wilde, bragt den geest hem dien toe uyt eenen -kelder, waer uyt dat hy begeirde, gelyk hy hem daer van ook wel beroemd -heeft, dat hy den keurvorst, den hertog van Beyeren en den bisschop van -Saltsborg groote schaede in hunne kelders dede. Voords had hy dagelyks -alderleye gekokte spyze, want hy konde alzulke tooversche konsten, dat -zoo haest als hy eene venster opende, en eenen vogel noemde die hy -begeirde, daer straks kwam invliegen. - -Desgelyks bragt hem den geest uyt alle omliggende landen, en uyt alle -Princens en Graevens Hoven, de beste gekokte spyze. - -Hy en zynen jongen, gingen zeer staetelyk gekleed, waer toe zynen -geest het laken, zoo tot Nurenburg, tot Strasburg en tot Frankfort by -nagt stelen moesten, mids dat de laken-koopers by nagt niet plegen te -verkoopen, gelyk ook niet doen de schoenmaekers nog de pelsers. - -Immers ’t was al waer of goed dat geleent of gestolen was. - -Nog had hem den geest of duyvel beloft alle weken 25 kroonen te geven, -’t welk jaerlyks tot 1300 beloopen zoude, ’t welk zyn jaerlyks pensioen -geweest is. - - -_Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken staet begeven._ - -Aldus leefde D. Faustus een Epicurisch leven, zoo wel by dage als by -nagte. Hy geloofde geenen Al, geene helle, nog geenen Hemel, meynde -dat lyf en ziele met malkanderen te sterven kwamen. En zyne Aphrodisia -dreef hem dag en nagt, dat hy hem tot den houwelyken staet begeven en -op een wyf denken zoude. Waer op dat hy zynen geest vraegde (die doch -een vyand van den houwelyken staet is) of hy hem tot den houwelyken -staet begeven mogte? waer op den kwaeden geest antwoorde: Wat dat hy -van hem zelfs maeken wilde? - -Item of hy zyne belofte niet meer indagtig was, en of hy die zelve -niet langer bedagt en was te houden mids hy toegezeyd en beloft had -Godt en alle menschen vyand te wezen; dat hy ook tot den houwelyken -staet zeer kwaelyk komen zoude, mids dat hy geen twee Heeren, Godt en -hem (den duyvel) dienen koste: want den houwelyken staet is een werk -des Alderhoogsten, en wy zyn hem t’eenemael vyand: want zoo veel als -hoererye ende alle egtbrekerye aengaet, dat is al goed voor ons. Daerom -Fauste, ziet voor u, want zoo verre als gy u tot den houwelyken staet -komt te begeven, zoo zult gy van ons in kleyne stukskens gescheurt -worden. Lieven Faustus bedenkt by u zelven wat onruste, twist en -oneenigheyd uyt den houwelyken staet, te volgen staet. D. Faustus -ging hem daer op bedenken, gelyk alle godelooze herten niet goeds -doorgronden konnen, mids dat den duyvel de zelve geleyd en regeert. -Eyndelyk, alzoo hy hem hier op lang genoeg bedagt hadde, zoo voorderde -hy zynen monik tot hem, gelyk het moniken en nonnen maniere natuerlyk -is, den houwelyken staet te veragten, alzoo dede ook den monik D. -Faustus, den welken hem den houwelyken staet t’eenemael afraed. Waer -op dat Faustus antwoorde, en zeyde: Nu wil ik my tot den houwelyken -staet begeven, daer mag uytvolgen wat’er wilt. Zoo haest als hy zulks -voor hem genomen had, kwam daer al zulken stormwind op zyn huys aen, -als of het zelve van onder tot boven zoude gekeert hebben geweest. Alle -de deuren en vensters sprongen uyt hunne hangsels: daer-en-boven was -zyn geheel huys zoo vol stof, als of het tot asschen zoude verbrand -geweest hebben. D. Faustus liep de trappen af, en hem greep eenen man, -die hem weder ter kamer in wierp, met zulk geweld, dat hy handen nog -voeten konde roeren: rondom hem ging van alle kanten een vuer op al -of hy hadde moeten verbranden: hy riep tot zynen geest om hulpe, hem -belovende, dat hy voortaen in alle manieren nae zyn raed en wil leven -zoude. Waer op hem den duyvel lyfagtig verscheen, maer in alzulke -grouwelyke en schrikkelyke gedaente, dat hy vreesde hem aen te zien. -Den duyvel sprak: Van wat meyninge zyt gy nu? Faustus zeyde dat hy -van zyne belofte afzag, waerom dat hy om genade en vergiffenisse bad, -waer op hem den duyvel met kort-bondige woorden zeyde: Nu wel aen, ziet -toe, dat gy anders doet, en blyft daer by, dat zeg ik u, en verdween. -Daer naer kwam den geest Mephostophiles by hem, en zeyde: Zoo lang als -gy in uwe beloften blyft volherden, ziet, zoo zal ik uwen wellust zoo -verzaedigen, dat gy den zelven niet grooter zoude wenschen, namendlyk -als gy niet kond alleen leven, zoo zal ik u alle dagen en nagten een -wyf te bedde brengen, die van zulke schoonheyd en gedaente wezen zal, -als eenige die gy in deze stad zoude mogen zien, en de welke u beste -behaegelyk is, die zal by u woonen. - -Dit behaegde D. Faustus zeer wel, dat zyn herte van blydschap bevende -wierd; het berouwde hem dat hy zulks voorgenomen had: daer toe wierd -hy zoo berumstig en onkuys, dat hy niet anders dede dan dag en nagt op -schoone vrouw-lieden denken, dat al was ’t dat hy met den duyvel zyn -onkuysheyd bedreven had; ’s anderdags op een ander was denkende. - - -_Eene vraege van D. Faustus, aen zynen geest Mephostophiles._ - -Naer dat D. Faustus deze verhaelde grouwelyke onkuysheyd met den -duyvel bedreven had, zoo gaf hem zynen geest eenen grooten boek in -d’hand, waer in alle tooverye en alderleye higromantie beschreven -stond, ’t welk hem nog neffens zyn duyvels houwelyk, verlustigen zoude. -Deze _Dardania artes_ heeft men daer naer by zynen knegt Christoffel -Wagenaer gevonden; korts daer naer begon hem te dryven zyne duyvelsche -hooveirdye, en riep tot hem zynen knegt, en zynen geest Mephostophiles, -om met de zelve eene samenspraeke te houden, en zeyde tot den geest: -Lieven dienaer, zegt my toch eens, wat gy voor eenen geest zyt? -waer op den geest antwoorde: Mynen lieven heer Fauste, ik ben eenen -vliegenden geest die onder den Hemel regeert. D. Faustus zeyde: Hoe -is toch uwen heer Lucifer tot eenen val gekomen? waer op den geest -antwoorde, heer Fausto, even gelyk mynen heer Lucifer eenen schoonen -Engel van Godt geschaepen was, en een Schepsel der zaligheyd geweest -is, zoo weet ik van hem dat men zulken Engel _Hirarchia_ noemd. En daer -waeren’er dry, Seraphin, Cherubin, en den Troon Engel, die al d’ander -Engelen regeert: d’ander bewaeren en regeren de menschen, den derden -weirt en stoort onzer duyvelen magt, waer over datze Prins Engelen en -kragt-Engelen genoemd worden. Men noemd ze ook Engelen van alle groote -wonder werken, bodschappers van alle groote dingen en Engelen van alle -zorgvuldigheyd. Alzoo was Lucifer ook eenen onder hun van de schoonste -Engelen, en was Raphaël genaemd, de andere twee Gabriël en Michaël. - - -_Een ander disputatie van de Helle en haere Spelonken._ - -Doctor Faustus droomde van de helle, waer op hy zynen boozen geest -vroeg nae den inhoud diër plaetse, na het schepsel der voorzeyde -helle en wat’er voor een maniere van plaetse wezen mogte? Den geest -verklaerde hem daer op: Dat zoo haest als zynen heer Lucifer tot -den val gekomen was, hem de helle bereyd was, welke daer is eene -duysterheyd, waer in den duyvel Lucifer met eene ketinge gebonden ligt -en verstooten, de welke hy tot het oordeel behouden zal, waer in dat -niet anders gevonden word dan eene groote duysterheyd, vuer, solfer, -pek en meer anderen stank. Voords konnen wy duyvels niet anders weten, -zeyde hy, hoe of op wat maniere de helle geschaepen is, nog hoe datze -van Godt gebouwd is, want zy heeft nog eynde nog grond. - - -_Een ander vraege van D. Faustus van het Regiment der duyvelen, en van -hunne over-heeren._ - -Dezen kwaeden geest moest D. Faustus ook onderrichten van de wooning -der duyvelen, van hun Regiment, en van hunne magt. - -Den geest antwoorde en sprak: Lieven heer Fauste, de helle en haere -rivieren, is onzer alle wooninge en huyzinge, de zelve heeft alleen zoo -groot begryp, als de gansche weireld over de helle, en de weireld tot -onder den Hemel; er zyn 10 Regimenten en 10 koningen, welke de overste -onder ons duyvelen zyn, en de geweldigste onder de 6 Regimenten zyn -deze naervolgende: - - 1. _Lucas Mortis._ - 2. _Stagium Ignis._ - 3. _Terra Tenebresa._ - 4. _Tattarus._ - 5. _Terra Obliviones._ - 6. _Gehenna._ - 7. _Herebeus._ - 8. _Barathrum._ - 9. _Styx._ - 10. _Acheron._ - -In de zelve regeren de duyvelen Plegeton genoemd. De zelve 4 Regimenten -zyn koninglyke regeringen, gelyk Lucifer regeert in ’t Oosten, Belzebub -in ’t Noorden, Balial in ’t Zuyden, Astaroth in ’t Westen. Deze -regeringe zal blyven tot het Oordeel des Heere. - - -_Een vraege in wat gedaente den verstooten Engel geweest is._ - -Doctor Faustus begonst wederom met den geest te spreken. Hy vraegde -hem: Op wat wyze zynen heer Lucifer in den Hemel verciert was? en -hoe hy aldus gewoont heeft? zynen geest bad hem dat hy hem dry dagen -daer op mogt bedenken: en hy gaf hem den derden dag deze antwoorde: -Mynheer Lucifer, die nu eertyds zoo genoemd wierd, is van wegen zyne -verstooringe, uyt het klaer ligt des Hemelryks, die te vooren eenen -Engel Gods en eenen Cherubin was, die ook alle de schepselen Gods in -den Hemel gezien heeft, die was in zulk grootagtinge en weirdigheyd, -en in zulke wooninge, dat hy boven alle Schepselen Gods, boven -goud en edel gesteenten, en van Godt alzoo verligt was, dat hy de -zonne en sterren-glans te boven ging: want zoo haest als hem Godt -geschaepen had, zette hy hem op den Berg Gods en in de regeringe van -een vorstendom, zoo dat hy in alle manieren volmaekt was; maer zoo -haest als hy hem begon te verhooveirdigen en boven het oosten wilde -verheffen, wierd hy van Godt uyt de wooningen des hemels verstooten, -en van zynen stoel afgezet in eenen viersteen, die inder eeuwigheyd -niet uytgebluscht zal worden, maer eeuwig branden zal. En vermids hy -wetens en onwetens tegen Godt geweest is, zoo heeft hem Godt uyt zynen -rechterstoel gezet, en hem tot de helle veroordeelt en verdoemt, waer -uyt dat hy inder eeuwigheyd niet wyken mag. - -Als nu D. Faustus den geest van deze dingen alzoo aengehoort had, zoo -ging hy daer op speculeren. Hy ging ook alzoo stilzwygens van den geest -weg in zyne kamer, leyde hem te bed, en begonst bitterlyk te weenen -en te zugten, en op deze vertellinge des geests te denken, hoe dat -den duyvel den verstooten Engel van God, zoo eerlyk vercierd was. En -zoo verre hy niet zoo hooveirdig tegen Godt geweest had, een eeuwige -wooninge in den hemel, en een hemels wezen zoude behouden hebben, -en nu van Godt eeuwig verstooten is. Hy sprak: ô wee! wee my inder -eeuwigheyd! alzoo zal ’t met my ook gaen, want ik ben ook een schepsel -Gods en myn onderdaenig vleesch en bloed heeft my aen lyf en ziele -inder eeuwigheyd de verdoemenis toegebragt, my door myn eygen vernuft -en zinnen gedreven dat ik als een schepsel Gods van hem afgeweken ben, -en my van den duyvel zoo heb laeten verleyden, dat ik my aen hem met -lyf en ziele overgegeven en verkogt hebbe, waerom ik geen genade meer -te verhopen hebbe; maer moet worden gelyk Lucifer, en in de eeuwige -verdoemenis verstooten worden. Och wee! wee! in wat ellende heb ik my -zelven gebragt: Och waer ik noyt geboren geweest. - -Alzoo dede D. Faustus deze beklaeging en hy konde geen hope nog -geloove meer krygen, op dat hy door boete tot de genade Gods mogt -gebragt worden. Want zoo verre als hy gedagt hadde, den duyvel heeft -my bedrogen, ik wil wederom tot Godt mynen genadigen Heere keeren, en -den zelven om genade bidden en aenroepen en my wederom tot Christus -en zyne Christelyke Kerke bekeeren, zoo had het met hem nog goed mogen -worden, en den kwaeden geest in deze maniere mogen wederstaen: Niet -tegenstaende dat hy hem met lyf en ziele had overgegeven. Maer hy was -in al zyne meyninge twyffelagtig en ongeloovig. - - -_Doctor Faustus disputeerde voorder met zynen geest Mephostophiles van -het geweld des duyvels._ - -Naer dat D. Faustus wederom wat beter gemoed was, zoo vraegde hy zynen -geest Mephostophiles naer de regeringe, raed, geweld, tenteringe en -na de tyranien des duyvels, en hoe dat hy zulks in ’t eerste gedreven -hadde? waer op den geest antwoorde: Deze disputatie en vraege die -ik u verklaeren zoude, zal u (mynheer Faustus) tot al te groote -mismoedigheyd en achterdenken brengen, daerom zult gy zulks van my -niet begeiren, want het gaet onze secreten aen. En midsdien ik u -zulks niet ontzeggen kan, zoo zult gy weten dat zoo haest als den -verstooten Lucifer tot den val kwam, zoo is hy Godt en alle menschen -tot vyand geworden. Heeft ondernomen gelyk hy nog doet, alderleye -tyranien aen de menschen te bewyzen gelyk men nog dagelyks zien kan, -dat zommige haer uyt vensters dood werpen, hun zelven verhangen, -verdrinken en doorsteken. Gelyk men ook zien kan, toen den mensch van -Godt volkomendlyk geschaepen was, zoo misgunde hem zulks den duyvel, -en hy bragt alzoo Adam en Eva met hunne nakomelingen in zonden, en in -ongenade des Heere. Dit zyn, lieven Fauste, de aengrypinge en tyranien -des duyvels. Alzoo dede hy ook met Caïn, en maekte ook dat ’t Israëls -volk vremde goden aenbaden, de zelve offerden en met de heydensche -wyven onkuysheyd bedreven. Alzoo hebben wy ook eenen geest die Saül -gedreven en tot onzinnigheyd, gebragt heeft, dat hy hem zelfs kwam -te vermoorden. Nog is’er eenen geest Asmodus genaemd, die zeven mans -in onkuysheyd gedood heeft. Desgelyks is’er nog eenen geest Chagoe, -die dertig duyzend menschen in ongeluk bragt, dat zy alle verslagen -wierden, en dat de Arke Gods genomen wierd. Gelyk’er ook is geweest -eenen Belzabé, die David zyn hert ontstak, dat hy zyn volk begonst te -tellen, waer op dat zeventig duyzend menschen kwamen te sterven. Alzoo -handelde ook eene van onze geesten met den koning Salomon, dat hy kwam -de afgoden te aenbidden. En van deze geesten zyn’er by ons ontallyk -veel, die de menschen hier toe zouden zoeken te brengen. En alzoo -verdeylen wy ons nog over de geheele weireld uyt, zoeken alderleye -list en loosheyd, trekken de menschen af van het Christelyk Geloof, -brengen de zelve tot zonden, en strekken ons ten besten dat wy konnen -of mogen tegen Jesus: wy kwellen de zyne tot de dood, wy bezitten de -herten der Princen en Koningen dezer weireld, tegen de leeringe Jesus -Christus, en haere toebehoorders. En dit kond gy, Faustus, wel by u -zelven denken. D. Faustus sprak wederom tot hem: Zoo hebt gy my ook -bezeten? Maer zegt my doch de waerheyd? Den geest antwoorde: ja, waerom -niet; want zoo haest als wy uw hert bezagen, met wat gedagten dat gy -omgingd, en hoe dat gy niemand anders tot uw voornemen konde gebruyken -als den duyvel, ziet, dan maeken wy uwe gedagten nog veel begeirlyker, -zoo dat gy nagt nog dag slaepen konde, maer dat alle uwe gedagten en -zinnen u daer toe dreeven, hoe gy zoud mogen tot de tooverye geraeken. -Ook toen gy ons bezwoerd, zoo maekten wy u zoo verbolgen, dat gy u eer -van den duyvel zoud hebben laeten wegvoeren, dan gy van uw voornemen -zoud geweken hebben. Daer naer behertigden wy u nog meer, tot dat wy -in uw hert geplant hadden, dat gy van uw voornemen niet mogt afstaen -ten eynde gy eenen geest tot uwen dienst mogt krygen. Ten lesten -bragten wy u daer toe, dat gy u met lyf en ziele overgaeft, gelyk gy, -Fauste, wel bevroeden kond. ’t Is waer, zeyde D. Faustus, het kan -ook nimmermeer anders wezen; ook heb ik myn zelven gevangen, had ik -Godzalige gedagten gehad, en my met de gebeden tot Godt gehouden, nog -ook den duyvel in my zoo zeer niet laeten inwortelen zoo waer my zulke -ellende aen lyf en ziele niet naekende. ô Wat heb ik gedaen. Den geest -antwoorde: daer laet ik u voor zorgen, alzoo ging D. Faustus droevig -van hem. - - -_Eene disputatie van de helle Gehenna genoemt, hoe die geschaepen is, -en de pyne die daer in is._ - -Doctor Faustus had wel altyd een berouw in zyn herte, en een groot -agterdenken in ’t geen hy gedaen had, dat hy zyne ziele zaligheyd zoo -licht had geagt, en den duyvel voor het tydelyk zoo hard verbonden -had; maer zyn berouw was Caïns en Judas boete, in de welke wel een -berouw in ’t herte was, maer zy twyffelden aen de genade Gods, en het -dogte hun een onmogelyke zaeke, wederom tot de genade Gods te mogen -komen. Gelyk Caïn en Judas die in alzulke wanhope kwamen, dat zy niet -gelooven konden, dat hunne zonden hun konden vergeven worden. Alzoo was -’t ook met D. Faustus, hy zag wel den Hemel, maer hy konde daer niet -in zyn. Hy droomde van den duyvel en van de helle; gelyk men pleegt te -zeggen, dat hy bedagt wat hy gedaen had. En meynde altyd door veel te -disputeren, te vraegen en te antwoorden met zynen geest zoo verre te -komen, dat hy eens tot boete en berouw van zonden geraeken zoude. Maer -het was al te vergeefs, want den duyvel had hem al te vast gevangen, -hier op nam D. Faustus hem wederom voor, om met hem te spreken en -te zeggen, dat hy wederom van de helle gedroomt had. Daerom vraegde -hy den geest, wat dat de helle was. Ten derden, wat dat’er voor een -gekerm en geklag in de helle was onder de verdoemde. Ten vierden, of -ook de verdoemde nog tot de genade Gods konde komen, en uyt de helle -verlost worden. Den geest gaf op alle deze vraegen geene antwoord. Maer -sprak: Heer Fauste, uwe vraege en disputatie van de helle en haere -gelegendheyd, mogt gy wel achter laeten, wat wilt gy toch van u zelven -maeken? en al waer ’t zaeken, dat gy tot in den Hemel opklimmen moest, -zoo zoude ik u doch wederom tot in de helle nedersmyten, want gy zyt -mynen, en gy behoord ook in onze koy. Daerom, lieven Faustus, laet -toch daer zoo veel naer de helle te vraegen, ô vraegen… Maer vraegt in -plaetse van dit wat anders? want gelooft my vryelyk zoo verre als ik -u alle gelegendheyd zoude verhaelen, zoo zoude gy in zulke wanhope, -berouw en bekommernisse komen, dat gy daer naer zoude willen, dat gy -alle deze vraegen agtergelaeten had; daerom bidde ik u ten andermael, -laet toch al deze vraegen daer blyven! D. Faustus antwoorde; Ik moet -het nogtans weten, of ik zal niet leven, daerom zult gy het my zeggen. -Nu welaen sprak den geest, ik zal ’t u zeggen, waer my zulks niet -schaeden kan, gy vraegt wat de helle is: de helle heeft menigerley -naemen en bediedsels, want zomtyds word de helle hellig en dorstig -genoemd, mids dat de menschen die daer in zyn tot geene laevinge nog -verkwikkinge konnen komen. Men zeyde ook met regt, dat de helle een -dal genoemt word, ’t welk niet verre van Jeruzalem gelegen is. De -helle heeft zulke wyde en diepte, als het dal by Jeruzalem, dat is den -Troon des Hemels waer in dat de inwoonders van het hemelsch Jeruzalem -zyn, en woonen wyd en verre tegen malkanderen overliggende, zoo dat de -verdoemde in de woeste des dals altyd moeten blyven woonen en in de -hoogde der stad Jeruzalem nimmer geraeken konnen. Alzoo wierd de helle -ook een plaetse genoemt, die zoo wyd is, dat de verdoemde die daer in -woonen, noyt geen eynde daer in konnen zien: desgelyks word de helle -ook genoemd de brandende helle waer in alle dingen branden moeten, wat -daer in komt, gelyk eenen baksteen in eenen vuerigen hoven, ofschoon -den steen gloeyend wierd, zoo komt hy doch nimmermeer te verbranden, -of te verteiren, en word’er maer harder van. Alzoo dat de zielen der -verdoemde menschen inder eeuwigheyd branden, zonder te verbranden of te -verteiren, maer meer en meer pyne gevoelen. Desgelyks word ook de helle -een eeuwige pyne genoemd, de welke nog beginsel, nog hope, nog eynde -heeft; zy word ook de duysterheyd van eenen toren genoemd, alwaer men -de heerlykheyd Gods, gelyk het licht de zonne of de maene niet zien kan. - -De helle heeft ook eenen afgrond Chasma genoemd, waer dat men zommige -inwerpt en daer heeft hy zulke diepte dat’er geenen grond is, aldaer -scheurd hem het Aerdryk van elkander, en ’t schynt dat in zulke diepte -der afgronden winden gehoort worden. De helle word Petra genoemd, dat -is een steen-klippe, en die is ook gelyk eenen steen; want de helle -is zoo bevestigd, datze aerde nogte steenen rondom haer heeft, gelyk -een steen klippe. Maer gelyk Godt den Hemel bevestigd heeft, alzoo -heeft hy ook den grond der helle bevestigd, dit is vast, (al hoewel -dat’er zommige luttel geloof aen geven) dat’er is een Opperwezen, -eenen Hemel voor de gelukzalige, en eene helle tot straffe der zondige -zielen, maer het vagevuer is de weireld, alwaer men lyd en stryd. -De helle is vol vuer en rook, gelyk eene hooge steen-klippe, zy is -afgrouwelyk en uyt’er maete pynelyk. Zy word ook genoemd Carcer, waer -in de verdoemde eeuwig gevangen moeten liggen. Den mensch die tot een -vertwyffelinge gekomen is, gaet daer niet henen, om dat hy dezelve -zoude bezien mogen: maer hoe hooger hy opklimt, en hem daer afwerpt, -hoe dieper dat hy vallen moet. Alzoo is ’t ook met de verdoemde zielen, -die de hellen hebben of gevoelen zullen. Daer van zult gy D. Faustus -het schrift lezen, want ’t is my teenemael verborgen. Maer even gelyk -de helle jammerlyk aen te zien is, alzoo is ook daer naer advenant -onverdraegelyke pynen en martelisatie, waer van ik u daer van ’t berigt -doen wil, dat het met die verdoemde gaet gelyk als ik u hier te vooren -verklaert hebbe: want het is waer, gelyk als ik u zegge, dat de helle -en het aerdryk nimmermeer verzaed worden, zoo dat’er nog eynde nog -ophouden in de helle wezen zal, en der verdoemde klaegen of jammeren -nimmermeer eynde nemen zal over hunne zonden en boosheyd. Eyndelyk daer -is een roepen, klaegen, kermen, jammeren, schryen en huylen tot Godt, -om dat alle schepselen Gods haere vyanden zyn: daer ter contrarie de -Heyligen Gods alle eere en blydschap inder eeuwigheyd genieten. De pyne -van den eenen is grooter en geweldiger, dan de pyne en tormenten van de -andere; want gelyk de zonden van den eenen grooter zyn, alzoo zyn ook -de straffen van den eenen grooter als van den anderen. De verdoemde -klaegen noyt over de onlydelyke koude, maer over het onuytblusschelyk -vuer, over de onverdraegelyke duysterheyd, over den stank, over de -eeuwige ongerustheyd en over de schrikkelyke gezigten der duyvelen, -en in de hope van eenige verlossinge. Ook klaegen zy met weenende -oogen, met knersinge der tanden, met stank der neuzen, met jammeren der -stemmen, met beven der handen en voeten. Zy eten hun eygen tong op door -de groote smert, mids dat zy wenschen te sterven en nogtans niet konnen -sterven, want de dood vlied van hun weg. En alle hun ellende en pyne -word van dag tot dag grooter en zwaerder. - -Eyndelyk, de helle is alzoo geschaepen gelyk Godt zynen troon geleyd -en op al zulke plaetse als hy gewilt heeft, dat zy zouden geplaegt -worden, zoo dat de helle veel naemen heeft, gelyk een schand-wooning, -een verzinding, een vraeke, een diepte der helle, want de zielen der -verdoemde moeten niet alleen in een geklag en geween des eeuwig vuers -zitten; maer zy moeten ook schande, bespotting en schimp van Godt -verdraegen. En merkt dat de helle des doods een hitte des vuers en -duysterheyd der aerde is, waer van Godt noyt geen eynde bedagt heeft. -Aldus heb ik u voldaen, heer Fauste op uwe derde vraege; de welke met -de eerste en tweede over-een-komt. - -Ten vierden en ten lesten zoo wilt gy van my ook een vraege hebben, -die Godt aengaet, te weten: of Godt de verdoemde weder in genade zal -aennemen of niet? maer het zy hoe dat het wilt, ik zal u altyd op uw -vraegen een onderrigtinge geven. Ten eersten van de helle, van haeren -inhoud aenzien en hoe datze van Godt geschaepen is, of wy zommige van -hunne fondamenten doorgronden konnen. En niet tegenstaende, Fauste, -dat zulks uwe belofte contrariërende is, zoo is u daer op deze -verklaeringe gedaen. Gy vraegde ten lesten, of de verdoemde wederom tot -de genade Gods komen konnen? Daer op antwoorde ik: Neen, want al die -in