diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-01-22 22:07:44 -0800 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-01-22 22:07:44 -0800 |
| commit | 5ee30a7fba7158d02270cb5e8d43648a4d5b47a7 (patch) | |
| tree | f2a1d38a7f450d5885f89da62f93e77b8c840a07 | |
| parent | 8f39d5d9cf1b14632feae2b57be9ce3ab00c4165 (diff) | |
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 4 | ||||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/65703-0.txt | 7604 | ||||
| -rw-r--r-- | old/65703-0.zip | bin | 92135 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/65703-h.zip | bin | 252988 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/65703-h/65703-h.htm | 9559 | ||||
| -rw-r--r-- | old/65703-h/images/cover.jpg | bin | 142761 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/65703-h/images/filete.jpg | bin | 2395 -> 0 bytes |
9 files changed, 17 insertions, 17163 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..d7b82bc --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,4 @@ +*.txt text eol=lf +*.htm text eol=lf +*.html text eol=lf +*.md text eol=lf diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..da93733 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #65703 (https://www.gutenberg.org/ebooks/65703) diff --git a/old/65703-0.txt b/old/65703-0.txt deleted file mode 100644 index db3baef..0000000 --- a/old/65703-0.txt +++ /dev/null @@ -1,7604 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Follas Novas, by Rosalía de Castro - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Follas Novas - -Author: Rosalía de Castro - -Release Date: June 26, 2021 [eBook #65703] - -Language: Galician - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Sanly Bowitts, Ramón Pajares Box and the Online Distributed - Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This file was - produced from images generously made available by The Internet - Archive/Canadian Libraries) - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FOLLAS NOVAS *** - -NOTA DE TRANSCRIPCIÓN - - * Las cursivas se muestran entre _subrayados_, y las versalitas se - han convertido a MAYÚSCULAS. - - * Los errores de imprenta han sido corregidos. - - * La ortografía del original ha sido retocada, buscando una mayor - facilidad de lectura. Teniendo en cuenta que la lengua gallega, - en la época de esta edición, pecaba de falta de normalización, - se ha uniformado la ortografía de los artículos y pronombres - homónimos, y de sus contracciones con la preposición «a». - - * Se ha completado el emparejamiento de los signos de interrogación y - exclamación. - - * Las páginas en blanco han sido eliminadas. - - * Las correcciones enumeradas en la «Fe de erratas», al final del - libro, han sido incorporadas al texto. - - - - -FOLLAS NOVAS - - - - - Biblioteca de «La Propaganda Literaria» - - FOLLAS NOVAS - - VERSOS EN GALLEGO - DE - ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA - - PRECEDIDOS DE UN PRÓLOGO - POR - EMILIO CASTELAR - - - [Ilustración] - - - DE VENTA - - MADRID - La Ilustración Gallega y Asturiana - León, 12, principal - - HABANA - La Propaganda Literaria - O’Reilly, núm. 54 - - 1880 - - - - -Esta obra es propiedad de _La Propaganda Literaria_, casa editorial de -la Habana, quien ha cumplido con las condiciones que marca la ley para -los derechos de propiedad literaria. - - -Aurelio J. Alaria, impresor, Estrella, 15, Madrid - - - - -ÔS SEÑORES DA XUNTA DIRECTIVA - -E MAIS INDIVIDUOS QUE COMPOÑEN A - -SOCIEDADE DE BENEFICENCIA D’OS NATURALES DE GALICIA - -N’HABANA - - -_Un sentimento de gratitude faime oxe dedicarlles este meu libro. O -dia en qu’os fillos de Galicia levaban á cabo n’Habana un d’os seus -mais groriosos feitos (permitaseme chamarlle así, porque tal o creio); -o dia en qu’entr’o aplauso de todos, fundouse en tan lexana rexion a_ -Sociedade de beneficencia d’os naturales de Galicia, _houbo quen quixo -santifical’ô seu modo volvendo pr’a sua patria os ollos y o corazon, -unindo n’aquela obra de patriotismo o recordo d’un libro que foi tamen -o esaltado fruto d’amor ô noso país._ - -_O xuntar ôs nomes d’os fundadores d’a_ Sociedade, _o d’autora d’os_ -CANTARES GALLEGOS (_cousa que lles agradecin por que me via así -unida â obra de caridade mais grata ô meu corazon_) _xa sey que non -foy mais que como un-ha espresion d’amor pr’a patria ausente, qu’eu -cantara xa que non en bós versos, ô menos en versos afertunados. Séino -ben; mais non por eso deixo de ter n’o que val aquel recordo, e de -crêrme obrigada á dar á esa_ Sociedade _un-ha púbrica moestra d’o meu -agradecemento, xa que púbrica foy tamen a proba d’estimacion que â sua -vez me deron n’aquel dia os meus paisanos n’Habana._ - -_Reciban pois a dedicatoria d’este meu novo libro: trata d’as cousas -d’a terra, e vay escrita n’a nosa lengoa. Recíbana, non pó-lo que val, -sinon pó-lo que significa._ - - ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA - - Socia honoraria da _Sociedade de beneficencia - d’os naturales de Galicia n’Habana_ - -Santiago 23 Febreiro 1880. - - - - -PRÓLOGO - - -Nada me complace tanto en la vida como recorrer las regiones que -componen el territorio de nuestra España y contemplar los monumentos -que despiertan la memoria de nuestros padres. Los tiempos pasados se -avivan y resucitan en el escenario donde sus tragedias sucedieron. El -alma de los muertos vuelve, á los conjuros y evocaciones del recuerdo, -como para buscar el orígen de venturas ó desventuras trascendentes á su -nombre en el mundo y á su reposo en la eternidad. Enseña más sobre el -destino de Roma un paseo por la Vía Apia, bordada de sepulcros, que un -estudio de los libros de Tito Livio y de Tácito. Cuentan más historia -de España las piedras mudas de la catedral de Toledo, que las páginas -grandilocuentes de Mariana y de Mendoza. Los campos de Montiel llevan -aún la maldicion del fratricidio de los Trastamaras; las ruinas de -Poblet, cubiertas de ortigas, guardan aún las sombras augustas de los -reyes de Aragon; las alturas del puerto de Muradiel revelan á los ojos -mas vulgares las glorias á ellas unidas como la luz á los soles; el -pico de Monserrat refleja las retinas de los navegantes catalanes del -Mediterráneo, que lo saludaban arrobados en sus fabulosas expediciones -al Oriente de Europa; las rejas de Granada parecen el poema de la -guerra santa y de la reconquista nacional, y apénas hay un rincon de la -Península donde los espectáculos de la naturaleza no estén realzados -por las grandiosas escenas de la historia. - -En mi calidad de historiador he contemplado mil veces los escenarios -principales de los hechos históricos, y no he visto, sin embargo, -aquellos donde nuestras crónicas modernas comienzan, y la fuente de -nuestra vida nacional brota, y el poema de la reconquista se inicia, -y el habla española balbucea sus primeras palabras, y el grito de -Dios y libertad resuena, y la capilla de Covadonga señala como la -letra inicial de nuestras victorias, y el astur y el galáico hacen -retroceder al árabe abortado por los desiertos hácia el Mediodía y al -normando abortado por los mares hácia el Norte; y por do quier, así en -los primitivos dialectos de incomparable dulzura como en las iglesias -románicas de indecible severidad, se sienten aún los vagidos de nuestro -espíritu y se tocan las tablas de nuestra cuna; ¡ah! no he visto, -decia, ni Astúrias ni Galicia. - -¡Y cuántas veces héme fingido estas tierras en mi imaginacion y -he tratado de resucitarlas y de describirlas tales como las veia -interiormente! Sobre todo, esa extraña y desconocida Galicia me llamaba -con sus innumerables atractivos y aparecia verde y húmeda, ceñida de -espumas oceánicas, tapizada de inacabables prados, llena de colinas -en cuyas alturas sombrea el bosque y á cuyos piés brilla la floresta, -esmaltada por sus rias y por sus puertos semejantes á tranquilos -lagos, cubierta de castañares y de naranjales, con sus mares verdes y -sus horizontes recamados de arreboladas neblinas, como una especie de -Escocia meridional española, muy apropiada, cual la Escocia británica -del Norte, á la poesía, y al cántico, y al sentimiento de la naturaleza. - -¡Y será de ver aquella catedral, á la que volvian sus ojos los -moribundos en toda la Edad Media, é iban, hasta del seno de la Bulgaria -y de Rusia, los peregrinos en gran muchedumbre á ganar el perdon de sus -culpas con poner los labios en las losas de su pavimento! ¡Y el alma se -quedará extática en su puerta de la Gloria pintada de tantos colores y -entre cuyos iris, semejantes á los matices de la oracion, y entre cuyos -dorados, semejantes á los resplandores de inmaculado éther, revolotean -las innumerables figuras como místicas mariposas venidas de las -flores del cielo, y surgen las estatuillas como mensajeras encargadas -de elevar á las alturas celestiales las constantes aspiraciones que -á lo infinito siente en su eternal carrera nuestro pobre y oscuro -planeta! ¡Cómo caerán las sombras por aquellas recatadas capillas, -antiguo albergue de las peregrinaciones y término santo de largo y -proceloso viaje! ¡Cómo resonará por aquellas bóvedas el grito que los -guerreros han proferido en Clavijo, en Calatañazor, en las Navas, -en Tarifa; el grito que invocaba al Apóstol y lo traia al frente de -nuestros ejércitos en su blanca cabalgadura apocalíptica! Jerusalem, -Roma, Compostela, eran por aquellos tiempos de fé como las tres gradas -espirituales por donde la pobre humanidad podia subir hasta ver frente -á frente las tres personas de la Trinidad Santísima. - -Y después de haberse confortado el ánimo con estos santos recuerdos, -¡cómo se comunicará con la naturaleza! Ya sé por experiencia que no -puede pedírsele al Norte el color de nuestras tierras meridionales -y la línea inflamada que rodea como de una aureola esplendente las -aristas de la Giralda y las estrías del Parthenon. Ya sé que nuestro -paganismo clásico, nuestra forma plástica, nuestro relieve escultórico, -los secos torrentes en que la adelfa se corona de rosadas flores y la -palma se cimbrea al soplo abrasador del simoun, jamás se encuentran en -los campos eternamente verdes que el Océano riega con sus evaporaciones -contínuas y con sus lluvias benéficas, y que la niebla envuelve en sus -velos de gasa. Pero será de ver el campo tranquilo, como los idilios -de Teócrito; el prado á la contínua reverdecido por una primavera -perpétua; los bosques de frutales, cargados con las abrillantadas -frutas; las colinas, donde en libertad crecen toda clase de arbustos; -entre los altos robles y castaños el antiguo campanario de la aldea; -por los hondos valles la cabaña con su establo y el establo con sus -vacas á la puerta; serpenteando en varias direcciones la ria serena y -trasparente, llena de barcas ligeras que contrastan con las pesadas -carretas, y trabajando sin descanso los campesinos de ambos sexos, -seguidos de sus innumerables chicuelos que entonan á una en coro esas -sonatas y cantares, cuyos aires se han elevado en las composiciones de -los primeros maestros europeos, lo mismo en la sinfonía pastoral de -Beethoven que en la tierna _Sonámbula_ de Bellini, á expresion clásica -de la felicidad campestre. Galicia tiene pintores, que excuso nombrar, -capaces de darnos idea tan clara de su tierra como los pintores -malagueños nos la han dado de una merienda en la Caleta ó los pintores -sevillanos de un baile en Triana. - -Inútil buscar en las composiciones gallegas una sombra como de -azabache junto á una pared cuya cal semeja al alabastro; la luz llega, -cernida por tantos vapores como hay en el aire y amortiguada por tanta -vegetacion como hay en el suelo, dulce, á guisa de caricia gallega, sin -rebotes hiperbólicos, sin reverberaciones metálicas á los ojos, que -pueden recibirla y gozarla en una placidez inefable. Bajo los seculares -árboles de ramas bastantes á cubrir una plaza; en cercados floridos -y olientes á madre-selva; sobre alfombra natural, y aunque natural -mullida y blanda, el gallego, cubierto con su montera y ataviado con -sus calzones y su chaqueta de paño oscuro que chapillas de plata -abotonan y adornan, baila en compañía de la hermosísima gallega, en -cuya cabeza flamea el pañuelo de colores realzado sobre el primoroso -dengue y el oscuro zagalejo de estameña, y en cuyo cuello relucen sobre -la blanca camisa los varios collares; y así, trenzan, al son de su -gaita, una de esas danzas iguales á su música, por tristes, por amantes -y por voluptuosas. - -Lo cierto es que esta tierra, falta de calor, inspira á sus hijos una -pasion tan encendida que raya en fanatismo. Ni el catalan, que se cree -ciudadano de perfecta nacionalidad; ni el andaluz, que habita la region -más privilegiada y más poética de España; ni el valenciano, bienhadado -en sus asiáticos jardines; ni el vigoroso aragonés aman á su patria -como la ama el gallego. La sombra de sus árboles, el dejo de su agua -natal, los mendrugos de su pan de maíz y de centeno, las maderas de su -establo, el olor de sus vacas, el espacio de su Municipio, el tañido de -la campana que toca la oracion al anochecer, la melodía de su zampoña, -el cantar de su alborada en tales términos se imponen á sus sentidos, -á sus sentimientos, á su conciencia, á toda su alma, á todo su sér, -que al arrancarle de allí le desarraigan, como si fuera un árbol, y -dobla el cuello, y pierde la gana, y apaga la mirada, y desmaya de -fuerzas, y decae de color, y olvida el habla, y siente una tristeza -tal en todos sus afectos y un dolor tan agudo en todo su cuerpo, que -concluye el infeliz por la muerte. Hay razas de tal suerte unidas con -su tierra, que al separarlas separais los dos términos de una entidad, -el alma y el cuerpo, y concluís con su existencia. La mayor parte de -aquellos suicidios de pueblos, como los de Numancia y de Sagunto, que -tanto nos maravillan, se explican por el apego al suelo natal, fuera -de cuyo aire no pueden respirar ni vivir. Existen razas nómadas como -las razas invasoras del Norte, llamadas por una vocacion interior al -movimiento, desasidas del suelo, juntas con su caballo y con su carro -que las trasportan de uno á otro territorio, las cuales se engendran en -una region, nacen en otra, viven de contínuo viaje, mueren sin saber -el pueblo donde han nacido, y cambiando de creencias cual cambian de -patria, tienen la vocacion de las emigraciones y de las conquistas, -por cuyo terrible poder suelen renovarse las sociedades humanas, de -igual suerte que se renuevan los aires por las tempestades y por las -inundaciones los campos. Pero en cambio hay otras razas á quienes -jamás separaríais del territorio donde nacen y que se pegan á él como -la carne al hueso. Estas son las razas que padecen el mal del país, -llamado en griego nostalgia, mal horrible que termina casi siempre -por la muerte. Y parece que la fatalidad lo quiere. El gallego se -vé obligado, por la densidad de la poblacion y por la tristeza del -suelo, á las emigraciones constantes. Imaginaos cuál será su pena -cuando trasponga la línea del horizonte sensible y deje tras sí el -campanario de la iglesia parroquial en cuyo regazo ha crecido su alma; -el cementerio donde yacen sus mayores, con cuyos huesos se mezclan -las raíces de la vida; los hogares que han cobijado los afectos y -las pasiones, á cuyo impulso se ha reunido la sangre y ha amasado la -carne del corazon. En ningun punto del mundo donde vaya volverá á -ver la zagaleja que, con la mano puesta al oido, la cabeza movida á -un lado y otro, los ojos fuera casi de las órbitas cual si buscara y -no encontrara el sér amado, entona la triste cancion correspondiente -á la serenata andaluza, cancion parecida, en su larga y triste -cadencia, bien á un arrullo de amor, ó bien á un suspiro de muerte. Y -se comprende, se comprende perfectamente que al abandonar todos estos -lugares, indisolublemente unidos á todas sus pasiones, desfallezca -y muera. Y esta tristeza del alma se refleja en su poesía, que es -verdaderamente una poesía melancólica del corazon. - -Así tiene los caractéres de la poesía del Norte, la vaguedad y la -profundidad. La naturaleza se refleja en la conciencia de sus bardos -como se reflejan los objetos en los poemas osiánicos. La estrella que -luce entre las primeras sombras de la tarde; el vapor que asciende del -oleaje de los mares á formar las nubes; los vientos huracanados que -se estrellan al pié de la roca vestida de pinares; las yerbas de las -colinas que ondean y se pliegan al beso de los céfiros; el torrente que -se despeña espumoso entre los riscos; la luna coronada de nieblas, que -dan mayor palidez y mayor misterio á su faz; la caverna llena de aves -nocturnas, cuyos gritos se confunden con el toque de las ánimas, dan á -la poesía gallega mucho del sabor que tienen los cánticos de aquellos -pueblos obligados por su latitud y por su clima á encerrarse dentro de -sí mismos, y relacionar los fenómenos del universo con los afectos y -las ideas del alma. - -Su lengua, sin embargo, por la riqueza de combinaciones vocales, por -la dulzura de las consonancias, por la copia de rimas, por la variedad -de metrificacion, por la onomatopeya de sus palabras, relaciónase -con todas las lenguas meridionales, pues al oirla diríais que estais -oyendo el italiano, el provenzal, el lemosin, cualquiera de las lenguas -habladas á orillas del Mediterráneo y compuestas por las relaciones -y el comercio de aquellos pueblos, que sobre un fondo heleno-latino -ostentan esmaltes y relieves por el movimiento natural de la sociedad -sobrepuestos y realzados. Á estas calidades reune un candor, una -sencillez, un sabor arcáico que muestran cómo se ha cultivado -principalmente en la Edad Media, y luégo, cuando la nacion se formó -en el siglo generador de los grandes Estados, ha tenido que ceder la -palma á la gran lengua del centro, á la lengua castellana. Galicia, -ménos abierta naturalmente á las irrupciones de extranjeros pueblos -que el Mediodía de España; ménos helena y ménos árabe, pues ni una ni -otra raza han ejercido en las orillas del Atlántico el poder que en -las orillas del Mediterráneo; romana, muy romana durante el Imperio, -y después de la irrupcion germánica esencialmente sueva, tiene una -complexion más determinada y una tradicion más seguida que el resto de -las provincias españolas. Su habla, pues, debe ser el latin romanceado -por los suevos, como el habla castellana el latin romanceado por los -habitantes del centro. Sea de esto lo que quiera, existe una hermosa -literatura en Galicia. El mayor de nuestros escritores y de nuestros -sabios en la Edad Media, el Rey D. Alfonso X, escogió el gallego para -cantar loores á la Vírgen Madre, y el gallego ha inmortalizado los -amores y los duelos del popular Macías. Y si examinais el conjunto de -esa literatura, encontrareis que tienen sus poetas algo de la escuela -de Suabia, tan encarecida y alabada en Alemania por la fluidez de sus -rimas, unida á la profundidad del sentimiento y de la idea. - -Si la literatura gallega no tuviese ningun otro libro más que las -_Follas Novas_ de Rosalía Castro, bastábale para su lucimiento y para -su gloria. Puesto que la poesía es, como todo arte, la idea sentida -con profundidad y expresada con hermosura, digo que no conozco quien -sienta más y exprese mejor. La ternura se mezcla con la tristeza, la -luz con el misterio, la inspiracion y el estro con la verdad, formando -un conjunto de tal suerte nuevo y original y suyo, que no se cansa de -admirarlo el entendimiento, fatigado por lo convencional y arbitrario -de artificiosas escuelas que se empeñan en resucitar lo pasado, muerto -para siempre, ó ya en repetir pasiva y fotográficamente la impura -realidad. Rosalía siente y sabe expresar lo sentido. Su alma no liba la -poesía en lo grande, en lo inmenso, en lo infinito; como la violeta, -gusta de las sombras y exhala su aroma con tal humildad que excusa como -grave falta el propio mérito. Pocas veces he visto expresar como en -la composicion titulada _Vaguedás_ esas visitas de las inspiraciones -varias, nubes sin formas evaporadas del corazon á la mente, y que -suelen unas veces arrebolarse en las tintas de la idea, y otras veces -enrojecerse en el relámpago de la pasion. Así pregunta por qué escribe -y no sabe cómo responder á esta pregunta. Pues en tal ignorancia se -encuentra el secreto de la verdadera vocacion poética. Quien canta sin -voluntad, obedeciendo á movimientos del sér como obedece el arpa á la -mano que la tañe, y expresando ideas instintivas presentadas de súbito -á la mente, más por sobrenaturales revelaciones que por la interior -reflexion; quien hace eso ha recibido del cielo el don de la poesía -para traerlo y depositarlo entre los abrojos de la tierra. - -Teniendo este don, no podia ménos de tener con él profunda melancolía. -Redentores y no llevar corona de espinas; profetas y no sentir las -epilepsias de la admiracion; sabios y no consumirse en el calor de -la retorta donde surgen nuevos elementos; héroes y no desposarse -con la muerte; poetas y no padecer con todos los que padecen, y no -llorar con todos los que lloran, y no sentir la nostalgia de cielos -misteriosos, ¡ah! es completamente imposible. Rosalía está triste, -y la tristeza rodea de aureola mística sus sienes, y la tristeza se -plañe en todos los acordes de su lira. Así no podeis ménos de llorar -cuando se despide de sus prados, del cláustro donde tantas veces ha -gemido; de los montes negros, plateados por la alborada que brilla en -el Sar y en el Sarela; de las pardas torres metropolitanas destacándose -en las inciertas lontananzas; y al decirles adios, considera que esto -permanecerá perenne, inmóvil, perdurable, miéntras los que se creen -inmortales superiores á todos los mencionados objetos, eternos como -las almas, cada dia darán hácia la muerte un paso y dejarán en las -tortuosidades del camino alguna ilusion ó alguna esperanza. Conozco -pocas emociones más magistralmente dichas que la despertada en su -corazon por el interior de la catedral de Santiago. Se oye rezar -á los viejos y á las viejas los padre-nuestros; se ven los rayos -últimos del sol en su ocaso penetrando por las vidrieras de colores y -descomponiéndose en las brillantes sartas de las arañas; se siente el -terror que la sobrecoge cuando al plañido de los campanarios vé las -almas en pena pintadas por los altares, y las cabezas de los santos -moviéndose como para contarse algun misterio unas á otras; se pregunta, -por fin, al poder de la evocacion, si aquellos rostros de las estatuas -tienen alma, y los labios de piedra palabras, y los Arzobispos y los -Obispos, tendidos sobre las losas, fuerza para levantarse de sus lechos -frios como el mármol y pedir perdon á los crucifijos, iluminados por -las dudosas lámparas, y la Soledad lágrimas para llorar los dolores -de su divino Hijo y la eternidad de nuestros pecados. No acierto á -expresar cuánto me conmueven los pensamientos poéticos por Rosalía -consagrados al cementerio, á la ermita, al enterramiento, á la mezcla -de la religion con la muerte. Creeríais sus ideas florecillas brotadas -en los sepulcros. Caen sobre el alma con la lánguida tristeza de las -ramas del sáuce y huelen á ciprés. Hace bien la poetisa cantando esos -abismos insondables donde concluye el frenesí de nuestra vida y pára -el movimiento vertiginoso de nuestra desatentada carrera. Yo nunca -he visto sin conmoverme una iglesia en los valles de mi tierra. Una -iglesia, único ideal del pobre pueblo, á quien el arte se aparece bajo -la forma religiosa; nave mística, poblada de santos que interceden -por nosotros y circuida de muertos que esperan su resurreccion; faro -luminoso, encendido sobre los escollos del mundo y que proyecta su luz -en las profundidades del alma, luz solitaria, la cual se nos aparece -como estrella misteriosa en el dia de los tormentos; arca que flota -en el diluvio de nuestras lágrimas; punto de interseccion entre los -caminos de la tierra y los caminos de la eternidad; influencia de toda -aspiracion ascendente á lo infinito y de toda inspiracion descendente -de lo infinito; una iglesia conmueve siempre por las lágrimas que se -han evaporado en sus aires aguardando consuelo y por los cadáveres que -han caido sobre su pavimento, aguardando perdon por las oraciones que -aletean bajo sus bóvedas y los ex-votos que penden de sus paredes, -por las lenguas de fuego que manda el espíritu divino á todo lo -contingente, y las nubes de incienso que manda el espíritu humano á -todo lo absoluto; por el esfuerzo que sus arcos, sus aras, sus altares, -sus cúpulas representan para romper el misterio divino que envuelve la -inmensidad de los espacios y que agita y hace extremecer desde el fondo -de nuestro corazon hasta la cima de nuestra inteligencia. - -No conozco en las diversas lenguas literarias de la Península -composicion alguna más tierna y más sentida que la titulada: _¡Padron! -¡Padron!_ Dentro de poco, así que el libro se divulgue, alcanzará -renombre tan ruidoso como la inmortal composicion de Bécquer: «¡Dios -mio, qué solos se quedan los muertos!» Delante de un cementerio, lo -primero que se le ocurre es la idea de todo cuanto acaba en nosotros al -pasar de la juventud á la madurez en la existencia: las risas sin fin, -los bailes sin término, los cantares dulces, los coloquios amorosos, -las noches serenas, la guitarra melancólica, los acordes de la -serenata, cuanto ha pasado en la vida. Sigue á esta triste reflexion -sobre todo lo que llevamos muerto en nosotros mismos, una pintura del -cementerio de Adina, tal como se aparecia á sus ojos en la niñez, con -sus olivos viejos y oscuros; con sus clérigos que toman el sol en las -tapias como los viejos cipreses, y los niños que juegan entre las -tumbas como las mariposas entre las flores; con las piedras tumularias -que resaltan entre los montones oscuros de la tierra removida; con -el blanco osario, que á lo mejor, en la callada noche, despide la -fosfórica luz de sus fuegos fátuos; con las yerbas verdes, las malvas, -las cicutas, las ortigas, que crecen alimentadas por los muertos y -exhalan desde la superficie de las sepulturas, mezcladas sus raíces -con los huesos, el oxígeno de la vida. Naturalmente, la emocion que el -cementerio despierta en el alma de una niña es emocion de alegría. Y en -esta alegría se encuentra lo filosófico y lo profundo del pensamiento, -alcanzado por la intuicion soberana del poeta. En la edad en que no -hemos visto los muertos, no creemos en la muerte. Pues qué, ¿no jugamos -á la puerta del cementerio como á la puerta de la escuela? ¿Habeis -visto algun contraste mayor y más terrible que los divertimientos, y -las risas, y los gritos de los huérfanos de dos ó tres años miéntras -los clérigos salmodian, á la puerta de la casa en duelo y ante un ataud -lleno, los cánticos de la eternidad? - -La niña vé en el cementerio de Adina la yerba sobre las sepulturas, las -flores sobre las yerbas, las mariposas sobre las flores, los pájaros -sobre las mariposas, el cielo sobre los pájaros, la vida que rebosa en -el templo de la muerte. Pero se ha ido léjos de allí, se ha separado -por mucho tiempo, y al cabo ha vuelto la infeliz. Pregunta por todos -los que ha amado, y nadie le responde. El tiempo se los ha ido llevando -poco á poco en sus giros, y ha despoblado de los séres predilectos á -Padron y ha poblado con sus despojos el cementerio. Así corre á él, -y mira por la cerradura, y en vez de ver y oir lo que veia y oia de -niña, vé la tierra removida sobre la cual vagan las almas y oye la -campana plañidera que llora por los muertos. - -Consolémonos. Nada en la realidad tan repugnante ni nada en el ideal -tan hermoso como la muerte. El cadáver á los ojos del cuerpo está lleno -de gusanos, y á los ojos del alma circuido de ángeles. Hiede cuando -nos acercamos á él con nuestro cuerpo, y embalsama el aire cuando nos -acercamos con nuestra alma. ¡Qué sería de nosotros si no muriéramos -nunca! Estas dudas que taladran las sienes, y estos desengaños que -desgarran el corazon; el amor sin esperanza, la ilusion sin realidad, -la separacion de los séres queridos, la pena de la ausencia, todos -estos dolores habrian de ser eternos. Sólo allende la tumba el ideal -será verdad, la ilusion certidumbre, la poesía pensamiento, el -pensamiento vida, la vida eternidad, la eternidad amores sin celos, -satisfacciones sin desencantos, creencias sin sombras, espíritus -sin cuerpos, arte sin formas, felicidad sin zozobras, la plenitud -del sér, el dia imperecedero de la justicia, la vision perfecta del -Eterno. ¡Dios mio, que no vengan dos veces los cálices ya apurados; -que no se aparten de nosotros jamás los séres tan queridos; que no -suceda al ideal soñado con tanto amor el parto abortivo de la grosera -realidad; que el cierzo de un nuevo desengaño no hiele, nó, la última -florescencia de ilusiones y la última cosecha de esperanzas; y como -todo esto sea imposible en el mundo, mátanos pronto en tu divina -misericordia para que pronto nuestros mismos calumniadores nos hagan -justicia y nos durmamos para siempre creyéndonos bendecidos y amados, y -aguardando muchas lágrimas sobre nuestras cenizas! - -Una de las cualidades más sobresalientes en Rosalía Castro es la -cualidad poética por excelencia, la vista intuitiva de la relacion -misteriosa que existe entre el mundo interior y el mundo exterior, -entre el universo que compone la humanidad y el universo que compone -la naturaleza. La esfera del horizonte y la esfera del cerebro, la -luz de los ojos y la luz de los astros, las lluvias y las lágrimas, -las tormentas y los dolores, la electricidad que culebrea por las -nubes, y las simpatías que despedimos de nuestro sér, forman, como los -asonantes un romance, como los consonantes una oda, como los tonos -graves y agudos una sinfonía. La luna llena, mirando al Océano, lo -aviva en mareas; la mujer hermosa mirando nuestros ojos los enciende -en fuego, que á su vez aviva y enciende el deseo. Las corrientes -magnéticas, en cuya virtud se pliegan las hojas de la sensitiva, tienen -algo de esa otra corriente en cuya virtud se agitan unos nervios -como las cuerdas de un arpa. Hay entre la palabra y la idea, entre -la forma y el fondo, entre el alma y el cuerpo la misma relacion que -entre la electricidad y el magnetismo, que entre la luz y el calor. -La serpiente fascina al pajarillo como la meditacion al místico. En -el yermo encontrais muchas almas y muchas alondras extáticas. El -entusiasmo de los corazones contribuye al movimiento de los cuerpos -como el esfuerzo de los músculos. El bacante caeria rendido en su -carrera si no creyese que un Dios lo impulsa, y la pitonisa muerta -en su trípode si no creyese que un Dios habla por su boca. Los séres -humanos se sostienen unos pendientes de otros en la sociedad como los -mundos sidereos se sostienen unos á otros en la atraccion universal. La -mirada del tigre os dá terror como la mirada de vuestro mayor enemigo, -y la mirada del cordero compasion como la mirada de un niño. Existe -una relacion misteriosa entre los