de helle, zyn van Godt verstooten, die moeten daer zonder genade -Gods inder eeuwigheyd branden, zonder eenige hope. Ja wanneer zy tot -de genade Gods konnen komen, zoo zouden zy en wy geesten naer zulken -tyd haeken en verblyden. Maer zoo weynig als de duyvelen in de helle -tot genade komen, zoo weynig komen de verdoemde daer te geraeken: -want daer is geen hope, nog al hun bidden, en aenroepen, of al hun -kermen mag nergens toe helpen, hunne conscientie knaegt eenpaeriglyk. -Eenen keyzer, eenen koning, eenen hertog, eenen graef, of eenigen -ander regeerder, zullen klaegen en denken: och! had ik slegts niet -getiraniseerd, en in myn leven niet allen moed-wil bedreven? Een ryk -man: och! had ik niet zoo gierig geweest. Eenen hooveirdigen: och! had -ik niet zoo hooveirdig geweest. Eenen liefhebber der ligte danten: -och! had ik niet zoo ontugt geweest. Een wynzuyper, eenen verkwister, -eenen Godslasteraer, eenen meyneedigen, eenen dief, eenen moordenaer, -en diergelyks, och! had ik niet al deze Godloosheyd bedreven en ’s -weirelds wellust gevolgt, zoo mogt ik nog eenige genade verhopen; -maer myne zonden zyn zoo groot, datze niet konnen vergeven worden, -daerom moet ik deze helsche pyne en straffe lyden eeuwiglyk, zonder -te verhopen, daerom zoo zult gy weten, Fauste, dat de verdoemde op -geenen tyd of eynde te hopen hebben, maer zy zullen in de helle liggen -gelyk de doods-beenders in de graeven. De dood en haer conscientie -zalze eenpaerig knaegen, en al hun roepen en kermen zal niet verhoort -worden. Ja wanneer gy u in de helle konde verbergen, tot dat al de -bergen te saemen op eenen hoop kwamen te vallen, en van d’een plaetse -op de ander verzet worden, ja dat alle steenen in de zee droog wierden, -zoo is ’t al niet, zoo weynig als een oliphant of kemel door de ooge -van een naelde kan gaen, of alle druppelen des regens konnen getelt -worden, zoo weynig hope is’er voor handen. Aldus hebbe, lieven Fauste -de verklaering over den vierden Artikel. En ik zegge u vryelyk, zoo -verre als gy my op een ander tyd meer naer al zulke dingen vraegen -zult, van my geen gehoor zult hebben: want ik ben u niet schuldig zulks -te zeggen, dus laet my van al zulke vraegen met vrede. D. Faustus ging -wederom geheel bedroefd van den geest weg, hy weder teenemael mismoedig -en twyffelagtig. Nu dagte hy op dit, nu op dat, en hy konde nagt nog -dag deze dingen uyt zynen zin stellen, maer ’t en had geenen duer by -hem, want den duyvel had hem te zeer bezeten, verstokt, verblind en -gevangen. Ook of hy alleen was, en op Gods Woord wilde denken, zoo -vertoonde hem den duyvel in de gedaente van een uytnemende schoone -vrouwe die hem kwam omhelzen, en alle onkuysheyd toeliet, waer door dat -hy het Godelyk Woord straks vergeten had en veragte, zoo dat hy in zyne -kwaede opinie voorvoer. - - -_Een andere vraege die Doctor Faustus met den geest hadde._ - -Doctor Faustus riep zynen geest wederom, en begeirde van hem antwoorde -op eene vraege, die hy hem niet begeirde geweygerd te hebben, den -geest wilde daer naer niet hooren, doch zoo liet hy hem nog daer -toe bewilligen voor de laeste reyze, niet tegenstaende dat hy hem -teenemael afgescheyd hadde. Nu wat begeirde dan, zeyde hy tot Fausto; -ik wil (sprak Fausto) van u nog eene antwoorde hooren op eene zekere -vraege, te weten: of gy in myne plaets van Godt tot eenen mensch -geschaepen waert, wat dat gy doen zoud, om Godt en de menschen te -behaegen? daer over lagte den geest, en zeyde: Mynheer Fauste, zoo -verre als ik eenen mensch geschaepen waer gelyk gy, zoo zoude ik my -onder Godt buygen zoo lang als ik adem hadde, en my beneirstigen -Godt nimmermeer te vertoornen, zyne geboden, zyne leere en zynen -Wil te doen, den zelven bidden, aenroepen, danken, loven, pryzen en -eeren, op dat ik mogte Godt behaegen en aengenaem wezen, en verzekerd -zyn, dat ik naer myne dood de eeuwige zaligheyd verwerven mogte. -D. Faustus antwoorde hier op: Nu hebbe ik zulks niet gedaen? Neen -gy vryelyk, zeyde den geest, maer uwen Schepper, die u geschaepen -heeft, de spraeke, ’t gezigt en gehoor gegeven heeft, om dat gy -zynen wil verstaet, en nae de eeuwige zaligheyd tragten moet, hebt -gy verloochend, de heerlyke gaven van u verstand die u Godt gegeven -had, misbruykt, Godt en alle menschen verzworen; daerom dat gy niemand -daer mede te beschuldigen hebt, dan alleen uwen stouten en verbolgen -moedwil, waer door gy alzoo uw beste cieraed van den toevlugt tot Godt -verloren hebt. Ja dat is, Godt betert, waer, sprak D. Fauste, maer -wilde gy wel, mynen lieven Mephostophiles, dat gy eenen mensch in myne -plaetse waert? ja, zeyde den geest al zugtende: hier zoude niet veel te -disputeren wezen; want of ik alzoo tegen Godt gezondigt had, zoo zoude -ik my nog zien in zyn genade te begeven. Hier op antwoorde Faustus: -Ergo, zoo zoude het ook met my nog vroeg genoeg wezen, zoo verre als -ik my nog kwam te beteren? Ja zeyde den geest, zoo verre als gy voor -uwe grove zonden nog tot de genade Gods komen konde; maer ’t is nu al -te laet, want den toorn en gramschap Gods is over u te zeer ontsteken. -Laet my met vrede, sprak Faustus tot den geest, die antwoorde: Zoo laet -my dan nu voortaen ook in vrede met uwe vraegen. - - - - -HET TWEEDE DEEL. - - -_Van de Astrologie van Doctor Faustus._ - -Als nu D. Faustus van Godzalige vraegen geene antwoorde meer van den -geest krygen konde, zoo moest hy ’t daer by laeten blyven. En hy begon -daer naer almanaken te maeken; want hy toen een goeden Astrologus, -gezeyd almanak-maeker, was wel ervaeren, in de Sterrekonst en in -’t schryven van Prognosticatien, gelyk al de weireld wel kennelyk -is, dat al ’t gene hy geschreven heeft (en al ’t gene dat van ander -mathematicus geschreven is) te boven gaet. Van gelyken zoo stemde -alle pratyken, die hy heeren en vorsten toeschreef, over een, want hy -reguleerde hem na zyns geest voorzeggingen van alle toekomende dingen -en geschiedenissen, de welke ook alzoo geschieden. Zyn Almanaken -wierden ook zeer boven alle andere geprezen: want hy en zette niet -in zyne Almanaken, als van wind, van sneeuw, van regen, van hitte, -van donder, van hagel, of het gebeurde alzoo, by tyd; zyne Almanaken -waeren niet gelyk andere, die in de Astrologie niet wel ervaeren -zyn, en in den winter van koude, vorst, sneeuw, die in den zomer van -hitte, donder en onweder schryven. Hy zette ook in zyne Prognosticatie -den tyd en wat’er toekomende geschieden zoude. Hy waerschouwde elke -heerschappye in ’t bezonder, gelyk als d’eene met dieren tyd, d’ander -met oorlog of peste zoude aengegrepen worden, gelyk zulks de duyvels -uyt ervaerentheyd der natuer, en uyt het zondig leven der menschen, -veele toekomende gramschappen des Heere te vooren zien konde. - - -_Een vraege of disputatie van de konste van Astronomie en Astrologie._ - -Als nu D. Faustus zyn Almanaken twee jaeren lang gemaekt had, zoo -vraegde hy aen zynen geest, wat dat’er voor eene gelegendheyd had met -de Astronomien en Astrologien, gelyk de Mathematicus plegen te stellen? -daer op antwoorde den geest, en sprak: daer geve ik u al zulken oordeel -af, dat alle Sterre-konstenaers niet zonderlings of zeker konnen -practiseren; want het zyn al te samen heymelyke en secrete werken -Gods, die de menschen niet konnen bevroeden, gelyk als wy geesten doen -konnen, die in de locht, en onder den Hemel zwieren, die de toelaetinge -Gods zien en begrypen konnen: want wy zyn oude en ervaeren geesten in -des Hemels loop. Ik konde u ook, mynheer Faustus, eenige Prognosticatie -en Almanaken toeschryven, en alzoo het een jaer tot het ander, zoo -als gy gezien hebt, daer af schryven dingen die waeragtig zyn. Het -is wel waer, dat die van den ouden tyd die vyf of zes honderd jaeren -leefden, al zulke konsten grootelyks leerden en begrepen hebben: want -door zoo veel verloopen jaeren, word dat groot jaer vervult, dat zy -zulks verklaeren en Cometen mede deylen konnen, maer alle onervaeren -Astrologie maeken haer Prognosticatie na een goede waen en goeddunken. - - -_Van den Winter en den Zomer._ - -Het dogt Faustus geheel wonderlyk te wezen, dat Godt in deze weireld -den Winter en Zomer geschaepen had; daerom hy nam zig voor zynen -geest Mephostophiles te vraegen, van waer den Zomer en Winter hunnen -oorsprong krygen? waer op hem den geest antwoorde: Mynheer Faustus, -kond gy zulke dingen, als een Phisicus, niet zelve zien, en uyt den -loop der zonne merken? gy zult weten dat van de maene af, tot aen de -sterren anders niet en is als vuer. Daer ter contrarie het aerdryk koud -vervrozen is. Want hoe de zonne hooger staet en schynt, hoe warmer dat -het is, en dat is de oorzaeke des zomers. Maer als de zonne leeg naer -het aerdryk staet, zoo is ’t koud en daer uyt volgt den winter. - - -_Van den Hemels-loop, van zyne vercieringe en oorsprong._ - -Doctor Faustus durfde zynen geest, gelyk wy hier vooren gezeyd hebben, -van geene godelyke of hemelsche dingen meer vraegen, waerom dat hy -hem zeer kwelde, en hy dagt daer op nagt en dag, op dat hy van de -godelyke nature en van de scheppinge beter gelegendheyd hadde zynen -geest daer naer te vraegen, tot dien eynde vraegde hy niet meer gelyk -als te vooren, te weten: van de blydschap der zielen, van de Engelen -en van de pyne der helle; want hy wist wel dat hy van den geest geen -gehoor meer krygen zoude, tot welken eynde hy veynzen moest om tot zyn -oogwit te geraeken. Waerom hy voor hem nam den geest te vraegen, en dat -_proforma_, als of die astronomia en astrologia, al’er natuer-kenners -van noode waeren? waerom hy den geest hier op ondervraegde: Namendlyk -van den loop des hemels, zyn cieraed, en van des hemels oorsprong. -Mynheer Fauste, zeyde den geest, den Godt die u geschaepen heeft, die -heeft ook de weireld, en al wat onder den Hemel is geschaepen, want -Godt maekte vooral den Hemel uyt het midden des waters, en deylde de -aerde van de wateren: hy noemde het firmament den hemel, daerom is den -Hemel beweeglyk, die van het water geschaepen is, en te samen gevoegd, -en alzoo is hy bevestigt als een cristael, daer in zyn de sterren -gestigt en door alzulke rondigheyd des Hemels, word de weireld in vier -hoeken, gedeyld. Als in den opgang, in den nedergang, in den zuyden -en in den noorden, en den Hemel loopt zoo snel om, dat de weireld -zoude moeten bersten, zoo verre die Planeten zulks niet verhinderen. -Den Hemel is ook met vuer geschaepen; zoo dat niet en waer, dat de -wolken met de koude des waters omringeld waeren, zoo zouden de onderste -elementen door de hitte des vuers moeten verbranden. In het midden -des firmaments, daer alle de sterren des Hemels zyn, daer hebben de 7 -planeten hunne plaets, gelyk als daer is _Saturnus_, _Jupiter_, _Mars_, -_Sol_, _Venus_, _Mercurius_ en _Luna_. En alle hemelen worden beweegd: -uytgenomen den vuerigen, die staet stil. Alzoo word de weireld in vier -deelen gedeyld, gelyk in locht, in vuer, in aerde en in water. Aldus -is deze creatuer geformeerd, en elken Hemel neemt zyne maniere en -eygenschap daer uyt; want den oppersten Hemel is vuerig, den middensten -en oppersten zyn locht, waer af dat den eenen schynlyk is. In den -oppersten is de warmte en het licht, van wegen de zonne, maer den -ondersten krygt zyne klaerheyd van wegen het wederschynen der zonne, -tegens het aerdryk aen, en alwaer den schyn der zonne niet toereyken -kan, daer is den Hemel koud en duyster. In deze duystere locht woonen -wy geesten en duyvelen: want wy zyn in deze donkere locht verstooten. -In deze locht daer wy woonen zyn de donderslagen, hagel, sneeuw en -diergelyke: waer uyt wy de tyden des jaers en wat voor weder wezen -zal, weten konnen. Den Hemel heeft alzoo twaelf omringelen, die daer -’t aerdryk en ’t water omringelen, de welke al te samen hemelen mogen -genoemd worden. Den geest verhaelde ook, hoe dat de eene planete naer -de ander regeerde, en hoe veel graden dat d’een boven d’ander stond. - - -_Eene vraege van Doctor Faustus, hoe dat Godt de weireld geschaepen -had, en van de eerste geborte der menschen, waer op den geest eene -valsche antwoorde gaf._ - -Doctor Faustus was droevig en treurig in zyn hert, en gaf daer op -geen antwoord. Waerom dat den geest sterk aenhiel, en zeyde dat hy -hem zyn antwoord grondelyk zoude verklaeren, en hem dan in alles -behulpig wezen, zoo veel als ’t mogelyk was? D. Faustus antwoorde: ik -heb u voor eenen dienaer aengenomen, en al is ’t dat uwen dienst my -aenstaet, nogtans kan ik den zelven van u niet zoo hebben, dat gy te -wille zyt, gelyk eenen trouwen dienaer toestaet? daer op antwoorde den -geest: Mynheer Faustus, gy weet zeer wel, dat ik u nergens in onwillig -geweest ben; en al is ’t dat ik u op uwe vraegen te antwoorden, dikwils -niet schuldig was, nogtans heb ik u altyd gehoorzaem geweest. Daerom -zegt nu, D. Faustus, wat u belieften is? den geest hadde Faustus het -herte afgewonnen. D. Faustus zeyde hem: dat hy hem zoude onderrigten, -hoe dat Godt de weireld geschaepen had, en van d’eerste geborte des -menschs? den geest van D. Faustus geeft hier op eene valsche en -godelooze onderrigtinge, en zeyde; de weireld, lieven Faustus, is noyt -geschaepen geweest, nog is ook niet vergankelyk, van gelyken is ook het -menschelyk geslagt tot inder eeuwigheyd geweest en haeren oorsprong -heeft geen beginsel gehad, alzoo heeft hem het aerdryk zelver moeten -genereren. - -De zee heeft haer van het aerdryk verdeylt en zyn alzoo vriendelyk met -malkanderen vergeleken, gelyk of zy hadden konnen spreken. - -Het aerdryk begeirde van de zee zyne heerschappye, gelyk als weyen, -wouden, boomen, gras en loof. De zee, de visschen en alles wat daer in -is, zy hebben Godt alleen den hemel en de menschen te scheppen gegeven, -zoo datze ten lesten Godt onderdanig moeten zyn. Uyt deze heerschappye -zyn vier andere heerschappyen gesproten: als de locht, ’t vuer, ’t -water en ’t aerdryk. Voorders nog korter hier af kan ik u geene -verklaeringe doen. D. Faustus ging hier op speculeren, en hy konde -zulks niet gelooven: want hadde _Gen. 1._ gelezen, dat Moyses deze -dingen anders verhaelde, waer uyt hy gewaer is geworden, dat den duyvel -eenen leugenaer was, gelyk hy geleerd had, maer hy durfde het hem niet -laeten merken of veel tegenzeggen. - - -_Doctor Faustus word alle helsche geesten in hunne gedaenten -voorgesteld, waer onder dat zeven van de principaelste waeren, met -hunnen naem genoemd._ - -Doctor Faustus zynen Prince en regten meester kwam hem bezoeken, -waerom dat hy niet weynig verschrikte, door zyn grouwelyke gedaente: -want bovendien dat het in den zomer was, zoo kwam’er eene koude locht -van den duyvel dat hy meynde te vervriezen. Den duyvel die hem _Belial_ -noemde, die sprak tot D. Faustus. Alzoo gy te middernagt ontwaekte, -zoo hebbe ik u gedagten gezien en zyn deze, te weten: dat gy geirn -zommige van de principaelste helsche geesten zien mogt, waerom dat ik -hier, met myn voornaemste raeden verschenen ben, op dat gy de zelve -zoud konnen aenzien? D. Faustus antwoorde: Wel aen waer zynze dan? -daer buyten zeyde _Belial_. _Belial_ verscheen aen D. Faustus in de -gedaente van eenen zwarten beir zyn ooren over eynde staende, zyne -oogen waeren brandende rood, en had sneeuw witte hooge tanden, en -eenen langen steirt, die ontrent dry ellen lang was, aen zynen hals -had hy dry vliegende vleugels. Aldus kwam by Faustus den eenen geest -naer den anderen in de kamer, zoo dat zy’er niet al zitten konden. -_Belial_ verklaerde aen D. Faustus den eenen naer den anderen wie -dat zy waeren, hoe zy waeren, en hoe zy genoemd wierden. Voor eerst -kwamen’er in 7 van de voornaemste geesten, als Lucifer den meester en -rechter-heer van D. Faustus, tegen den welken hy hem verschreven had, -en dezen was ontrent een mans lengde, en was hairig van couleur gelyk -de echarenkens. Daer naer volgde _Belsebub_, die had een lyfverwig -hair, eenen ossenkop met twee zeer groote hoorens, en ook t’eenemael -rouw en hairig, met twee groote vleugels, die zoo scherp waeren als -de distelen des velds, half groen en half geel, alleen boven onder de -vleugelen vloogen’er vuerstraelen uyt, en had eenen koey-steirt: Daer -naer kwam _Asteroth_ in de kamer, in de gedaente van eenen worm, die op -zynen steirt overeynde ging; hy had geene voeten, maer eenen grouwen -steirt, eenen dikken buyk, witagtig en glad en twee korte pooten, die -t’eenemael geel waeren, een kastanien gebruyden rug, scherpe pinnen -van eenen vinger lengde, gelyk eenen egel. Daer naer kwam _Sathanas_, -die geheel wit-grys was, rauw over zyn lyf met eenen ezels-kop, maer -zynen steirt was gelyk eenen katten-steirt, met klauwen die een elle -lang waeren. Voords trad _Annubias_ in, die had een honds-hoofd; hy -was over zyn lyf half zwart en half wit, voords had hy voeten en -hangende ooren, gelyk eenen hond, en was vier ellen hoog. Naer dezen -kwam _Ditichanus_ intreden, die was ontrent een elle lang, anders was -hy als eenen vogel gelyk aen een patrys, maer den hals was groen en -gespikkeld. Den lesten was _Drachus_ met vier korte voeten, hy was -geel en groen, maer het lyf was boven blauwagtig, en zynen steirt -roodagtig. Die zeven met _Belial_, en den _Ketelere_ den achtsten, die -waeren aldus met de voorzeyde verven gekleed. De andere verschenen ook -in gelyker gedaente, gelyk de onvernuftige dieren, zoo als verkens, -herten, beiren, wolven, simmen, buffels, bokken, geyten, ezels, hinden -en diergelyke. In zulke gedaente verschenen zy hem. D. Faustus was hier -over zeer verwondert en vraegde die 7 voornaemste: waerom dat zy niet -in andere gedaenten verschenen waeren. Zy antwoorden hem en zeyden dat -zy hun in de helle niet anders veranderen konden, daerom datze ook -helsche dieren en wormen zyn, en alhoewel zoo grouwelyk en onzienelyk, -doch altyd eene menschen gedaente konnen aennemen als zy wilde; daer -op zeyde D. Faustus: Het is genoeg als gy alle 7 daer zyt, en bad dat -men de andere zoude laeten gaen, het welke ook alzoo geschiede. Daer -op begeirde Faustus dat zy hun eens de preuve zoude laeten zien, ’t -welk zy deden, zoo dat den eenen nae den anderen hem veranderde, gelyk -zy te vooren gedaen hadden, in de gedaente van alderlye gedierten. -Dit behaegde D. Faustus zeer wel, en vraegde of hy ’t ook konde? Zy -zeyden: Ja. En zy wierpen hem een tooverboek toe, om dat hy ook een -preuve doen zoude, en hy dede het. Nu konde D. Faustus niet laeten, -al eer zy daer afscheyd namen, hun te vraegen, wie dat alle vlekagtige -dieren geschaepen had? Waer op dat zy hem antwoordden, dat naer den val -des mensch alle fenynige gedierten heeft bestaen te wassen, om dat de -menschen daer door zouden beschaedigt en geplaegt worden. Van gelyke -konnen wy ons ook in alle vliegagtige gedierten veranderen, zoo wel als -in alle andere. D. Faustus wierd lachende, en zeyde, dat hy zulks wel -zoude begeiren te zien. En het geschiede ook alzoo; want zoo haest als -zy al-te-saemen verdweenen waeren, zoo verscheen’er straks in de kamer -van D. Faustus alderleye vliegagtige gedierten, als biën, horsels, -wespen, koey-vliegen, krekels, mieren, sprinkhanen, enz. Zoo dat zyn -geheel huys van al zulke gedierten vol was, zoo wierd hy over de tafel -verdrietig gekweld, van wegen dit kwellende gedierten, de mieren -bepisten hem, de biën staken hem, de muggen vlogen hem in ’t aenzigt, en -de vloyen beten hem, zoo dat hy zig genoeg te verweiren had. De luyzen -kwelden hem op het hoofd, en in zyn hemde; de rupsen kroopen op hem, -de wespen die staken hem en wierd van alle kanten van deze gedierten -zoodanig geplaegt, dat hy zeyde: Ik geloove dat het alle jonge duyvels -wezen moesten waerom hy de kamer verliet. En zoo haest als hy nyt de -zelve was, zoo was hy van deze plaege ontslagen, en zy verdwenen straks -al-te saemen. - - -_Hoe dat D. Faustus in d’helle gevaeren is._ - -Doctor Faustus was tot het achtste jaer zyns verbonds met den duyvel -gekomen, waer op dat hy alle dagen naeder en op het eynde des zelve -kwam, en den meesten tyd der voorleden jaeren hadde hy met vraegen en -disputeren omgebragt: daer en tusschen grouwelde hem, en droomde hy -wederom van de helle. Tot welken eynde hy zynen dienaer Mephostophiles -tot hem vroeg, die hy bad, dat hy hem zynen heer _Belial_, of Lucifer -by hem zoude laeten komen, maer zy schikten hem eenen duyvel die -_Belzebub_ onder den Hemel genoemd was; dezen vraegde D. Faustus wat -zyn begeiren was: hy vraegde hem of ’t niet mogte geschieden, dat hem -eenigen geest nederwaerds in de helle voerde, en wederom daer uyt, dat -hy de gesteltenisse, hoedanigheyd en eygenschappen der helle bezien -mogte? Ja antwoorde hem _Belzebub_, ik zal in den middernagt komen -en u haelen. Als ’t nu nagt was, zoo verscheen hem _Belzebub_, die -op zynen rug had een beenen zael, die rontom besloten was, daer op -zat D. Faustus, en wierd alzoo weg gevoert. Nu hoort toch hoe hem den -duyvel verblinde, en hy anders niet meynde, of hy wierd in de helle -gevoert. Hy voerde hem in de locht, waer op dat D. Faustus in slaep -viel, gelyk of hy in een bad gezeten had. Straks daer naer kwam hy -op eenen hoogen berg, die zoo groot was als een eyland, waer uyt dat -solfer, pek en vuerstraelen sloegen, en dat met zulk gedruys en getier -dat’er D. Faustus van wakker wierd, den duyvel vloog in eene spelonke -des bergs met D. Faustus, en hy anders niet wist of hy was binnen in -de helle, maer hoe kragtig dat het aldaer brande, zoo gevoelde hy -nogtans geen hitte of brand dan alleen een lauwte, gelyk als of het -in de maend van Mey geweest hadde. Ook hoorde hy aldaer alderleye -instrumenten, die zeer lieffelyk klonken, en niet tegenstaende de -groote klaerheyd des vuers, konde hy geen instrumenten zien, of hoe -dat het aldaer gesteld was. Hy durfde ook niet vraegen, om dat het hem -te vooren wel scherpelyk verboden was, dat hy nog vraegen nog spreken -mogt; ondertusschen kwamen tot hem, en tot _Belzebub_ nog dry andere -duyvels, die ook van al zulke gedaente waeren. Als nu D. Faustus nog -meer in de locht nederwaerds kwam, zoo kwam hem eenen vliegenden hert -te gemoet met groote hoorens, die zelve wilde hem in de spelonke van -boven nederwaerds smyten, waer door dat hy zeer verschrikte, maer de -dry vliegende duyvels verdreeven den hert. Als nu D. Faustus beter in -de spelonke nederwaerds kwam, zoo zag hy niets rond hem, als slangen -en diergelyke rondom hem zwieren, daer op kwamen hem vliegende beiren -ter hulpe, die streeden en kampten met die slangen, en zy kreegen -die overhand, zoo dat hy des te zekerder daer door kwam. Als hy nu -voorder nederwaerds gekomen was, zoo zag hy eenen ouden gevleugelden -stier uyt een hol komen, die geheel dul en al brullende op D. Faustus -kwam geloopen, en hy stiet zoo hart tegen zynen stoel, dat Faustus en -_Belzebub_ omviel. - -D. Faustus viel van den stoel in ’t alderdiepste der spelonke, en dat -met groot geschrey, zoo dat hy anders niet dagte, of het was t’eenemael -met hem gedaen, midsdien hy ook zynen geest niet meer zien konde. Doch -zoo greep hem ten lesten in ’t nedervallen een oude verrompelde simme, -die hem ophield en bevryde. Met dit kwam in de helle eenen duysteren -dikken nevel, dat hy in langen tyd niet zien konde. - -Maer straks ontsloot haer eene wolke, waer uyt twee groote draeken -kwaemen die eenen wagen voord trokken, waer op dat de oude simme -D. Faustus op zettede, en een wyl daer naer volgde eene groote -duysterheyd dat D. Faustus de draeken, nog den wagen zien konde, en -voer daer-entusschen al naer onder toe, en zoo haest als deze stinkende -duysterheyd verdwenen