matices del prisma y las notas del -músico. Pitágoras explicaba más á sus discípulos con la vista que -con la palabra. Alejandro, que sólo tenía 50.000 hombres en Arbelas, -miéntras Darío tenía un millon, no quiso pelear en las tinieblas como -le aconsejaba Parmenión, porque creia más en los prodigios de sus -ojos que en los prodigios de su táctica. Magnetismo, electricidad, -amor, voluntad, calor, pasion, luz, idea, todas estas virtudes varias -se confunden, perteneciendo unas á la esfera espiritual y otras á la -esfera material, como unas fuerzas se confunden con otras fuerzas -en la inmensidad del universo. Pues pocos pensadores y pocos poetas -expresan mejor estas relaciones que Rosalía Castro en sus bellísimos -versos. - -Si hubiéramos de calificarla con una sola palabra, calificaríamosla de -poeta lírico por excelencia. Cuando se eleva en alas de robusto estilo -á la poesía impersonal, objetiva, rayana con la epopeya, carece de la -originalidad que la distingue en tanto grado cuando canta sus propias -emociones; y si presenta el mundo externo, lo presenta en relacion con -su alma, celeste, luminosa, trasparente, y en cuya superficie el menor -soplo de las auras levanta rizos y ondulaciones, el menor reflejo de -la luz extiende esmaltes, y matices el menor objeto de las orillas; el -árbol frondoso y la yerba humilde, la colina que permanece inmóvil en -los bordes y el ave que pasa por los horizontes, encuentran espejos y -dejan de sí copias y retratos. Y siendo poeta lírico por excelencia, -es por necesidad poeta elegiaco. Desde el principio al fin de sus -versos dos sentimientos la poseen; sentimiento de tristeza melancólica -por las desgracias universales de la vida humana, y sentimiento de -tristeza exaltada por las desgracias particulares á la vida gallega. -El hombre es una síntesis de la creacion. El universo sideral recoge -su más bello éther para producir la luz de los humanos ojos; los -fluidos electro-magnéticos condensan sus más poderosas corrientes para -derramarse por las cuerdas de nuestros nervios; los átomos, que acaso -vienen de los confines del espacio, se acumulan en nuestro cuerpo -para componer el más perfecto organismo; y sobre todas estas varias -determinaciones y modos de la materia universal, se eleva en nosotros -el misterio indecible, inenarrable, sublime: ese misterio del alma que -llega por grados á ver lo infinito y á desembocar en la eternidad. -Todas las cosas piensan en nosotros y todas las cosas en nosotros -padecen. Nuestra voz repite el quejido universal de los séres que se -duelen del esfuerzo empleado por traspasar el límite y de la fatalidad -que al límite los sujeta como á su cadena, como á su prision, como á -su eterno suplicio. Este quejido, más agudo á medida que el sér crece -y progresa, encuentra un eco en todas las estancias de las _Follas -Novas_, y un eco poético. Pero el dolor más bellamente expresado es -el dolor de su madre Galicia. Se vé el aislamiento en que la patria -comun ha dejado á tan hermosas provincias. Se oye el resuello de una -raza forzada por su triste condicion social á todos los trabajos más -materiales y penosos. Se ven las marcas de las heridas seculares -abiertas en los pobres campesinos por la antigua tiranía señorial. Se -notan las cualidades de aquella familia de pueblos, la inteligencia -aguda, la astucia fina, la tristeza perpétua. Sobre todo, el dolor de -los dolores gallegos se halla repetido á cada verso: el dolor de la -separacion, el dolor de la ausencia, el dolor de la nostalgia, el dolor -de las emigraciones, la patria apareciéndose húmeda, fresca, verde, -sencilla como un idilio, grata como una mañana de primavera, con su -aroma de frutas y flores, con sus cadencias campestres repetidas por -la zampoña y por la gaita, con sus rias trasparentes y tranquilas, en -medio de los ardores del implacable trópico y de las tristezas del -forzado destierro. Toda obra poética, por subjetiva, por particular, -por personalista que á primera vista parezca es una obra social. Los -dolores de Galicia hablan por boca de Rosalía, y los hombres de Estado, -los que han tenido el Gobierno en sus manos, que hoy lo tienen, los -que mañana pueden volver á tenerlo, necesitan, heridos por voces tan -dulces como ésta, averiguar la cantidad de satisfacciones que deben -darse á las justas exigencias de esas provincias y el remedio que -puede colegirse entre todos para sus antiguos é inveterados males. No -olvidemos que hace poco un escritor insigne del vecino reino trazaba -una especie de nacionalidad literaria compuesta de portugueses, -brasileños y gallegos. Estas cosas podian pasar por juegos de la -imaginacion cuando no habian trascurrido horribles crísis, y no se -habian visto ciertas tendencias que podrian reaparecer mañana, ora -bajo la bandera del absolutismo, ora bajo la bandera de la demagogia -que tantos desastres han derramado en nuestros territorios y tantas -amarguras en nuestros corazones. Para matar el provincialismo exagerado -no hay medio como satisfacer las justas exigencias provinciales. No -olvidemos que muchas de nuestras regiones, como Galicia por ejemplo, -tienen brillantísima literatura propia, la cual, respondiendo á una -ley de la vida, á la ley de variedad, debe coexistir con la literatura -nacional, sin daño de la patria, mayor á medida que crecen sus hijos, -y se fortifican los órganos que componen su cuerpo y se abrillantan -las estrellas que pueblan su cielo. Rosalía, por sus libros de versos -gallegos, es un astro de primera magnitud en los vastos horizontes del -arte español. - - -EMILIO CASTELAR. - - - - -DUAS PALABRAS D’A AUTORA - - -Gardados estaban, ben podo decir que para sempre, estes versos, e -xustamente condenados po-la sua propia índole á eterna olvidanza, -cando, non sin verdadeira pena, vellos compromisos obrigáronme á -xuntalos de presa e correndo, ordenalos e dalos á estampa. N’era esto, -en verdade, o qu’eu queria, mais n’houbo outro remedio; tuben que -conformarme c’o duro d’as circunstancias que así o fixeron.--¡Vayan -en boa hora, lles dixen estonces, estes probes enxendros d’a miña -tristura; vaya antr’os vivos o que xa é po-la sua propia natureza, -cousa d’un-ha morta ben morta!--E fóronse, sin qu’eu sepa pra que, nin -me faga falla o sabelo. - -Mais de dez anos pasaron--tempo casi-que fabuloso á xusgar po-la -presa con que hoxe se vive--desque á mayor parte d’estos versos foron -escritos, sin que as contrariedades d’a miña vida desasosegada, e un-ha -saude decote endebre, me permitise apousar n’eles os meus cansados -ollos y o meu fatigado esprito. Ô leelos de novo, vin ben craro, como -era incompreto e probe este meu traballo poetico, canto lle faltaba -pra ser algo que valla, e non un libro mais, sin outro merito que á -perene melancolía que o envolve, e que alguns terán, non sin razon, -como fatigosa e monotona. Mais as cousas teñen de ser com’as fan as -circunstancias, e s’eu non puden nunca fuxir âs miñas tristezas, os -meus versos menos. Escritos n’o deserto de Castilla, pensados e -sentidos n’as soidades d’a natureza e d’o meu corazon, fillos cativos -d’as horas de enfermedade e d’ausencias, refrexan quisais con demasiada -sinceridade, o estado d’o meu esprito un-has veces, outras á miña -natural disposicion (que n’en valde son muller) á sentir como propias -as penas alleas. ¡Ay! a tristeza, musa d’os nosos tempos, conoceme -ben, e de moitos anos atrás; mirame como sua, é outra como eu, non me -deixa un momento, n’inda cando quero falar de tantas cousas com’andan -oxe n’o aire e n’o noso corazon. ¡Tola de min! ¿N’o aire, dixen? n’o -meu corazon inda, mais ¿fora d’el? Aunqu’en verdade, ¿qué lle pasará á -un que non sea como se pasas’en todo-l-os demais? ¡En min y en todos! -¡n’a miña alma e n’as alleas!... ¿Mais dirase por eso que me teño por -un-ha inspirada, nin que penso haber feito, ô que se di, un libro -trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. -N’o aire andan d’abondo as cousas graves, é certo; facil é conocelas, -e hastra falar d’elas; mais son muller, e âs mulleres, apenas s’â -propia femenina fraqueza ll’é permitido adiviñalas, sentilas pasar. -Nòs somos arpa de soyo duas cordas, a imaxinacion y o sentimiento: n’o -eterno panal que traballamos alá n’o intimo, solasmente se dá mel, -mais ou menos doce, de mais ou menos puro olido, pero mel sempre, e -nada mais que mel. Que s’os problemas que tên ocupados os mais grandes -entendementos, teñen algo que ver connosco, é n’entramentras que os -que comparten e levan á un-ha con nosoutras os traballos d’a vida, non -poden ocultarnos de todo, as suas tristezas e os seus desfalecementos. -É d’eles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro, é noso -axudarlles a soportalas, mais con feitos iñorados que con palabras e -romores. O pensamento d’a muller é lixeiro, góstanos com’âs borboletas, -voar de rosa en rosa, sobr’as cousas tamen lixeiras: n’é feito -para nos o duro traballo d’a meditacion. Cand’á el n’os entregamos, -imprenámolo, sin sabelo siquera, d’a innata debilidade, e se n’os é -facil engañar os espiritus frívolos ou pouco acostumados, non soced’o -mesmo c’os homes d’estudio e reflecsion, que logo conocen que baixo d’a -crara corrente d’a forma non s’atopa mais que o limo insustancial d’as -vulgaridades. E n’os dominios d’a especulacion como n’os d’o arte, nada -mais inútil nin cruel d’o que o vulgar. D’él fuxo sempre con tod’as -miñas forzas, e por non caer en tan gran pecado nunca tentey pasar -os límites d’a simple poesía, qu’encontr’âs veces n’un-ha espresion -feliz, n’un-ha idea afertunada, aquela cousa sin nome que vay direita -como frecha, traspasa as nosas carnes, fainos estremecer, e resoa n’a -alma dorida coma un outro ¡ay! que responde ô largo xemido que decote -levantan en nos, os dôres d’a terra. - -Despois d’o xa dito, ¿tendrey que añadire qu’este meu libro n’é en -certa maneira, fillo d’a mesma inspiracion que dou de si os _Cantares -gallegos_? Paréceme que non. Cousa este último d’os meus dias -d’esperanza e xuventude, ben se ve que ten algo d’a frescura propia -d’a vida que comenza. Mais o meu libro d’hoxe, escrito coma quen dí, -en medio de todo-l-os desterros, non pode ter anque quixera o encanto -que soye emprestarlles a inocencia d’as primeiras impresiós: que o sol -d’a vida, o mesmo que o que aluma o mundo que habitamos, non loce n’os -seus albores d’a mesma sorte que cando vay poñerse tristemente, envolto -antr’as nubes d’o postreiro outono. - -Por outra parte, Galicia era n’os _Cantares_ o obxeto, a alma enteira, -mentras que n’este meu libro d’hoxe, âs veces, tan soyo a ocasion, -anque sempre o fondo d’o cuadro: que si non pode se non c’a morte, -despirse o esprito d’as envolturas, d’a carne, menos pode o poeta -prescindir d’o medio en que vive, e d’a natureza que o rodea; ser -alleo á seu tempo e deixar de reproducir hastra sin pensalo, a eterna -e layada queixa que hoxe eisalan todo-l-os labios. Por eso iñoro o que -haxa n’o meu libro d’os propios pesares, ou d’os alleos, anque ben -podo telos todos por meus, pois os acostumados â desgracia, chegan á -contar por suas as que afrixen os demais. Tanto é así, que n’este meu -novo libro, preferin, âs composicions que puderan decirse personales, -aquelas outras que, con mais ou menos acerto, espresan as tribulaciós -d’os que, uns tras outros, e de distintos modos, vin durante largo -tempo, sofrir ô meu arredore. E ¡sófrese tanto n’esta querida terra -gallega! Libros enteiros poideran escribirse falando d’o eterno -infortunio que afrixe os nosos aldeans e mariñeiros, soya e verdadeira -xente d’o traballo n’o noso pais. Vin e sentin as suas penas como si -fosen miñas, mais o que me conmoveu sempre, e po-lo tanto non podia -deixar de ter un eco n’a miña poesía, foron as innumerables coitas d’as -nosas mulleres: criaturas amantes para os seus y os estraños, cheas de -sentimento, tan esforzadas de corpo, como brandas de corazon e tamen -tan desdichadas que se dixeran nadas solasmentes para rexer cantas -fatigas poidan afrixir, a parte mais froxa e inxel d’a humanidade. -N’o campo compartindo mitade por mitade c’os seus homes as rudas -faenas, n’a casa soportando valerosamente as ansias d’a maternidade, -os traballos domesticos e as arideces d’a probeza. Soyas o mais d’o -tempo, tendo que traballar de sol á sol, e sin axuda pra mal manterse, -pra manter os seus fillos, e quisais o pai valetudinario, parecen -condenadas á non atoparen nunca reposo se non n’a tomba. - -A emigrazon y o Rey arrebatanlles de contino, o amante, o hirman, o -seu home, sosten d’a familia de cote numerosa, e así, abandonadas, -chorando o seu desamparo, pasan a amarga vida antr’as incertidumbres -d’a esperanza, a negrura d’a soidade y as angustias d’un-ha perene -miseria. Y o mais, desconsolador par’elas, é, que os seus homes, -vans’indo todos, uns por que ll’os levan, y outros por que o exempro, -as necesidades, âs veces un-ha cobiza, anque disculpabre, cega, fannos -fuxir, d’o lar querido, d’aquela á quen amaron, d’a esposa xa nay, e -d’os numerosos fillos, tan pequeniños qu’inda n’acertan á adiviñar, os -desdichados, a orfandade á que os condenan. - -Cando n’as suas confianzas, estas probes mártires s’astreven á decirnos -os seus sacretos, á chorar os seus amores sempre vivos, á doerse -d’as suas penas, descrobese n’elas, tal delicadeza de sentimentos, -tan grandes tesouros de ternura (que a inteireza d’o seu carácter -n’é bastante á mermar) un-ha abnegacion tan grande, que sin querer, -sentímonos inferiores á aquelas oscuras e valerosas heroinas, que viven -e morren levando á cabo feitos maravillosos por sempre iñorados, pero -cheos de milagres d’amor e d’abismos de perdon. Historias dinas de ser -cantadas por mellores poetas d’o qu’eu son, e cuyas santas armonías -deberan ser espresadas c’un-ha soya nota e n’un-ha soya corda, n’a -corda d’o subrime, e n’a nota d’a delor. Anque sin forzas pra tanto, -tentey algo d’eso, sobre todo n’o libro titulado _As viudas d’os vivos -e as viudas d’os mortos_, mais eu mesma conoso que non acertei á decir -as cousas qu’era menester. As miñas forzas son cativas, quéreas mayores -de quen haya de cantarnos con toda a sua verdade e poesía, tan sencilla -como dolorosa epopeya. - - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - -Creerán algús, que, porque como digo tentey falar d’as cousas que se -poden chamar homildes, é por que m’esprico n’a nosa lengoa. N’é por -eso. As multitudes d’os nosos campos tardarán en lêr estos versos, -escritos á causa d’eles, pero sô en certo modo pra eles. O que quixen -foy falar un-ha vez mais d’as cousas d’a nosa terra, n’a nosa lengoa, -e pagar en certo modo o aprecio e cariño que os _Cantares gallegos_ -despertaron en alguns entusiastas. Un libro de trescentas paxinas -escrito n’o doce dialecto d’o pais, era n’aquel estonces cousa nova, -e pasaba po-lo mesmo todo atrevemento. Aceptárono y, o qu’é mais, -aceptárono contentos, e yeu comprendin que desd’ese momento quedaba -obrigada á que non fose o primeiro y o ultimo. N’era cousa de chamar as -xentes â guerra, e desertar d’a bandeira qu’eu mesma habia levantado. - -Alá van pois, as _Follas novas_, que mellor se dirian vellas por que o -son, e ultimas, por que pagada xa a deuda en que me parecia estar c’o -a miña terra, difícil é que volva á escribir mais versos n’a lengua -materna. Alá van, en busca, non de triunfos, senon de perdós, non de -alabanzas, senon d’olvidos, non d’as predilecciós d’outros tempos, se -non d’a beninidade que di d’os maos libros--¡Deixalos pasar!--Ey o -qu’eu deseyo--Que o deixen pasar, como un romor mais, como un perfume -agreste que nos trai consigo algo d’aquela poesía, que nacendo n’as -vastas soidades, n’as campías sempre verdes d’a nosa terra, e n’as -prayas sempre hermosas d’os nosos mares, ven direitamente á buscar o -natural agarimo n’os corazós que sufren e aman esta querida terra de -Galicia. - - -Santiago, 30 de Marzo de 1880. - - - - -I - -VAGUEDÁS - - - - -I - - - D’aquelas que cantan as pombas y as frores - Todos din que teñen alma de muller, - Pois eu que n’as canto, Virxe d’a Paloma, - ¡Ay! ¿de qué’a terei? - - - - -II - - - Ben sei que non hay nada - Novo en baixo d’o ceo, - Qu’antes outros pensaron - As cousas qu’ora eu penso. - - E ben, ¿para qu’escribo? - E ben, por qu’así semos, - Relox que repetimos - Eternamente o mesmo. - - - - -III - - - Tal com’as nubes - Qu’impele o vento, - Y agora asombran, y agora alegran - Os espaços inmensos d’o ceo, - Así as ideas - Loucas qu’eu teño - As imaxes de multiples formas - D’estranas feituras, de cores incertos, - Agora asombran, - Agora acraran, - O fondo sin fondo d’o meu pensamento. - - - - -IV - - - Diredes d’estos versos, y é verdade, - Que tên estrana insólita armonía, - Que n’eles as ideas brilan pálidas - Cal errantes muxícas - Qu’estalan por instantes - Que desparecen xiña, - Que s’asomellan â parruma incerta - Que voltexa n’o fondo d’as curtiñas, - Y ó susurro monótono d’os pinos - D’a veira-mar bravía. - - Eu direivos tan sô, qu’os meus cantares - Así sân en confuso d’alma miña, - Como sai d’as profundas carballeiras - Ô comezar d’o dia, - Romor que non se sabe - S’é rebuldar d’as brisas, - Si son beixos d’as frores, - S’agrestes, misteirosas armonías - Que n’este mundo triste - O camiño d’o ceu buscan perdidas. - - - - -V - - - ¡_Follas novas_!, risa dame - Ese nome que levás, - Cal s’á un-ha moura ben moura, - Branca ll’oise chamar. - - Non _Follas novas_, ramallo - De toxos e silvas sôs, - Hirtas, com’as miñas penas, - Feras, com’a miña dor. - - Sin olido nin frescura, - Bravas magoás e ferís... - ¡Se n’a gándara brotades, - Como non serés así! - - - - -VI - - - ¿Qué pasa ô redor de min? - ¿Qué me pasa qu’eu non sei? - Teño medo d’un-ha cousa - Que vive e que non se vé. - Teño medo â desgracia traidora - Que ven, e que nunca se sabe onde ven. - - - - -VII - - - Alguns din, ¡miña terra! - Din outros, ¡meu cariño! - Y este, ¡miñas lembranzas! - Y aquel, ¡ou meus amigos! - Todos sospiran, todos, - Por algun ben perdido. - Eu sô non digo nada, - Eu sô nunca sospiro, - Qu’o meu corpo de terra - Y o meu cansado esprito, - Á donde quer qu’eu vaya - Van conmigo. - - - - -VIII - - - Alá, po-la alta noite, - Â luz d’a triste e moribunda lámpara, - Ou antr’a negra oscuridad medosa, - O vello ve pantasmas. - - Uns son árbores muchos, e sin follas, - Outros, fontes sin auguas, - Montes qu’a neve eternamente crube, - Ermos que nunca acaban. - - Y o amañecer d’o dia - Cando c’a ultima estrela aqueles marchan - Outros veñen mais tristes e sañudos, - Pois a verdade amarga, - Escrita trân n’os apagados ollos - E n’as asienes calvas. - - Non digás nunca, os mozos, que perdeches - A risoña esperanza, - D’o qu’a vivir começa sempr’é amiga: - ¡Sô enemiga mortal de quen acaba!... - - - - -IX - - - Paz, paz deseada - Pra min, ¿onde está? - Quixais n’hey de tela... - ¡N’a tiben xamais! - - Sosego, descanso, - ¿Ond’hey d’o atopar? - N’os mals que me matan, - N’a dor que me dan. - - ¡Paz! ¡paz ti és mentira! - ¡Pra min non’a hay! - - - - -X - - - Un-ha vez tiven un cravo - Cravado no corazon, - Y eu non m’acordo xa s’era aquel cravo, - D’ouro, de ferro, ou d’amor. - Soyo sei que me fixo un mal tan fondo, - Que tanto m’atormentou, - Qu’eu dia e noite sin cesar choraba - Cal chorou Madanela n’a pasion. - --Señor, que todo o podedes, - Pedinlle un-ha vez á Dios, - Daime valor par’arrincar d’un golpe - Cravo de tal condicion. - E doumo Dios e arrinqueino, - Mais... ¿quen pensara?... Despois - Xa non sentin mais tormentos - Nin soupen qu’era delor; - Soupen sô, que non sei que me faltaba - En donde o cravo faltou, - E seica, seica tiven soidades - D’aquela pena... ¡Bon Dios! - Este barro mortal qu’envolve o esprito - ¡Quen-o entenderá, Señor!... - - - - -XI - - - Cand’un é moi dichoso, moi dichoso, - ¡Incomprensibre arcano! - Casi-que, n’é mentira anqu’a pareza, - Ll’a un pesa d’o ser tanto. - - ¡Que n’o fondo ben fondo d’as entrañas - Hay un deserto páramo! - Que non s’ enche con risas nin contentos, - Senon con froitos d’o delor amargos. - - Pero cand’un ten penas - Y é en verdá desdichado, - Oco n’atopa no ferido peito, - Por qu’a dor, ¡enche tanto! - - Tan abonda é a desgracia nos seus dones; - Qu’os verte ¡Dios llo pague! ôs regazados. - Hastra qu’o qu’os recibe - ¡Ay! reventa de farto. - - - - -XII - - - Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando? - Pero quisais moy logo, - Viranme á despertar, y en vez d’ un vivo, - Atoparán un morto. - - Ô rededor de min, levantaranse - Xemidos dolorosos, - Ayes d’angustia, choros d’os meus fillos, - D’os meus filliños orfos. - - Y eu sin calor, sin movemento, fria, - Muda, insensibre á todo, - Así estarei cal me deixare a morte - Ô helarme c’o seu sopro. - - E para sempre ¡Adios, cant’eu queria! - ¡Que terrible abandono! - Antre cantos sarcasmos, - Hay, ha d’haber, e houbo, - Non vin ningun qu’abata mais os vivos, - Qu’o d’a humilde quietú d’un corpo morto. - - - - -XIII - - - Xa nin rencor nin desprezo, - Xa nin temor de mudanzas, - Tan só un-ha sede... un-ha sede, - D’un non sei qué, que me mata. - Rios d’a vida ¿onde estades? - ¡Aire! qu’o aire me falta. - - --¿Que ves n’ese fondo escuro? - ¿Que ves que tembras e calas? - ¡Non vexo! Miro, cal mira, - Un cego a luz d’o sol crara. - E vou caer alí en donde - Nunca o que cai se levanta. - - - - -XIV - - - Aquel romor de cántigas e risas - Ir, vir, algarear, - Aquel falar de cousas que pasaron - Y outras que pasarán: - Aquela, en fin, vitalidade inquieta - Xuvenil, tanto mal - Me fixo, que lles dixen: - Ivos e non volvás. - - Un á un desfilaron silenciosos - Por aquí, por alá, - Tal como cando as contas d’un rosario - S’espallan po-lo chan: - Y o romor d’os seus pasos, mentres s’iñan - De tal modo hastra min veu resoar, - Que non mais tristemente - Resoará quisais - N’o fondo d’os sepulcros - O último adios qu’un vivo ôs mortos dá. - - Y ô fin soya quedei, pero tan soya - Qu’hoxe, d’a mosca o inquieto revoar, - D’o ratiño o roer terco e constante, - E d’o lume o _chis chas_, - Cando d’a verde pónla - O fresco sugo devorando vay, - Parece que me falan, qu’os entendo, - Que compaña me fan; - Y este meu coraçon lles di tembrando - ¡Por Dios!... ¡non vos vayás! - - ¡Que doce, mais que triste - Tamen é a soledad! - - - - -XV - - - Á un batido, outro batido, - Á un-ha dor, outro delor, - Tras d’un olvido, outro olvido, - Tras d’un amor, outro amor. - - Y ô fin de fatiga tanta - E de tan diversa sorte, - A vellés que nos espanta, - Ou o repousar d’a morte. - - - - -XVI - - - Cand’era tempo d’inverno - Pensaba en dond’estarias, - Cand’era tempo de sol, - Pensaba en dond’andarias. - ¡Agora... tan soyo penso, - Meu ben, si m’olvidarias! - - - - -XVII - - - Mais vé qu’o meu corazon - É un-ha rosa de cen follas, - Y é cada folla un-ha pena - Que vive apegada n’outra. - - Quitas un-ha, quitas duas, - Penas me quedan de sobra, - Oxe dez, mañan corenta, - Desfolla que te desfolla... - - ¡O corazon m’arrincaras - Des qu’as arrincares todas! - - - - -XVIII - - - Co seu xordo e costante mormorio - Atraim’o oleaxen d’ese mar bravio, - Cal atrai d’as serenas o cantar. - --N’este meu leito misterioso e frio, - Dîme, ven brandamente á descansar. - - El namorado está de min... o deño, - Y eu namorada d’el. - Pois saldremos c’o empeño, - Que s’el me chama sin parar, eu teño - Un-has ansias mortais d’apousar n’el. - - - - -XIX - - - Ando buscando meles e frescura - Para os meus labios secos, - Y eu non sei com’atopo, nin por onde, - Queimores e amarguexos. - - Ando buscand’almibres qu’almibaren - Estos meus agres versos, - Y eu non sei como, nin por onde, sempre - Se lles atopa un fero. - - Y o ceo e Dios ben saben - Non teño a culpa d’eso; - ¡Ay! sin querelo, têna, - O lastimado corazon enfermo. - - - - -XX - -¡SILENCIO! - - - A man nerviosa e palpitante o seo, - As niebras n’os meus ollos condensadas, - Con un mundo de dudas n’os sentidos - Y-un mundo de tormentos n’as entrañas; - Sentindo como loitan, - En sin igual batalla, - Inmortales deseios que atormentan, - E rencores que matan. - Mollo n’a propia sangre a dura pruma - Rompendo a vena inchada, - Y escribo... escribo ¿para qué? ¡Volvede - Ô mais fondo da yalma - Tempestosas imaxes! - Ide á morar c’as mortas relembranzas; - Qu’ a man tembrosa n’o papel sô escriba - ¡_Palabras_, e _palabras_, e _palabras_! - ¿Da idea a forma inmaculada e pura - Donde quedou velada? - - - - -II - -¡DO ÍNTIMO! - - - - -¡ADIOS! - - - ¡Adios! montes e prados, igrexas e campanas, - ¡Adios! Sar e Sarela, cubertos d’enramada, - ¡Adios! Vidán alegre, moiños e hondanadas, - Conxo o d’o craustro triste y as soedades prácidas, - San Lourenzo o escondido, cal un niño antr’as ramas, - Balvis, para min sempre o d’as fondas lembranzas, - Santo Domingo, en donde cant’eu quixen descansa, - Vidas d’a miña vida, anacos d’as entrañas. - E vos tamen sombrisas paredes solitarias - Que me vichëis chorare soya e desventurada, - ¡Adios! sombras queridas, ¡adios! sombras odiadas, - Outra vez os vaivens d’a fertuna - Pra lonxe m’arrastran. - - Cando volver, se volvo, tod’estará ond’estaba, - Os mesmos montes negros y as mesmas alboradas - D’o Sar e d’o Sarela, mirandose n’as auguas. - Os mesmos verdes campos, as mesmas torres pardas, - D’a catredal severa, olland’as lontananzas: - Mais os qu’agora deixo, tal com’a fonte mansa - Ou n’o verdor d’a vida, sin tempestás nin vagoas, - ¡Canto, cand’eu tornare vitimas d’a mudanza - Terán de presa andado, n’a senda d’a desgracia! - Y eu... mais eu nada temo n’o mundo - ¡Qu’ á morte me tarda! - - - - -* * * - - - Grilos e ralos, rans albariñas, - Sapos e bichos de todas crás, - Mentras ô lonxe cantan os carros, - ¡Que serenatas tan amorosas, - N’os nosos campos sempre nos dan! - - Tan sô acordarme d’elas, - Non sey o que me fai, - Nin sey s’é ben, - Nin sey s’é mal. - - - - -* * * - - - ¡Cal as nubes n’o espaço sin limites - Errantes voltexan! - Un-has son brancas, - Outras son negras, - Un-has pombas sin fel, me parecen, - Despiden outras - Luz de centela... - - Sopran ventos contrarios n’altura - Y â desbandada, - Van levándoas sin orden nin tino - Nin eu sey pra onde, - Nin sey por que causa: - - Van levándoas, cal levan os anos - Os nosos ensoños - Y a nosa esperanza. - - - - -* * * - - - Rico ou probe algun dia - ¡Con qué contento e pracidez folgaba! - Y agora probe ou rico, ô desdichado, - ¡Todo, todo lle falta! - - En valde veñen dias, pasan anos, - E inda sigros pasáran, - S’hay abondosas fontes que se secan, - Tamen as hay que eternamente manan; - Mais as fontes perenes n’esta vida - Son sempre envenenadas. - - N’elas o esprito qu’ofendido pena, - N’a humidá enferma d’o rencor se baña - Sin que dado lle sea - Beber do olvido n’as saudosas auguas. - - ¡Odio! fillo d’o inferno, - Pode acaba-lo amor, mais ti n’acabas - Mamoria que recorda-las ofensas. - Si, si ¡de ti mal haya! - - - - -N’A CATREDAL - - - Com’algun dia po-los corrunchos - D’o vasto tempro - Vellos e vellas, mentras monean - Silvan as salves y os padre nuestros, - Y os arcebispos n’os seus sepulcros - Reises e reinas con gran sosego - N’a paz d’os mármores tranquilos dormen - Mentras n’o coro cantan os cregos. - O organo lanza tristes cramores - Os d’as campanas responden lexos, - Y a santa imaxen d’o Redentore - Parés que suda sangre n’o Huerto. - - ¡Señor Santísimo, ôs teus pés canto - Tamen d’angustia sudado teño! - Mais s’o pecado castigas sempre, - Ô qu’afrixido vay á pedircho - Dáille remedio. - - O sol poniente po-las vidreiras - D’a Soledade, lanza serenos - Rayos, que firen descoloridos - D’a Groria os ánxeles y-o Padre Eterno. - Santos e apostoles ¡védeos! parecen - Qu’os labios moven, que falan quedo - Os uns c’os outros, e aló n’altura - D’o ceu a música vay dar començo, - Pois os groriosos concertadores - Tempran risoños os instrumentos. - - ¿Estarán vivos? ¿serán de pedra - Aqués sembrantes tan verdadeiros, - Aquelas túnicas maravillosas, - Aqueles ollos de vida cheos? - Vos qu’os fixeches de Dios c’axuda - D’inmortal nome, Mestre Mateo, - Xa q’ahi quedaches homildemente - Arrodillado, falaime d’eso; - Mais c’o eses vosos cabelos rizos - _Santo d’os croques_, calás... y eu rezo. - - Aquí está a Groria, mais n’aquel lado, - N’aquela arcada, negrexa o inferno - C’as almas tristes d’os condanados, - Ond’as devoran todo-los demos. - D’alí non podo, quitá-los ollos - Mitá asombrada, mitá con medo, - Qu’aqueles todos se me figuran - Os d’un delirio, mortaes espeutros. - - ¡Cómo me miran eses calabres - Y aqueles deños! - ¡Cómo me miran facendo moecas - Dend’as colunas ond’os puxeron! - ¡Será mentira, será verdade! - ¡Santos d’o ceo, - Saberán eles que son a mesma - D’aqueles tempos!... - Pero xa orfa, pero enloitada, - Pero insensibre cal eles mesmos... - ¡Como me firen!... Voume, sí voume, - ¡Que teño medo! - - Mais xa n’os vidros d’a grand’araña - Cai o postreiro - Rayo tranquilo qu’o sol d’a tarde - Pousa sereno; - E en cada prancha d’a araña hermosa - Vivos refrexos, - Cintileando com’as estrelas, - Pintan mil cores no chan caendo, - E fan qu’a tola d’a fantesía, - Soñe milagres, finxa portentos. - Mais de repente veñen as sombras - Todo é negrura, tod’é misterio, - Adios alxofres, e maravillas... - Tras d’o Pedroso, puxose Febo. - - Coma pantasmas cruzan as naves - Silvando salves e padre nuestros, - Vellos e vellas qu’á Dios lle piden, - El tan só sabe, cales remedios; - Que cand’o mundo nos deixa, é soyo - Cando buscamos con ansia o ceo. - - Ôs pés d’a Virxen d’a Soledade - ¡De moitos anos nos conocemos!... - A oracion dixen qu’antes dicia, - Fixen mamoria d’os meus sacretos, - Para mi madre deixei cariños, - Par’os meus fillos miles de beixos, - Po-los verdugos d’o meu esprito - Recey... e funme pois tiña medo. - - - - -* * * - - - ¡Corré serenas ondas cristaiñas, - Pasad’en calma e maxestosas, como - As sombras pasan d’os groriosos feitos! - ¡Rodade sin descanso como rodan - A eternidá xeneraciós sin número - Que cal eu vos contempro, contempráronvos! - Daime vosos perfumes lindas rosas, - D’a sede que m’abrasa, craras fontes - Apagad’o queimor... nubes de gasa - Cubri cal velo de lixeiro encaixe - D’o ardente sol os briladores rayos. - E ti temprada e cariñosa brisa, - Dá encomeço ôs concertos misteriosos - Antr’os carballos d’a devesa escura - Por ond’o Sar vay marmurando leve. - - O tempo pasou rápido, a centela - Tal vez mais lentamente o espaço inmenso - Atravesa ô caer, qu’eles, os anos, - Pra min correron en batallas rudas... - ¡Mais correron por fin... y o dia chega!... - Dame os teus bicos y os teus brazos ábreme - Aquí onde o rio, n’a espesura fresca... - A ninguen digas ond’estou... con frores - D’as qu’eu queria a delatora mancha - Crube... e que nunca c’o meu corpo acerten - Profanas mans para levarme lexos... - ¡Quero quedar ond’os meus dores foron! - - - - -* * * - - - Cada noite eu chorando pensaba... - Qu’esta noite tan grande non fora - Que durase... e durase antre tanto - Que’a noite d’as penas - M’envolve loitosa. - - Mais a luz insolente d’o dia, - Costante