was, zoo zag hy zynen wagen wederom; maer daer -schooten zoo veel straelen en bliksems dat D. Faustus daer door bevende -wierd; naer dit kwam Faustus op een tempeestig water, en de draeken -verzonken daer in, maer hy wierd geen water gewaer, maer wel groote -hitte, en de baeren en stroomen sloegen zoo op Faustus, dat hy wagen -en peirden te verliezen kwam, en hy zonk voords dieper naer den grond -des waters toe, tot dat hy ten lesten in ’t vallen in een hooge en -spitse spelonke geraekte, aen de welke hy hem vast hield, en daer bleef -hy by zitten als of hy half dood geweest had, hy zag vast rondom hem, -maer hy konde niemand zien nogte hooren, hy zag vast tot de spelonke -inwaerds, waer op hem een licht vertoonde, en hy zag anders niet rondom -hem als water. D. Faustus dagt wat raed, nu ik van de helsche geesten -verlaeten ben, of ik my in de spelonke, of in ’t water werpen moet, of -alhier verdrinken. Met dit zoo vertoont hy hem daer op, en sprong alzoo -in een opzinnige vreeze, in de vuerige spelonke, en sprak: Nu neemt -gy, geesten, myn welverdienden offer aen, die myne ziele veroorzaekt -heeft. Met dat hy hem alzoo over dweirs daer in gesmeten had, wierd’er -zoo een schrikkelyk geklop en gerugt gehoort, dat den berg en de -steenrotse kwam te scheuren en dat hy anders niet wist of daer wierd -met grof geschut geschoten. Als hy nu op den grond kwam zoo zag hy -in ’t vuer veel staetelyke luyden, als keyzers, koningen, vorsten en -heeren, ook veel geharnaste krygs-luyden. By het vuer vloeyde een -koel water, waer van zommige dronken, hun laefden en baden: Zommige -liepen door de groote koude in ’t vuer, om hun aldaer te verwarmen. -D. Faustus trad in ’t vuer en hy wilde eene ziele der verdoemde met -de hand grypen, en als hy meynde dat hy eene met de hand had, zoo -verdween zy hem. Maer hy konde door de hitte daer niet langer blyven, -en alzoo hy omzag, kwam zyn _Belzebub_ met de zael wederom: en hy zat -daer op, en voer alzoo wederom naer de hoogte, want Faustus konde in -den donder, onweder, nevel, solfer, rook, vuer, hitte en koude niet -langer gedueren, bezonderlyk toen hy had gezien het bevende geschrey, -het gehuyl, jammeren en de pyne der verdoemde, enz. Alzoo D. Faustus -eenen langen tyd van huys geweest had, en zynen knegt die wel wist -dat hy uyt was om de helle te zien, vreezende dat hy wat meer gezien -zoude hebben, als hem lief zoude zyn en eeuwig uytblyven mogt, zoo kwam -Faustus in den middernagt wederom t’huys; en mids hy een wyltyds in de -zael geslaepen had, zoo smyt hy hem slaepende in zyn bedde, en als het -nagt begon te worden; Faustus ontwaekte, zoo was hy in meyninge, dan -of hy in eenen duysteren toren gezeten had, want hem dagt dat hy al -dien tyd anders niet van de helle gezien had, als ’t gene dat vuer van -hem gegeven had; en alzoo Faustus in ’t bedde lag; zoo wierd hy op de -helle denkende, als nu dogt hem gewis, dat hy daer in geweest was, en -dat hy de helle gezien had. Als nu twyffelde hy wederom daer aen, en -liet hem voorstaen, dat hem den duyvel maer een guychelspel voor zyn -oogen gemaekt had gelyk zulks waer was. Want hy had de helle nog niet -regt gezien, anders zoud hy daer in niet begeird hebben te wezen, ofte -daer naer getragt hebben, hoe dat hy al zulke jammer, ellende en pyne -ontgaen mogt. - -_PS._ Deze Historie of geschiedenisse, heeft D. Faustus zelf geschreven, -de zelve maer in eene verblindinge gezien te hebben: want men heeft -deze Historie naer zyne dood met zyn eygen hand beschreven gevonden in -eenen Boek, waer in hy meer van zyne konsten beschreven had. - - -_Hoe dat D. Faustus in de sterren des Hemels opwaerds gevaeren is_. - -_NB._ Deze Historie heeft men ook met zyn eygen hand beschreven -gevonden, die hy een van zyne goede vrienden, Joanni Victorie Medico, -tot Leypsig toegeschreven heeft, waer van den inhoud is, als volgt: - -Bezonderen lieven Heer en Broeder, ’t is my nog zeer wel indagtig -en ook U-L. alzoo ik niet en twyffele, hoe dat wy te samen in onze -jongheyd met malkanderen te Wurtenberg gestudeert hebben, en dat gy -eerst groote neirstigheyd gedaen hebt, de voorzeyde konsten wel te -leeren, gelyk ik ook bekenne, dat gy eenen goeden Physicus zyt, waer -in dat ik u geheel ongelyk was, en gelyk gy wel weet dat ik in de -theologie studeerde, dan daer naer ben ik u in de voorzeyde konst -gelyk geworden, zoo gy my ook deze zaeken half om een onderrigting -en om goeden raed gevraegd hebt. En midsdien ik U-L. zulks hebbe -gepresenteert en niet hebbe geweygert, gelyk gy zelf in uw schryven -met eene dankzegginge getuygd, zoo ben ik ook daer nog toebereyd, -gelyk gy altyd met’er daed ook zulks bevinden zult. Zoo veel den rom -en den lof aengaet, die gy my toeschryft daer voor ik u hoogelyk -bedanke, als namentlyk dat mynen Almanach zoo vermaerd is, dat niet -alleen gemeyne persoonen, maer ook vorsten, graeven, en heeren sterk -naer myne Prognosticatien vraegen midsdien al ’t gene ik geschreven -heb, waeragtig over een stemde. Gy vermaend ook biddens gewys in uw -geschrift van myn opvaer, en van het gesternte gelyk gy schryft daer -van gehoort te hebben, dat ik u daer af een onderrigtinge zoude doen, -te weten: of zulks alzoo zy of niet, mids u zulks geheel onmogelyk -dunkt, en of het alzoo nogtans geschied is. En gy schryft ook daer by -dat zulks door tooverye, of door den duyvel moet toegaen. Maer het zy -hoe het wilt, nogtans zoo is ’t geschied, dat ik op eenen tyd niet -konde slaepen, en daer by op mynen Almanach dogt, hoe dat het firmament -des Hemels mogt gesteld en geschaepen wezen, en dat zulks de menschen -konden begrypen hoe wel dat zy daer noyt zichtbaerlyk geweest zyn, -maer zulks alleen uyt de boeken en opinien doorgrond hadden. Ziet zoo -hoorde ik eenen ongehoorden stormwind, en eene groote ruyssinge van -winden op myn huys aenkomen, dat daer door alle myne deuren waer door -ik niet weynig verschrikt was, zoo hoorde ik eene brullende stemme, de -welke zeyde: Staet op, gy zult uwen hert-lust hebben, en alles wat gy -voord begeird. Daer op zeyde ik: zoo verre als ik zien mogt ’t gene -daer ik op hebbe liggen denken zoo zoude ik mede trekken, want zulks -myn hoogste begeirte is? daer op antwoorde hy wederom: ziet dan te -vensteren uyt, zoo zult gy den wagen zien, ’t welke ik dede, en ik -zag eenen wagen met twee draeken komen, nederwaerds gevlogen die met -helsche vlammen te aenzien waeren: en gelyk toen ter tyd een klaer -maeneschyn was, zoo aenzag ik ook myn peirden en wagen. Deze draeken -hadden zwarte en roodagtige vleugels met witte sprinkelingen, den rugge -was ook alzoo, den buyk, hals en het hoofd waeren groenagtig, wit en -geel gespikkeld: wy moeten voords. Ik zeyde: ik zal u volgen, mids -conditie dat ik naer alle omstandigheyd vraegen mag. Ja, antwoorde de -stem, zulks word u toegelaeten; daer op ging ik in myne venster staen -en sprong in myne carosse, en voer alzoo van daer. - -De vliegende draeken voerde my ras voord; de carosse had ook vier -raders, zy rolde al of wy op ’t land reeden, en hoe hooger dat ik kwam -hoe duysterder de weireld was, zoo dat my anders niet dogte dan dat ik -uyt een klaere zonneschyn in eene duystere locht voer, en ik zag alzoo -van den Hemel af in de weireld. In al zulk reyzen, ruste mynen geest -en dienaer daer nevens, en zat met my op den wagen. Ik zeyde tot hem: -Lieven Mephostophiles waer trek ik nu henen? Bekommerd u daer niet in -(zeyde hy) en wy voerden alzoo hooger op. Nu wil ik gaen verhaelen wat -ik gezien hebbe; want ik voerde ’s dynsdags uyt, en ik kwam den anderen -dynsdag weder t’huys, al welken tyd ik ook niet sliep nog geenen vaek -had, en ik voer geheel onzigbaer. Als ’t nu ’s morgens klaer dag was, -sprak ik tot mynen geest Mephostophiles: Vriend, hoe verre zyn wy -gevaeren? gy weet doch zulks wel; want ik wel begrypen kan, dat ik -dezen nagt tamelyk verre gevaeren ben. En zoo lange als ik uyt was zoo -had ik nog dorst, nog honger, Mephostophiles zeyde Fauste, gelooft my -dat gy tot nu maer 47 mylen in de hoogte gevaeren zyt. Daer naer zag -ik nederwaerds als het dag was, en zag vele koningryken, vorstendommen -en wateren, zoo dat ik de gansche weireld genoegzaem zien kon, in deze -hoogde zeyde ik tot mynen dienaer: Wyst en bedied my nu, hoe dit en dat -land mag genoemt worden? het welk hy dede, en sprak: Ziet op de slinker -zyde, daer ziet gy Hongariën, dat is Pruyssen, daer ziet gy Polen, -Denemerken, Duydsland, Italiën en morgen zult gy Asia en Africa zien. -Waer in Persiën, Tartaren, Indiën en Arabiën, en mids den wind ons nu -van agter komt, zoo zien wy Pomeren, Rusland, Hongariën en Oostenryk. -Den derden dag zag ik groot en kleyn Turkyen, Persiën en Africa, ik zag -Constantinopelen voor my, en in de Persische en Constantinopelentsche -zee zag ik veele schepen en veelderleye krygs-rustingen herwaerds en -derwaerds zwieren, maer Constantinopelen dogt my zoo kleyn te wezen -in ’t aenzien al of’er maer dry huyzen geweest hadden, en de menschen -schenen my maer gelyk eenen kop groot. Ik reysde in Julius uyt, zoo -dat het zeer warm weder was, ik smeet myn gezigt nu herwaerds en -derwaerds, dan naer den oosten, dan naer den westen, en dan naer den -zuyden en noorden. Als het nu in eenige plaetse regende was, in eene -andere donderde, zoo hagelde het op een ander, en nog op eene andere -was het schoon weder. Dus ik zag alle dingen die in de weireld te -zien waeren. Als ik nu acht dagen in de hoogte geweest had, zoo zag -ik opwaerds van verre dat den Hemel zoo snel omdraeyde, al of zy in -duyzend stukken springen zoude, en geborsten hebben. Daer toe was den -Hemel zoo klaer, dat ik niet omhoog zien konde, en het was ook zoo -heet, dat wanneer mynen dienaer my geenen wind gemaekt hadde, ik hadde -moeten verbranden; de wolken die wy van op de weireld zien, die zyn zoo -digt en dik als eene steen-rotse, en klaer als een kristael, en den -regen die daer uyt komt, is zoo klaer, tot dat dien op de aerde valt, -dat men zig zelven daer in kan zien. Voords zoo bewegen hun de wolken -des Hemels met zulk geweld datze altyd dryven van den oosten tot in -den westen, neemt het gesternte, de zonne en maene met hem, gelyk wy -zien dat zy van den opgang loopen, en my dogt dat de zonne by ons niet -grooter was als den bom van eene tonne, maer zy was grooter dan de -geheele weireld, want ik konde van geen eynde zien, en de maene moet -by nagt, als de zonne onder is, haer licht van haer ontfangen, daerom -schynt zy ook by nagt zoo klaer, gelyk ’t dan aen den Hemel klaer -is, en ook van gelyke by nagt den dag aen den Hemel en op de aerde -duysteren nagt is. En ik zag aldus meer als ik begeirde; een van de -sterren was grooter als de geheele weireld. Een Planeet zoo groot als -de weireld, en waer de locht was, daer waeren ook de geesten onder den -Hemel. In ’t nederdaelen zag ik nederwaerds in de weireld, de zelve was -gelyk den doyer van een ey, en my dogt dat zy geen spaen lang was, en -het water was twee-mael breeder aen te zien. Ik kwam den achtsten dag, -des nagts, wederom t’huys, ik sliep dry dagen en dry nagten lang, en ik -stelde alle myne Almanaken en Prognosticatien daer naer. Dit hebbe ik -op uwe begeirte niet willen verzwygen, en beziet alzoo uwe boeken, of -’t gene dat ik gezien heb, daer mede niet over-een-komt. - - -_De derde reyze van D. Faustus, in zommige koningryken, vorstendommen -en ook in de voornaemste landen en steden._ - -Doctor Faustus nam in zyn 16ᵈᵉ jaer eene pelgrimagie voor, tot welken -eynde hy zynen geest Mephostophiles tot eenen leydsman begeirde. Waerom -Mephostophiles hem in een peird veranderde, doch hy had vleugelen -gelyk een dromedarius, en voer alzoo waer ’t Faustus beliefde. D. -Faustus doorreysde en doorwandelde menige vorstendommen als door -Duydsland, Oostenryk, Bohemen, Silesien, Frankenland, Zwaben, Beyeren, -Lyfland, Pruyssen, Moscovien, Vriesland, Holland, Zeeland, Braband, -Vlaenderen, Vrankryk, Spagnien, Portugael, Italiën, Polen, Hongariën -en van daer wederom in ’t land van Dueringen. Hy was 25 dagen uyt, in -de welke hy niet veel zag waer toe hy lust hadde; waerom hy wederom -keerde; en kwam te Trier, om dat hy zin kreeg de stad te bezien, om -datze zoo oud gebouwd is, alwaer hy nogtans niets bezonders zag, als -een paleys, dat wonderlyk gebouwen en welke van baksteen gemetst was, -en zoo sterk dat’er voor geen vyand te vreezen is. - -Daer naer zag hy de kerke, waer in dat S. Simon en den Bisschop Popo -begraven lagen, de welke van ongeloovelyke groote steenen met yzer -t’samen gevoegt en gemaekt was; daer naer keerde hy nae Parys, alwaer -hem de studie en hooge scholen zeer wel behaegden. Alle die steden en -landen, die Faustus in zyn zin kreeg, die doorwandelde hy, als ook -Mentz, alwaer de riviere de Meyn in den Rhyn loopt, maer hy bleef -daer niet lang, en hy kwam in de stad Napels, in de welke hy veele -kloosters en kerken vond, die zeer hoog waeren en zeer schoone huyzen -daer in, dat hem zeer verwonderde; daer was ook een schoon kasteel, -dat nieuw getimmert was, ’t welk boven alle de andere van Italiën -het schoonste was, het was zoo groot, zoo dik van muer, met zoo veel -torens en kamers verciert dat te verwonderen was; daer by ligt ook -eenen berg Vestinus genoemd, die vol wyngaerden, olyf-boomen en andere -fruyt-boomen beplant was. Daer naer kwam hem Venetien in den zin: hy -was zeer verwondert, dat die stad alzoo rondom in de zee lag, en zoo -overvloedig met alderleye koopmanschappen en met menschelyken nooddruft -voorzien was; hy was inzonderheyd zeer verwonderd, dat in zulke stad -daer niet waste, al zulken overvloed van alle dingen te koop was. Ook -zag hy op de hooge huyzen een schoon godshuys, met haere hooge torens, -die al te samen zoo vast in zulken wateragtigen grond gestigt waeren. -Ook kwam hy in Italiën, in de stad Padua, om aldaer de hooge schole te -bezigtigen; de stad heeft dry dobbel vesten en gragten met omloopende -wateren, daer is ook een kasteel in, en daer zyn vele timmeragien. -Onder andere ook een domkerke, en een allerschoonste stadhuys. Daer -is ook een kerke, die S. Antonius genoemd word, welk zoo schoon is, -als’er in geheel Italiën wezen kan. Voords zoo kwam hy te Roomen, -daer ligt ook de riviere den Tyber, die dweirs door de stad loopt, en -op d’eene zyde der zelve begrypt de stad Zeven-Bergen in zig: zy heeft -elf poorten, den berg Vaticanum, waer S. Pieters kerk is, daer by ligt -het paleys van den Paus, die zeer cierlyk met een speelhof rondom -bezet is, waer by is de kerke Latranen waer in alderlye heyligdom -te zien is, en deze word de apostolische kerk genoemd, ’t welk ook -voorwaer een van de alderberoemste kerken des gandsche wereld is. Nog -zag hy vele heydensche verworpen tempels, enz., ’t welk al te samen -te lang waer om te verhaelen, zoo dat D. Faustus zynen vollen lust -zag: Hy kwam onzigtbaer voor het paleys des Paus, daer zag hy veel -dienaers en hovelingen, ’t was hem wonder aen te zien, hoe den Paus -met zoo groote eerbaerheyd geviert wierd, waer over hy tot zynen geest -zeyde: Och, waerom heeft my den duyvel ook tot geenen Paus gemaekt? D. -Faustus zag ook aldaer zyns gelyke. En mids hy veel van Roomen gehoord -had, zoo is hy door zyne tooverye dry dagen en dry nagten in ’s Paus -paleys onzigtbaer gebleven. En geduerende al dezen tyd niet geeten -nog gedronken. Hy stond alzoo voor den Paus onzigtbaer. Het gebeurde -op eenen tyd als den Paus eten wilde, dat hy een Kruys voor hem -maekte, en zoo dikwils als dat geschiede zoo bezag hem D. Faustus in ’t -aenzigt; hy kwam eens te lachen, dat men hem in de geheele kamer konde -hooren, zomtyds weende hy, en niemand wist wat dat het wezen mogte. -Den Paus maekte zyn volk wys, dat het eene verdoemde ziele was, die om -eenen Aflaet bad, waer over dat hun ook den Paus eene boete opleyde. -D. Faustus lachte daerom, en deze verblindinge behaegde hem zeer -wel. Maer als nu de leste geregten op de tafel kwamen, en D. Faustus -grooten honger had, zoo stak hy zyn handen uyt, terstond vloogen hem de -geregten en de schotelen in zyn hand: en hy verdween alzoo daer mede -met zynen geest op eenen berg, die _Capitolium_ genoemd was, daer hy -die spyze met lust at. Hy zond ook zynen geest terug, om dat hy hem -den besten wyn van des Paus tafel zoude haelen, daer by ook de zilvere -bekers en schaelen. Toen nu den Paus alles gezien had wat hem gerooft -was zoo heeft hy al de klokken den geheelen nagt laeten luyden, ook -missen en gebeden voor de verstorvene zielen laeten doen. Maer D. -Faustus was wel gezegend met den Paus spyze en drank. Men heeft ook het -zilverwerk naer zyne dood by hem gevonden. Als het nu middernagt was en -Faustus hem wel zat gedronken had, zoo is hy wederom met zynen geest -door de logt gevlogen, en tot Milanen in Italiën gekomen, ’t welk hem -een gezonde wooning dogt te wezen: Want daer is geene groote hitte. Ook -is daer schoon versch water, en 7 staende vyvers. Daer zyn ook veele -schoone tempels, en veele schoone gebouwde koninglyke huyzen. Hy had -ook groot behaegen in het geweldig kasteel, en in het gasthuys van O. -L. Vrouwe. Hy bezag ook Florencien, en hy verwonderde hem over alle -die schoone gebouwen, over den schoonen boomgaerd van _S. Maria_: Ook -over de kerke die in ’t kasteel lag, die met schoone omgangen bekleed -was en over eenen marmer-steenen toren, over de poorte waer door men -ingaet, waer in dat de historien des Ouds en Nieuw Testament in ’t -koper gegraveert staen. En al het land daer rondom draegt goeden wyn, -daer woonen ook konstige luyden, en daer geschied veel koophandel. Van -daer voer hy nae Lions in Vrankryk dat tusschen twee bergen ligt, en -met twee rivieren begaefd is, waer in ook eenen tempel is van groote -weirde. Van Lions kwam hy op Keulen, daer in is een kanoniksdye, ’t -welk men de hooge kononiksdye noemt alwaer de dry Koningen (die de -Sterre Christi gezien hebben) begraven liggen. Als D. Faustus zulks -zag, zeyde hy: O gy goede mannen, hoe zyt gy hier gekomen, daer gy -behoorde in Palestinen nae Bethlehem gereyst te hebben? of zyt gy -naer U-L. dood in de zee geworpen geweest, en tot Keulen aen den Rhyn -aengekomen, opgehaeld en begraven geweest? Aldaer is ook S. Ursula met -11,000 maegden. In zonderheyd beviel hem de schoonheyd der vrouwen. -Niet verre van daer ligt de stad Aken, de welke eenen stoel des keyzers -is, daer is eenen geheelen marmer-steenen tempel, die Carolus Magnus -daer heeft laeten bouwen, op dat alle zyne naerkomers de kroone aldaer -zouden ontfangen. Van daer kwam hy in Savoyen tot Geneven, om die stad -te bezien, zy ligt naby Zwitzerland, daer wast ook goeden wyn en daer -is eenen Bisschop. Hy kwam ook tot Strasbourg, D. Faustus kwam te -weten, waerom datze zoo genoemd word, namendlyk door de menigte van -wegen en straeten waer door zy den naem heeft: aldaer is ook een Bisdom. - -Van daer kwam hy tot Bazel in Zwitzerland, daer den Rhyn dweirs door -de stad loopt. Alzoo hy van zynen geest gehoort had zoo zoude de stad -haeren naem van een Basiliscus gekregen hebben, die daer gewoont heeft. -De mueren zyn van tichel-steenen gebouwd, en met diepe vesten vercierd. -Daer is ook veel vrugtbaer land, alwaer vele oude rivieren gezien -worden; daer is een Universiteyt, hy vond daer niet eene schoone kerke, -dan alleen het Carthuyzers-klooster. Van daer kwam hy tot Constance, -daer is eene schoone brugge over den Rhyn: deze zee (zeyde den geest) -is twee duyzend schreden lang en vyftien honderd schreden breed, deze -stad heeft van Constantino den naem gekregen, zeyde den geest. - -Van Constance kwam hy tot Ulm, door deze stad gaet eene riviere, de -welke Blauw genoemd is, zy heeft eene schoone prochie-kerke, S. Maria -genoemd, die in ’t jaer 1377 is begonnen gebouwd te worden, waer in -dat 52 Autaeren zyn, waer ook is een uytnemende schoon Sacrament huys. -Als nu D. Faustus van Ulm weder keeren zoude en voorder wilde, zoo -zeyde zynen geest: Mynheer, ziet toch die stad eens aen, zy heeft dry -graefschappen met redelyk geld gekogt en al haere privilegien daer -by. Als hy nu in de hoogte kwam, zag hy van verre vele landschappen -en steden, onder andere een sterk kasteel, daer belangde hy, ’t was -Wurtsborg, die bisschoppelyke stad in ’t land van Franken, daer -de riviere de Meyn loopt, daer wast goeden wyn en alderlye koorn -in overvloed. In deze stad zyn vele orders, als Minnebroeders, -Benedictinen, Stephanisten, Carthuyzers en duydsche orders, daer zyn -3 Carthuyzer-kerken, zonder de bisschoppelyke kanoniksdye, 4 biddende -orders, het Lieve Vrouwen-klooster, het Gasthuys welk aen de poorte -eene wonderlyke timmeragie heeft. Als D. Faustus de stad overal -bezien had, zoo is hy tot Neurenburg gekomen. Toen zeyde hem den geest -onderwege: Faustus, gy zult weten dat Neurenburg haeren naem heeft -gekregen van Claudius Tyberius Neron, het keyzers teeken hangt in S. -Laurents-kerke, Schaldie ligt daer begraeven in de zelve kerke; tot S. -Laurents hangt den mantel, het zweird, den scepter, den appel en de -kroone van Carolus Magnus. Daer is ook eene schoone vergulde fonteyne -die op de merkt staet, in de welke men zegt bewaert te worden de lancie -die Longinus Christus in de zyde stak, en ook een stuk van ’t H. Kruys. -Deze stad heeft 528 straeten, 4 groote uer-wyzers, 8 poorten, 11 steene -bruggen, 12 bergen, 10 merkten, 13 bad-stoven, 10 kerken waer in men -predikt. In de stad zyn 68 water-molens, 2 groote ring-mueren en diepe -gragten, 180 torens, 4 blokhuyzen, 10 apothekers, 68 wagters, 10 -doctoren in de regten en 14 in de medecynen. En alzoo hy des morgens -vroeg van Neurenburg na Augsburg kwam, zoo vraegde hy zynen geest, waer -van Augsburg zynen naem gekregen had? hier op zeyde den geest Augsburg -heeft verscheyde naemen gehad: want toen zy eerstmael gefondeert was, -wierd zy Vindelica genoemt, en daer naer Zizoria, dan Yzenberg, en ten -laesten van Augusto Octavio is zy Augusta genoemt, en mids Faustus -die te vooren had gezien, zoo is hy die voorby gevaeren, en is alzoo -tot Regensburg gekomen, mids dat Faustus die ook voorby wilde vaeren, -zoo zeyde zynen geest: mynheer Faustus, men heeft deze stad 7 naemen -gegeven, als namentlyk Regensburg, zoo zy nog genoemt word, anders -wordze Tyberia, Quadrata, Hosolis, Reginopolis en Ratisbona genoemt. -Deze stad is zeer sterk bebouwd: de riviere Donauw loopt daer digt by, -in de welke wel 60 rivieren vallen, die zeer schipryk zyn. In ’t jaer -1115 is’er eene konstige brugge gemaekt, desgelyks ook eene kerke, daer -men van roemen kan. Maer D. Faustus is straks voordgevaeren, dan heeft -hy aldaer een diefstuk bedreven, en eenen weird zynen kelder bezogt, -en daer naer is hy terug gekeerd en in Munich in Beyerland gekomen. -Deze stad is schoon om te zien, met breede straeten en groote huyzen. -Van daer is hy gekomen te Saltsburg, ’t welk eene bisschoppelyke stad -is: zy heeft eene schoon omliggende landauwe, als beemden, bosschen en -vyvers. - -Van Saltsburg is hy tot Weenen in Oostenryk gekomen: want hy zag de -stad van verre, en gelyk hem zynen geest berigte, zoo en zoud’er -geen ander stad gevonden konnen worden; zy had haeren naem van eenen -landvoogd Flavio Josepho gekregen: deze stad heeft groote wyde -gragten, de huyzen zyn meest al geschilderd, en boven de keyzerlyke -wooninge, is’er eene hooge schole. Daer worden in ’t afsnyden des -wyns 1200 peirden gebruykt, voords heeft ook deze stad wyde en diepe -kelders, en de straeten met harde steenen gekassyd. Van Weenen reysde -hy voords in de hoogde, en hy zag eene stad dat was Prag, de