e traidora, - Cad’amañecida, - Penetraba radiante de groria - Hastr’ô leito dond’eu me tendera - Co-as miñas congoxas. - - Desde estonces busquei as tiniebras - Mais negras e fondas, - E busqueinas en vano, que sempre - Tras d’a noite topaba c’a aurora... - So en min mesma buscando n’oscuro - Y entrando n’a sombra, - Vin a noite que nunca s’acaba - N’a miña alma soya. - - - - -TI ONTE MAÑAN EU - - - Cain tan baixo, tan baixo, - Qu’a luz onda min non vay; - Perdin de vista as estrelas - E vivo n’a escuridá. - - Mais, agarda... ¡o que te riches - Insensibre ô meu afan! - Inda estou vivo... inda podo - Subir para me vingar. - - Tirá pedras ô caido, - Tiraille anque sea un cento; - Tirá... que cando cayades - Han-vos de facé-l-o mesmo. - - - - -* * * - - - Deixa que n’esa copa en onde bebes - As dozuras d’a vida - Un-ha gota de fel, un-ha tan soyo - O meu dorido corazon esprima. - Comprenderás estonces - Como abranda a delor as pedras frias, - Anq’abrandar non poida - Almas de ferro e peitos homicidas. - - - - -BÓS AMORES - - - Cal olido de rosas que sai d’antr’o ramaxen - Nun-ha mañan de Mayo, hay amores soaves - Que n’inda vir se sinten, nin se ve cand’entraren - Po-la mimosa porta qu’o corazon lles abre - De seu, cal s’abre n’o agosto - A frol ô orballo d’a tarde. - E sin romor nin queixa, nin choros, nin cantares, - Brandos así e saudosos, cal alentar d’os ánxeles, - En nós encarnan puros, corren co’a nosa sangre - Y os hermos reverdecen, d’o esprito onde moraren. - Busca estes amores... búscaos, - Si tes quen ch’os poida dare; - Qu’estes son soyo os que duran - N’esta vida de pasaxen. - - - - -AMORES CATIVOS - - - Era delor y era cólera, - Era medo y aversion, - Era un amor sin medida, - ¡Era un castigo de Dios! - Qu’hay uns negros amores, d’indole pezoñenta - Que privan os espritos, que turban as concencias, - Que morden s’acariñan, que cando miran queiman, - Que dan dores de rabia, que manchan e qu’afrentan. - Mais val morrer de friaxen - Que quentarse â sua fogueira. - - - - -* * * - - - Abrid’as frescas rosas, - Brilad’os carabeles - D’o seu xardin, os árbores, vestivos - C’as lindas follas verdes. - Parra qu’un tempo sombra nos prestaches - Á cubrirvos de pámpanos volvede. - Natureza fermosa, - A mesma eternamente, - Dill’ôs mortais, de novo ôs loucos dille - ¡Qu’eles no mais perecen! - - - - -DE VALDE... - - - Cando me poñan o habito, - S’é qu’o levo; - Cando me metan na caixa, - S’é qu’a teño; - Cand’o responso me canten, - S’hay con que pagarll’ôs cregos, - E cando dentro d’a coba... - ¡Qu’inda me leve San Pedro - Se sô ô pensalo non rio - Con un-ha risa d’os deños! - ¡Qu’enterrar han d’enterrarme - Anque non lles den diñeiro!... - - - - -¿QUEN NON XIME? - - - Luz e progreso en todas partes... pero - As dudas n’os corazós, - E vagoas qu’un non sabe por que corren, - E dores qu’un non sabe por que son. - - _Outro cantar_ din cansados - D’este estribilo os que chegando van, - Nun-ha nova fornada, e qu’andan cegos - Buscando o qu’inda non hay. - - ¡Réprobos!... sempre ô oculto perguntando - Que mudo nada vos di. - Buscade a fé, que se perdeu n’a duda - E deixade de xemir. - - Mais eles tamen perdidos - Por un-ha y outra senda van e vên - Sin que sepan ¡coitados! por ond’andan, - Sin paz, sin rumbo e sin fé. - - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - Trist’é o cantar que cantamos - ¿Mais que facer s’outro mellor non hay? - Moita luz deslumbra os ollos, - Causa inquietude o moito desear. - Cand’un-ha peste arrebata - Homes tras homes, n’hay mais - Qu’enterrar de presa os mortos, - Baixá-la frente, e esperar - Que pasen as correntes apestadas... - ¡Que pasen!... qu’outras vendrán. - - - - -* * * - - - Ladraban contra min que camiñaba - Casi-que sin alento, - Sin poder c’o meu fondo pensamento - Y a pezoña mortal qu’en min levaba. - Y a xente que topaba - Ollandome a mantenta - D’o meu dor sin igual y a miña afrenta - Traidora se mofaba. - Y eso que nada mais qu’a adiviñaba. - Si a souperan ¡Dios mio! - Pensei tembrando, contra min volvera - A corrente d’o rio. - - Buscand’o abrigo d’os mais altos muros, - N’os camiños desertos, - Ensangrentando os pés nos seixos duros, - Fun chegando ô lugar d’os meus cariños - Maxinando espantada:--os meus meniños - ¿Estarán xa despertos? - ¡Ay qu’ô verme chegar tan maltratada, - Chorosa, sin alento e ensangrentada, - Darán en s’afrixir... mal pocadiños, - Por sua nay mal fadada! - - Pouco á pouco fun indo - Y as escaleiras con temor subindo, - C’o triste corazon sobresaltado: - ¡Escoitei!... nin as moscas rebullian - No berce ind’os meus ánxeles dormian - C’a virxen ô seu lado. - - - - -* * * - - - ¿Por qué, miña almiña, - Porqu’ora non queres - O qu’antes querias? - - ¿Por qué, pensamento, - Porqu’ora non vives - D’amantes deseyos? - - ¿Por qué, meu esprito, - Porqu’ora te humildas, - Cand’eras altivo? - - ¿Por qué, corazon, - Porqu’ora non falas - Falares d’amor? - - ¿Por qué xa non bates - Co doce batido - Que calma os pesares? - - ¿Por qué, en fin, Dios meu - Á un tempo me faltan - A terra y o ceu? - - ¡Ou ti! roxa estrela - Que din que comigo - Naciche, poideras - - Por sempre apagarte, - Xa que non pudeche - Por sempre alumarme... - - - - -O TOQUE D’ALBA - - - D’a Catredal campana - Grave, triste e sonora, - Cand’ô rayar d’o dia - O toque d’alba tocas, - N’o espazo silencioso - Soando malencónica; - As tuas bataladas - Non sei que despertares me recordan. - - Foron alguns tan puros - Coma o fulgor d’aurora, - Outros cal a esperanza - Qu’o namorado soña, - Y â derradeira inquietos, - Mitá luz, mitá sombras, - Mitá un pracer sin nome, - E mitá un-ha sorpresa aterradora. - - ¡Ay! qu’os anos correron - E pasaron auroras - E menguaron as dichas - E medràno as congoxas. - E cand’ora campana, - O toque d’alba tocas, - Sinto que se desprenden - D’os meus ollos bagullas silenciosas. - - ¡Que xorda e tristemente, - Que pavorosa sóas - No meu esperto oido, - Mensaxeira d’a aurora, - Cand’ô romper d’o dia - Pausadamente tocas!... - ¿En donde van aqueles - Despertares de dichas e de groria? - - Pasaron para sempre: - Mais tí, grave e sonora, - ¡Ay! ô romper d’o dia - C’a tua voz malencónica - Vés de cote á lembrarnos - Cada nacente aurora; - E parece qu’a morto - Por eles e por min á un tempo dobras. - - D’a catredal campana - Tan grave e tan sonora. - ¿Por qué á tocar volveches - A yalba candorosa - des qu’eu ouben d’oirte - En bagullas envolta? - Mais ben pronto... ben pronto, os meus oidos - Nin t’oirán n’a tarde nin n’a aurora. - - - - -* * * - - - ¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo - ¡Ceo! c’a tua imensidá, - O fantasma que m’aterra - Axudádeme á enterrar. - - É mais grande que vos todos - E que todos pode mais... - C’un pé posto onde brilan os astros, - E outro ond’a coba me fan. - - Impracabre, bulron e sañudo, - Diante de min sempre vay, - Y amenaza perseguirme - Hastr’a mesma eternidá. - - - - -* * * - - - Caba lixeiro, caba, - Xigante pensamento, - Caba un fondo burato ond’a memoria - D’o pasado enterremos. - ¡Â terra c’os difuntos! - ¡Caba, caba lixeiro! - E por lousa daráslle o negro olvido, - Y-a nada lle darás por simiterio. - - - - -* * * - - - Cando penso que te fuches, - Negra sombra que m’asombras, - Ô pe d’os meus cabezales - Tornas facéndome mofa. - - Cando maxino qu’ês ida - N’o mesmo sol te m’amostras, - Y eres a estrela que brila, - Y eres o vento que zóa. - - Si cantan, ês ti que cantas, - Si choran, ês ti que choras, - Y-ês o marmurio d’o rio - Y-ês a noite y ês a aurora. - - En todo estás e ti ês todo, - Pra min y en min mesma moras, - Nin m’abandonarás nunca, - Sombra que sempre m’asombras. - - - - -A VENTURA É TRAIDORA - - - Tembra á qu’unha inmensa dicha - Neste mundo te sorprenda; - Grorias, aquí, sobrehumanas - Trân desventuras supremas. - Nin maxines que pasan os dôres - Como pasan os gustos n’a terra; - ¡Hay infernos n’a memoria, - Cando n’os hay n’a concencia! - - Cal arraigan as edras n’os muros, - N’alguns peitos arraigan as penas, - E un-has van minando a vida - Cal minan outra-l-as pedras. - Si; tembra, cando n’o mundo - Sintas un-ha dicha imensa; - Val mais qu’a tua vida corra - Cal corre a yaugua serena. - - - - -* * * - - - Lévame á aquela fonte cristaiña - Onde xuntos bebemos - As purisimas auguas qu’apagaban - Sede d’amor e llama de deseyos. - Lévame po-la man cal n’outros dias... - Mais non, que teño medo - De ver n’o cristal liquido - A sombra d’aquel negro - Desengano sin cura nin consolo, - Qu’antr’os dous puxo o tempo. - - - - -Ô PAZO D’A... - - - Era ô caer d’a tarde, - Encomenzaba o cántico d’os grilos, - Xorda a presa ruxia, - Brilaban lonxe os lumes fuxitivos. - Ô pe d’o monte, maxestuoso erguíase - N’aldea escura o caseron querido, - C’a oliva centenaria - De cortinax ô ventanil servindo. - Deserta a escalinata, - Soyo o paterno niño, - E enriba d’el caendo misteriosas - C’o as sombras d’o crepúsculo, as d’o olvido. - - ¿Quen ô pasado volve - Os ollos compasivos? - ¿Quen se lembra d’os mortos, - S’inda non poden recordarse os vivos? - - - - -* * * - - - N’o ceo, azul crarísimo; - N’o chan, verdor intenso; - N’o fondo d’a alma miña, - Todo sombriso e negro. - - ¡Qu’alegre romaría! - ¡Qué risas e contentos!... - Y os meus ollos en tanto - De vagoas están cheos. - - Cubertos de verdura, - Brilan os campos frescos, - Mentras qu’a fél amarga - Rebosa n’o meu peito. - - - - -A XUSTICIA PO-LA MAN - - - Aquês que tên fama d’honrados n’a vila - Roubaronme tanta brancura qu’eu tiña, - Botáronme estrume n’as galas d’un dia, - A roupa de cote puñeronma en tiras. - Nin pedra deixaron, en dond’eu vivira; - Sin lar, sin abrigo, morey n’as curtiñas, - Ô raso c’as lebres dormin n’as campías; - Meus fillos... ¡meus anxos!... que tant’eu queria - ¡Morreron, morreron, c’a fame que tiñan! - Quedey deshonrada, mucharonm’a vida, - Fixeronm’un leito de toxos e silvas, - Y-en tanto os raposos de sangre maldita, - Tranquilos n’un leito de rosas dormian. - - --_Salvademe ¡ou, xueces!_ berrey... ¡tolería! - De min se mofaron, vendeum’a xusticia. - --_Bon Dios, axudaime_, berrey, berrey inda... - Tan alto qu’estaba, bon Dios non m’oira, - Estonces cal loba doente ou ferida, - D’un salto con rabia pilley a fouciña, - Rondei paseniño... ¡Ne-as erbas sentian! - Y-a lua escondíase, y a fera dormia - Cos seus compañeiros en cama mullida. - - Mireinos con calma, y as mans estendidas - D’un golpe, ¡d’un soyo! deixeinos sin vida. - Y-ô lado contenta, senteime d’as vítimas, - Tranquila, esperando po-la alba d’o dia. - - Y-estonces... estonces, cumpreuse a xusticia, - Eu, n’eles; y as leises, n’a man qu’os ferira. - - - - -* * * - - - Dios puxo un velo enriva - D’os nosos corazons, - Velo qu’oculta abismos - Qu’él pode ollar tan sô. - Cand’eu penso o que viran - N’o qu’adorand’estou - Homilde e de rodillas - Cal s’adora al Señor, - S’este velo caise - De repente antr’os dous, - Tembro... e incrinand’a frente - Digo,--¡que sabio é Dios! - - - - -* * * - - - ¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite - Con siniestro compás repite a péndola, - Mentras a frecha aguda, - Marcand’ un y outro instante antr’as tiniebras, - D’o relox sempre imovil - Recorre lentamente a limpa esfera. - Todo é negrura en baixo, - E só n’altura inmensa, - Só n’anchura sin limites d’o ceo - Con inquietú relumbra algunha estrela, - Cal n’a cinza d’as grandes estivadas - Brilan as charamuscas derradeiras. - Y-a péndola no-mais xorda batendo - Cal bate un corazon qu’hinchan as penas, - Resóa pavorosa - N’a escuridade espesa. - En vano a vista con temor n’o escuro - Sin parada vaguea. - Uns tras d’outros instantes silenciosos - Pasando van, e silenciosos chegan - Outros detras, n’a eternidá caendo - Cal cai o grau n’a moedora pedra, - Sin qu’ o porvir velado ôs mortais ollos - Rompa as pesadas brétemas. - - ¡Que triste é a noite, y-o relox qué triste, - S’inquieto o corpo y-a concencia velan! - - - - -AMIGOS VELLOS - - - Cand’antr’as naves tristes e frias - D’alto mural, - Cal elas fria, cal elas triste, - Ô ser d’a tarde vou á rezar, - Que pensamentos loucos e estraños - Â miña mente, veñen e van. - - Xordo silencio qu’eu xa conoço - Qu’é meu amigo d’anos atrás - Pero qu’é cheo d’outras lembranzas, - Per’ond’o esprito parez que escoita - Eco mortal, - Reina n’os ámbitos d’a gran basílica, - Con misteriosa serenidad. - - Incertas sombras, rayos tembrosos, - Cabo d’o altar, - Pousan, vaguean, foxen y agrándanse - D’adiante atrás. - Y o Santo Apóstol sempre sentado - No seu sitial - De prata e ouro, contempra inmóvil - Con ollos fixos, canto alí está. - - Quen fora pedra, quen fora santo - D’os qu’alí hai, - Coma San Pedro, n’as mans as chaves, - C’o dedo en alto como San Xoan, - Un-has tras outras xeneracioes - Vira pasar, - Sin medo â vida que dá tormentos, - Sin medo â morte qu’espanto dá. - - Logo s’acaba d’a vida a triste - Pelerinax. - Os homes pasan, tal como pasa - Nube de bran. - Y as pedras quedan... e cand’eu morra - Ti, catredal, - Ti, parda mole, pesada e triste, - Cand’eu non sea, t’inda serás. - - - - -* * * - - - Mayo longo... Mayo longo, - Todo cuberto de rosas, - Para algús telas de morte, - Para outros telas de bodas. - Mayo longo, Mayo longo, - Fuches curto para min, - Veu contigo a miña dicha, - Volveu contigo á fuxir. - - - - -LUA DESCOLORIDA - - - Lua descolorida - Como cor d’ouro pálido, - Vésme y eu non quixera - Me vises de tan alto, - Ô espaço que recorres - Lévame caladiña n’un teu rayo. - - Astro d’as almas orfas, - Lua descolorida, - Eu ben sei que n’alumas - Tristeza cal a miña. - Vay contallo ô teu dono - E dille que me leve á dond’habita. - - Mais non lle contes nada, - Descolorida lua, - Pois nin n’este nin n’outros - Mundos, terey fertuna. - Se sabes ond’a morte - Ten a morada escura - Dille que corpo e alma xuntamente - Me leve á donde non recorden nunca, - Nin n’o mundo en que estou nin n’as alturas. - - - - -* * * - - - Qué pracidamente brilan - O rio, a fonte y o sol, - Canto brilan... mais non brilan - Para min, non. - - Cal medran erbas e arbustos, - Cal brota n’a arbor a frol, - Mais non medran, nin frorecen - Para min, non. - - Cal cantan os paxariños - Enamoradas canciós, - Mais anque cantan, non cantan - Para min, non. - - Cal a natureza hermosa - Sorri á Mayo qu’a mimou, - Mais para min non sorri, - Para min, non. - - Si... para todos un pouco - D’aire, de luz, de calor... - Mais si para todos hay, - Para min, non. - - ¡E ben!... xa qu’aquí n’atopo - Aire, luz, terra, nin sol, - ¿Para min n’habra un-ha tomba? - Para min, non. - - - - -ESTRANXEIRA N’A SUA PATRIA - - - N’a xa vella baranda - Entapizada d’edras e de lirios - Foise á sentar calada e tristemente - Frente d’o tempro antigo. - - Interminable precesion de mortos - Uns en corpo no-mais, outros n’o esprito, - Veu pouco á pouco aparecer n’altura - D’o direito camiño, - Que monotono e branco relumbraba - Tal com’un lenzo n’un herbal tendido. - - Contemprou cal pasaban e pasaban - Collendo hacia o infinito, - Sin que ô fixaren n’ela - Os ollos apagados e afundidos - Deran siñal nin moestra - D’habela n’algun tempo conocido. - - Y uns eran seus amantes n’outros dias, - Deudos eran os mais y outros amigos, - Compañeiros d’a infancia, - Sirventes e veciños. - Mais pasando e pasando diante d’ela - Fono os mortos aqueles prosiguindo, - A indiferente marcha - Camiño d’o infinito, - Mentras cerraba a noite silenciosa - Os seus loitos tristísimos - Entorno d’a estranxeira n’a sua patria - Que sin lar nin arrimo, - Sentada n’a baranda contempraba - Cal brilaban os lumes fuxitivos. - - - - -* * * - - - _¡Padron!... ¡Padron!_ - _Santa María... Lestrove..._ - _¡Adios! ¡Adios!_ - - -I - - Aquelas risas sin fin, - Aquel brincar sin dolor, - Aquela louca alegría, - ¿Por que acabou? - Aqueles doces cantares, - Aquelas falas d’amor, - Aquelas noites serenas, - ¿Por que non son? - Aquel vibrar sonoroso - D’as cordas d’a arpa y-os sons - D’a guitarra malencónica, - ¿Quen os levou? - Todo é silensio mudo, - Soidá, delor, - Ond’outro tempo a dicha - Sola reinou... - - _¡Padron! ¡Padron!_ - _Santa María, Lestrove..._ - _¡Adios! ¡Adios!_ - - -II - - O simiterio d’a Adina - N’hay duda qu’é encantador, - C’os seus olivos escuros - De vella recordazon; - Co seu chan d’erbas e frores - Lindas, cal n’outras dou Dios; - C’os seus canónegos vellos - Que n’el se sentan ô sol; - C’os meniños qu’alí xogan - Contentos e rebuldós; - C’as lousas brancas qu’o cruben, - E c’os humedos montons - De terra, ond’algun-ha probe - Ô amañecer s’enterrou. - Moito te quixen un tempo, - Simiterio encantador, - C’os teus olivos escuros, - Mais vellos qu’os meus abós, - C’os teus cregos venerables, - Que s’iban sentar ô sol, - Mentras cantaban os páxaros - As matutinas cancións, - E c’o teu osario humilde - Que tanto respeto impon - Cando d’a luz que n’el arde - Vé un de noite o resprandor. - Moito te quixen e quérote, - Eso ben o sabe Dios; - Mas hoxe, ô pensar en tí - Núbrasem’o corazon, - Qu’a terra está removida, - Negra e sin frols. - - _¡Padron!... ¡Padron!..._ - _Santa María... Lestrove..._ - _¡Adios! ¡Adios!_ - - -III - - Fun un dia en busca d’eles, - Palpitante o corazon, - Funos chamando un a un - E ningun me contestou. - Petey n’un-ha y-outra porta, - Non sentin fala nin voz, - Cal n’un-ha tomba valdeira - O meu petar resonou. - Mirey po-la pechadura, - ¡Qué silensio!... ¡qué pavor!... - Vin no mais sombras errantes - Qu’iban e viñan sin son, - Cal voan os lixos leves - N’un rayo d’o craro sol. - Erguéronsem’os cabelos - D’estrañeza e de delor, - ¡Nin un soyo!... ¡nin un soyo!... - ¿Dond’están? ¿que d’eles foy? - O triste son d’a campana, - Vagoroso á min chegou... - ¡Tocaba a morto por eles!... - - _¡Padron!... ¡Padron!..._ - _Santa María... Lestrove..._ - _¡Adios! ¡Adios!_ - - - - -PASADE - - - Brila’rayo d’aurora, - Cal un sono de paz branco e purisimo, - ¿Á aquel que naceu cego que ll’importa - O teu fulgor divino? - - Xemí serenas ondas - C’o romor d’os pinares, - Músicas ¡ay! e cantos y armonías - Par’un xordo ¿que valen? - - ¡Pasá!... pasade hermosas, - Feitizo d’os qu’esperan e d’os qu’aman; - Amores e praceres son mentira - Pra quen ten seca a yalma. - - - - -* * * - - - ¿Por qué, Dios piadoso, - Por qué chaman crime - Ir en busca d’a morte que tarda - Cando á un esta vida - Lle cansa e lle afrixe? - - Cargado de penas, - ¿Qué peito resiste? - ¿Cal rendido viaxeiro non quere - Buscá-lo descanso - Qu’o corpo lle pide? - - ¿Por qué s’un non rexe - As dores qu’o oprimen? - ¿Por qué din que t’amostras airado - De qu’un antr’as tombas - A frente recrine? - - Inferno n’o mundo, - E inferno sin límites - Mais alá d’esa coba sin fondo - Qu’a yalma cobiza - Qu’os ollos non miden. - - S’é qu’esto é verdade, - ¡Verdade terrible! - Ou deixad’un inferno tan soyo - De tantos qu’eisisten - Ou si non, Dios santo, piedade d’os tristes. - - - - -¡SOYA! - - - Eran craro-los dias - Risoña-l’as mañâns, - Y era a tristeza sua - Negra com’a orfandá. - Iñase a amañecida - Tornaba c’o a serán... - Mais que fora ou viñera - Ninguen ll’o iña á esculcar. - Tomou un dia leve - Camiño d’o areal... - Como naide a esperaba, - Ela non tornou mais. - Ô cabo d’os tres dias - Botouna fora o mar, - Y alí ond’o corvo pousa, - Soya enterrad’está. - - - - -III - -VARIA - - - - -N’HAY PEOR MEIGA QUE UN-HA GRAN PENA - - -I - - --Marianiña, vait’ô rio; - --Deixa ña nay qu’aquí estea, - Qu’eu non vexa a luz do dia, - Que a luz á min non me vexa. - --¿Qu’estás dicindo rapaza?... - --Que onte â mañan n’a debesa - A yaugua se tornou roxa - Cando me fun lavar n’ela; - Qu’en baixo dos meus peíños - Iñanse muchand’as erbas, - Que ô ferirme o sol n’a cara - Tornouma color d’a cera; - Que os ourizos d’os castaños - N’os meus cabelos s’enredan, - Qu’as espiñas d’os espiños - Contra min se volven feras; - Qu’ô pasà-l-as corredoiras - Prenden en min as silveiras; - Que me pican as ortigas; - Que me mágoan as areas, - Y os paxariños ô verme - Din cantand’en son de queixa: - _¡Vay á morrer Marianiña!..._ - _¡Rezade todos por ela!_ - - --¡Ay, miña virxe d’o Carme, - Que a miña filla está enferma! - ¡Ay Dios! que m’a enfeitizaron... - ¡Ay, qu’a abafou un-ha meiga! - Non foras ti tan bonita, - Naide envidia che tivera. - Prenda d’as miñas entrañas, - Ven á min, non tomes pena, - Que has d’ir á San Pedro Martir, - Mais que boys e vacas venda... - --Mi madriña, mi madriña, - Levaime á donde quixeras, - Mas para min n’hay remedio - En todo o redor d’a terra, - Sinon é n’un corazon - Que m’oprime antre cadeas, - Si n’é n’un-ha mala boca - Que me pragueou maldicenta... - - --¿Quen te pragueou, ña filla? - ¿Que males, meu ben, fixeras? - --Non mo preguntés, mi madre, - Vale mais que nunca o sepas. - Secretos d’esta feitura - Deben dormir antr’as pedras. - --Fala, rapaza, que sinto - Ferverme o sangre n’as venas. - --Qu’eu non vexa a luz d’o dia, - Que a luz á min non me vexa... - Mi madriña, mi madriña, - Non me maldizás cal ela. - Deixám’ir co meu sacreto - Dormir n’o fondo d’a terra. - --Non irás co teu sacreto. - Non irás, anque ben queiras; - Qu’alí á preguntarcho fora - Tu madre, e alí responderas. - --¡Ay, mi madre! era bonito - Coma os anxos d’as igresias, - Era en falas amoroso, - Muito, muito, mais que as sedas, - Era doce... muito, muito, - Mas que a mel que say d’a cera. - Olía á rosas de Mayo, - Seus ollos eran estrelas, - E tiña cal ouro puro - A enrisada cabeleira... - --Acaba, Mariana, acaba, - Que o corazon se m’aperta... - ¿De quen falas? dimo, dimo... - ¿Ou quizais soñaches, nena? - --Non soñei, mi má, non soño, - Anque soñar ben quixera. - Folguey c’o conde, señora, - Prometido d’a condesa. - Falábam’antr’os carballos - Cand’iba ô monte por leña, - Falábame ô pé do rio, - N’as tardes do vran serenas, - Faley con él... ¡ay, falára, - Mi madriña a vida inteira! - --¡Ay! miña Virxe querida, - Qu’a miña filla está enferma, - Enferma de mal d’amores - Qu’enfermaron a honra d’ela. - Ben fan en cantarch’os páxaros, - Marianiña, miña prenda: - «¡_Vay á morrer Marianiña_! - ¡_Que rezen todos por ela_!» - - Marianiña vay secando, - A probe sin sangre queda, - N’hay alimento que tome, - N’hay augua que ll’apeteza. - Amigas n’hay qu’a consolen, - Músicas n’hay que a entreteñan, - Y â vista do sol acora, - Y â vista das frores tembra. - A sua nay anda tola - En busca de santas erbas, - Que n’o leito de Mariana - Pon de noite â cabeceira, - E vay d’hermida en hermida, - Leva ofrenda tras ofrenda - Á cada bendita virxe, - Á todo-l-os santos reza - Y âs ánimas lles pon luces - Para que pidan por ela. - Pero non sanda Mariana, - Mariana sin sangre queda... - Todos dîn qu’un-ha _chuchona_ - Ven de noite a chuchar n’ela, - E hay algun que veu de noite, - A _compaña_ po-l-aldea. - - -II - - --¿Conque morre a namorada? - ¿Por min morre a linda nena?... - ¡Nunca! porqu’eso non fora - Dino d’a miña nobreza. - Enxugad’esas bagullas, - Non chores mais, probe vella, - Que a nena d’as trenzas longas - Ben pronto será condesa. - Vamos á darlle’esta nova, - Vámonos á cabo d’ela. - E a trote largo camiñan - Po-l-o medio d’a debesa. - - --Meu señor... ¿n’oís os corvos? - Veñen camiño d’a aldea... - Mirá cal baten as alas... - Cal baten as alas negras. - --Deixá que as batan, qu’é cousa - D’os corvos facer tal moestra. - --Señor, señor... ¡como chilan! - ¡Que agoreiramente berran! - É porque adiviñan a morte, - É que mortandade hay cerca. - --¡Habráya! que Dios acolla - Á aquel que deixa esta terra. - --Meu señor, tocan á morto... - ¡Ay! tocan n’a nosa igrexa... - ¡Ña virxe! ¿Quen morreria? - --Non pensés en quen morrera, - Pensá, ña vella, tan soyo - Na vosa filla que pena. - --Señor, señor... pouco andamos, - Picáde, por Dios, espuela, - Qu’ô salir â mañanciña, - N’habia enfermos n’a aldea - Sinon era miña filla, - Que tiña o color d’a terra - Y os pés com’a neve frios, - Y as manciñas coma cera, - Y ô redor d’os tristes ollos - Un-has coma manchas negras. - --Afrixísme co eses ditos, - E aguillóame a impacencia... - Medio condado daría - Por salvar a vida d’ela; - D’a mais fermosa villana - Qu’hay en toda a redondeza. - Mas s’é qu’atopase morta, - Si tal nos acontecera... - Xa qu’a matase, hastr’a morte - Hey de facer penitencia. - - Morreu, morreu Mariana, - O conde víun’antr’as velas, - Mais ela no veu á el - Qu’antes de chegar morrera. - Morreu como un paxariño, - Y antr’os lenzos qu’a rodean - Parés un anxel qu’agarda - Que veñan d’o ceu por ela. - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - Ninguen soupo que d’amores - E que d’olvido morrera. - Uns dixeron qu’un-ha praga - Con ela n’a tomba dera; - Outros contaban que fora - D’abafada d’un-ha meiga... - Mais por ela o conde fixo - Hastra ô seu fin penitencia. - - - - -VAMOS BEBENDO - - - --Teño tres pitas brancas - E un galo negro, - Que han de poñer bós ovos, - Andand’o tempo. - Y hei de vende-los caros - Po-lo Xaneiro. - Y hei de xuntá-los cartos - Para un mantelo, - Y heino de levar posto - No casamento, - Y hei... - --Pois mira, Marica, - Vay por un neto - Qu’antramentas non quitas - Eses cerellos, - Y as pitas van medrando - C’o galo negro, - Para poñé-los ovos, - E todo aquelo - Do xaneiro, d’os cartos, - Y o casamento, - Miña prenda da yalma - ¡Vamos bebendo! - - - - -* * * - - - --Un verdadeiro amor é grande e santo, - D’os encantos encanto, - Y é doce... doce antr’as dozuras todas. - --Seica por eso tanto - Tras d’un’has y outras modas, - Dalle por empachar, anque ben sabe. - --¿Por mais qu’acabe en bodas?... - --Anqu’en bodas acabe; - Pois coma todo doce, miña vida, - Y esta é cousa sabida - Coma que queima o fogo, - Canto mais com’un d’el, repuna logo. - - - - -* * * - - - --Non cantes, non chores, non rias, non fales, - Nin entres, nin sallas sin m’o perguntare. - ¡Válate San Pedro, con tanto gardarme! - --Pois de qu’así sea, nena, non t’asañes, - Que cantes, que chores, que rias, que fales... - ¡Can pasa! n’un tempo, meniña, diranche. - - - - -¡ADIANTE! - - - N’o escuro pavoroso - Y antr’o xordo romor d’os pinos bravos - Qu’a tempestá azoutaba com’a escravos, - Oyeuse, como queixa de raposo - Un asubio medoso. - - E un layo de temor que daba frio, - Ô medoso asubio, - Respondeu dend’o fondo d’a espesura - Aumentando n’o espiritu a tristura - Que daba o ronco marmurar d’o rio. - - Antr’as negras ribeiras manso e lento, - Como corre o abatido pensamento - Antr’os tristes remorsos y a esperanza, - Iña á compás do vento - Correndo tras d’a estensa lontananza. - - Mais cabe d’ancha orela, - Misterioso e agachado un centinela, - N’un-ha lancha d’o Miño apousentaba; - Y a arma n’a man y en vela - Á través d’a ramaxen axexaba. - - - - -¡NIN ÂS ESCURAS!... - - -I - - --Tod’está negro, as sombras envolven a vereda, - E nin o ceu ten ollos, nin o pinar ten lengua. - - ¡Vamos! D’o que hay oculto, ¿quen midéu as fonduras? - ¡Alma n’habrá que sepa!... ¡ven!... a noit’está escura. - - --¿Escura?... mais relumbra non sei que luz traidora... - --É un-ha estrela que brila, n’as auguas bulidoras. - - --¿E non oyes que runxe algo ond’aquel herbal? - --É o vento que anda tolo, corrend’antr’a follax. - - --Escoita, sinto pasos, e asoma seica un bulto... - --¡S’é un vivo, matarémolo! non fala s’é difunto. - - --Mais aquí ond’este cómaro, hay un-ha cova fonda, - Ven, e santos ou deños, que nos atopen ora. - - -II - - ¿Á donde irei conmigo? ¿Donde m’esconderei, - Que xa ninguen me vexa y eu non vexa á ninguen? - - A luz d’o dia asómbrame, pásmame a d’as estrelas. - Y as olladas d’os homes, n’a yalma me penetran. - - Y é que o que dentro levo de min, penso que ô rostro - Me sai cal sai d’o mare, ô cabo un corpo morto. - - ¡Houbera, e que saira!... mais non, dentro te levo: - ¡Fantasma pavoroso d’os meus remordementos! - - - - -* * * - - - Xigantescos olmos, mirtos - Que brancas frores ostentan - Un-has con cogollos inda, - Outras que o vento esfollea. - Buxos que xa contan sigros - E que xuntos verdeguean - Formando de rama e troncos - Valos que naide atravesa; - E n’os que moy descansadas - Fan o seu niño as culebras. - Loureiros irmans d’os buxos - Po-la altura y a nacenza, - Pois arraigaron á un tempo - N’o mais profundo d’a terra. - Limoeiros e laranxos - Qu’o verde musgo sombrean - Y olido esparcen d’azare - Con que a xente se recrea. - Eternos bosques en donde - Sombrio misterio reina, - Onde sô os paxaros cruzan - Po-las tristes alamedas - Onde ô marmular as fontes - Un coidara que se queixan, - Y ond’o mesmo sol d’o estio - Melancónico penetra. - Y en medio d’esta espesura - E d’esta hermosa tristeza - Nun-ha casa inda mais triste, - Sí de fachada soberba, - Alí din que ten o niño - A nai de toda-las meigas: - Casa con portas de cedro, - En cada ventana reixa, - Cociña coma de monxes, - Silencio coma d’igrexa, - Criados que non dan fala, - Cans que morden como feras, - Alí a viron negra e fraca - Com’un-ha gata famenta - N’o mais san e mais frorido - D’a hermosa terra gallega. - Y estes mals que nos afrixen - Din que todos veñen d’ela... - ¡Mais socede n’esta vida - Que os que tên culpa n’a levan! - - - - -CADA COUSA N’O SEU TEMPO - - - D’o alegre Mayo, un-ha alborada fresca - Foit’á sorrir n’o outono malencónico, - E por nadal os membros ateridos - Quentache ben contente, á un sol d’agosto; - Despois trembaches espantado, e fuches - Buscand’a sombra inquieto e pesaroso, - Mais a mamoria preguizosa, tarde, - Trouxera ô teu recordo - Que aqueses cambios bruscos - Raros e intempestosos - De loitos e pesares, n’esta vida, - Sinal segura eternamente fonon. - E tras d’aquel calor que ch’emprestara - N’o inverno un sol d’agosto - So sentiche d’a frebe o mortal frio - Qu’ helou hastr’os teus osos. - _As cousas n’o seu tempo_ - _Y as feras n’o seu tobo._ - - - - -* * * - - - Cabe d’as froles a nena - Cant’alegre o seu cantar, - Y é branca com’azucena - Pálida como o luar. - E ond’a boquiña un lunar, - Gracioso lle dou Dios, tan feito, tanto, - Qu’é de todos o encanto. - - ¡Cor de luar... que cor lindo! - Uns ollos cal noit’escura, - Labios que falan sorrindo - Y aquel sinal... fermosura - Mais, non cabe en criatura - Qu’a que Dios quixo darche, linda rosa, - Doce, casta e preciosa. - - Ser amada, ese é o teu sino, - Amada cal n’outra houber, - E ¡que dichoso destino! - Ser querida e ben querer. - Hey a ambicion d’a muller - E o soyo ben que buscan sin medida - N’esta mísera vida. - - Pero nena alunarada, - ¿Sabes o qu’o refran di? - Qu’é en amores desdichada - A que un lunar ten así. - E tamen din qu’o eres ti, - Á pesar d’as risadas d’os teus labios - Que non saben d’agravios. - - En bon hora, ó en mal hora - Que n’esto d’enamorar, - Tamen se mete a traidora - Mala sorte á traballar. - E métese á enfeitizar - Corazons inocentes e almas puras - N’afeitas á amarguras. - - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - ¡Ay d’a nena alunarada - Pálida como o luar! - Como canta o seu cantar - Tan serena e sin pensar - Que a que lunares ten, fertuna esquiva - Lle ha de ser mentras viva. - - Alegre e dichosa canta - Aquela linda canzon, - Que trai a sua mente tanta - Querida recordazon, - Que asin é, coma oracion - Que a