hoofdstad -van Bohemen zy is groot en in dry deelen gedeyld; namentlyk oud Prag, -nieuw Prag en kleyn Prag: maer zy begrypen in haer de slinker zyde, en -den berg, alwaer het koninglyk hof is, ook S. Vyt, de kanoniksdye. Oud -Prag ligt op eenen effen grond, met groote en diepe vesten verciert, -uyt deze komt men in de kleyne stad Prag. De nieuwe stad is van de -oude met eenen diepen gragt afgescheyden en met sterke mueren gemaekt, -alwaer het collegie van de hooge schole is. D. Faustus trok in den -middernagt op, ziende een ander stad, en als hy ’t nauw bezag, zoo was -het Craconie de hoofdstad van Polen, daer eene schoone hooge schole -is, en zy heeft van eenen hertog van Polen genoemt Craco haeren naem -gekregen. Deze stad heeft groote hooge vesten, zy heeft poorten, en -vele schoone gods huyzen: het land rondom heeft hooge steen-klippen -en bergen op de welke D. Faustus hem heeft laeten nederzinken van -waer hy nederwaerds is gekomen om in de stad te zien, zoo dat hy -daer niet in is geweest, maer heeft-ze onzigtbaer rondom gevaeren. En -als hy boven op dezen berg eenige dagen gerust had, zoo begaf hy hem -wederom op de reyze nae den oosten, en zeyde nog in vele koningryken, -steden en landschappen te gaen: en wandelde over zee, duerde zommige -dagen, en kwam alzoo in Thraciën in Griekenland tot Constantinopelen -’t welk den turk nu Tenkros noemt daer den turkschen keyzer zyn hof -houd. En hem weder voeren veel avontueren, waer van hier zommige volgen -zullen. Constantinopelen heeft zynen naem van den grooten keyzer -Constantino: Deze stad heeft vele torens en is met vele heerlyke -timmeragien verciert, zoo dat men de zelve wel nieuw Roomen mag -noemen, nevens welke stad de zee gelegen is. Zy heeft 2 poorten en 3 -koninglyke huyzen. D. Faustus bezag eenige dagen den turkschen keyzers -magt, zyn geweld, zyne pragt en zyne hofhoudinge. Op eenen avond als -den turkschen keyzer bezig was met eten, maekte hem D. Faustus een -guychelspel, want in de groote zaele zag men groote vuerstroomen, zoo -dat een igelyk toeliep, om het vuer te blusschen en terstond daer naer -begon het te donderen en te bliksemen. Hy betooverde ook den turkschen -keyzer zoo zeer, dat hy niet opstaen, nog weg-gedraegen konde worden. -Met dit zoo wierd het in de zaele zoo klaer als of de zonne daer in -geschenen had. En D. Faustus trad voor den keyzer in een pauzelyk -habyt, en sprak: zyt gegroet, heer keyzer, gy die zoo weirdig zyt, dat -ik uwen Mahomet, voor u alhier verschyne? Dit gezeyd hebbende, zoo -verdween hy. Den keyzer viel naer dezen neder op zyn kniën, en riep -zynen Mahomet aen, lofde en prysde hem, dat hy hem zoo had vernederd -voor hem te verschynen. Des anderdags ’s morgens, voer D. Faustus in ’t -kasteel des keyzers, alwaer zyne wyven waeren, waer in niemand dorst -komen, dan gelubde dienaers die op deze vrouwen agt namen. Dit kasteel -betooverde hy met zulken dikken nevel, dat men daer niet zien konde. -D. Faustus en zynen geest veranderde hun ook in de gedaente van den -propheet Mahomet, en hy bleef zes dagen in dit kasteel, en den nevel -duerde ook zes dagen, en den turk belaste zyn volk datze dezen tyd -alderlye kerkelyke ceremonien gebruyken zoude. D. Faustus at, dronk en -had goeden moed en alderleyen wellust. En naer dat hy dit alles had -volbragt, vloog hy in zyn pauzelyk habyt in de hoogte, dat het al de -weireld zien konde. Als nu D. Faustus wederom weg was, en den nevel -gedaen was, heeft hem den turk in ’t hof laeten vinden, en zyne vrouwen -tot hem geroepen, en vraegde wat dat ’t geweest had? dat het kasteel -zoo lang met eenen nevel bedekt was? zy verklaerden hem, dat het den -god Mahomet was, en hoe dat hy by nagt die en die tot hem geroepen had, -de zelve beslaepen en gezeyd had, dat uyt zyn zaed groote volkeren, en -vele strydbaere helden spruyten zoude. - -D. Faustus keerde hem nae den noorden, in de hoofdstad Alkayr, die -voortyds Memphis of Chayrum plagt genoemt te worden, in de welke den -Egyptischen soudaen zyn hof houd, daer verdeyld hem den grooten stroom -van de geheele weireld, als de zonne in den Krift gaet, besproeyt -ende overloopt het gansch land van Egypten, daer naer keert hy weder -naer den oosten en den westen, alwaer het niet regent, in de stad -Offen, welke is geweest de koninglyke stad van Hongariën, dat is een -vrugtbaere stad; daer is een water, als men daer yzer in werpt word -het koper, en daer zyn zommige plaetsen daer goud, zilver en alderlye -metaelen gevonden worden: deze stad noemen de Hongersche Staxis, ’t -welk in ’t duytsch Offen te zeggen is, ’t is een groote sterkte, met -een geweldig kasteel vercierd. Van daer kwam hy op Meydenburg, en op -Lubeck in Saxen. Meydenburg is eenen bisschoppelyken stoel, aldaer -zynde een van die zes kruyken, daer _Christus_ van water wyn maekte. -Lubeck is ook een bisdom in Saxen. Van daer kwam hy tot Erfurt, daer -eene Universiteyt is, van Erfurt wederom tot Wurtenberg, een jaer en -half uyt geweest hebbende. - - -_Van het Paradys._ - -Als nu D. Faustus in Egypten was, daer hy de stad Alkayr bezag, en -in de hoogte over vele landen en koningryken reysde, als Engeland, -Spagnien, Vrankryk, Denemerken, Polen, Zweden, Indiën, Africa, -Persiën, enz. Is hy ook in Moorenland gekomen alwaer hy altyd op hooge -bergen, steen-klippen en eylanden geland en gerust heeft, hy was ook -van zin Britagnien te bezien daer vele stroomen en warme fonteynen -zyn, ook de Orchades eylanden der groote zee, die agter Britagnien -liggen, die 23 in ’t getal zyn, waer van 10 woest liggen en 13 bewoont -worden. Cankasis tusschen Indiën en Seythim, is het hoogste eyland -met klippen en tuynen waer van dat D. Faustus vele landen en verre -over de zee gezien heeft, aldaer zyn zoo vele peperboomen als by ons -genever-boomen. Candiën een eyland, ligt in ’t midden der Candische -zee, onder Griekenland; van daer komt de Malvezyn, dit eyland is vol -geyten, en daer genereren geene schaedelyke dieren, nogte slangen, -wolven, vossen: dan alleen groote en fenynige spinnen. Deze en andere -eylanden meer, welke hem zynen geest Mephostophiles verhaelde en -gewezen heeft, heeft hy al te samen bezien. En dat ik op myn propost -kome, is dit de oorzaeke geweest dat D. Faustus hem op zulke hoogte -begeven heeft, niet om dat hy daer eenig deel der zee en landschappen -overzien heeft. Maer hy meynde mids dat’er zommige hooge eylanden met -haere duynen zoo hoog zyn, dat hy eyndelyk het Paradys zoude te zien -komen, want hy had zynen geest daerom niet aengesproken nog niet durven -aenspreken, bezonderlyk in ’t eyland van Canasis, ’t welk met zyne -hoogte en met zyne duynen al de andere te boven gaet, hy meynde dat hem -niet zoude ontbreken, of hy zoude van daer het Paradys gezien hebben. -Op deze duynen, kan men klaerlyk Indiën en Scyriën zien, en naer het -oosten toe, zag hy van de hoogte in de zuyd-linie eene klaerte, gelyk -als een klaere zonne, en eenen vuer-stroom als eenen rook opgaen van de -aerde tot in den Hemel: Hy zag ook in ’t dal en op ’t land vier groote -wateren uyt de aerde springen, het een naer Indiën toe, het ander naer -Egypten, het derde naer Armeniën en het vierde loopt ook derwaerds. En -van ’t gene dat hy gezien had, zoude hy geirn den oorsprong geweten -hebben, waerom hy voornam zynen geest daer naer te vraegen, gelyk hy -dede, doch met groote verschriktheyd, en vraegde alzoo zynen geest wat -zulks was geweest? den geest gaf hem goede antwoorde, en zeyde: het -was ’t Paradys, dat naer het oosten toe lag, ’t welk eenen hof is die -God daer geplant heeft met alle lustige dingen. Deze vuerige stroomen -waeren de mueren, waer mede den lusthof omringeld is en bewaerd word, -maer daer, zeyde hy: ziet gy een klaer licht, dat is het vuerig zweird, -waer mede den Engel dit hof bewaerd, en ’t is nog zoo verre van hier, -als gy alreede met my gereysd hebt; gy hebt zulks in de hoogte beter -konnen zien, maer gy hebt’er niet opgelet. Het water dat hun in vieren -deylde, dat zyn de wateren van de fonteyne die te midden in ’t Paradys -staen, en daer uyt springen de Ganges of Fyson, Githon, Nilus, Typris -en Euphrates, en nu ziet gy dat hy onder Libra en Aries ligt en tot aen -den Hemel reykt. En op deze vuerige mueren is den engel Cherubin met -den vlammenden zweirde, om alle deze dingen te bewaeren. Maer gy nog -ik, nog geen mensch kan daer komen. - - -_Van de Sterren._ - -Daer was eenen hoog-beroemden Doctor N. V. W. tot Halverstad, die D. -Faustus te gast bad, en aleer de maeltyd gereed was, zag hy een wyl -te venster uyt nae den Hemel, den welken toen ter tyd (gelyk het in -den herfst was) vol sterren stond. Dezen voorzeyden Doctor was eenen -Medicus en Astrologus. En mids hy D. Faustus inzonderheyd daerom te -gast gebeden had om dat hy van den loop der sterren ied bezonders zoude -mogen leeren, zoo zeyde hy hem, ziende nae den Hemel toe, en zommige -sterren ziende nederwaerds vallen, vraegde hy aen D. Faustus, hoe zulks -geschiede? Waer op hy antwoorde: Mynheer en lieven broeder, gy weet -zonder twyffel, dat de kleynste sterre des Hemels, die ons hier zoo -groot als een keirs-licht schynt te wezen, zoo groot is als een geheel -hertogdom. Alzoo is ’t ook zeker gelyk ik ook wel gezien heb, dat de -wyde en breede des hemels grooter is dan 12 ardsbisdommen. En gelyk aen -den Hemel geen eynde te zien is, zoo moet men bekennen dat dit geheel -land ruym zoo groot als eene stad is, en ook wel zoo groot als den -cirkel des Roomsch Ryks, ja ook zoo groot als geheel Turkyen. En onder -de planeten zyn zommige zoo groot als de geheele weireld. - - -_Eene vraege van de gelegendheyd der geesten._ - -Nu bekenne ik, mynen lieven Faustus, dat zulks waer is als gy zegt, -maer hoe is ’t toch met de gelegendheyd der geesten? vermids men zeyde, -dat zy niet alleen by nagt maer ook in den dag de menschen plaegen? -hier op antwoorde D. Faustus, mids dat de geesten aen de zonne niet -onderworpen zyn, zoo woonen en wandelen zy onder de wolken, en hoe -klaerder de zonne schynt, hoe hooger de geesten hun wooning hebben en -zoeken, want het ligt en den schyn der zonne is hun van God verboden -en misgunt. Maer des te beter wanneer ’t geheel duyster is, zoo woonen -zy onder ons menschen: want of schoon de zonne niet schynt, zoo maekt -zy nogtans door haeren glans den eersten hemel zoo klaer al of ’t dag -waer, waer door wy in den middernagt, of schoon de zonne niet schynt, -den Hemel konnen kennen waer uyt volgt, dat de geesten, mids zy het -schynsel der zonne die in de hoogte klimt, niet verdraegen nog lyden -konnen, waerom dat zy hun naerder tot ons op de aerde begeven, by ons -menschen woonen, de zelve met zwaere droomen, schreyen en verscheynen -in schrikkelyke gedaente, ons behangsten en vervaeren. Want als wy -’s nagts in ’t duyster wandelen zoo komen ons veel grouwelen aen, en -krygen by nagt vele fantasien, de welke wy by dat niet krygen. Ook zoo -komen wy in onzen slaep te verschrikken, meynende dat wy eenen geest -zien, die nae ons grypt. Dit geschied ons al te samen daerom, mids ons -de geesten nae by zyn, en ons met alderleye spookerye en verblindinge -plaegen. - - -_Eene andere vraege van de Sterren die op de Aerde vallen._ - -Zoo veel nu de werkinge der sterren aengaet, en hoe dat zy verligt -zyn en nederwaerds op de aerde vallen, dat is niet nieuws, want zulks -gebeurd alle nagten. Als’er nu vonken en vlammen gezien worden, die uyt -de sterren vallen, dat zyn geene sterren die vallen, maer het dunkt -ons alzoo, ja men ziet dikwils eenen grooten vuer-stroom ter aerde -nederdaelen, maer dat zyn geene vallende sterren, zoo wy meynen, want -of ’t een vliegende vuer grooter is dan het ander, zulks komt alleen -voord, om dat de eene sterre zonder Gods eygen wil van den Hemel valt, -dan om land en luyden te straffen. Alsdan brengen zulke sterren de -wolken met zig, waer uyt groote hitte volgt, en verdervinge van land en -luyden. - - -_Van den Donder._ - -Tot Wurtenberg verhief hem eens in augustus een groot onweder, dat -het zeer donderde en bliksemde. En alzoo D. Faustus met meer andere -Medecyns op de merkt stond zoo vraegde men hem de oorzaeke daer van? -tot welke hy antwoorde: Geschied zulks niet ten allen tyde als’er eenig -onweder voor handen is, dat het altyd te vooren windig is. Maer als ’t -nu lang getempeest en geonwedert heeft, slag-regens volgen, ’t welk -veroorzaekt dat de vier winden des Hemels te samen stooten, waer door -alle de wolken te samen gedreven worden, of daer de wolken henen komen, -zy grooten regen maeken. - -En als hem het onweder begint te verheffen, zoo mengelen haer de -geesten daer onder, en vegten met de vier hoeken des hemels, waer -uyt den Hemel zulken slag verwekt, die wy den donder noemen. Als nu -den wind zoo groot is, zoo kan den donder nergens voords, en word -opgehouden, of hy word geweldig voordgedreven, alsdan zal men neirstig -agt nemen, op welk eynde hem den wind verheft, want van daer komt het -onweder, zoo dat het onweder altyd meer uyt het zuyden komt als uyt ’t -westen, noord of oost. - - - - -HET DERDE DEEL. - -_Van D. Faustus avanturen; wat hy met zyne Nigromantie in groote -potentaten hoven gedaen heeft, als ook van zyn jammerlyk, schrikkelyk -eynde en afscheyd._ - - -_Historie van D. Faustus en keyzer Karel den vyfden._ - -Keyzer Karel den V. was met zyn geheel hofgezin tot Ynsbroek gekomen, -waer hem D. Faustus ook liet vinden, alwaer hy van verscheyde vry -heeren en edelluyden, die hem wel kende en die door zynen raed van -verscheyde ziektens en passien genezen waeren, in ’t hof te gast genood -was, het welk keyzer Karel hoorende, vraegde wie hy was. Waer op hem -geantwoord wierd dat D. Faustus was, waer op den keyzer zweeg tot naer -den eten. Daer naer voorderde den keyzer D. Faustus tot hem in zyn -kabinet, en hield hem voor dat hy had gehoord, dat hy in de zwarte -konste zeer wel ervaeren was, en een familieren geest hadde, waerom -zyne begeirte was, dat hy hem eene proeve daer van zoude doen zien, en -niet zou aengegrepen worden, hem dit belovende op zyne kroon. Waer op -D. Faustus zyne keyzerlyke Majesteyt in alderonderdanigheyd aenbood. -Nu hoort eens wat ik in myn leger hebbe staen denken; dat voor my -myne voor-ouders tot zoo groote genade en hoog gezag gekomen zyn, in -zonderheyd hoe Alexander den Grooten een cieraed en ligt aller keyzers -geweest is, gelyk in de historien te lezen is, zoo grooten rykdom, -koningryken en landschappen onder hem gebragt heeft, ’t welk my en myne -nakomelingen zeer zwaer vallen zoude, daerom is myn begeire dat gy my -toch eens den voorzeyden Alexander en zyns huysvrouwens gedaente en -wezen gelyk zy in hun leven geweest zyn, voor my laeten komen, op dat -ik daer uyt mag verstaen, dat gy eenen wel ervaeren meester in uwe -konsten zyt? Aldergenadigsten heer, zeyde Faustus, ik ben bereyd en -goedwillig uwe keyzerlyke Majesteyt genadige begeirten, van Alexander -Magni en zyns huysvrouwens gedaente en wezen na myn vermogen voor te -stellen en te presenteren zoo veel ik van mynen geest vermag. En al is -’t zaeken, dat de zelve alhier zigtbaerlyk verschynen, zoo zal nogtans -uwe keyzerlyke Majesteyt weten, dat hun stervelyk lichaem niet van de -dood zyn opgestaen, of alhier tegenwoordig zyn konnen, want zulks waer -t’eenemael onmogelyk. Naer de zeer oude geesten, die Alexandrum en zyne -huysvrouwe gezien hebben, die konnen zulke gedaente aennemen en hun -daer in veranderen, de welke ik uwe Majesteyt Alexander wil laeten zien. - -Waer op D. Faustus uyt den keyzers kamer gegaen is, om hem met zynen -geest te bespreken. Dit gedaen hebbende ging hy wederom in de kamer -des keyzers en hy gaf zyne Majesteyt te kennen, hoe dat hy hem daer -in zoude gelieven, maer met zulke conditie, dat uwe Majesteyt hem -niet zal vraegen nog spreken, ’t welk den keyzer hem alzoo belofde. -D. Faustus dede de deure open, en straks kwam Alexander de kamer in, -en dat in zulke gedaente en wezen als hy in zyn leven geweest is: -namendlyk een wel gezet en dik man, met een rooden baerd, roode kaeken -en met een stuer aenzigt, al of hy Basiliscus oogen gehad hadde. Hy -trad binnen in een gansch volkomen harnas nae keyzer Karel V. toe; en -hy neygde voor hem met een groote reverentie, den keyzer wilde ook -opstaen en hem ontfangen, maer D. Faustus wilde zulks niet toelaeten. -Straks daer naer alzoo Alexander hem omkeerde en nae de deure ging, zoo -kwam zyne huysvrouwe de kamer in, die dede den keyzer ook reverentie, -zy was gekleed in blauw fluweel, met vele schoone baggen en met -peirlen vercierd, zy was ook uytnemende schoon, met roode kaeken, als -melk en bloed: zy was langagtig, en had een rood aenzigt. Dit aldus -geschiedende, dagt den keyzer, nu heb ik twee persoonen gezien daer -ik overlang de begeirte toe had, en ’t is anders niet mogelyk of den -geest moet hem in zulke gedaente verandert hebben, zonder my daer in te -bedriegen, gelyk eene vrouwe den propheet Samuël verwekte. - -En op dat den keyzer zulks te zekerder zoude zyn, dogt hy by zig -zelven: ik heb dikwils gehoort, dat zy agter in den nek een wratte -gehad heeft, daerom hy naer haer toe trad om’er naer te zien, en hy -vond’er ook een wrad, want hy bleef stok stil staen, en daer naer -verdween zy, dus wierd den keyzer zyne begeirte volbragt. - - -_D. Faustus toovert eenen Ridder hert-hoorens op zyn hoofd._ - -Als nu D. Faustus (gelyk ’t gezeyd is) den keyzer zyne begeirten -volbragt had, zoo heeft hy ’s avonds, alzoo het volk nae het hof ter -tafel ging, op eene lene gelegen om het volk te zien in en uytgaen. Hy -zag tegen hem over, in ’t huys des ridders, dat’er eenen lag en sliep -onder eene venster (want het was den zelven dag zeer heet) maer ik -wil den persoon niet noemen, al is ’t zaeke dat hy nu dood is, mids -dat het een geboren vry-heer was, en al gebeurde hem zulke avonture -tot eenen spot, zoo hielp nogtans zynen heer zeer neirstelyk daer in -en betooverde hem alzoo hert-hoorens op zyn hoofd, toen hy nu wakker -wierd, en zyn hoofd onder de venster bukkende, wierd hy de boeverye -gewaer, en niemand was meer verschrikt dan hy, want de vensters waeren -gesloten, zoo dat hy met zyne hoorens, agter overwaerts konde, ’t welk -den keyzer vernemende, daerom lachte, en had daer in groote genugten. -Deze genugten hebben veel hovelingen gezien, die aldaer te samen -sliepen, waer van zommige met hem spotteden, en andere groot medelyden -hadden tot dat ten lesten D. Faustus hem die tooverye afnam en weg -ging. - - -_Hoe dat den voorzeyden Ridder over D. Faustus meynde te wreken._ - -Doctor Faustus nam wederom zyn afscheyd uyt het Hof, naer dat hem alle -eere van alle man bewezen was. Als hy ontrent eene myle en half gereyst -had, zoo zag hy van verre 7 peirden staen in eenen bosch, en het was -den ridder, die hy de hert-hoorens op zyn hoofd getooverd had, welke -zoo haest als zy Faustus kenden, zetten zy te samen den hane op, en -reeden op Faustus toe, hy dit ziende, reed in een kleyn boschken, en -hy kwam daer straks weder uyt op hunlieden toe gereden, en zy zagen -geheel ’t boschken vol gewapende ruyters staen, die gereed stonden op -hunlieden aen te vallen, maer zy de zelve niet verwagtende, gaven hunne -peirden de spooren en lieten hunnen rug zien, hoewel dat hun het loopen -niet konde baeten, want zy wierden al-te-samen straks omringeld, en -baden D. Faustus om genade. - -D. Faustus liet hun gaen, en hy betooverde de zelve, dat zy al-te-samen -geyten-hoorens op hun hoofd eene geheele maend lang draegen moesten, en -de peirden koey-hoorens, de welke zy alzoo tot voor eene straffe lyden -moesten en hy wierd alzoo den ridder magtig, met betooverde ruyters. - - -_Hoe D. Faustus eenen boer, zynen geheelen wagen met hoy en met peirden -in zyn lyf slokt._ - -Hy kwam eens in de stad Gotha, alwaer hy wat te doen had. Alzoo het -in Juny was, en men overal hoy invoerde, zoo is hy met eenige zyn’er -bekende gaen wandelen regt tegen den avond als hy wel beschonken -was. En als hy nu met zyn gezelschap voor de poorte kwam, langs de -stads-vesten wandelende, zoo kwam hem in ’t gemoed eenen wagen met -hoy, en D. Faustus ging in den voet-weg, waer door hem den boer moest -aenspreken en zeggen: Dat hy aen d’eene zyde gaen zoude? D. Faustus, -die van deég beschonken was, gaf hem voor antwoorde? Nu zal ik zien, -of gy my, of ik u zal moeten wyken. Hebt gy boer wel oyt gezien dat -eenen dronken man eenen hoy-wagen heeft moeten wyken? den boer zey ba, -en gaepte als den snoek, als hy deze woorden hoorde, wierd hy geheel -toornig en gaf Faustus veel spytige woorden; op de welke Faustus -wederom antwoorde: Hoe zoo gy boer? wilde nog tegen my trotseéren; -en maekt geene woorden, of ik ete uwen wagen met hoy en peirden in -myn lyf. Daer op antwoorde den boer, hoe dat, en eét mynen drek ook -daer by? waer op D. Faustus hem alzoo verblinde, dat hem anders niet -dogte dan hy eenen mond zoo groot als eene poorte had, waer mede -hy ten eersten de peirden, en daer naer den hoy-wagen inslokte en -verslinde, waer door den boer zeer verschrikte en liep terstond nae den -Burgemeester toe, den welken hy voor de waerheyd klaegde, al het gene -dat hem gebeurd was. Den Burgemeester liep met hem en verlangde zulks -te zien. Als zy nu voor de poorte kwamen, vonden zy den boers wagen -en peirden daer staen, gelyk het behoorde en Faustus had hem waerlyk -verblind. - - -_Van dry treffelyke Graeven, die D. Faustus op hun begeiren door de -logt voerde tot Munchen in Beyerland, op de bruyloft van den zoon des -Hertogs om die te bezien._ - -Daer waeren 3 treffelyke graeven, die ik niet noemen wil, en die -toen ter tyd tot Wurtenberg studeerden. Deze kwamen by malkanderen, -en sprekende van de groote pragt die op de bruyloft van den zoon des -vorst van Beyeren wezen zoude. Zy wenschten om slegts een half uer daer -te mogen wezen, om te bezien, hoe dat alles aldaer in gevangenisse -gesloten was, en met wagters bewaerd, de welke gevraegt wierden, wat -dat’er voor een gezigt geweest was? en wie dat de andere dry waeren, -die alzoo in eenen oogenblik verdween? den Graef dogt, zoo verre als ik -hun verraede, zoo zal ’t een kwaed eynde nemen, daerom gaf hy niemand -antwoord, zoo dat’er dien dag niet anders uytgeregt was. Maer daer -wierd besloten dat men hem ’s anderdags pynelyk ondervraegen, en tot -klappen brengen zoude. Den Graef twyffelende of hy van D. Faustus den -zelven dag zoude mogen verlost wezen, vreesde zeer, dat hy door de pyne -zoude tot het spreken gedwongen worden: maer zyne neven rusten niet, -voor dat hem D. Faustus verlost had, want Faustus was by hem eer dat -het dag was, die de wagters betooverde, zoo datze in eenen diepen slaep -vielen, en hy dede voords door zyne konste alle de sloten en deuren -open, zoo dat hy den voorzeyden Graef ter goeder tyd tot Wurtenberg -bragt, alwaer D. Faustus wel beloont wierd. - - -_Hoe dat D. Faustus geld van eenen jode ontleende, en hem zynen voet te -pande gaf, den welken hy zelve in des jods by-wezen afzaegde._ - -Men plagt te zeggen: dat eenen tooveraer op een jaer niet eenen halven -stuyver ryker word gelyk D. Faustus ook wedervaeren is: want de belofte -van zynen geest was wel in ’t eerste contracteeren zeer groot, maer het -waeren meest al logenen, gelyk ook den duyvel een geest der logenen -is. Hy hield D. Faustus voor, hoe dat hy door hem begaeft was, waer -door hy moeste toezien aen rykdommen te geraeken, want het geld zoude -of kan hem zelfs niet naerloopen, daer toe zoo waeren zyne jaeren ook -niet uyt, want hy had nog maer vier jaeren aen hem verbonden geweest, -in de welke dat hy geld nogte goed van doen had. Ook dat hy eten en -drinken door zyne konst bekomen konde uyt alle potentaten hoven, gelyk -hier vooren verhaeld is, en D. Faustus zelf bekende en den geest daer -in gelyk geven moest, want hy dogt zelfs, dat hy veel van hem geleerd -had. Als hy nu alzoo met den geest gedisputeerd had, zoo is hy met -goede gezellen gaen bankettéren. En gelyk hy nu geen geld had, zoo is -hy verpligt geweest om van eenen jode geld te bekomen, waer toe hy -practiseerde, en kreeg van eenen jode 60 daelders voor den tyd van -eene maend. En als nu den tyd om was, en den jode zyn geld met intrest -wilde wederom hebben, en D. Faustus niet minder dogte hem te betaelen, -zoo komt den jode tot zynen huyze, en begeirde zyn geld. D. Faustus -zeyde tot hem: jode, ik heb geen geld, nog ik wete daer toe geenen -raed, maer om dat gy uwe betaelinge zoud verzekerd wezen, zoo zal ik -my eenen arm of been afsnyden en het zelve tot eenen onderpand laeten, -doch altyd op die conditie, dat wanneer ik te gelde komen kan, dat gy -my alsdan myn been zult wederom geven, den jode die anderzins eenen -christenen vyand is, peysde by zig zelve, dit moet eenen wonderlyken -geest wezen, dat hy zyne leden voor geld te pand zetten wilt, en was’er -mede te vrede. D. Faustus nam eene zaege en zaegde daer mede zynen -voet af, die hy aen den jode gaf (maer ’t was eene verblindinge want -hy wist raed, om hem zelf den voet wederom aen te zetten.) Den jode -was met dit contract zeer wel te vrede en droeg het met hem. Als nu -den jode het been aenveirde, zoo dogt hy by zig zelven, wat mag my dit -schelms been helpen, draege ik het met my zoo zal ’t stinkende worden, -en het zal dan niet mogelyk wezen wederom daer aen te heelen, nogtans -zoo is ’t een hoogen pand, wat konde hy my meer geven. Met zulke en -diergelyke gedagten, gelyk den jode zelf daer naer bekend heeft, gaet -hy met het been over eene brugge, en smyt het in ’t water. En gelyk -D. Faustus zulks wel wist zoo schikte hy dry dagen daer naer tot den -jode, hem aenzeggende, dat hy hem wilde betaelen? den jode kwam by hem. -D. Faustus vraegde hem, waer dat den pand was? Waer op hy antwoorde: -waer zoude den pand zyn, ik hebbe het in ’t water gesmeten, mids dat -het nergens toe nut was? D. Faustus dit hoorende, wilde promptelyk zyn -been terug hebben ofte den jode zoude zien wat hy daerom doen zoude. -Den jode wist hem niet te contenteeren, maer moest hem de 60 daelders -laeten en Faustus had zyn been nog. - - -_D. Faustus bedriegt eenen peirde-tuysscher._ - -Van gelyken dede hy eenen peirde-tuysscher op eene jaer merkt, want hy -maekte voor hem zelve een schoon peird, met het welk hy op eene jaer -merkt reysde, die men Hersseringen noemt, tot het welk hy aldaer vele -kooplieden kreeg, en ten laesten liet hy ’t voor 40 guldens. Hy zeyde -den peirde-tuysscher van te vooren dat hy daer mede zoo haest niet te -water ryden zoude. Den peirde-tuysscher willende zien wat hy daer door -meynde, zoo reysde hy daer mede te water, en daer komende, verdween het -peird en hy zat op eenen stroyen zadel, waer door hy meynde te zullen -verdrinken. Den peirde-tuysscher nog wel wetende waer dat zynen koopman -ter herberge lag, liep wel toornig derwaerds, en hy vond D. Faustus nog -in zyn bedde al slaepende, en styf ronkende, den peirde-tuysscher nam -hem by zynen voet en wilde hem uyt het bedde trekken; dus hy trok hem -het been uyt zynen aers, waer in den peirde-tuysscher zeer verschrikte, -dat hy zwymende ter aerde viel: waer op D. Faustus moord riep. Den -peirde-tuysscher behangst, zet hem op den loop en liep ter kamer uyt, -en hy wist anders niet, of hy had hem het been uyt zyn lyf getrokken. -Alzoo kwam Faustus wederom aen geld. - - -_Hoe D. Faustus wederom een voer hoy in zyn lyf at._ - -Doctor Faustus kwam in eene stad genaemd Zwicken, alwaer hem vele -Magistraeten vergezelschapten. Als hy nu naer den eten ging wandelen, -zoo kwam hem eenen boer tegen met eenen hoy wagen, die hy aensprak en -vraegde, wat hy hem zoude moeten geven, om zoo veel hoy te mogen eten -als hy konde, en zy bespraeken, dat hy voor eenen halven stuyver zoo -veel hoy eten zoude als hy wilde, want den boer die meynde dat hy hier -mede maer en spotte. D. Faustus begon zoo gulzig te eten, dat alle de -toezienders hertelyk lagchen moesten. Hy verblinde alzoo den boer, waer -over hy wel benouwd wierd, want hy had alreede het voer hoy half in zyn -lyf geeten, waer over den boer rouw-koop begonst te krygen, en vraegde -hem wat hy zoude willen hebben, dat hy hem d’ander helft liet. Hy gaf -D. Faustus nog een stuk geld en reed met de reste van ’t hoy weg. En -als hy nu t’huys kwam, zoo vond hy nog al zyn hoy. - - -_Van eenen twist die tusschen twaelf Studenten was._ - -Tot Wurtenberg voor zyn huys kwam eenen twist met zeven Studenten -tegen vyf, ’t welk D. Faustus dogte ongelyk te wezen waer over hy -hun al-te-samen het gezigt kwam te verblinden, zoo datze malkanderen -niet meer konde zien, waer over datze malkanderen toornig, en verblind -wezende, onder elkanderen sloegen, waerom alle toezienders wel moesten -lagchen. En men moest-ze al-te-samen elk naer hun huys leyden, en zoo -haest elk in zyn huys kwam zoo wierden zy wederom ziende. - - -_Een avantuere met eenen dronken Boer._ - -Doctor Faustus drinkende in een huys daer zeer veel boeren zaeten en -dronken, en zoo veel wyn in ’t lyf hadden, dat zy anders niet deden -dan zingen en springen en malkanderen niet verstaen konden, D. Faustus -zeyde tot den genen die hem gebeden had, slaet gaede, ik zal hem wel -haest den mond gestopt hebben, en al dit getier verkeeren. En alzoo -nu de boeren hoe langer hoe meer al grooter geschreeuw maekten, zoo -betooverde hy de zelve, dat alle de boeren op het alderwydste met den -mond bleeven open staen, zonder den zelven te konnen toedoen, zoo dat -het geheel stille wierd, en den eenen boer op den anderen bleef zien, -zonder te weten wat hun-lieden geschied was. En zy begonden d’eene -voor en d’andere naer te scheyden. Maer zoo haest als zy buyten huyze -waeren, zoo had elk zyne spraeke wederom, waer over datze ook wel blyde -waeren en elk naer zyn huys toeliep. - - -_Hoe D. Faustus verkoopt vyf Verkens voor zes guldens ider._ - -Doctor Faustus maekt hem te hebben vyf gemeste verkens, de welke hy -verkogt voor zes guldens ider. Doch op besprek, dat den genen die de -zelve kogt, door geen water zoude dryven. D. Faustus trok wederom -nae huys, en alzoo nu die voorzeyde verkens hun in ’t slyk gewenteld -hadden, zoo dreefze den verkens-dryver in een water alwaer zy straks -verdweenen, en in vyf stroy banden veranderden, waer over den kooper -de schaede lyden moest, want hy konde niet bedenken, hoe dat al zulks -mogte geschied zyn, of wie dat hem die verkens verkogt had. - - -_Wat D. Faustus voor een avantuere aen de vorsten van Anhalts-Hof -bedreven heeft._ - -Doctor Faustus kwam eens in ’t hof van den vorst van Anhalt in january, -den welken hem alle gunste bewees. Hy merkte, aen de tafel zittende, -dat de vorstinne bevrugt was. En als men nu de tafel opnam en het -banket opdiende, zoo zeyde D. Faustus tot de hertoginne: Genadige -vrouwe, ik heb altyd gehoort dat de bevrugte vrouwen vremde lusten -krygen? ik bidde U-L. en wilt my niet verzwygen, waer toe dat gy zoude -mogen lust hebben? waer op zy hem antwoorde: heer Doctor, ik zal u -voorwaer niet verzwygen, te weten: zoo het in den voorwinter waere, -zoo zoude ik wenschen dat ik mynen buyk vol druyven en ander fruyt -eten mogt? waer op Faustus zeyde: ik wil U-L. wel ligtelyk daer in -voldoen, en ik wil maeken dat U-L. in een half ure daer van zoo veel -zal hebben, als gy zoud konnen wenschen. - -Met dit zoo nam hy twee zilvere schotels, de welke hy uyt de venster -zette. En als ’t nu tyd was, zoo greep hy die in de hand, en nam de -schotelen wederom tot hem, de eene was eene schotel met witte en blauwe -druyven, de andere was eene vremde soorte van appelen en peiren, die -hy de vorstinne voorzette, en zeyde: U-L. zal haer niet schroomen daer -van te eten, want zy komen uyt vremde landen, alwaer nu den zomer te -eyndigen komt. En de vorstinne at van die fruyten met grooten lust en -met grooter verwonderinge. Den vorst konde niet laeten te vraegen, hoe -dat zulks zyn kon? waer op Faustus antwoorde: Genadigen heer, U-L. zal -weten, dat het jaer in twee cirkels der weireld verdeyld is, want als -’t hier winter is, zoo is het op een ander plaetse zomer, mids den -Hemel rond is en de zonne nu ten alderhoogsten geklomen is, waer over -wy nu korte dagen en den winter alhier hebben: maer in ’t oosten en in -’t westen, gelyk in Zaba, alwaer zy nu den zomer hebben, en tweemael -vrugten op een jaer. Ook zoo is ’t by ons nagt, als ’t aldaer dag -is, want de zonne is alsdan onder de aerde gegaen gelyk by voorbeeld: -de zee loopt hooger als de weireld staet, en wanneer de zelve den -alderhoogsten niet gehoorzaem waere, zoo zoude de zee de weireld in -eenen oogenblik verderven. Op dusdanigen voet, genadige heeren, heb ik -mynen geest daer henen gezonden, den welken eenen snellen vliegenden -geest is, en hem in eenen oogenblik in al zulke gedaente veranderen kan -gelyk hy wilt, die heeft ons alhier de druyven en het fruyt gebragt. -Den hertog hoorde deze dingen met verwondering aen. - - -_Van een ander avantuere, die D. Faustus dezen Hertog te gevalle gedaen -heeft, toen hy een heerlyk kasteel op eene hoogte getimmert heeft._ - -Aleer D. Faustus zyn afscheyd nam, zoo bad hy den hertog, dat hy -toch eens zoude willen met hem voor de poorte gaen, alwaer hy hem -een kasteel zoude laeten zien, ’t welk hy dezen nagt op zyn gebied -gebouwt had, waer over hem den vorst zeer verwonderde, en ging met D. -Faustus en de hertoginne daer naer toe, en meer andere vrouw-luyden -en jonkers. Als zy buyten de poorte kwamen, zoo zagen zy op eenen -berg die men noemt den Rom-budel een zeer schoon gebouwd kasteel, dat -D. Faustus aldaer getoovert had. Waerom hy den vorst en de vorstinne -bad, dat zy hun straks daer henen zouden laeten voeren, om met -hem aldaer te ontbyten, ’t welk hem den vorst niet weygerde. Dit -kasteel was door tooverye alzoo geformeerd, dat het met eenen diepen -water-gragt omringeld was, waer in alderleye visschen te zien waeren, -en menigerleye water-vogels, als zwaenen, rygers en diergelyke, het -welk al te samen zeer lustig om aen te zien was. - -In deze voorzeyde water-gragten stonden vyf wel-gebouwde torens en twee -poorten, ook eenen grooten hof, waer in alderleye gedierte getoovert -was, ’t welk in Duydsland niet al te wel bekend was, gelyk als simmen, -beiren, buffels en andere vremde gedierten. Maer daer waeren ook eenige -dieren by, die by ons zeer wel bekend zyn, gelyk als: verkens, herten -en alderleye gevogelte. Als zy nu al te samen deze dingen gezien -hadden, zoo zette hy zyne gasten aen de tafel, alwaer hy die op eene -koninglyker wyze tracteerde, met alderleye eten en drinken, en hy zette -elke reyze negen geregten op, ’t welk zynen dienaer Wagenaer dede, -die deze geregten van zynen geest ontfing. En deze voorzeyde geregten -waeren van alderleye gedierten, van tamme en van wilde gedierten gekokt -en gebakken, ook alderleye spyze van visschen, gelyk paling, barbeels, -snoeken, schelvis, cabeliau, salm, mosselen enz. Van alderleye -gevogelte en was’er ook geen gebrek, zoo gezoden als gebraeden en op ’t -alderheerlykste bereyd. - -Voords was’er ook aen geenen wyn gebrek, als rhynschen, franschen, -spaenschen, kanari, malvesce, en meer andere vremde wynen, zoo dat’er -wel 100 kannen in de kamer stonden. Deze heerlyke maeltyd nam den -hertog alzoo in grooten dank aen, en hy vertrok naer de zelve wederom -nae huys, en zy-lieden dogten niet dat zy ied geeten of gedronken -hadden. En als zy nu wederom op ’t hof waeren, ging op het voorzeyde -kasteel ’t geschut af en het stont straks in vuer en vlamme, waer door -het voor hunne oogen kwam te verdwynen. Daer naer kwam D. Faustus -wederom by den vorst, die hem toen met eenige honderd daelders -beschonk, en hem liet vertrekken. - - -_Hoe D. Faustus met eenige van zyne goede Gezellen in den kelder -geraekte van den Bisschop van Saltzburg._ - -Als D. Faustus zyn afscheyd genomen had, en tot Wurtenberg gekomen was -en den Vasten-avond aenkwam, zoo was hy den Bacchus geworden. Hy nam -tot hem zommige studenten. En naer dat D. Faustus wel eten gegeven -had, en zy geirn den Bacchus volkomendlyk gespeeld zoude hebben, zoo -verbeelde hun D. Faustus, dat zy met hem in eenen kelder zouden gaen, -om aldaer den eerlyken drank te haelen, die hy U-L. zoude schinken, -waer toe zy hun ligtelyk lieten raeden, waer op Faustus in zynen hof -eene leeder nam, en op elke spurte eenen van de voorzeyde studenten -zette, met de welke hy aldus voordvoer, en zy nog den zelven nagt in -den kelder van den Bisschop van Saltzburg kwamen, alwaer zy alderleyen -wyn proefden, gelyk dezen Bisschop een schoon wyn-land heeft. En als -zy nu al-te-samen vroyëlyk in den kelder waeren, en D. Faustus een key -en een vuer-stael met hem genomen had, op datze alle die vatten wel -bezien zouden, zoo kwam’er in, den Bisschops keldermeester, die hun -voor dieven, als in den kelder gebroken wezende, beriep, dit verdroot -D. Faustus, en hy vermaende zyne gezellen tot een vertrek, en hy nam -den keldermeester by het hair, en voerde hem alzoo met hem. En als zy -nu ontrent eenen hoogen dunnen boom kwamen, zoo zette hy hem, die zeer -verschrikt was, daer op, en D. Faustus kwam alzoo met zyne gezellen -wederom t’huys, alwaer zy voor eerst het Valete met den wyn hielden, -die D. Faustus met flesschen mé gebragt had, uyt den Bisschops kelder. -Maer als den keldermeester, die hem den gandschen nagt op den boom had -moeten houden, en schier bevrozen was, zag dat het dag was, en den -dunnen boom zoo hoog, dat het niet mogelyk was, daer af te komen, -mids dat’er geene takken waeren om hem aen vast te houden, zoo riep hy -eenige boeren tot hem (die daer voorby gingen) die hy verhaelde wat -hem gebeurd was, en daer by ook bad dat zy hem daer af helpen zouden. -De boeren zeer verwonderd wezende, gaven zy zulks tot Saltzburg in ’t -hof te kennen, verstaen wezende, is daer een groot geloop geweest, en -men heeft den keldermeester met hooge latten en met koorden moeten -afhelpen. En den keldermeester konde noyt weten, wie zy geweest waeren, -die hy in den kelder gevonden had, nog ook den genen die hem op den -boom gevoerd had. - - -_Van den tweeden Vasten-Avond, welken daer was des Dynsdag._ - -Deze zeven studenten, waer onder vier Magistri waeren, hielden hunnen -vasten-avond ten huyze van D. Faustus, want Faustus hield groote -vriendschap met hun. Als zy nu des avonds met hoenderen, met visch en -met gebraed soberlyk genoeg onthaeld waeren, zoo vertrooste Faustus -deze gasten, op deze maniere, en sprak: Lieve Heeren, gy hebt alhier -gezien myn sober tractement, het zelve zulde alzoo voor goed nemen, wy -zullen met den slaepdrank verbeteren, en het is U-L. bekend, hoe dat -nu ter tyd den vasten-avond in alle heeren-hoven, met alle kostelyke -spyze en drank vroyëlyk onderhouden word, waer van ik U-L. ook wil -deelagtig maeken, en dit is de eenige oorzaeke waerom ik U-L. zoo -soberlyk met spyze en drank getracteert hebbe, en gy-lieden kwaelyk den -halven buyk vol gekregen hebt, als namentlyk, dat ik dry flesschen, -waer van de eene vyf, en de andere acht, d’ander vier en vyf stoopen -houdende, in mynen hof gezet hebbe van over twee uren, en mynen -geest bevolen hebbe eenen hongerschen, eenen italiaenschen en eenen -spaenschen wyn daer in te haelen, voords zoo heb ik nog 15 schotelen in -mynen hof gezet, de welke alreede met alderlye spyze voorzien zyn en -ik wederom warm maeken moet. En ik zegge u met waerheyd dat het geene -verblindinge is, of niet en durft denken, dat gy meynt dat dit geen -naturelyk eten is. En als hy nu uytgesproken had, zoo beval hy zynen -dienaer Wagenaer, dat hy een ander tafel gereed maeken zoude, ’t welk -hy dede, en droeg daer naer vyf mael spyze daer op, elke reyze dry -schotels t’eenemael; waer in alderlye venisoen, gezoden en gebraeden -was. Voords bragt hy aldaer alderlyen wyn: italiaenschen, spaenschen, -rhynschen, franschen, enz. En als zy nu al-te-samen vol en dol waeren -en dat’er veel spyze overschoot zoo begonden zy ten lesten te zingen en -te springen, en gingen nae huys als ’t dag was, maer zy wierden nog -des morgens wederom op den regten vasten avond genood. - - -_Op den Asschen-Woensdag den regten Vasten-Avond._ - -Op den Asschen-Woensdag, welke aldaer was den regten vasten-avond, zoo -kwamen de voorzeyde studenten wederom ten huyze van D. Faustus, van -wie zy genood waeren, en die U-L. aldaer eene schoone maeltyd gaf, -alwaer zy van gelyken ook zongen en sprongen, en alle vroylykheyd -bedreven. Als nu die hooge glazen en bekers omgingen, zoo komt D. -Faustus met zyn guychel-spel voort, en zy hoorden in de kamer alderlye -snaer-spel, zonder te weten van waer het kwam. Want zoo haest als ’t -een instrument ophield, zoo hoorde men een ander gelyk als een orgel, -een claver-singel, een harpe, eene luyte en in ’t geheel alderlye -spel, dat men konde bedenken. Onder deze gingen ook de glazen om. -Daer naer nam D. Faustus zekere potten, die hy in ’t midden der kamer -zette, welke al te samen begonsten te dansen, en tegen malkanderen -zoo te stooten; datze alles in stukken braken, ’t welk een zeer groot -gelach over tafel maekte. Daer naer begonst hy wederom wat anders en -hy zette een instrument op de tafel, na dit zoo kwam daer een oude -simme, welke daer op vele schoone dansen speelde. En alzoo hy nu -deze korts-wyle vervolgde tot in den diepen nagt toe, zoo bad hy die -voorzeyde studenten, datze by hem zouden blyven en het avond-mael met -hem doen, bestaende in vogelen, en daer naer zouden zy met hem in de -momerye gaen, waer toe zy hun ligtelyk lieten bewilligen. Toen nam D. -Faustus eenen stok, die hy te vensteren uytstak en terstond kwamen -daer alderlye vogelen opzitten, en al die op de strangen zaeten, -moesten daer op blyven. En als hy nu een goed deel vogels gevangen had, -zoo hielpen hem de studenten die den hals afvringen, en het waeren -niet dan leeuwerken, lysters en diergelyke. En als zy nu wederom wel -gedronken hadden, zoo zyn zy met malkanderen in de momerye gegaen. D. -Faustus belaste U-L., datze elk een wit hemde zouden aentrekken, ’t -welk zy alzoo deden. Als de studenten malkanderen bezagen, dogte een -igelyk dat zy geen hoofd en hadden, en gingen aldus in zommige huyzen -waer door dat de lieden al verschrikt waeren. Als nu de heeren, by de -welke zy gekomen waeren, ter tafel gezeten waeren, zoo hadden zy al te -samen hunne naturelyke gedaente wederom, waer door zy terstond bekend -wierden. Straks daer naer veranderden zy hun wederom, en zy hadden -naturelyke ezels-hoofden met hoorens. Dit geraes duerde aldus tot in -den middernagt, en daer naer ging een igelyk nae huys toe, en daer -mede was het eene voleyndinge van hunnen Vasten-avond. - - -_Van den vierden Vasten-avond des Donderdags._ - -Den laesten Vasten-avond was op den donderdag, op den welken het -zeer gesneeuwd had, en D. Faustus was van de voorzeyde studenten te -gast gevraegd, die hem zeer staetelyk tracteerden. Aldaer begon hy -wederom zyn spel te speelen, en tooverde 3 simmen in de kamer, die zoo -wonderlyke poetsen bedreven, dat het al te wonderlyk was om aen te -zien: want zy sprongen op malkanderen, gelyk zy gewoon zyn van doen. -Zy namen malkanderen by de pooten en dansten rond de tafel, en daer -naer te venster uyt en verdwenen. Zy zetteden Faustus eenen gebraeden -kalfs-kop voor, en als eenen van de studenten daer van meynde te -snyden, begonst den kalfs-kop menschelyker wyze te schreyen: _Moribo -helsio_: ô wee! wat snyde my veel? Waer over zy zeer verschrikten, en -daer naer zeer lagchende, zoo datze alzoo met vroylykheyd den kalfs-kop -verteirden. En D. Faustus ging tydelyk nae huys op besprek van terug te -komen. - -Daer naer bekwaem hy door tooverye een slede die aen eene draek -gelykende was. D. Faustus zat op het hoofd en de studenten in ’t midden -der slede. Op den steirt zaten vier getooverde simmen, die daer -alderlye poetsen bedreven, die lustig waeren om aen te zien, waer van -d’eene op de schalmye blaesde; de slede liep van zelfs voord, waer zy -die begeirde te hebben, en dit duerde alzoo tot in den middernagt, en -dat met al zulk gerugt, dat den eenen den anderen niet konde hooren, en -het dogt die studenten dat zy door de logt gevoert hadden geweest. - - -_Op den Zondag daer naer, van de betooverde Helena._ - -Die voorzeyde studenten kwamen des Zondags avonds daer naer ten huyze -van D. Faustus om met hem te eten; maer zy bragten hunne spyzen en -drank mede; en waeren zeer vroylyk. Als nu den wyn begonst in het hoofd -te komen, wierd’er over tafel van schoone vrouwen gesproken, waer onder -eenen was die geene vrouwe op de weireld liever zoude zien, dan de -schoone Helena uyt Griekenland, waer door die schoone stad van Troyen -ten gronde gegaen was. Zy moest ook schoon geweest zyn, terwyl zy -haeren man ontnomen was, en daer uyt alle deze beroerten veroorzaekten. -D. Faustus sprak: Mids gylieden al-te-samen zoo begeirig zyt de -gedaente der koninginne Helena, Menelaïs huysvrouw te zien, welke de -schoonste in Greciën is geweest, zoo wil ik u de zelve voorstellen, op -dat gy dan persoonelyk haeren geest, forme en gedaente, even gelyk -zy in haer leven geweest is, zien mogt, gelyk ik ook Karel vyfden zyn -begeiren, met vertoog van de gedaente en forme van keyzer Alexander -magni en zyne huysvrouw volbragt hebbe. Daer op zoo verbiede Faustus, -dat’er niemand spreken zoude, nog van de tafel zoude opstaen, nog ook -de zelve tragten te ontfangen, daer mede ging hy ter kamer uyt. Als -hy nu wederom kwam, zoo volgde hem de koninginne Helena straks naer, -die zoo wonderlyk schoon was, dat de studenten niet wisten, of zy by -hun zelven waeren of niet. Deze voorzeyde Helena verscheen in een -zwart purper kleed, zy was met den hangenden haire, ’t welk gelyk een -blinkende goud was, zy had bruyne oogen, een zeer lieffelyk aenzigt, -een rond hoofd en haere lippen waeren zoo rood als bloed, met een kleyn -mondeken, eenen hals gelyk eene witte zwaene, roode bloozende kaeken -en zy was lang en frisch van persoone. Immers daer was niet dat haer -ontbrak; zy zag rondom over de geheele kamer met een zeer lodelyk -gezigt, waer door deze studenten, tot haer liefde ontstaeken. Maer -alzoo zy de zelve voor eenen geest agteden zoo verging al zulke liefde -van U-L. zeer ligtelyk, en Helena ging alzoo met Faustus wederom ter -kamer uyt. - -Als nu de studenten die al t’samen gezien hadden, zoo baden zy D. -Faustus, dat hy zoo veel zoude willen doen, en hun de zelve nog eens -voorstellen, op dat zy eenen schilder mogten mede brengen om haer te -laeten afschilderen; maer D. Faustus heeft hun zulks geweygert, en -zeyde, dat hy haeren geest niet t’allen tyde konde verwekken, maer -hy wilde hun-lieden daer van een conterfytsel doen maeken, gelyk ook -zulks geschiede, en den schilder maekte daer af verscheyde patroonen, -de welke hy herwaerds en derwaerds weg schikte, want het was een -uytnemende schoon conterfytsel van eene vrouw. Maer wie dat D. Faustus -het zelve conterfytsel eerst had laeten schilderen, heeft men noyt -geweten. En als de studenten te bed gegaen waeren, zoo konden zy niet -slaepen, om dat zy haere gedaente uyt hunnen zin niet stellen konden. -Waer uyt men merken kan, dat den