yalma, triste, con amor marmura - Pedind’a Dios ventura. - - Y ela non pensa toliña - E non maxina a coitada - Que mal tras d’o amor camiña - E ten fertuna menguada. - A que nase alunarada: - Que a que ten un lunar tan primoroso - Nunca terá reposo. - - Tan soyo t’agardan penas - Linda rosa a d’o lunar, - As grandes tras d’as pequenas, - Un-ha tras outra á chamar - Â tua porta han de chegar, - Que naide, tal é a forza d’o destino, - Naide torce o seu sino. - - - - -PELOURO QUE RODA - - - Dou encomezo pensando, - Despois, gustoulle pensar, - E d’este gusto o deseyo - Á toda presa se vay. - - E decote descendendo - Descendendo sin parar, - Desd’o deseyo ô pecado - Á toda presa se vay. - - - - -A DISGRACIA - - - ¿Por qu’existe? ¿quen é? ¿dond’a soberba - Morada ten? ¿arteira en donde habita? - Sono lixeiro ou pasaxeira nube - Pra moitos é, qu’apenas deixa rastro. - Outros os golpes alevosos sinten - Que ll’asesta con negra traidoría - Dend’o comenzo ô fin d’a vida escrava. - Pero n’a ven, anque a mirada tendan - Arrededor, para evitaren, cantos - O seu bafo pestífero, n’atopan - N’o espazo, nin n’a terra, nin n’o mare, - Anqu’ela en todo está sempre dañina. - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - - O mal d’o inferno é fillo, o ben d’o ceo; - A disgracia ¿de quen? Loba que nunca - Farta se vé, que o seu furor redobra - D’a fonda frida, â vista ensangrentada, - ¿De donde ven? ¿que quer? ¿porque a consintes, - Potente Dios, que os nosos males miras? - ¿Non ves, Señor, que o seu poder afoga - A fé y o amor, no esprito qu’en ti fia? - ¡Como endurece o corazon que un tempo - Era todo brandura! ¡como mata - D’a espranza a luz, que un resprandor tranquilo - N’os astros, derramaba d’a esistencia, - Nova forza prestando ô pé cansado - E mais valor a yalma temerosa! - Tod’o mucha ô seu paso, a pranta sua - Maldita, todo para sempr’estraga. - Todo a sua lama pegaxosa entrubia. - ¡E que oco tan profundo fay en torno - D’aquel a quen persigue! ¡como fuxen - As xentes d’él pra non oir os layos - Que o seu penar ll’arrinca, ou a espantosa - Brasfemia que con labio balbucente - Á sí mesmo mordendose prenuncia! - Que apestado n’ecsiste n’esta vida - Que tanto horror a humanidade cause - Como o que d’a desgracia vay tocado. - - ¡E como non, s’o ben contr’el se volve, - S’o mesmo sol non loce ond’él habita, - S’a fonte onde beber, envenenada - De cot’está: s’o pan se volve asentes - Para seu paladar, y o mar sin fondo - Enxoito n’un instante se quedara - S’él n’a onda amarga s’afogar quixera; - E n’os brazos d’a morte que aborrece, - A mesma morte, o deixa abandonado! - - ¡Ah, piedade, Señor! ¡Barre esa sombra - Qu’en noit’eterna para sempr’envolve - A luz d’a fé, d’o amor e d’a esperanza! - Sombra d’horror que os astros briladores - Escurece d’os ceos, que un novo inferno - N’este mundo formou, e un mundo novo, - Donde todo valor perd’os seus brios - E toda forza sin loitar s’estrela, - Ond’as tinebras d’a impiedá, estendidas, - Borran todo camiño que á tí guie. - - ¡Dios de bondá, c’o teu potente sopro, - De n’os aparta ese fantasma horribre - Que a desesperazon dá por remate; - Pois xa abasta c’as dores, c’a miseria - D’a carne fraca, e c’o a infalibre morte, - Pra tormento e castigo d’os que tristes - Porque pecaron, viven desterrados - D’a patria celestial por que suspiran! - - - - -* * * - - - ¡E ben! cando comprido - Teñás ese ardentísimo deseo, - O meu rir sin descanso será estonces, - Anqu’un rir triste e negro. - - Dendes d’o meu corruncho solitario - Estarey axexandovos sereno, - E tras da primadera e tras do estío, - Verey cal chega para vos o inverno. - ¡E qu’inverno tan triste, - Tan áspero e tan fero...! - - Como n’outono as follas cân d’os árbores, - D’os vosos corazos irán caendo - As brancas ilusions con que crubiades - O chan do simeterio - En donde os nosos mortos dormen xuntos - Do olvido n’o silencio. - - E n’as negras mortaxas qu’os envolven, - Diante de vos aparecer verédelos, - Decindo:--«N’era aquelo o que buscabades, - Cando engañados insultâst’os ceos... - ¡N’era aquelo sin duda, desdichados, - Mais... tampouco era _esto_!...» - Y eu desd’o meu corruncho sorrireime - C’un sorrir triste e negro. - - - - -SIN NIÑO - - - Por montes e campías, - Camiños e espranadas, - Ven un-ha pomba soya, - Soya de rama en rama. - - Síguena as probes crias, - Sedentas e cansadas, - Sin qu’alimento atope, - Pra darlles a bicada. - - Tray manchada-l-as prumas, - Qu’eran un tempo brancas, - Tray muchas e rastreiras - Y abatida-l-as alas. - - ¡Ay! probe pomba, un tempo - Tan querida e tan branca, - ¿Ônde vay o teu brilo...? - ¿O teu amor ônd’anda? - - - - -EU POR VOS, E VOS POR OUTRO - - - --A linda, a grande señora, - De non vista fermosura, - ¿Ônd’irá tan á deshora, - N’un-ha noite tan escura? - ¿Ônde irá con tal premura? - - Vay enfouzando n’a lama - O zapatiño de seda... - ¡Po-lo toxal vay a dama, - Y-o dôno antr’holandas queda!... - Bon sôno Dios lle conceda. - - Qu’él durma, q’eu velarey - Po-la dona mais fermosa - Que vin n’o mundo e verey; - Xardiñeiro, coido a rosa - De cuyo olido outro gosa. - - Coido d’ela noite e dia, - Sin descanso nin sosego, - Qu’atopálo non podria; - Corpo e yalma, no-n-o nego, - Á esa tareya m’entrego. - - E anque d’esto nada sabe, - Eu sey canto poido d’ela, - Mais, que tal saber m’acabe... - Say, pombiña, say, estrela, - Qu’un valente por ti vela. - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - ¿Á donde vay? a escondida - Porta s’abre paseniño... - Romor de seda comprida - Runxe alá po-lo camiño - Que vay d’a fonte ô muiño... - - N’a vexo, mais ela é, - Chégame o seu doce olido, - Sento o pisar d’o seu pé, - Y-o meu corazon ferido - De pracer dou un batido. - - Nobre dama, linda dona - D’os corazós que prendás, - Perdóname si, perdona - Si che sigo á donde vas, - ¿Non vés qu’en perigro estás? - - En noite tan tempestosa - ¿Quen vos meteu tal deseyo? - ¡Enlamugarse así a rosa...! - E n’o meu corazon leo - Que non levás pan no seo. - - ¿E si atopás a _compaña_? - ¿E si vos say a _estadea_? - ¿Si con falas vos engaña - E vos pon mantel e cea, - Mentras tróa e lostreguea?... - - N’irés soya, pesi a vos, - N’irés mentras qu’eu alente, - Pois fora atentar á Dios. - Señora, Dios non consente - Qu’o perigro busque a xente. - - Sin que sepás que vos sigo, - Irey tras de vos agora, - Por si vos tenta o enemigo. - Y-entanto non say a aurora - Non vos deixarey, señora. - - --¡Adios... adios, dama hermosa! - ¡Darvos á tan malos modos!... - Non vos levou a compaña, - Mais o enemigo levóuvos. - - Embargam’o asombro a yalma... - ¡Ay, amor tolo... amor tolo!... - Ben dí aquel refran sabido: - _Eu por vos, e vos por outro._ - - - - -* * * - - - --¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera, - Aquí en perigro estamos, - E n’outro lado a libertá che espera, - Qu’aquí ninguen che dera. - --Vamos, señor, á donde queiras... ¡Vamos! - - --Tan nobre eres, meu ben, com’ esforzada, - Mais, ¡tembras coma a cerva acorralada, - Ora que xuntos por ventura estamos - Para fuxir, ña prenda namorada!... - --¡Pois, fuxamos... fuxamos!... - - --¿Tès medo, miña vida, - A sères nos meus brazos sorprendida - E a que xuntos, amándonos morramos? - --¡Ay, non, qu’a dicha así fora cumprida...! - Mas, partamos... partamos... - ¡E adios, paz e virtù, sempre querida! - - - - -DULCE SONO - - - Baixaron os ánxeles - Adond’ela estaba, - Fixeronlle un leito - C’as pracidas alas, - E lonxe a levano - N’a noite calada. - Cando a alba d’o dia - Tocou a campana, - E n’o alto d’a torre - Cantou a calandria; - Os ánxeles mesmos, - Pregada-l-as alas - --«¿Por qué, marmurano, - Por qué despertála?...» - - - - -* * * - - - --Espantada, o abismo vexo - Á onde camiñando vou... - ¡Corazon... canto és tirano, - Y és profundo, meu amor! - Pois eu, sin poder conterme, - N’escoito mais qu’unha voz, - E adond’ela quer que vaya - Sin poder conterme, vou... - - --Hoxe, â noite, des que durman, - Sairey po-lo ventanil; - Daránm’as sombras alento... - ¡E adios, casa onde nacin! - Honra que tanto estimey, - Santidade do meu lar... - ¡Po-lo meu amor vos deixo - Para toda a eternidá! - ¡Señor!... darésme castigo, - Qu’o merezo ben o sey; - Mais... condenáme Señor, - Á sufrilo cabo d’él. - - - - -* * * - - - --Para a vida, para a morte, - E para sempre en jamás, - Pedint’á Dios, e Dios dóuteme - Por toda unha eternidá. - Para a vida, para a morte, - E para sempre en jamás, - Quero ser vosa, e que séades - O meu Señor natural. - --Mais a que así querer sabe - Non debe ter pai n’irman, - Nin home, s’é qu’é casada, - Nin fillos, s’acaso é nay. - --Espanta o qu’estás decindo... - Mais eu sinto qu’é verdá; - Lévame, señor, qu’irey - Ônde me queiras levar... - --Pois vente... ¿Qu’importa o mundo - Á quen ten a eternidá? - Xuntos hemos de vivir, - Xuntos nos han d’enterrar. - E os nosos corpos aquí, - E as nosas almas alá, - Quer Dios qu’en union eterna - Estén pra sempre jamás... - - Cal ô paxaro a serpente, - Cal â pomba o gavilan, - Arrincouna d’o seu niño - E xa nunca á él volverá. - - - - -N’A TOMBA D’O XENERAL INGLÉS - -SIR JOHN MOORE - -MORTO N’A BATALLA D’ELVIÑA (CORUÑA) - -O 16 DE XANEIRO DE 1809 - - Á miñ’amiga Maria Bertorini, nativa - d’o pais de Gales. - - Coruña, 1871. - - - ¡Cuan lonxe, canto, d’as escuras niebras, - D’os verdes pinos, d’as ferventes olas - Qu’o nacer viron!... d’os paternos lares, - D’o ceo d’a patria, qu’o alumou mimoso, - D’os sitios, ¡ay! d’o seu querer, ¡que lexos!... - Viu á caer, baix’enemigo golpe - Pra nunca mais se levantar, ¡coitado! - ¡Morrer asin en estranxeiras playas, - Morrer tan mozo, abandoná-la vida - Non fart’ainda de vivir e ansiando - Gustar d’a froita que coidad’houbera! - ¡Y en vez d’as pónlas d’o loureir’altivo - Que d’o heroe a testa varonil coroan - Baixar â tomba silenciosa e muda!... - - ¡Ou brancos cisnes d’as britanas islas, - Ou arboredos que bordás galanos, - D’os mansos rios as ribeiras verdes, - Y os frescos campos donde John correra!... - S’a vos amargo xemidor sospiro - Chegou d’aquel que n’o postreir’alento - Vos dixo ¡adios! con amorosas ansias - Á vos volvend’o pensamento último, - Que d’a sua mente s’escapaba inxele, - ¡Con qué pesar, con qué dolor sin nome - Con qu’estrañeza sin igual diríades - Tamen ¡adios! ô que tan lonxe, tanto, - D’a patria, soyo, a eternidás baixaba! - - Y o gran sillon, a colgadura inmóvil - D’o para sempre abandonado leito; - A cinza fria d’o fogar sin lume - A brand’alfombra que leal conserva - D’o pé d’o morto un-ha sinal visibre, - O can qu’agarda po-lo dono ausente - Y o busca errante por camiños hermos, - As altas herbas d’alameda escura - Por ond’él antes con solás paseaba, - O sempr’igual mormoruxar d’a fonte - Dond’él n’as tardes a sentarse iña... - ¡Cal falarian sin parar de Moore, - C’o seu calado afrixidor lenguaxe, - Ôs ollos ¡ay! d’os que por él choraban! - ¡Xa nunca mais... xa nunca mais ¡ou! triste - Ha de volver, onde por él esperan! - Parteu valente, á combatir con groria. - Parteu, parteu... e non tornou, qu’a morte - Segoun’alí n’os estranxeiros campos, - ¡Cal frol que cae ond’a semilla sua - Terra n’atopa en qu’arraigar poidera! - - Lonxe caiche, pobre John, d’a tomba - Onde c’os teus en descansar pensaras. - En terr’ allea ind’os teus restos dormen - Y os que t’amaron e recordan inda, - Mirand’as ondas d’o velad’Oceano, - Doridos din, desd’as nativas prayas... - «¡Aló esta él, tras d’ese mar bravio - Aló quedou, quisais, quisais por sempre; - Tomb’onde naide vay chorar, cobexa - Amadas cinzas d’o que nós perdemos!...» - Y os tristes ventos y as caladas brisas, - Qu’os mortos aman si lexanos dormen - D’o patrio chan, á refrescarte veñen, - D’o bran n’a noite calorosa, e traen - Pra ti n’as alas cariñosas queixas, - Brandos suspiros, amorosos ecos, - Algun-ha vagoa sin secar, que molla - A seca pedra d’o mausoleo frio, - D’o teu país algun perfum’agreste. - - ¡Mais que fermosa e sin igual morada, - Lle coup’en sort’ôs teus mortales restos!... - ¡Quixera Dios que para ti non fora - Nobr’estranxeiro habitacion allea!... - Que n’hai poeta, ensoñador esprito - Non pod’haber, qu’ô contemprar n’outono - O mar de sec’amarillenta folla - Qu’o teu mausoleo con amor cobexa; - Qu’ô contemprar n’as alboradas frescas - D’o mes de Mayo as sonrosadas luces - Qu’alegres sempre á visitarche veñen - Non diga «Asin cand’eu morrer, poidera - Dormir en paz, n’este xardin frorido, - Preto d’o mar... d’o cimeterio lonxe...» - Que ti n’escoitas en jamás ¡ou, Moore! - Choros amargos, queixumbrosos rezos, - Ni-os outros mortos á chamarte veñen, - Pra que con eles n’a calada noite - A incerta danza d’os sepulcros bailes. - Sô doçe alento d’o cogollo qu’abre, - D’a frol que mucha o postrimeiro adiose, - Loucos rebuldos, infantiles risas, - De lindos nenos qu’á esconderse veñen, - Sin med’á tí tras d’o sepulcro branco. - Y algun-ha vez ¡moitas quizais! sospiros - D’ardent’amor, qu’o vento leva donde - Dios sabe sô... por sin igual compaña - Dichoso tês n’habitacion postreira. - ¡Y o mar, o mar, o bravo mar que ruxe - Cal rux’aquel que t’arrolou n’a cuna, - Mora onda tí, ven á bicar as pedras - D’un chan d’amor que con amor te garda, - Y arredor teu deixa crecé-las rosas!... - Descans’en paz, descans’en paz, ¡ou, Moore! - E vos qu’o amás, d’o vos’honor celosos - Fillos d’Albion, permanecei tranquilos. - Terra fidalga é nosa terra,--tanto, - Cal linda Dios a quixo dar--ben sabe - Honra façer á quen merece honra - Y honrado así, cal mereceu, foi Moore. - Soyo n’está, n’o seu sepulcro; un puebro - C’o seu respeto compasivo vela - Po-lo estranxeiro á quen traidora morte - Fixo fincar lonxe d’os seus y á alleos - Vir á pedir o derradeir’asilo. - - Cando d’o mar atravesés as ondas, - Y o voso hirman á visitar vayades, - Poñé n’a tomba o cariñoso oido, - E si sentis rebuligar as cinzas - E s’escoitás indefinibres voces - E s’entendés o qu’esas voces digan, - A yalma vosa sentirá consolo. - ¡El vos dirá qu’arrededor d’o mundo - Tomba mellor qu’a qu’atopou n’achara - Sinon d’os seus antr’o amoroso abrigo! - - - - -* * * - - -I - - Cal grasiosa brandeas - O teu corpo lixeiro, - Si bailas nos estrados - C’aquel galan soberbo, - Brandea o norte as ponlas - Xentís d’os ameneiros; - Y un-ha tras outra folla - De cor amarillento - Vay deixando, enredada - N’os teus rizos cabelos, - Triste coróa póndoche, - Tan mucha, Dios d’o ceo, - Com’a que n’a alma tua - Pon o teu pensamento... - ¡É que se vay o outono! - ¡É que se ven o inverno! - - Mas inda n’as fonduras - D’o ameno vál, serenos - Sopran ventos soaves, - Qu’aromas trân d’o ceo. - Inda n’a farta veira - Cuberta de xilmendros - Por onde corre o Miño, - Maxestüoso e lento. - Do bran s’oye o mais doce - Sospiro derradeiro - Qu’alí quedou durmindo - Antr’o romeu y o espriego, - Como quedou un rayo - D’espranza n’o teu peito. - - -II - - Mas ô que ten mal sino, - Mal sino o seguirá, - Qu’as rápidas correntes - Non volven nunca atrás. - ¿Qu’aspéras, s’a esperanza - Caso de ti non fay?... - - Adiante, pelegrina, - Da fin ô teu romax, - Qu’anqu’acabar non queiras - Aló t’han de levar - D’o teu mal fado as ondas - E os fortes huracans. - - ¡Qu’inda tés fé...! Terála, - Ña probe, n’o teu mal, - Terála n’as espiñas, - Que t’han d’atormentar, - N’a fel que pezoñosa - Sin sede beberás, - N’o pan amargo e duro - Que t’alimentará. - - Nunca d’o mar as ondas - Doces se tornarán, - Nunca tua sorte terca - C’a dicha amainará, - Nin c’a ilusion t’alentes - D’un brando descansar; - Que só o sono d’a morte - O triste dorme en paz. - - Acaba