duyvel menigmael de menschen tot -liefde verwekt, waer door zy tot alle geylheyd geraeken, en daer niet -ligtelyk uyt te trekken zyn. - - -_Van eene perte die D. Faustus dede aen eenen Boer, doende de vier -Raders uyt zynen Wagen in de locht springen._ - -Doctor Faustus was tot Bruynswyk ten huyze van eenen Marechal, die toen -ter tyd in de teirende ziekte lag, by hem geroepen, om hem te helpen. -Nu had Faustus dit gebruyk, dat hy zelden voer, maer ging altyd te -voet waer henen hy zoude mogen geroepen zyn. Als hy nu naby de stad -was, en die voor hem zag, zoo ontmoete hem eenen boer, met vier peirden -en eenen ydelen wagen. Faustus sprak dezen boer vriendelyk aen, op -dat hy hem zoude willen laeten opzitten tot voor die stad, ’t welk hy -hem weygerde, en zeyde: dat hy zonder dat genoeg in ’t wederkeeren te -voeren zoude hebben. Nu was D. Faustus in deze begeirte niet haestig, -maer wilde den boer beproeven en zeyde tot hem; Gy plompen ezel, om -dat gy my deze onbeleefdheyd bewezen hebt, gelyk ik wel denke dat gy -alle andere daer, en zonder twyffel gedaen hebt, zoo moet ik u dat -betaelen, en gy zult uwe vier raderen by elke poorte eene gaen haelen. -En daer op sprongen de raders in de locht, zoo dat elk rad voor eene -bezondere poorte der stad gevonden wierd, zonder dat imand gemerkt -had hoe zy daer gekomen waeren. Den boers peirden vielen ook neder -ter aerde, al of zy hun niet meer hadden konnen roeren, waer door den -boer verschrikte, en hy liet hem anders niet voorstaen dan dat ’t een -bezondere straffe was van wegen zyn onbeleefdheyd, zoo dat hy Faustus -al weenende, en met gevouwen handen bad, zyne kniën buygende, dat hy -hem dit wilde vergeven, en bekende, dat hy al zulke straffe zeer -wel verdient had, D. Faustus dan medelyden met hem hebbende, zeyde: -dat hy zoude toezien, dat hy zulks niet meer doen zoude mits’er geen -schaedelyker dingen was dan onbeleéfdheyd, en hy zeyde hem nog dat hy -aerde opnemen zoude, en die werpen op de peirden, waer door zy zouden -opstaen, en gezond worden, het welk alzoo geschiede. Daer naer zeyde -hy hem nog: Uwe onbeleefdheyd mag niet t’eenemael ongestraft wezen, -maer gy moet met gelyker maete betaeld worden, mids het u dogte eene -groote moeyte te wezen, dat gy eenen goeden man op uwen ledigen wagen -zoude hebben laeten zitten, daerom zult gy uwe vier raders gaen zoeken -by vier poorten der stad, alwaer dat gy die vinden zult. Den boer ging -daer henen, en hy vondze aldaer gelyk hem D. Faustus gezeyd had, en -brogt die met grooten aerbeyd daer den wagen was. Aldus loonde die -onbeleefdheyd haeren meester. - - -_Hoe D. Faustus schenkt de Studenten tot Leipsig een vat wyn._ - -Zommige studenten uyt Hongariën, Polen en Oostenryk, die met D. Faustus -tot Wurtenberg gesproken hadde, badden hem om in de Misse, tot Leipsig -met hem te gaen en alles nae te zien, en ook wat kooplieden aldaer -te zamen komen, gelyk zy ook aldaer moesten wezen om eenig geld te -ontfangen. D. Faustus dede hun gezelschap. Als zy nu tot Leipsig -herwaerds en derwaerds gingen wandelen, om de Universiteyt en de -stad te bezien, zoo kwamen zy voorby eenen wyn-kelder gegaen, in den -welken zommige arbeyders bezig waeren om een vat wyn uyt den kelder -te brengen, maer zy konden die niet uytkrygen. D. Faustus dit ziende, -sprak hoe staet gy alzoo er suffeld, daer gy-lieden nogtans zoo vele -zyt? eenen man alleen behoorde zulks te doen, wanneer hy hem daer naer -wist te schikken? de arbeyders dit hoorende wierden gram, en gaven hem -veel spytige woorden, mids zy hem niet kende. Maed alzoo den koopman -vernam, wat de oore zaeke hunner twist was, zoo zeyde hy tot Faustus -en tot zyne gezellen: Wel aen indien’er imand onder U-L. is, die dit -vat wyn alleen kan uytkrygen, zoo zal hem ’t zelve geschonken wezen; -D. Faustus was haest gereed, en hy trad straks in den kelder, zettende -hem boven op het vat, gelyk Bacchus op de ton, en reed daer mede den -kelder uyt, waer over hem elk verwonderde. Den koopman verschrikt daer -in, want hy dogte niet dat zulk doendelyk was, nogtans moeste hy zyn -belofte houden, en Faustus het vat wyn laeten volgen, die het zelve aen -zyne gezellen ten besten gaf: en zy noodigden nog meer andere goede -vrienden daer toe zoo dat zy zommige dagen genoeg te slampampen hadden. - - -_Hoe D. Faustus tot Erfurt den Homerus gelezen en de Grieksche Helden -zyne toehoorders gewezen en voorgesteld heeft._ - -Doctor Faustus heeft hem ook zommige jaeren tot Erfurt opgehouden, -in de hooge Schole gelezen, en veel avanturen aldaer aengeregt, -gelyk’er nog vele persoonen geweest zyn, die hem aldaer gekend en -veel avanturen van hem gezien hebben, en die ook met hem geëten en -gedronken hebben. Als hy nu zyne toehoorders eens den Griekschen -Princelyken Poëet Homerus voorgelezen had, die onder andere historien -ook den thienjaerigen kryg van Troyen (die van wegen de schoone Helena, -onder de Grieksche Princen veroorzaekt was) is beschryvende, in welke -historien alle deze krygs-helden als: Menelaïs, Achilles, Hictoris, -Pryamis, Alexander, Ulysses, Ajacis, Agamemnonis en meer andere geagt -word. - -Alle welke persoonen hy haerder gedaente en haer wezen alzoo heeft -beschreven, dat zy zeer hebben verlangt, en dikwils gewenscht, dat zoo -verre als ’t hunnen leeraer mogelyk waere hem de zelve te laeten zien. -D. Faustus zulks vernemende, heeft U-L. het zelve toegestaen en in de -naeste lesse aengezeyd, dat alle die de zelve zouden begeiren te zien, -dat hy die hun zoude voor oogen stellen; waer over ’er eenen grooten -hoop studenten zyn te samen geloopen, gelyk gemeynelyk de jonge jeugd -tot al zulke simme spel meer lust heeft, als tot ieds goeds te zien en -te leeren. En als nu de ure gekomen was, en D. Faustus in zyne lesse -voordgevaeren hadde en gewaer wierd, dat het van wegen zyne belofte’er -meer toehoorders waeren als ’t plagt, zoo heeft hy in het midden zyn’er -lesse beginnen te zeggen: wel lieve studenten mids gy lust hebt te -zien alle de beroemde krygs-vorsten, die onzen Poëet in zyne historie -gewagt heeft, als: hoe dat zy alsdan hebben geleeft, gegaen en gestaen, -zoo zal U-L. zulks gebeuren, waer op straks alle de helden, in hunne -gewoonelyke krygs-rusting in ’t Dectorium getreden, den eenen naer den -anderen, ziende herwaerds en derwaerds aen alle kanten, gelyk of zy -half toornig geweest hadden, waer naer straks volgde, den grouwelyken -reuse Polyphemus, die maer een ooge in ’t midden zyns hoofds had, en -eenen langen vuerigen baerd, die eenen man, die hy opgeëten had, nog -met de beenen uyt zynen mond hangende had, en zag’er zoo grouwelyk uyt, -dat alle menschen de hairen des hoofds over eynde stonden, en nauwelyks -wisten waer zy door angst en benouwtheyd zouden vlugten. Waer over D. -Faustus wel hertelyk lachte, en noemde-ze met hunne naemen den eenen -naer den anderen. En alzoo hy die, den eenen voor en den anderen naer -tot hem geroepen had. Alzoo heeft hy ook die, den eenen voor en den -anderen naer, doen weg gaen, gelyk zy deden, uytgenomen den een oogigen -reuse, die maekte, als of hy blyven wilde, om nog eenen of twee op te -eten, waer door de studenten des te meer beangst en verschrikt waeren, -en hy met zyne groote yzere spisse, die zoo dik was als eenen wevers -boom, zoo tegen de aerde stietede, dat het geheel Colegium daer van -daverde. Maer D. Faustus wenkte hem met den vinger, en hy ging ook te -deuren uyt, en daer mede sloot D. Faustus zyne lesse, waer mede de -studenten al te samen zeer wel te vrede waeren, en zy hadden daer van -genoeg, van den angst en benouwtheyd waer in zy geweest waeren. - - -_D. Faustus wilt de verlorene Comedien van Terentius en Plautus wederom -aen den dag brengen._ - -Korts naer dat’er eene promotie in de Universiteyt gehouden was, en -zommige tot Magisters genoemd waeren, zoo is’er eene samensprekinge -onder de Philosophen geschied van de nutbaerheyd der comedien Terenti, -hoe dat men de zelve niet alleen wegens de latynsche spraeke en -wegens veele schoone leeringen en sententien, behoorde in de schole -te behouden en de jonge jeugd voor te lezen: maer ook dat in de zelve -alderleyen staet der weireld, en alle goede en kwaede persoonen der -zelve, zoo eygendlyk en zoo aerdig met alle hunne eygenschap beschreven -word, en dat niet anders, als of hy in U-L. hert gewoont had en aller -menschens zinnen en gedagten als eenen God gekend had, zoo een igelyk -wel wist, die den voorzeyden Poëet gelezen had. En dat nog meer is, -zoo ziet men daer uyt dat in den zelven tyd, die menschen even gelyk -alzoo gezind, en op al zulke maniere geleeft hebben zoo zy nog op -den tegenwoordigen dag in de weireld doen, al is ’t dat zulks eenige -honderd jaeren voor Christus geborte is geschreven geweest. Dan dat -is alleen te beklaegen, dat die comedien des zelven in ’t getal van -108 door schipbreuke zyn verloren gegaen, waerom dat hem ook Terentius -tot’er dood toe zoude gekweld hebben, gelyk Ansonius verhaelt. Het -zelve ongeluk hebben zy ook van Plato geschreven welkers schriften zoo -dierbaer als van Terentius in die scholen behoorden geleert of gelezen -te worden; want daer is’er nog wel 41 in ’t getal waer af de reste ook -door ’t water of vuer vergaen is. D. Faustus deze samensprekinge lang -aenhoort hebbende, en hy meer van deze voorzeyde Poëeten, dan zy al te -samen te zeggen wist, ook eenige sententien uyt die verloren comedien -wist te verhaelen, waerom hem een igelyk verwonderde, zoo hebben zy hem -gevraegt hoe dat hy konde weten, wat in verlorene comedien beschreven -stond? waer op hy hun antwoorde, dat zy niet t’eenemael vergaen of -verloren waeren, gelyk zy meynden, maer dat het hem ligt wezen zoude, -alle deze voorzeyde schriften der Poëeten, ’t zy datze verloren waeren -of niet, in ’t ligt en aen den dag te brengen, maer als men die langer -behouden wilde, zoo mogt men veele studenten en schryvers te werk -stellen, om de zelve altyd te konnen lezen. Het welk men de heeren -Theologen en de bezonderste des Raeds die’er tegenwoordig waeren, heeft -te kennen gegeven, maer men heeft hem laeten weten, dat zoo verre, -als hy niet wilde, nog konde die voorzeyde boeken overleveren, zoo -begeirden zy zulks niet, mids men zonder dat genoegzaeme auteuren en -boeken hadden, waer uyt de jeugd regt goed latyn leeren konde; want -het zoude te vreezen zyn dat den boozen geest in ’t openbaeren dezer -boeken, alderleye fyne en ergerlyke exempelen daer onder mengelen -mogte, waer door men meer schaede veroorzaeken zoude, als voordeel. Zoo -dat de comedien Terenti en Plauti agter gebleven zyn. Waer door dat D. -Faustus hier in geen meester-stuk heeft konnen bewyzen. - - -_Een ander Historie, hoe dat D. Faustus overzins in een gasterie komt._ - -Tot Erfurt in een huys genaemd den Anker, in ’t welk dat toen ter tyd -een staet jonker gewoond heeft, waer van wy hier om zeker oorzaeke den -naem niet zeggen wil, by den welken D. Faustus den ganschen tyd dat -hy tot Erfurt woonde geconverseert heeft en vele wonderlyke daeden -bedreven had. Zoo is ’t gebeurd dat den jonker eenige gasten had, niet -t’zynen huyze, maer tot Prag, daer den keyzer was, met den welken den -voorzeyden jonker vroyëlyk was. Alwaer hy D. Faustus dikmaels by hem -wenschte. Maer alzoo hem zynen weird vermaende, dat al zulke wenschen -om niet waeren, mids den voorzeyden Faustus nu zoo verre van hem -gezeten was, zoo heeft hy eenen tyd lang daer van stil gezwegen, maer -straks daer naer wederom om hem wenschende, zoo is’er eenen onder het -gezelschap geweest, die hem geroepen heeft met zynen naem, en heeft hem -gebeden by U-L. te komen, deze woorden gesproken wezende, zoo klopt’er -eenen straf aen de deur. Den huysknegt loopende naer de venster, vroeg: -wie klopt daer? Maer ziende te vensteren uyt, zoo zag hy dat het -Faustus was en zyn peird by den toom had, zeggende tot den huysknegt: -kent gy my niet? ik ben den genen die men geroepen heeft. Den knegt dit -hoorende liep terstond nae zynen meester, al-eer hy de deur open dede, -en zeyde hem hoe dat Faustus daer voor de deure was, en geklopt had. -Waer op den jonker sprak, dat hy dan moest droomen, want hy wist wel -waer dat D. Faustus nu was. Met dies zoo klopt D. Faustus nog eens: en -zoo dien Heer nevens zynen knegt ook uytziet, zoo bekend hy, dat men de -deure opende, en hem vriendelyk ontfing. Des jonkers zoon bad hem, dat -hy straks zoude willen by de gasten komen, en hy nam hem ’t peird uyt -de handen, en gebood dat men ’t wel voederen zoude; maer den zoon konde -het peird niet houden, hoe vast dat hy het ook hield, gelyk gy alhier -zult hooren. Als nu Faustus binnen by de gasten kwam wierd hy eerlyk -ontfangen, en aen de tafel gezet, nu zoo vraegden hem de heeren van den -huyze, hoe dat hy zoo haest gekomen was, waer op hy antwoorde: daer -moet ik myn peird voor danken, en mids my des heeren gasten zoo zeer -begeirden, en my zoo sterk geroepen hadden, zoo konde ik niet laeten te -komen, en U-L. hier in te gelieven, hoewel ik van zin ben niet lang te -blyven, en morgen vroeg wederom te Erfurt zyn moet. - -Daer op dienden zy hem wat eten voor, en dronken hem sterk toe, -dat hy wel beschonken was, en begonst zyn guychelrye te dryven, -vraegende U-L., of zy geenen lust hadden om eenige vremde wynen te -drinken? daer op antwoorden zy, ja. Hy vraegde wat zy voor eenen wyn -begeirde, ’t zy franschen, spaenschen, rhynschen, malvesie of eenigen -anderen wyn? waer op eenen antwoorde dat het al te samen goede wynen -waeren, en hy begeirde dat men hem een brood zoude doen brengen, met -de welke hy begint vier gaten in de tafel te booren, in welke gaten -hy tapkens stak, zoo als men in de wynstukken doet, en wilde dat men -hem twee versche glazen zal geven, de zelve gekregen hebbende, zoo -trekt hy het een tapken naer het ander uyt, en tapt uyt elk gat dat -hy in de tafel geboord had, al zulken wyn als elk begeirde: waer door -die gasten zeer lachten, en vroyëlyk waeren. Naer dit zoo komt des -jonkers zoon, en zeyde: Heer Doctor uw peird eet al of het dul waer, -ik hadde liever 10 of 20 peirden te voederen, dan het uwe alleen, -want het heeft my alreede zommige picoteyns haver opgeslokt, en nog -ziet het om, of’er niet meer voor den dag komt. Waer over dat niet -alleen D. Faustus lagchende wierd, maer ook alle de andere gasten. -Maer toen hy zeyde, nogtans zal ik hem genoeg geven, ingevolge myne -beloften, al zoude het my kosten alle de haver die hier in huys is, -waer op Faustus hem antwoorde, dat hy het laeten blyven zoude, mids -hy wel wist, dat ’t genoeg had, want het zoude anders wel al de haver -die hy op zynen zolder had, opgeëten hebben, want het was zynen geest -Mephostophiles, die, gelyk voorzeyd is, hem zomtyds in een peird met -vleugelen veranderde, als D. Faustus ergens met’er haeste reyzen wilde: -met dusdanige en diergelyke perten bragten zy den avond door tot in -den middernagt toe, dan brieste Faustus peird zeer luyde, dat men het -door ’t geheel huys hooren konde. Toen zeyde D. Faustus, nu moet ik den -goeden nagt zeggen, maer zy hielden en badden hem, dat hy nog wat tyds -by U-L. blyven zoude: met dit zoo knoopte hy eenen knop aen zynen riem, -en hy belofde nog een ure te blyven. Maer toen deze ure voorby was, zoo -brieste het peird wederom zeer luyde, en hy wilde wederom op, maer hy -liet hem nog eens bewegen een ure te blyven, en maekte wederom eenen -knoop, maer als deze ure wederom verloopen was, en zyn peird de derde -reyze brieste, zoo wilde hy niet langer blyven, nog hem langer laeten -ophouden, hy nam vervolgens zyn afscheyd, en sprak: Nu moet ik voord, -zy leyden hem tot aen de poorte, en lieten hem zyn peird, zette hem op -het zelve en reed alzoo weg. - -Maer toen hy ontrent vier of vyf huyzen verre gereden had, vloog het -peird met hem in de logt, en dat met zulke snelheyd dat hy U-L. straks -uyt de oogen was, en kwam alzoo wederom eer het dag was tot Erfurt, -alwaer hy zyne zaeken voltrok, en bragt nae eenige weken vele schriften -en nieuwe tydingen mede uyt ’s keyzers hof. - - -_Hoe dat D. Faustus zelve een Gasterye had._ - -Als nu D. Faustus van Prag wederom t’huys gekomen was, en uyt het -hof van Oostenryk, en van vele vorsten, graeven en heeren, die in -’s keyzers hof waeren, veel geschenken met hem gebragt had, zoo -gedenkte hy aen dat goede gezelschap die hem tot Prag in den Anker zoo -getracteerd had, welkers gezelschap hy wederom hoogelyk begeirende was, -tot welken eynde, op dat hy met de zelve die hem eensdeels onbekend -waeren, breeder kennisse maeken mogte, en tegen U-L. dankbaer wezen, -zoo bad hy de zelve al te samen in zyn logement te gast, gelyk hy niet -verre van het groot Collegie gelogeert was. Zy kwamen al t’samen zeer -geirn, en dat niet alleen om eten en drinken, maer om dat zy hopten -wederom eenige vremde perten van hem te zien, gelyk ’t ook geschiede. -Want als zy kwamen, en d’een na d’ander inging, zoo zagen zy nog vuer -nog rook, nog eten nog drinken, of ied anders voor de hand, maer zy -lieten het niet merken, en waeren lustig, en zy dogten dat zynen weird -wel wist, hoe dat hy zyne gasten behoorde te tracteeren. - -Als zy nu alle t’samen gekomen waeren, bad hy U-L., dat zy ’t hun niet -zouden laeten verdrieten, zy zouden straks gaen eten: Daer naer klopte -hy met een mes op de tafel, en daer kwam eenen in de kamer getreden -gelyk of ’t zynen dienaer geweest had, en zeyde: wat belieft u Mynheer? -D. Faustus vraegde den zelven: zyt gy gauw in ’t loopen? Hy antwoorde -ja. Zoo loopt gauw als eenen pyl uyt den bogen is vliegende. En Faustus -liet eene scheet, dat de stad daverde, en Faustus zeyd: ô neen, gy -zoud my niet dienen, gaet wederom van daer gy gekomen zyt. Daer naer -sloeg hy nog eens op de tafel, en daer kwam eenen anderen dienaer in de -kamer, die ook vraegde wat zyne begeirte was? tot wien hy zeyde: zegt -my, hoe snel dat gy in ’t reyzen zyt? Hy antwoorde: gelyk den wind. -Dat is nog wat, zeyde D. Faustus, nogtans gy kond my niet dienen, ergo -vertrekt van daer gy gekomen zyt: Korts daer naer zoo klopt hy wederom -de derde reyze, en daer kwam nog eenen anderen ingetreden, die geheel -zuer zag, en zeyde: wat wilt gy van my? D. Faustus vraegde: hoe ras -zyt gy? dezen antwoorde; ik ben zoo ras en zoo snel als de gedagten -der menschen. Dit is den regten man, zeyde Faustus, hy stond op en -ging met hem buyten de kamer, zond hem uyt en beveelde hem wat hy voor -eten en drinken haelen zoude, waer mede hy zyne lieve gasten alderbest -mogte tracteeren. En als nu de tafel gedekt was, ging hy tot zyne -gasten, vraegde of zy hun beliefden te wasschen, en daer naer aen de -tafel te zitten? Dit geschied wezende, zoo kwam straks zynen dienaer -in de kamer, met twee andere gezellen, en zetten 9 schotels op de -tafel, d’een naer d’ander ten dry reyzen, en die schotels waeren boven -toegedekt, gelyk men ten hove doet: in welke schotels dat alderleye -goede spyze was, gelyk als gestofde spyze, pasteyen en alderleye gezode -en gebraede gedierten, die al te samen ten alderkostelykste toegerigt -waeren, zoo dat’er 37 soorten van spyze waeren, zonder de banketten -die men op ’t leste opdient. Alle schalen, bekers en kannen wierden -ledig op de tafel gezet. En als’er imand drinken wilde, zoo vraegde D. -Faustus, wat zy voor wyn of bier begeirende was, al zulken drank die -wierd straks in de kamer, buyten de venster staende, gebrogt, die zoo -versch was als of hy straks in den kelder getapt had geweest. Boven -al deze dingen, was’er ook alderleye snaerspel; waer op een van zyne -dienaeren zoo perfect was, dat men zyns gelykte niet vond. Ja hy konde -ook alderleye snaeren spel onder malkanderen doen gaen, zoo dat de -luyte, den krom-hoorn, de dwers-pype, de violen, de harpen, enz. al -onder malkanderen gingen, en nogtans zag men niemand dan hem alleen. -Aldus bragten zy den geheelen nagt over tot dat het klaer dag was, en -dat een igelyk wederom naer zyn huys ging. - - -_Hoe eenen Monik wilde D. Faustus bekeeren._ - -Deze wonderlyke avanturen en guychel spelen van D. Faustus wierden -niet alleen tot Erfurt rugtbaer, maer ook door ’t gansche land; waerom -vele edelluyden en heeren der omliggende landen naer Erfurt by hem -kwamen, om met hem kennisse te maeken en wat wonderlyks te zien en te -hooren. En mids deze samenkomste zoo groot was, dat het te bedenken -was, dat hun de jonge jeugd daer in zoude mogen verergert hebben, en -daer door zouden hebben vervoerd geweest, gelyk die ligtelyk tot al -zulke zwarte konsten lust krygen, om datze al zulke dingen maer voor -eene genoegte en voor een guychel-spel agten, en niet weten dat hunne -zaligheyd daer aen gelegen is, zoo waeren’er zommige verstandige -mannen, die eenen Minne-Broeder, doctor Klinge genoemd, toespraeken, -mids dat hy zeer geschikt was, en met D. Luther en D. Lange wel bekend -was, die D. Faustus ook wel kende, op dat hy dezen D. Faustus wel -ernstelyk vermaenen, en van al zulke ligtveirdigheyd zoude straffen, -om te zien of hy hem nog uyt des duyvels hand had konnen trekken. -Dezen Monik nam den last aen, en ging by D. Faustus, hy sprak hem in -’t eerste vriendelyk aen, daer naer hard en zeer straf, hy verklaerde -hem den toorn Gods, en de eeuwige verdoemenisse over hem, zoo lang -als hy in al zulk duyvels wezen bleef aenhouden, en zeyde: dat hy een -fyn geleerd man was, die hem wel anderzins met God, en met eere konde -leven, daerom dat hy al zulke ligtveirdigheyd zoude verlaeten, waer toe -hy hem mogelyk in zyne jongheyd door den duyvel, die eenen leugenaer -en moorder is, had laeten verleyden. Dat hy ook zyne zonden voor God -zoude belyden, en om genade bidden, mids dat de genade Gods altyd open -stond, en bermhertig is. D. Faustus hoorde neirstelyk nae ’t gene -den Monik hem zeyde, tot dat hy t’eenemael uytgesproken had, en toen -zeyde Faustus: _Mynen goeden heer! ik geloove wel dat gy het geirn -goed met my zaegt, ik wete ook zulks al zeer wel, wat gy my voorzeyd -hebt, dan ik heb my al te zeer verloopen, en met mynen bloede my aen -den helschen duyvel verschreven, dat ik met lyf en ziele hem inder -eeuwigheyd toebehooren zoude, hoe kan ik dan van hem vry wezen? of hoe -kan ik geholpen worden?