logo, acaba, - O teu triste romax, - Qu’ô qu’en mal sino nace - Mal sino o seguirá. - N’as alas d’a disgracia - O teu destino vay, - E as rápidas correntes - Non volven nunca atrás. - - - - -SIN TERRA - - - --¡Calade ou ventos nouturnos, - Calá fonte d’a Serena, - Qu’alá por cabo d’as Trompas - Quer’oir quen chega! - - Calaron os ventos todos - Xurrou a fonte mais queda, - E vin qu’iban á enterrar - O corazon d’ela. - - Vina despois inda viva - Por campos e por devesas, - Mais iña par’un-ha tomba - Pedindo terra. - - Nón-n’atopou, e por eso, - Amostra âs vistas alleas - Inda aquel corazon morto - A sua cangrena. - - - - -* * * - - - _Para uns negro,_ - _Para outros branco;_ - _E para todos,_ - _Traspoleirado._ - - -I - - --Sé astuto s’é que sabes, - Víngate d’as ofensas s’é que podes, - Ô que che sirva, págalle, - Mais a quen non che de, nunca lle dones; - Porque a moral d’os santos - Non reza sempre c’a moral d’os homes. - - Esto un gallego montañés e rudo - Farto d’humillaciós, e de rencores, - Ô agonizar ll’aconsellaba á un fillo, - Herdeiro d’os seus mals e de seu nome. - - -II - - --Sé inxenuo e leal sempre, - Perdoa a quen t’ofenda - Fay ben de cote á amigos y enemigos - Y â porta franca, sin temor, espera, - N’hay mais que un Dios y un-ha moral que salve - Os tristes fillos d’Eva. - - Esto a probe viuda - D’o montañés, morrendo antr’a miseria - Resinada ô seu fillo lle dicia... - Y á Dios o esprito ll’entregou serena. - - -III - - E fixolle él as honras, - Mais tan só con xemidos e con vagoas; - Crego non houbo ô rededor, que â probe - O enterro de limosna lle cantara. - N’un corruncho d’o adro - Ond’as ortigas ásperas medraban, - Sin cruz, señal, nin lousa - Alí quedou perdida e sepultada; - E triste o fillo e soyo, - Tornou sañudo a solitaria casa. - - --Meu pai doum’un consello, iña pensando, - E miña nay doum’outro; - E s’ela tiña santidá e concencia, - Esprencia el tiña e sabidá d’abondo. - Son fillo d’el e d’ela... - Partirey pois a hirencia de dous modos; - Ña nay, fareille ben á quen cho fixo... - Meu pay, vinganza piden os teus osos. - - - - -TRISTES RECORDOS - - - Un-ha tarde alá en Castilla - Brilaba o sol cal decote - N’aqueles desertos brila. - - Craro, ardoroso e insolente, - Con perdon d’él, pois n’é modo - Aquel de queima-l-a xente, - - E secar con tales brios - A probe inxeliña pranta, - A fonte, os sedentos rios. - - Un-ha tarde, ¡ou que tristeza - M’acometeu tan traidora, - Vendom’en tal aspereza! - - ¡Á donde vin a parar! - Pensaba mirand’o ceo - Par’a terra non mirar. - - Por qu’o ceo era, eso si, - Un mais ou menos azul, - Com’o que temos aquí. - - Mentras que’a terra ¡bon Dios!... - Señor, ¿posibre será - Que aquela a fixeses vos? - - Mais ¿por qu’estrañarme tal - S’as cousas que vos facés - Jamás as facedes mal? - - Fixestes tan tristes llanos, - Mais fixecheos, Dios cremente, - Soyo para os castellanos. - - ¡Ay! cada pomba ô seu niño, - Cada conexo ô seu tobo, - Cada yalma ô seu cariño. - - Aquesto m’eu repetia - N’aquela tarde, recordo - De negra malencolía. - - E namentras, contempraba - D’a igual, extensa llanura - A terra que branqueaba. - - D’o largo pinar cansado - A negra mancha sin término, - D’o puebro o color queimado. - - Y antr’o chan y o firmamento - As nubes de denso polvo, - Qu’iba levantand’o vento. - - ¡D’o deserto fiel imaxe, - C’o mesmo alento de brasa, - C’o mesmo ardente coraxe! - - Ô lonxe o mular pasaba, - Viña a tourada mais preto, - A ovella enferma balaba. - - E n’o xa queimado espiño - Fuxindo d’o sol ardente - Pousabase o paxariño. - - ¡Dios mio, que ansia cativa! - Pesaba en min a tristeza - Cal se m’enterrasen viva. - - Lembranzas d’a terra hermosa, - Calmá c’a vosa frescura - As penas d’alma chorosa. - - Por qu’ese sedento rio - Envolto en malinas brétemas, - Dá callentura, dá frio. - - De pronto oin un cantar, - Cantar que me conmoveu - Hastra facerme acorar. - - Era a gallega canzon, - Era o ¡_alalá_!... que fixo - Bater o meu corazon. - - Con un estraño bater, - Doce, com’o ben amar, - Fero, com’o padecer. - - De polvo e sudor cubertos - C’a fouce ô lombo, corrian - Por aquês campos desertos, - - Un fato de segadores... - ¡Y eran eles, eran eles, - Os meigos d’os cantadores! - - ¡Adios, pinares queimados! - ¡Adios, abrasadas terras - E cómaros desolados! - - Pechei os ollos e vin... - Vin fontes, prados e veigas - Tendidos ô pé de min. - - Mais cand’á abrilos tornei, - Morrendo de soidades, - Toda á chorar me matei. - - E non parei de chorar - Nunc’hastra que de Castela - Ouveronme de levar. - - Levaronme para n’ela - Non me teren qu’enterrar. - - - - -* * * - - - Meses d’o inverno frios - Qu’eu amo a todo amar, - Meses d’os fartos rios - Y o doce amor d’o lar. - Meses d’as tempestades, - Imaxen d’a delor, - Que afrixe as mocedades - Y as vidas corta en frol. - Chegade, e tras d’outono - Que as follas fai caer, - N’elas deixá que o sono - Eu durma d’o non ser. - E cando o sol fermoso - D’abril torne á sorrir, - Que alume o meu reposo, - Xa non o meu sofrir. - - - - -* * * - - -I - - Era n’o mes de Mayo, - N’o mes d’o amor, d’as prantas e d’as frores, - Mes d’os soaves prefumes - Y os trasparentes cores. - D’os trinos matinais d’os paxariños, - D’as cándidas e frescas alboradas, - D’as pasaxeiras nubes, - E d’as tardes sorrintes e douradas. - Cand’o mar está azul, o ceo sereno - Com’o dormir d’un neno, - Manso-l-os rios, alta-l-as estrelas, - Mais desvaida a lua - Si tamen mais fermosa, - C’o aquela gracia sin igual que é sua, - Y era en fin cando todo n’esta vida - Sorrí ôs mortais c’a alegre, esplendorosa - Sorrisa virxinal d’a primadera - Que amar y á ser dichoso-l-os convida. - - Á todos... ¡ay! quixera - Que así a sorte o fixera, - Mais algun hay qu’envolto n’a negrura - D’a sua propia tristura, - Tan soyo vé, d’a primadera hermosa, - N’o sol morno e n’a rosa - C’o fresc’orballo d’a mañan cuberta, - Un trist’e mal agoiro que desperta - Pensamentos de loito e desventura. - - -II - - Era n’un-ha mañan d’o mes de mayo - En que parés que os ánxeles cantaban, - Mentras mansa-l-as brisas se queixaban - Con amoroso layo: - En que o rego ô pasar po-las curtiñas - Non sey que cousas mormuraba leve, - Y o voar d’as inquietas anduriñas - Que n’os aires chiaban, - Â vista d’os nubeiros sabidores - Venturas e contentos agoiraba: - Mañan d’encantos cheya - Cal o esprito as deseya, - Cando espera e confia: - Mañan que chama á toda crás de seres - Ô pracer y â alegría, - Menos â triste yalma, - Que dendes qu’ é, non sabe - Qu’ é ter sosego ou calma, - Dond’a dozura d’o gozar comence - Dond’a crudeza d’a delor acabe. - - -III - - D’a Garda, anxel bondoso, - Qu’as brancas alas paseniño bates - Ô rededor d’o acongoxado esprito, - Pra derramar en él santos consolos - Que nos trâs d’o infinito, - ¿En donde, en dond’estabas - Qu’antre negros querbantos - Soya, un alma tristisima deixabas? - Fé, esperanza, virtudes, - Orixen d’as eternas beatitudes, - E que dendes rexiós mais venturosas - Vindes calmar as amarguras nosas... - ¿Dond’estades, en donde? - ¿Cand’o qu’en vos confia, - Soyo, en loita c’o as ansias d’a agonia, - Orfo vos chama, e naide lle responde? - - -IV - - Por aqueles que odiaba perseguido, - Po-los que amaba odiado, - Un triste á dura sorte condenado - Contempraba d’o cántabro a bravura - Con un ollar profundo, - Cal si tras de tan fonda sepultura - Entrevise as anchuras d’o outro mundo. - E con ánimo forte, - D’o liquido cristal hastra tocalo, - En carreira chegou vertixinosa - Cal s’atraison d’o abismo misterioso, - Con forza estraña o conduxese â morte. - - E dixo:--¡Vida, adios! ¡adios, tormento - Que con martirio lento, - M’arrancache astr’os soños d’a esperanza, - D’a desventura miña - Vou á crebar o brazo poderoso, - Alí donde n’hay dor, nin hay mudanza, - E s’enterra a inquietude n’o reposo! - ¡E ti, mala pasion qu’en min te cebas - E foches o meu Dios y o meu castigo, - Xa que me quês matar, morre conmigo! - - Calou o triste, e inmensas, pavorosas - C’as suas crins espumosas, - Retorcerons’as ondas po-la area - Incitand’ô coitado - Á dar fin â pelea - Que houbera n’o seu peito encomenzado. - - Mais un brando sonido - Fireu de pronto o contrubado oido - D’aquel ser desdichado... - E escoitou asombrado - D’un invisible ser a fala hermosa - Que con branda e celeste melodía, - Soave e mainamente lle decia: - - --«¡Detente ô pé d’a orela - D’a tua vida, cobarde centinela, - Non queiras por fuxires d’o presente - D’a eternidade descorré-l-os velos! - Agarda á que a medida - Con rosas ou con fel, henchas d’a vida, - Nin fagas que n’a tomba se derrame - Antes que Dios ch’a pida. - Que ningun fillo d’Eva - Ô fin s’ha de librar d’o seu penare - Anque â morte s’astreva. - Despois d’atravesare - Os desertos inmensos d’o infinito, - Ô mundo volverias en esprito - Á sofrir, y o teu crimen á pagare. - As noites tras d’os dias - Sin descanso nin tregua - Apegado á aquel seo te verias, - D’o ingrato corazon vend’os batidos - Non por ti, mais por outros repetidos. - En’aquel pensamento - Con impracable craridá leerias - A traizon alevosa, o olvido amargo - Sin velo qu’os crubir, nin finximento.» - - --«¡Ou Dios, Dios poderoso!... - ¡Que tormento espantoso!...» - - --«Ninguen torce o poder d’os seus destinos, - Infaustos ou beninos: - Nin á ninguen ll’é dado - Renegar d’o seu fado. - Sô vence quen espera... - Volve á vivir e espera resinado.» - - E tornou á vivir, arrepentido - Anque trist’e dorido, - Aquel probe coitado: - Pideull’á Dios perdon d’o seu pecado, - E Dios compadecido - Mandoulle santa paz e doce olvido. - - - - -¿QUÉ TEN? - - - Sempre un ¡ay! prañideiro, un-ha duda, - Un deseyo, un-ha angustia, un delor... - É un-has veces a estrela que brila, - E outras tantas un rayo d’o sol; - É que as follas d’os árbores caen, - É que abrochan n’os campos as frols, - Y é o vento que zoa, - Y é o frio, é a calor... - E n’é o vento, n’é sol, nin é o frio, - Non é... qu’é tan só - A alma enferma, poeta e sensibre - Que todo a lastima, - Que todo lle doy. - - - - -* * * - - - Tí, a feiticeira e branca coma’as neves, - Y a linda, antr’as millores, - Tí, arrededor de quen, cal as abellas - A redor d’un-ha rosa, andan os homes, - (Xente qu’o mesmo acaso qu’as mulleres - É dada á toda crase de traizoes); - Non queiras en jamás, s’és queridora, - Non dones en jamás mas que che donen, - S’é que te firen, miña prenda rîte, - S’é que t’engañan, meu amor, non chores. - Vé que pasou o tempo d’as Corinas - Y o mais qu’ora se sofre, - Só porque non se diga, - É rabiar cant’un pode. - --¡Rabiar no mais... dixera que mentides! - --Sí, sí, rabear ben forte; - Mas c’a rabia picante e aguilloeira - Qu’é salsa apetitosa d’as pasioes. - ¿Que fora ¡ou Dios! sin os asentes feros - D’os estómagos probes? - D’os corazós d’o dia, - ¿Que fora sin as rabias, meu amore? - - - - -RUINAS - -(ARMONÍAS D’A TARDE) - -_Traduccion de Ruiz de Aguilera_ - - - Xa Novembr’espiraba - Cando cansado e sóo, tomei asento - Ô pé d’o endebre muro, - Vella defensa e límite d’un puebro. - Po-las abertas fendas, - Casa qu’âs sabandixas abr’o tempo, - Hoxe o lagarto mira - Con fria ollada o estrago en torno feito. - Sin còre a trepadora, - Ortiga vil e xaramago enfermo, - Cuyos muchos ramallos - Moven os aires ô pasar xemendo; - Coroan capiteles - Ô destrozado pórtico d’o tempro, - Que tende n’a campía - Antre polvo d’altares o esqueleto. - Xa n’o lare sagrado - Lume n’encende a nay ô son d’un rezo, - E d’a tisnada pedra - A borralliña os ventos xa barreron; - E xa d’os vellos arcos - E colunas, as pedras van caendo, - Cal un-ha e outra vagoa - Cai d’os ollos d’un triste sin achego. - ¡Como as muchadas follas - Se desprenden d’a ponla onde naceron, - Restos d’aquela vida - Con qu’a vista encantaba o souto ameno! - ¡E cal amostra o rio, - Casi-qu’enxoite o empedregado leito, - Regueiro miserable - D’outro farto raudal, limpo e sereno! - ¡Cal os outeiros arden - D’o sol d’outono ô làmpo derradeiro, - Mentras sombrisa a noite - Vay caladiña os valles sorprendendo! - Bataladas ô lonxe - Dá un-ha campana sospirando resos; - Y-a tarde qu’agonisa - Mandalle â relixion o adios mais tenro. - Y-o moucho revoando - Berra tamen con chilos agoreiros, - Coma morto sin tomba - Qu’anda soyo ô redor d’un simeterio. - Cand’as alas sacude - A voz desperta de dormidos ecos; - E parés que resoa - Tras d’o que pasa pensatible, austero, - O ruxir misteiroso - De visiós qu’en tropel forman os medos, - Po-lo chan arrastrando - Pardo sayal, os brancos esqueletos. - Ou ben que resucita - A pobracion d’o seu reposo eterno - Rendido pelegrino - Que cobra, descansando, novo alento, - Y-a camiñata emprende - Ô doçe amañecer d’un dia sereno, - Que crube os seus albores - Baix’un de nubes pudoroso velo. - Mais acabase o encanto - Un momento despois; así os xa restos - D’as ilusiós mortiñas - Enchen d’a yalma o dolorido seo. - Y ora outra ves d’o muro - Os cantos sin parar rodan desfeitos, - Y-ô seu compá-las-follas - D’as amarelas ponlas van caendo, - Cal unha e outra vagoa - Cay d’os ollos d’un triste sin achego, - Ou anacos d’a vida - Con qu’a vista encantaba o souto ameno. - Todo así pasa; a sombra - Sigue decote a lus d’o craro ceo; - E ¡ay! a vellés caduca - D’a mocedà é recordo pasaxeiro. - Ti soyo non acabas - ¡Ou esprito que ximes n’un encerro! - Mais con man compasiva - A morte, ô fin, quebrantará os teus ferros. - Quedará o fráxil vaso - D’a tua esencia inmortal anacos feito, - E po-los aires, ela - En busca irá d’o seu amor eterno. - Â terra que perdeche, - Voarás lixeira d’o manchado suelo, - Qu’as tuas alas tocaron - Ô pousarte d’o mundo n’o deserto. - N’el ¡ay! triste a recordas, - Como d’a sua os azulados ceos, - O probe desterrado - N’a veiriña d’os rios estranxeiros. - - - - -* * * - - - Chirrar d’os carros d’a Ponte, - Tristes campanas d’Herbon, - Cando vos oyo partídesme - As cordas d’o corazon. - - Ceboleiras qu’is e vindes - D’Adina po-los camiños, - Á veira d’o camposanto - Pasá leve e paseniño. - - Qu’anque din que os mortos n’oyen, - Cand’os meus lle vou falar, - Penso, que anqu’estén calados - Ben oyen o meu penar. - - - - -A BANDOLINATA - - - C’a espada asesina - N’o peito encrabada, - O esprito n’a sombra - Y o corpo n’a lama, - Mais negra que a morte, - Que a terra mas baixa, - Bagullas de sangre - Chorando eu estaba. - - De pronto antre o espeso - D’a brétema parda - Con rara armonía - Saliu un-ha cántiga... - ¡Que fresca e que doce, - Que leve e qu’estraña - Soou n’as recónditas - Cavernas d’a praya! - - Calmouse o meu dore - Cal sede c’a yaugua, - D’o probe sedento - N’a fonte se calma. - N’os ollos detidas - Quedaron-s’as vagoas, - Namentras inmoble - Suspensa escoitaba. - - De tempos remotos - D’edades leixanas, - De noites sereas, - Pra sempre acabadas, - Aquel cantar tróuxome - Non sey que lembranzas, - Non mortas... dormentes, - ¡Quen sab’en que campas! - - Coidara que a oira - N’os campos d’Italia, - Send’eu quizais reina, - Quizais send’escrava, - N’a orela do Bósforo - D’o pazo â ventana... - Mais sempre amor fondo - Sentindo n’a yalma. - - ¡Qu’estraños soñares - S’en min despertaran - D’o músico incónito - C’a sonora cántiga! - ¿D’anteriores vidas, - Cales recordanzas - Calmaron a dore - D’as presentes ansias? - - ¿Quen pode decilo? - Misterios d’a humana - Fraxil natureza - Naid’os espricara; - So sey que sintindo - Consolo n’a yalma - Amey desd’estonces - A bandolinata. - - - - -* * * - - - Brancas virxes de cándidos rostros, - Varons santos de frente serea, - Nobres matronas, - Monxas austeras, - Y aind’