_ Den Monik antwoorde: _Zoo verre als gy God om -zyn genade, van herte aenroept en bid, waeragtig berouw krygt en boete -doet, God bid om vergiffenisse van uwe zonden en de zelve afstapt, -als ook van al zulke tooverye en duyvelsche gemeynschap onthoud, en -niemand verergert nog verleyd, dit doende zullen wy Missen voor u -in onze kloosters doen, waer door gy zeer wel van den duyvel zult -ontslagen worden._ Misse hier, Misse daer, zeyde Faustus, myne belofte -heeft my al te hard verbonden, daer toe zoo heb ik God moedwillig -veragt, en meyneedig en trouwloos aen hem geworden, den duyvel meer -toevertrouwt als hem, daerom dat ik niet meer tot hem durve komen, of -zyne genade, die ik veragt heb, geraeken kan. Daerom zoo waer ’t niet -eerlyk en roemlyk, dat men my naer zoude zeggen, dat ik myne obligatie -en mynen zegel die ik met mynen bloede onderteekent en geschreven heb, -wederroepen zoude, ook heeft my den duyvel eerlyk gehouden, ’t gene dat -hy my toegezeyd heeft, daerom dat ik hem ook wil houden ’t gene ik hem -toegezeyd en verschreven heb. Toen dit den Monik hoorde, wierd hy gram, -en sprak vaerd dan alzoo voort, gy vervloekt duyvels kind, dewyl gy u -hier niet wilt laeten helpen, en niet beter wilt laeten aenstellen; hy -scheyde alzoo van hem en gaf zulks den Rector van de Universiteyt en -het Magistraet te kennen, waer door hem geboden wierd uyt de stad te -vertrekken. En aldus kwam hy van Erfurt weg. - - -_Van vier Tooveraers, die malkanderen het hoofd af hielden en wederom -opzetteden, waer van D. Faustus ook het zyne dede._ - -Doctor Faustus kwam in den vasten tot Francfurt in de Misse, den welken -zynen geest Mephostophiles onderrigte, hoe dat in eene zekere herberge, -by de Jodestraet, vier tooveraers waeren, die malkanderen het hoofd -af hielden, en die tot den barbier schikten, om die zelve hoofden te -komen barbieren, het welke vele lieden aenzagen. Dit verdroot Faustus, -want hy meynde dat hy alleen des duyvels haen in den korf was. Hy ging -derwaerds om zulks te zien, alwaer die tooveraers te samen waeren -om hun spel te spelen en die hoofden af-te-houden. Zy hadden op de -tafel eenen verlooden pot met gedistileerd water, de gene die onder -hun-lieden den bezondersten tooveraer was, was den genen de eerst af -te-houden den zelven toonde voor eerst eene lelie in den pot, die groen -stond, en hy noemde de zelve den Wortel des Levens. Daer op hield hy -den eersten het hoofd af en liet het hoofd barbieren, en hy zette dan -het zelve hem wederom op, straks verdween de lelie, en hy had zyn -hoofd wederom gezond. - -Alzoo wierd ook den tweeden en den derden gedaen, die ook hunne leliën -in ’t water hadden, en daer naer wierden hunne hoofden insgelyks -gebarbierd en wederom opgezet. Als nu den lesten en den principaelsten -het hoofd zoude worden afgehouden en zyne lelie, die daer verscheen, -ook ’t hoofd afgehouwen wierd, en als men zyn hoofd in D. Faustus -tegenwoordigheyd barbierde, den welken in al zulke boeverye spyt had, -en de hooveirdigheyd des oppersten tooveraer hem verdroot, om dat hy -hem zoo trotsig met lachenden monde, het hoofd liet afhouwen, zoo trad -D. Faustus nae de tafel toe, alwaer den pot met de lelie stond, nam -een mes, en sneed de bloem en den steel in stukken, zonder dat imand -zulks gewaer wierd. Als de tooveraers dit zagen, zoo was al hun konst -te niet, en konden hunnen gezel niet meer het hoofd opzetten, waer over -deze booze menschen alzoo in zonden moesten sterven en verderven, gelyk -ook den duyvel zyne dienaers loont, want zy wisten niet, hoe dat het -met die afgehouwen lelie was toegegaen, en dat D. Faustus zulks gedaen -had. - - -_Van eenen ouden man die D. Faustus van zyn godeloos leven heeft willen -bekeeren, en wat ondank hy daer voor had._ - -Daer was eenen zeer Godvreezenden Medecyn, die eenen liefhebber van -Gods Woord was, en eenen gebuer van D. Faustus. Dien zelven, alzoo hy -zag dat’er vele studenten by D. Faustus uyt en in liepen, gelyk als in -een slyp-winkel, waer in den duyvel met zynen aenhang, en niet Godt -met zyne lieve Engelen in woonde, zoo nam hy voor hem D. Faustus van -zyne godelooze en duyvelsche gedagten en voornemen af-te-trekken. Tot -welken eynde hy hem uyt eenen Christelyken iver tot hem in zyn huys -ter maeltyd ontbood. Faustus komt, en den goeden man spreekt hem toe -onder de maeltyd, op deze maniere: Mynen lieven heer en goeden gebuer, -ik heb aen U-L. een vriendelyk en christelyk verzoek, te weten: Dat -gy myne iverige vermaeninge niet kwalyk nemen zult, daer toe zult gy -ook deze myne kleyne maeltyd niet veragten, maer de zelve zoo goed -als den lieven Godt die gegund heeft, voor goed aennemen? D. Faustus -bad wederom, dat hy hem zyne goede meyninge zoude willen verklaeren, -en zoude aenhooren, toen zeyde den goeden man: Mynen lieven heer en -goeden nabuer, gy weet wat uw eygen voornemen is, namentlyk dat gy -_Godt en alle Heyligen_ afgezworen hebt, en u zelven den duyvel met -lyf en ziele hebt overgegeven, waer door gy in den hoogsten toorn en -ongenade Gods gevallen, en van eenen Christenen eenen ketter en eenen -duyvel geworden zyt? Och in wat nood brengt gy uwe arme ziele? Het is -niet alleen om uw lichaem, maer ook om uwe ziele, die in de eeuwige -pyne en ongenade Gods zal versteken worden. Doch zoo is ’t nog niet -al verloren, mynen lieven heer, zoo verre als gy u toch maer wilde -bekeeren den lieven bermhertigen Godt om genade en vergiffenisse -biddende, gelyk gy kond zien in ’t VIII. Kapittel, van de handelinge -der Apostelen, van Simon in Samaria, die ook veel volk verleyd had: -want men heeft hem inzonderheyd voor eenen Godt gehouden, en hem de -kragt Gods, en _Simon Deus Sanctus_ genoemd. Dezen is ook daer naer -nog bekeert, naer dat hy eene Predikatie van Philippus gehoord had, en -liet hem doopen, hy geloofde aen onzen Heere _Jesus Christus_, en hy -hield hem daer naer vele by Philippus, welke bekeeringe in ’t werk der -Apostelen uytnemende zeer geroemd word? daerom mynen goeden heer, laet -u toch myne vermaeninge ook behaegen, en eene heerlyke en Christelyke -Predikatie wezen? Nu en is die boete die gy doen zult, anders niet, als -dat gy den lieven bermhertigen God zult om genade en vergiffenisse -bidden. Waer af dat wy schoone voorbeelden hebben, gelyk van den -moordenaer aen ’t kruys, aen S. Petrus, aen Mattheus en aen Magdalena. -Ja _Christus_ spreekende tot de zondaeren: _Komt alle tot my, die -bedroeft en belaeden zyt, en ik zal u helpen en vertroosten?_ En in den -Propheét Ezechiël: _Ik begeire niet de dood des zondaers_; maer dat -hy hem bekeere en leve: want zyne hand is niet verkort, dat hy u niet -helpen kan. En ik bid u, mynen goeden heer, dat gy u myne vermaeninge -wilt laeten ter hert gaen, en bid God om genade en _Christus Jesus_ -wil: staet af van uw kwaed voornemen, want die tooverye is tegen ’t -gebod Gods, mids dat die zoo wel in ’t nieuw, als in ’t oud Testament -zwaerlyk verboden is, daer hy zeyde dat men geen tooveraers laeten -leven, dat men mede niet zal handelen, nog eenige gemeynschap houden, -want ’t is eenen grouwel voor God, zoo noemt S. Paulus den Bar Jehu, -of Elimas, den tooveraer een kind des duyvels, en eenen vyand der -geregtigheyd, en dat zy ook geen deel in ’t Ryk Gods hebben zullen? -D. Faustus hoorde naer hem zeer neirstelyk, zeggende: dat hem die -vermaeninge wel geviel, en hy bedankte den ouden man van zyne goede -meyninge, die hy ook belofde naer te komen, zoo ’t hem mogelyk waere. -En nam daer mede oorlof. - -Als hy nu in zyn huys kwam zoo dogt hy neirstig op deze vermaeninge, -overdenkende in wat nood hy hem en zyne ziele gebrogt had, om dat hy -hem aen den helschen duyvel had overgegeven, hy nam voor goede boete te -doen, en den duyvel te verzaeken. In deze gepeyzen verscheen hem zynen -geest, die naer hem greep al of hy hem den hals af nypen wilde: en -hield hem voor, wat dat hem anders mogte beweegd hebben, hem den duyvel -over te geven, dan alleen zynen eygenen moedwil en verholendheyd: daer -toe zoo heb gy u versproken. God en alle menschen vyand te wezen, welke -belofte gy niet meer denkt naer te komen, maer die vermaeninge van dien -ouden loer te volgen, en God tot eenen behoeder aen te nemen: dan dat -is al te laet, want gy den mynen nu zyt, ik mag u haelen als ik wil, -’t welk hem ook bevolen is, en dat hy daerom gekomen was, om van hem -een eynde te maeken, ’t en waer hy hem neder zette en straks met zyn -bloed op nieuws verschreve, en belofde dat hy hem van geenen mensch -meer zoude laeten vermaenen, of verleyden, ’t welk hy van stonden aen -doen moeste, of zoo niet, zoo zoude hy hem in stukken verscheuren? D. -Faustus heel verschrikt wezende, dede hem wederom nieuwe belofte en -schreef met zyn bloed, als hier naer volgt: welke beschryvinge nog -naer zyne dood by hem gevonden is. - - -_De tweede verschryvinge van D. Faustus die hy zynen geest overgegeven -heeft._ - -“Ik Doctor Faustus, bekenne met myn eygen hand en bloed, dat ik dit -myn eerste verschryvinge tot in het zeventhiende jaer sterk en vast -gehouden heb, God en alle menschen vyand geweest ben, waer mede ik -nu voortaen myn lyf en ziele den magtigen god _Lucifer_ overgeve, -om met my naer deze volgende zeven jaeren te mogen zynen wil doen. -Daer tegen zoo beloft hy my wederom dat hy myn leven nog verkorten -nog verlengen zal, ’t zy ook in de dood of in de helle my met geene -pyne zal deelagtig maeken. Hier op verspreke ik my wederom, dat ik -geene menschen meer, ’t zy met vermaenen, met eeren, met leeren, -met onderwyzinge of met dreygementen, door Gods Woord, of door -eenige weireldlyke of geestelyke leeraers zal laeten verleyden, of -hunne leere naevolgen. En tot meerder kragt en getuygenisse dezer -myne verschryvenisse en belofte, zoo heb ik dit met myn eygen bloed -geschreven, tot Wurtenberg.” - -“Datum 3 Ougst 1531. - -JOANNES FAUSTUS, _Doct._” - -Naer dusdanige verdoemelyke en godelooze verschryvinge, is hy den ouden -man zoo vyand geworden, dat hy hem naer zyn lyf en leven stond. Maer -zyn christelyk gebed, en zynen wandel heeft den boozen vyand al zulken -stoot gedaen, dat hy onrent hem niet heeft konnen komen. Dan alleen -twee dagen daer naer, als eens den ouden man te bed gaen zoude, zoo -hoorde hy in zyn huys een groot gerugt, dat hy noyt te vooren gehoort -had, het kwam tot in de kamer, en ’t knorde gelyk een verken, en zeer -lang duerende: daer naer begonst den goeden ouden man met den geest -te spotten, en zeyde: ô wat een boeren-muziek is dat, ’t is of het -van eenen engel waer, die geen twee dagen in’t paradys konde zyn, hy -verstout hem in andere lieden huyzen te komen, en heeft in zyne eygen -wooninge niet mogen blyven. Met spotterye heeft hy den geest verdreven. -D. Faustus vraegde hem hoe dat het met den ouden man was omgegaen? waer -op den geest antwoorde: dat hy aen hem niet had konnen komen, want hy -was gewapend, willende zeggen met het gebed, daer door zoo heeft hy my -bespot, ’t welk my zeer verdroten heeft inzonderheyd om dat hy my mynen -val verweet. Aldus helpt God alle christene, die hun tegen den boozen -geest, aen Godt overgeven. - - -_Van twee Persoonen die D. Faustus te samen koppelde, in ’t 17ᵈᵉ jaer -zyn’er belofte._ - -Tot Wurtenberg was eenen student, die een goed edelman was genaemd -A. van Hulle. Dezen edelman was verliefd op eene zeer schoone edele -vrouw, de welke vele vryers had. - -Onder andere ook zommige vry heeren, maer zy begeirde geen van allen. -En inzonderheyd was zy tot niemand min gezind dan tot dezen, de welke -aen D. Faustus goede kennis had, gelyk hy ook dikwils met hem had -geëten en gedronken, en hy wierd zoo met die liefde gekweld, dat hy -geheel maeger wierd, en daer door in groote ziekte viel. Als nu D. -Faustus vernam, dat dezen edelman zeer ziek lag, zoo vraegde hy zynen -geest Mephostophiles, wat hem gebrak, die hem alle gelegendheyd, en de -oorzaeke verklaerde; waer over D. Faustus dezen edelman ging bezien, -en hem aller gelegendheyd zyn’er ziekte ging verklaeren, die hem daer -af zeer verwonderde. D. Faustus troost hem en zeyde: dat hy hem zoo -zeer niet zoude kwellen, want hy zoude hem behulpelyk wezen, dat deze -vrouws-persoone niemand anders dan hem alleen ten deele zyn zoude, -gelyk ’t ook geschiede, want D. Faustus beroerde zoo zeer het hert -dezer jongvrouwe door zyne tooverye, dat zy geene andere mans meer -en agtede, hoewel zy nogtans edelder en ryker krygen konde; straks -daer naer beveelt hy dezen edelman, dat hy hem zeer heerlyk kleeden -zoude, en met hem tot de jongvrouw gaen, die in eenen hof by andere -jongvrouwen gezeten was, alwaer men zoude dansen, en hy gaf hem eenen -ring, die hy aen zynen vinger steken moest, als hy met haer zoude -dansen, en zoo haest als zy met haere hand dezen ring zoude aenroeren, -zoo zoude zy op hem verlieven, en op niemand anders; maer hy mogt van -geen trouwen spreken, want zy zoude hem zelve daer toe trekken en -bewegen. Hy neemt daer op een gedistileerd waterken, waer mede hy den -edelman besproeyd, die straks daer naer een uytnemende schoon aenzigt -kreeg en zyn alzoo te samen naer den hof gegaen. Den edelman dede gelyk -hem D. Faustus bevolen had, hy danste met de joffrouw, en roerde haer -aen, waer door zy straks op hem uyt liefde ontstak, en zy wierd met -Cupidos pylen doorschoten, want zy had den ganschen nagt geen ruste -in ’t bed. ’s Morgens vroeg zy liet hem haelen, zy opende aen hem de -groote liefde, die zy tot hem had, en begeirde hem tot haeren man, hy -ook uyt brandende liefde sloeg den koop toe, zoo datze korts daer naer -met malkanderen de bruyloft hielden, en hy dede D. Faustus daer voor -eene zeer goede vereeringe. - - -_Van veelderleye Gewassen, die D. Faustus in den winter, ontrent -kers-misse, in zynen hof had, in ’t 19ᵈᵉ jaer zyn’er belofte._ - -Daer waeren veel jongvrouwen ontrent Kers-misse tot Wurtenberg gekomen. -Als eenige edelvrouwen die hunne kinders, broeders en neven die aldaer -studeerden kwamen bezoeken, de welke alle goede kennisse aen D. Faustus -hadden, tot de welke hy van zommige ontboden en te gaste aenzogt wierd. -En om zulks te vergelden, zoo noode hy wederom zommige edelluyden en -eenige joffrouwen, om met hem t’zynen huyze goede ciere te maeken. - -Als zy tot hem gekomen waeren, en het zeer gesneeuwd had, was’er in -Faustus hof wat wonders te zien, want men zag’er geenen sneeuw maer -eenen schoonen zomer met alderleye gewas, zoo dat ook ’t gras met -alderhande bloemekens zeer lieffelyk stond en groeyde. Daer was ook -eenen schoonen wyngaerd met groote druyven behangen, ook waeren’er zeer -schoone witte en roode provence-roozen met veel andere welriekende -bloemen, welke alle t’samen eenen lieffelyken reuk gaven, zoo dat zy -U-L. daer van niet genoeg konden verwonderen, maer niemand durfde nog -bloemen, nog druyven afsnyden; want als’er imand meynde zulks te doen, -en met de vingeren aentaste, zoo had hy een van zyne mede-gezellen by -den neus, waer over een groot gelach was onder de genoode. - - -_Van een verzaemeld krygs-heyr, tegen den vry heer, den welken D. -Faustus aen des keyzers hof een herts-hoorn op zyn hoofd getooverd had, -in ’t 19ᵈᵉ jaer zynder belofte._ - -Doctor Faustus reyzende naer Ysleven, en als hy nu ten halven wege was, -zoo zag hy zeven peirden op hem toe ryden, hy kende straks den heer, -en wist dat’er den graef was die hy wel eertyds dien herts-hoorn in ’s -keyzers hof op ’t hoofd getoovert had. Dezen heer kende ook D. Faustus -zeer wel, en deed zyne knegten stil staen, ’t welk Faustus merkende -hem op een hoogde begaf. En als zulks den vry-heer zag, liet hy op -hem toereyden, met bevel van hem stoutelyk te doorschieten, waerom -zy ook des te stouter op hem los-drukten. Maer zy verloren straks -uyt U-L. gezigt, mids hy hem onzigtbaer maeken konde. Den voorzeyden -vry heer liet hun op die hoogde stil houden, om te zien of hy hem -ergens in ’t gezigt krygen konde; maer zy hoorden diep in een bosch -een groot geraes van bazuynen, trompetten en trommels: ook zagen zy -dat’er zommige honderde peirden op hun toe kwamen. Dit ziende, zette -zy zig op den loop, en als den vry-heer nevens den berg meynde henen -te reyden, stond aldaer eenen grooten hoop gewapende ruyters, waerom -hy nog eenen anderen weg kiezen moest, op den welken hy ook gelyk te -vooren een slag-order vond, ’t welk hem alzoo tot vier of vyf plaetsen -ontmoete, en dat zoo menigmael als hy meynde eenen vremden weg te -kiezen. En als hy nu zag, dat hy nergens weg konde, en dat men ’t op -hem gelaeden had, zoo reyde hy tot het krygs-volk in, ’t zy wat perykel -hem daer uyt zoude mogen ontstaen, en vraegde waerom men hem alzoo -van alle kanten bezet had, en op hem was wagtende? maer niemand gaf -hem antwoorde, tot dat eyndelyk D. Faustus tot hem uytgereden kwam, -waer naer hem den vry-heer rondom besloten vond. Hy hield hem voor, -dat hy hem zoude gevangen geven, zoo niet, zoude hy zien, hoe men met -hem handelen zoude. Dezen vry-heer meynde niet anders dan dat het een -waeragtig slag-leger was, hoewel’er niet dan tooverye was; daer naer -beveelde Faustus, dat zy alle hun geweir zoude overgeven, en daer naer -de peirden, en in plaetse van die, bragten zy hunne gevangene andere -getooverde peirden en geweir. En Faustus sprak tot den vry-heer, den -welken hem niet meer kende; mynheer, den oversten dezes leger heeft my -bevolen te zeggen, dat gy voor deze reyze alzoo voordtrekken zult, om -dat gy op eenen toegereden hebt, die by den voorzeyden oversten om -hulpe gebeden had. Als nu den vry-heer in de herberge kwam, en zyne -knegten met hunne peirden in ’t water reden, verdweenen alle de zelve, -zoo dat die knegten schier verdronken waeren, en moesten alzoo te voet -wederom nae huys keeren. Den voorzeyden vry-heer ziende zyne knegten te -voet gaen die alle te samen nat en beslykt waeren, en van het verdwynen -der peirden, wierd hy straks gewaer, dat’er anders niet was geweest dan -tooverye van D. Faustus, die hy nog eens te vooren aen hem bewezen had, -en dat alles hem tot zynen schimp en spot was gebeurd. - - -_Van de boelschappen van D. Faustus, in ’t 19ᵈᵉ en 20ˢᵗᵉ jaer zyn’er -belofte._ - -Als nu D. Faustus merkte, dat de jaeren zyn’er verschryvinge en -overgevinge van dag tot dag haest eyndigen zouden, zoo begonst hy alle -dagen hoe langer hoe meer een beestagtig leven te voeren. Hy ontbood -tot hem zeven duyvelsche Succubas, de welke hy al-te-samen besliep; -die alle zeer schoon waeren, en daer niet op te zeggen was, want hy -voer in vele koningryken met zynen geest, op dat hy alderleye schoone -vrouwen zoude zien, en om andere by te krygen. Als eene hongersche, -eene engelsche, twee zwabische en eene fransche, die de schoonste des -lands waeren, met welke duyvelsche danten hy boeleerde, tot dat hy van -de weireld scheyde. - - -_Van eenen schat die D. Faustus gevonden had in ’t 21ˢᵗᵉ jaer zyn’er -belofte._ - -Op dat den duyvel zyne erfgenaemen niet zoude laeten ontbreken, zoo -wysde den geest Mephostophiles, Faustus in eene oude kapelle die -ingevallen was, (eene halve myle van Wurtenberg gelegen) in welke -in den kelder eenen verborgen schat was, waer naer dat Faustus ging -graven, en den schat blinkte gelyk een brandende keirsse; D. Faustus -bezwoer hem, dat hy in een gat vertrok, en als hy nu aen den schat -kwam, zoo vond hy niet dan verbrande kolen daer in, waer dat hy veel -spookerye zag. D. Faustus bragt de kolen in zyn huys, die straks in -goud en zilver veranderden, welke gelyk zynen dienaer Wagenaer bekende -tot veel duyzend guldens beliepen. - - -_Van Helena uyt Griekenland, die Faustus tot een byslaepster gedaen -was, in ’t laetste jaer zyn’er belofte._ - -Op dat D. Faustus zynen vleeschelyken wellust, in zyn’er ellende zoude -mogen hebben, zoo komt hem ’s nagts ontwaekende in zynen zin die -schoone Helena uyt Griekenland, die hy eertyds de studenten getoond -had. Hy begeirde van zynen geest dat hy hem die Helena beschikken zoude -om zyne concubine te zyn, e’t welk alzoo geschiede. Deze Helena was -even van de zelve gedaente, zoo als hy die de studenten eertyds getoond -had. Als nu D. Faustus die zag, zoo heeft zy hem het hert bewogen, dat -hy met haer begonst te boeleeren en voor zyne concubine behield, die hy -ook zoo lief had, dat hy schier niet eenen oogenblik van haer gedueren -konde, zy wierd alzoo van hem bevrugt, in ’t laetste jaer zyn’er -beschryvinge, en zy baerde hem eenen zoon, waer over Faustus zeer -verblyd was, en hy noemde hem Justum Faustus. Dit kind wierd opgevoed -naer zyn behaegen en wil, en alsdan verhaelde D. Faustus vele aerdige -toekomende dingen die in verscheyde landen zouden gebeuren. Maer als hy -daer naer om den hals kwam zoo verdween de moeder met haer kind. - - - - -HET VIERDE DEEL. - -_Wat D. Faustus in ’t laetste jaer zyn’er beschryvinge met zynen geest -en met meer andere gehandeld heeft, het welk was in ’t 24ˢᵗᵉ jaer -zyn’er belofte._ - - -_Van D. Faustus Testament, in ’t welk hy zynen Dienaer Wagenar tot -zynen erfgenaem maekt._ - -Doctor Faustus had binnen de 24 jaeren zyn’er beschryvinge eenen -jongen knegt opgevoed die tot Wurtenberg gestudeerd had. Dezen zag -die avanturen zyns meesters, die hy overal bedreven had, hy was eenen -slimmen guyt, die tot Wurtenberg ging bedelen, welken niemand (om zyne -boosheyd) begeirde aen te nemen. - -Dezen knegt met naem Wagenaer, was D. Faustus dienaer, hy schikte -zig zeer wel by hem, zoo dat hy hem daer naer zynen zoon noemde, hy -slempte en dempte met hem. Als nu den tyd van D. Faustus verloopen was -en te eyndigen kwam ontbood hy tot hem eenen notaris, daer toe ook -zommige Magisters, die veel met hem hadden omgegaen, en hy maekte zynen -dienaer het huys, welk gestaen en gelegen was by de yzere poorte, in -de Schergasse, aen de ring-mueren, item nog 1600 guldens, welke hy van -imand goedvond, aen landgoed de weirde van 800 guldens, 600 guldens -aen gereed geld, een goude keting die 300 kroonen weird was; al zyn -zilver werk dat hem van groote heeren en edelluyden geschonken was, en -inzonderheyd ’t geen dat hy uyt het hof des paus en der turken gebragt -had, ’t welk ontrent de 1000 guldens weirdig was, maer anders was’er -niet veel van huys-raeds goederen, mids hy niet te veel t’huys gewoond -had maer dag en nagt in vremde herbergen en by de studenten gezeten en -gezopen had. Ja dit was den inhoud van Faustus testament. - - -_D. Faustus bespreekt hem met zynen dienaer wegens het Testament._ - -Als nu het Testament van D. Faustus volbragt was, zoo riep hy zynen -dienaer tot hem, en hield hem voor hoe hy hem in zyn testament bedagt -had, om dat hy hem altyd zeer wel gedraegen en zyne secreten niemand -geopenbaerd had, daerom zoo verre, als hy nog ied van hem begeirde -zulks zoude hem niet geweygerd worden. Toen begeirde den dienaer zyne -boeken en eenige andere konsten? waer op hem D. Faustus antwoorde: -Zoo veel myne boeken belangd die zyn alreede toegeschikt, doch met al -zulke conditien, dat gy die niet zult laeten aen den dag komen, maer uw -profyt daer mede zult doen, en daer in neirstelyk zult studeeren. Ten -anderen begeird gy myne konsten, die gy toch hebben zult, zoo verre als -gy myne boeken lief hebt en u aen niemand kenbaer maekt, maer alleen -daer by blyft. Nog zeyde D. Faustus: Mids mynen geest Mephostophiles -my niet langer te dienen schuldig is, waerom ik u den zelven niet -overlaeten mag, zoo zal ik u eenen anderen geest toeschikken, zoo -als gy eenen begeird, en dat hy zoude zeggen in wat gedaente hy dien -begeirde, dat hy zoude verschynen. - -Waer op hy antwoorde: Mynheer en vader, ik begeire hem in de gedaente -van eene simme. Daer op verscheen hem eenen geest in de gedaente en -forme van eene simme die in de kamer sprong, en D. Faustus sprak: Ziet -daer is zy, maer zy zal u niet ten diensten wezen, dan naer myne dood, -en als mynen geest Mephostophiles van my genomen is, en hem niet meer -zult zien, en gy u komt te verschryven en over te geven, zoo zult -gy hem noemen den Averhaen, mids dat hy aldus genoemd word. Daer by -zoo bid ik dat gy myn konsten, myne daeden, en al wat ik gedaen heb, -niet zult openbaeren, voor en aleer ik dood ben, alsdan mogt gy die -opteekenen, te samen schryven en in een historie te samen brengen, -waer toe dat u uwen geest Averhaen helpen zal. En of gy ergens ied in -vergeten had, dat zal hy u helpen gedenken. Den voorzeyden dienaer -belofde zulks alles alzoo te doen, en gaf hem daer op de hand, en hy -bedankte hem voor alle de ontfangene weldaeden, maer inzonderheyd voor -het gene daer hy hem mede in zyn testament verzogt heeft. En voords -belofde hy hem den geest Averhaen trouwelyk te volgen. - - -_Hoe dat hem D. Faustus in den tyd dat hy niet meer als eene maend te -leven had gekweld heeft, over zyn duyvels wezen gejammer en daer over -gezugt._ - -Den tyd van den voorzeyden D. Faustus was nu schier ten eynde -geloopen, zoo dat hy tot in de laetste maend van zyne toegezeyde -24 jaeren gekomen was, in de welke hy hem den duyvel t’eenemael -overgegeven had met lyf en ziele, gelyk wy hier te vooren verhaelt -hebben. In dezen tyd was hy geheel tam geworden, en dat niet anders -dan als eenen gevangenen moordenaer die zyne sententie des doods -in de gevangenisse zoude mogen ontfangen hebben; want hy wierd -geheel beangst, hy deed anders niet dan weenen, en tegen hem zelve -lamenterende met de handen, zoo dat hy geheel scheen te verdwynen, en -uyt te teiren, hy liet hem ook alsdan zeer zelden zien nog hy mogt -zynen geest ook niet meer zien, nog ontrent hem leyden, hoe wel dat hy -hem te vooren als zynen getrouwen dienaer zoo dikwils tot hem geroepen -had. - - -_Het wee geklag en jammeren van D. Jan Faustus, om dat hy nog in den -fleur zyns levens, en in al zulke jongheyd sterven moest._ - -Deze groote droefheyd beweegde Faustus zoo zeer, dat hy zyn wee geklag -en zyn jammeren opteekende, om dat men ’t nimmermeer zoude vergeten, -zoo dat dit een van zyne eygene geschreven klagten is. - -Och Faustus! gy verbolgenen en onweirdigen heer, gy die uw gezelschap -hebt mede verleyd in ’t oordeel des eeuwig vuer, daer gy nogtans wel -had konnen de eeuwige zaligheyd bekomen, die gy nu verliezen moet? Och -gy vernuft en vryen wil, in wat miserien brengt gy myne leden, en gy, -nog gezond lichaem, het vernuft en de ziele die beklaegen my, want ik -koste ’t u geven of nemen? Och liefde en nyd, waerom zyt gy beyde tot -my ingetrokken terwyl ik door uw gezelschap al zulke pyne lyden moet? -Och vraeke en bermhertigheyd, uyt wat oorzaeke hebt gy my zulken loon -en versmaedenis vergund? ô bitterheyd en medelyden, ben ik daerom eenen -mensch geschaepen, om die straf die ik voor my bereyd zien te lyden: -Och ik armen dwaelenden, is’er ook ied in de wyde weireld, dat my niet -wederstaet? och wat helpt toch myn klaegen! eylaes! wat heb ik gedaen! -wee my!… - - -_Nog een andere klagt van D. Faustus._ - -Och! och! ik ongelukkigen mensch, ô gy bedroefden en onzaligen Faustus! -gy moet wel wezen in den hoop der onzalige, mids ik die onmagtige -smerte des doods die geen creaturen nog op de weireld geleden heeft? -Och vernuft, och moedwil, vermetendheyd en vryen wil? Och gy blinden -en onagtzaemen die uwe leden, uw lyf en uwe ziele zoo blind maekt, -als gy zelve zyt! ô gy tydelyke wellusten in wat ellende hebt gy my -gevoert, dat gy myne oogen zoo verduystert en verblind hebt! och myn -zwak gemoed, och myn bedroefde ziele, waer is uwe bekentenisse! ô -onbermhertig ongeluk, ô vertwyffelde hope! waer op ik niet meer denken -mag: Och leed boven alle leed, jammer boven alle jammer! och wie zal my -nu toch verlossen? waer zal ik my verbergen? waer zal ik henen kruypen -of gaen? ja dat ik trekke waer ik wille, zoo ben ik toch gevangen? waer -op dat hem den armen Fausto zoo bekomerde en kwelde, dat hy niet meer -spreken konde. - - -_Hoe dat den boozen geest den bedroefden D. Faustus met wonderlyke -spotagtige spreek-woorden aentast._ - -Op al dusdanige wee-klagten, verscheen Faustus zynen geest -Mephostophiles, trad tot hem, en sprak aldus: Terwyl dat gy uyt de H. -Schrifture wel geweten hebt, dat gy Godt alleen behoorde aengebeden -en hem alleen gedient te hebben, zonder eenige andere goden, nog ter -regter, nog ter slinker hand te zoeken, of nevens hem te hebben, en -zulks niet gedaen hebt; maer uwen Godt vertoorend en vergramd, van hem -afgevallen, hem verloochend, en u aen my hebt overgegeven met lyf en -ziele, zoo moet gy nu uwe belofte en uwe overgevinge nakomen. - -Dus merkt nu op myn Versken: - - _Zoo gy wat weet, zoo zegt het niet,_ - _En zyt gy wel, zoekt geen verdriet;_ - _Hebt gy wat, dat niet verkwist:_ - _’t Ongelyk u niet en mist._ - _Daerom meyd, lyd, zwygt en verdraegt,_ - _Zyn ongeluk geen menschen klaegt,_ - _Het is te laet op Godt gedagt,_ - _Als uw ong’luk komt onverwagt._ - -Daerom lieven Fausto, ’t is niet goed met groote heeren en met den -duyvel krieken te eten, want zy schieten met de steenen in ’t aenzigt, -gelyk gy nu ziet, daerom had het beter geweest, dat gy verre van daer -gebleven waert, zulks zoude goed voor die scheuten geweest hebben, -maer uwen hoogmoed en hooveirdig hert heeft u geslagen. Gy hebt die -konst, die u van Godt gegeven is, veragt, nog u daer mede niet laeten -genoegen, maer hebt den duyvel te gaste gebeden, en gy deze 24 jaeren -die voorleden zyn, gemeend dat het al goud was dat’er blinkte, nu al -gelooft, wat u den geest wys maekte, waer door u den duyvel, gelyk men -de katten plagt te doen, een belle aengehangen heeft. Ziet, gy waert -eene zeer schoone geschaepene creature, maer de roozen die men lang in -de hand draegt, en waer aen men lang riekt, die verslenzen: wiens brood -gy geeten hebt, wiens liedekens gy moet zingen: Toef tot op den goeden -Vrydag, alsdan zal het haest Paesschen zyn in ’t geen gy behoeft hebt, -en ’t is niet zonder oorzaeke geschied, een gebraeden worst heeft twee -eynden. - -Op des duyvels belofte is niet te staen, gy hebt eene kwaede natuere -gehad, daerom verlaet die natuere niet. Van gelyken laeten de katten -het muyzen niet. Terwyl den lepel nieuw is, zoo gebruykt hem den kok, -als hy dan daer naer oud geworden is, zoo schyt hy daer in, alsdan -eet men daer uyt: is ’t niet alzoo met u? gy die eenen nieuwen lepel -des duyvels waert, den zelven gebruykt hy al’er tyd, want de merkt -heeft u laeten koopen: daer toe zoo hebt gy u met een weynig voorraed -niet laeten genoegen, die u Godt verleent had. Dat nog meer is (mynen -lieven Faustus) wat hebt gy veel hoogmoed bedreven, want in alle uwen -handel en wandel hebt gy u des duyvels vriend genoemd, daerom stelt u -te vrede, want God is den Heer: den duyvel is maer eenen boozen geest; -hooveirdigheyd dede noyt goed, gy moest doch den hans in alle straeten -zyn, daerom moeten zotten in’t hair luyden, die te veel wilt hebben, -die moet men weynig geven, waer naer hem imand regeert, daer naer moet -het hem gaen, dus laet u nu myne leer en vermaening ter herte gaen, -die nu schier verloren is, gy zoud u den duyvel zoo veel niet betrouwd -hebben, en mids hy een simme Gods, eenen logenaer en moordenaer is, -zoo dat gy wel behoorde kloeker te wezen. De schimp brengt ons schaede -by, want het is haest met den mensch gedaen, nogtans zoo kosten zy -zoo veel om op te brengen. Die den duyvel herbergt, die heeft eenen -zekeren gast, maer daer behoort meer tot den dans, als maer een rood -paer schoenen: had gy Godt voor oogen gehouden: en nimmer uwe gaven die -hy u verleent had, genoegen laeten, zoo had gy deze reyze niet hoeven -te dansen en den duyvel te willen zyn en zoo haest te gelooven: want -wie ligtelyk gelooft, die word haest bedrogen. Nu vaegd den duyvel -zynen muyl, en gaet alzoo daer van, gy hebt u zelven te voorgesteld met -uw eygen bloed, daerom zal men die borge borgen, gy hebt’er ter eener -oore laeten ingaen en ter andere wederom uyt. Als nu den geest aen D. -Faustus den armen Judas genoegzaem gezongen had, zoo is hy wederom -verdwenen, en heeft alzoo Faustus geheel getroubeleerd gelaeten. - - -_De wee-klagten van D. Faustus van de helle en van haere -onuytsprekelyke pyne en kwaele._ - -O ik armen verdoemden! waerom ben ik geene beest? die zonder ziele -sterven, zoo had ik my niet voorder te bevreezen. Nu zal my den -duyvel met Lyf en Ziele van hier nemen, en my in een onuytsprekelyke -duysterheyd brengen, want gelyk de zielen by hun zelven schoonheyd en -vreugd hebben, zoo moet ik armen ellendigen, en alle de verdoemde -eenen ongeloovelyken grouwel, stank, smaed, bevinge, vreeze, pyne, -druk, huylen, kryten en knerzinge der tanden hebben: Daer toe zyn alle -creaturen en alle schepselen Gods tegen ons, en moeten van de Heyligen -Gods de eeuwige versmaedheyd draegen; ik ben nog indagtig van den -geest, die ik eens naer de verdoemenisse gevraegd heb: den welken my -zeyde: dat’er een groot onderscheyd is tusschen die en die verdoemde, -mids de zonden ongelyk zyn: Voords zoo zeyde hy nog meer: even gelyk -hoy, hout en yzer van het vuer verbrand worden, doch het eene ligter -als het ander, alzoo worden ook de verdoemde in den vloed der helle -verbrand. Och gy eeuwige verdoemenisse! dat gy van den toorn Gods zoo -inflameerd, zoo vol vuer en hitte zyt; ô hoe grooten druk en pyne -moet men inder eeuwigheyd aldaer verwagten, met weenen der oogen, met -knerzinge der tanden, met stank der neuzen, met jammer der stemmen en -met bevinge der handen en voeten: Och ik zoude zoo geirn den Hemel -mogen omermen, en mogt ik slegts de eeuwige straffe ontgaen! och wie -zal my toch uyt het onuytsprekelyk vuer der verdoemde verlossen? Alwaer -geen hulpe zal wezen, alwaer geen beweenen der zonden helpen kan, -alwaer nog nagt nog dag ruste is! wie zal my toch uyt al zulke ellende -verlossen? waer is mynen toevlugt, waer is myne beschuttinge, myne -hope, mynen troost: Waer op zal ik my dan vertroosten? op de zaligheyd -Gods niet, want ik schaeme my dat ikze zoude aenspreken, mids my niet -zoude geantwoord worden? Maer ik moet myn aenzigt voor haer verbergen! -Och wat mag ik doch veel klaegen, daer geene hulpe te verwagten is, nog -geene vertroostinge des klaegen en weet? Amen. Want ik heb het alzoo -willen hebben, ô misverstand! en dus moet ik den spot tot die schande -draegen. - - -_Van het grouwelyk, en verschrikkelyk eynde en afscheyd van D. Faustus, -waer aen ider Christen mensch hem zal spiegelen en hem daer van wagten -zal._ - -Die 24 jaeren van D. Faustus waeren nu by verloopen, en den geest kwam -even in de laetste weke by hem, die hem alsdan zynen Brief of zyne -Verbintenisse gaf, waer by hy hem ook aenzeyde, dat den duyvel de -toekomende weke zyn lichaem haelen zoude, waer toe hy hem gereed maeken -moest. D. Faustus klaegde en weende den geheelen nagt, waer over den -geest nog eens voor hem verscheen: hy sprak tot hem: Lieven Fauste, -zyt toch niet zoo kleynmoedig, want of schoon gy uw leven verliest zoo -is ’t toch nog eenen langen tyd aleer gy verdoemt word: gy moet toch -eens sterven al had gy nog vele honderd jaeren te leven. De turken, -de joden, en andere onchristene keyzers moeten ook eens sterven en in -de zelve verdoemenisse komen, gy weet ook nog niet wat u opgeleyd zal -worden, daerom zyt kloekmoedig, en geeft den moed alzoo niet verloren: -den duyvel heeft u toch toegezeyd, dat hy u een staele lyf en ziele -geven zal. Al zulken en diergelyken troost gaf hy hem, maer het was -eenen valschen troost, en die ook tegen H. Schriftuere strydende was. -En alzoo D. Faustus niet anders wist, dan dat hy zyne verschryvinge of -belofte zoude moeten met den hals betaelen, zoo gaet hy even op den -zelven dag, toen hem den geest aengezeyd had dat hem den duyvel des -nagts haelen zoude, tot zyne medegezellen Magiros en Kantifor, en tot -meer andere studenten, die hem te vooren dikwils bezogt hadden, datze -met hem zouden willen gaen tracteren in een dorp Rimlich genaemd, eene -halve myle van Wurtenberg gelegen, alwaer zy met hem eene maeltyd -zouden doen, het welke zy hem toezeyden. - -Zy gingen alzoo met malkanderen daer henen, alwaer zy eene kostelyke -onbeyd deden. D. Faustus was met hun-lieden wel vroylyk, maer niet van -hert. Hy bad hun-lieden dat zy met hem ook des avonds eten zouden, en -voords den geheelen nagt by hem blyven, want hy moest hun-lieden eene -gewigtige zaeke te kennen geven, ’t welk zy hem toezeyden, en aten daer -met hem. En als zy nu den slaep-dronk doen zouden, zoo betaelde D. -Faustus den weird, en bad de studenten dat zy met hem in eene andere -kamer zouden gaen, hun ieds moetende zeggen, ’t welk zy deden. En -Faustus zeyde hun aldus: - - -_Eene bede van D. Faustus aen de Studenten._ - -Myne lieve betrouwde, en gunstige Heeren! de oorzaeke waerom ik U-L. -alhier beroepen hebbe, is deze: Dat U-L. over vele jaeren bekend -is, wat ik voor een man ben, te weten: in vele konsten en tooverye -expert, welke konsten nergens als van den duyvel gekomen zyn, tot -welken duyvelschen lust my anders niemand gevraegt en heeft dan het -kwaed gezelschap, die met al zulke stukken omging, daer naer myn -onweirdig vleesch en bloed, mynen verbolgen en godeloozen wil, en myne -duyvelsche vliegende gedagten die ik voorgenomen en door de welke ik -my aen den duyvel hebbe overgegeven, sedert 24 jaeren, met Lyf en -Ziele. Nu zyn deze jaeren nae dezen nagt ten eynde geloopen, zoo dat -my den zand-looper voor oogen staet, en verwagten moet tegen datze -uytgeloopen zal wezen en hy my dezen nagt haelen zal, mids ik my hem -tot twee-mael toe, met Lyf en Ziele, met myn eygen bloed verschreven -hebbe: (welke eerste is geweest den 23 October 1514, en de tweede den -3 Augusti 1531, _ziet pag. 19 en 142_) waer over ik U-L. vriendelyk, -lieve Heeren, hebbe wel willen voor myn laetste en eynde tot my roepen -om met U-L. eenen S. Jans-drank tot een afscheyd te doen, hier op bid -ik U-L. gunstige en lieve Heeren, dat Gy-L. toch alle myne vrienden -wilt groeten, daer toe ook my niet kwalyk afnemen, als ik imand ergens -in zoude hebben te kort gedaen, maer my het zelve te willen vergeven. -Dan zoo vele die myne wonderlyke daeden zyn belangende, die ik in de -24 jaeren bedreven heb, zulks zal men al-te-samen by my opgeschreven -vinden, en laet myn grouwelyk eynde U-L. al-te-samen eenen eeuwigen -spiegel wezen, op dat Gy-L. mogt God voor oogen hebben, hem bidden, dat -hy U-L. voor des duyvels listen en bedrog wilt bewaeren, en in geene -verzoekinge wilt brengen, maer dat Gy-L. hem mogt aenhangen, en laeten -van hem af-te-vallen, gelyk ik godeloozen en verdoemden mensch gedaen -heb, die den Doop, de Sacramenten Christi, ook God zelve, het geheel -Hemelsch Heyr, en alle menschen afgezworen heb, want hy begeird niet -de dood des zondaers, nog dat’er een verloren worde. En laet U-L. -ook van geen kwaed gezelschap verleyden, gelyk my gebeurd is, maer ik -wierd al ziende blind, eylaes!… Doet niet als ik, maer gaet neirstig -ter Kerke, stryd altyd tegen den duyvel, zyt met een vast geloof -aen Jesus-Christus en leyd eenen Godzaligen wandel. Eyndelyk en tot -besluyt, zoo is dit myn vriendelyk bidden, dat Gy-L. toch wilt te bedde -gaen, en liggen slaepen nog U-L. wilt beroeren, nog ontstellen, al is -’t zaeke dat Gy-L. dezen nagt eenig gerugt, of eenige rammeling in ’t -huys komt te hooren, zoo wilt U-L. daer in niet verschrikken, want -U-L. zal geen leed geschieden, nog en staet ook niet op, maer blyft -al-te-samen stil liggen, en zoo verre als gy myn lichaem dood vind, zoo -zult gy ’t zelve ter aerde besteden, _want ik sterve als eenen boozen -toch Christenen_. Eenen goeden Christen, mids ik een hertelyk berouw -hebbe, en in myn herte stadig om genade ben biddende, op dat immers -myne ziele mogte bewaert worden. Een boos Christen, om dat ik wete dat -den duyvel myn lyf hebben wilt ’t welk ik hem geirne overzette, zoo -verre als hy slegts myne ziele met vrede wilt laeten. Hier op bidde ik -U-L. wederom, dat gy toch wilt te bedde gaen en ik wensche U-L. hier -mede eenen goeden nagt; maer my eenen boozen en schrikkelyken. - -Deze verklaeringe dede D. Faustus alzoo met eer en kloeken moed, op dat -hy U-L. niet verzaegd nog kleynmoedig maeken zoude: Maer de studenten -verwonderden hun op ’t hoogste dat hy zoo verbolgen had geweest en -alleen door schelmerye en van wegens de tooverye, in al zulke perykel -van lyf en ziele hem overgegeven had, ’t welk U-L. ook van herte leed -was, mids zy hem al-te-samen lief hadden en zeyden: Och! lieven heer -Faustus, in wat nood hebt gy uw zelven gebragt, dat gy zoo lang stil -gezwegen, en ons zulks niet geopenbaert hebt, want wy zouden u door -geleerde theologanten uyt het net des duyvels verlost hebben, maer ’t -is nu al te laet, tot groot agterdeel van lyf en ziele? D. Faustus -antwoorde, dat hy zulks niet had durven doen, al was hy dikwils van -meyninge zulks te verklaeren, en zyne zaeken aen Godzalige luyden te -kennen te geven, om raed en hulpe van hun te verkrygen, gelyk my ook -myn eygen gebuer daerom heeft aengesproken en gebeden, dat ik toch -zyne Leering zoude willen volgen en van alle tooverye afstaen, en my -bekeeren zoude. En alzoo ik van meyninge was zulks te doen, kwam den -duyvel, en wilde my voort, gelyk hy dezen nagt doen zal, en zeyde: -dat zoo verre als ik my kwame tot Godt te keeren, zoo zoude hy met my -een eynde maeken. Deze dingen aldus van D. Faustus verstaen hebbende, -zoo antwoordden zy hem daer op: mids nu anders geenen raed voor handen -is, zoo zoude hy den lieven God aenroepen, en den zelven door zynen -lieven Zoon _Jesus-Christus_ om vergiffenisse zyner zonden bidden, en -zeggen: och God! zyt my armen zondaer genadig en gaet niet met my in -’t oordeel, want ik kan voor u niet bestaen, al is ’t zaeke dat ik -den duyvel myn lyf moet laeten, zoo wilt toch myne ziele bewaeren. Hy -belofde dat hy zulks doen zoude, en dat hy niet laeten zoude te bidden, -maer het wilde niet uyt, gelyk Caïn geschiede, die ook zeyde: dat zyne -zonden grooter waeren dan dat zy hem mogten vergeven worden, daerom dat -hy ook dagte, dat hy ’t met zyne verschryvinge te grof gemaekt had. Als -nu deze studenten en goede heeren Faustus gezegend hadden, wierden zy -doen weenende, en omhelsden malkanderen, maer D. Faustus bleef in de -kamer. En als nu de studenten te bed gegaen waeren, zoo was’er niemand -die tot het slaepen konde komen, mids zy den uytgang dezer zaeken -hooren wilde. - -En het gebeurde in den nagt tusschen den 23 en 24 October 1538, -tusschen 12 en 1 ure, dat men rondom den huyze eenen grooten -ongewoonelyken wind hoorde, al of het onderste boven zoude gekeert -hebben, waer in de studenten hun zeer verschrikten en sprongen uyt -het bedde, malkanderen troostende, maer zy wilden buyten de kamer -niet gaen, dan den weird die uyt zyn huys in een ander liep. De kamer -van de studenten was nevens D. Faustus kamer, zy hoorden in de gene -van D. Faustus een grouwelyk schreeuwen, kermen en lamenteeren en dat -niet anders, dan of het geheel huys vol slangen, en andere fenynige -gedierten geweest hadde; met dies, zoo ging de kamer-deure van D. -Faustus open, waer over hy begint om hulpe te roepen, doch met eene -verdwelmde stemme, en daer naer hoorde men hem niet meer. Als ’t nu dag -geworden was, en de studenten den geheelen nagt niet geslaepen hadden, -zoo zyn zy in de kamer gegaen in de welke D. Faustus was, dan zagen zy -geenen Faustus meer, maer wel dat de kamer met bloed besprengd was, zyn -herssenen kleefden aen den muer, _mids den duyvel Faustus van den eenen -muer tegen den anderen geslagen had_. - -Men vond ook in de kamer zyne oogen en zyne tanden uyt den mond -geslagen, ’t welk voorwaer een grouwelyk spectakel was, om te -aenschouwen. De studenten deze dingen aldus aenziende, begonsten hem -zeer te beweenen, zoo datze ook anders niet deden als zugten. - -Zy zogten al-om nae zyn lichaem, het welk zy ten langen laesten vonden -buyten den huyze op den mest-hoop liggen het welk zeer mismaekt en -grouwelyk om aenzien was, mids hem het hoofd, en alle zyne lidmaeten -gemorzeld waeren. - - -_Van het begraven van D. Faustus romp._ - -Deze voorzeyde studenten en Magistros, die by D. Faustus in zyn eynde -geweest zyn, hebben zoo veel verworven, dat men zyn romp in ’t zelve -dorp heeft begraven en zyn daer naer wederom in de stad van Wurtenberg -getrokken en ten huyze van D. Faustus gegaen, alwaer zy zynen dienaer -Wagenaer vonden, die hem over de dood zyns meester zeer bedroefde en -lang mistroostig gehouden heeft. Zy vonden ook aldaer de stuks dezer -Historie van D. Faustus zelver opgeteekent, en met zyn eygen handen -geschreven, uytgenomen de Historie van zyn eynde, de welke van de -studenten en van de voorzeyde Magistros hier bygevoegd is, en van zynen -dienaer was opgeteekend, zoo dat’er ook een nieuw Boek van hem uytgaet. -Desgelyks is ook den zelven dag de getooverde Helena met haeren zoon -niet meer te voorschyn geweest, maer is t’eenemael verdwenen. En het -was daer naer voords altyd in zyn huys zoo ongerust, dat’er geene -menschen meer kosten blyven woonen. D. Faustus verscheen ook zynen -dienaer lyfagtig by nagt, die hem veel secrete dingen openbaerde: Men -heeft hem ook by nagt ter vensteren uyt zien liggen. Aldus eyndigd -alhier de gansche Historie van de tooverye van D. Faustus, waer uyt elk -Christen mensch leeren mag, inzonderheyd, die van een stout hooveirdig -gemoed is, Godt den Heer te vreezen, alle tooverye, bezweiringe en alle -andere duyvelsche werken te vlieden, want Godt dit wel en scherpelyk -verboden heeft, zoo dat men den duyvel niet heeft te gast te bidden, -nog hem eenig gehoor te geven, gelyk als Faustus gedaen had. Wy zien -wat een schrikkelyk eynde en voorbeeld ons door hem is voorgesteld, -’t welk hy door zyn eygen verschryvinge over zynen hals getrokken -heeft, daerom zal men altyd hoeven Godt voor oogen te hebben, dagelyks -aenbidden en te voet vallen, ook hem alleen lief hebben, en uyt -ganscher hert en ziele dienen, danken, loven en aenroepen, alsmede -uwen Engel Bewaerder welken u bewaert en zal bewaeren tot het eynde -uws leven, te weten: als gy leeft volgens de Wet en de Geboden Gods, -maer die Godt verlaet, verlaet hy ook; daerom die den duyvel en zynen -ganschen aenhang zal verzaeken en afzweiren, zal door Christus inder -eeuwigheyd mogen zalig worden, door zyn bitter Lyden en Sterven, zulks -wensche ik een ider christen mensch uyt den grond myns hert. - -EYNDE. - - _Die Godt dient en bemind,_ - _Zal hier naer zalig wezen;_ - _Maer wie den duyvel dient,_ - _Hoeft voor de hell’ te vreezen._ - -[Illustration] - - - - - -End of Project Gutenberg's Historie van Doctor Jan Faustus, by Anonymous - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORIE VAN DOCTOR JAN FAUSTUS *** - -***** This file should be named 53596-0.txt or 53596-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/5/3/5/9/53596/ - -Produced by André Engels, Scans: Universiteitsbibliotheek -Amsterdam/Early Dutch Books Online and the Online -Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (Early -Dutch Books Online) - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive -specific permission. If you do not charge anything for copies of this -eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook -for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, -performances and research. They may be modified and printed and given -away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks -not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the -trademark license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country outside the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you'll have to check the laws of the country where you - are located before using this ebook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm web site -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The -Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm -trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org Section 3. Information about the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the -mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its -volunteers and employees are scattered throughout numerous -locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt -Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to -date contact information can be found at the Foundation's web site and -official page at www.gutenberg.org/contact - -For additional contact information: - - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our Web site which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - |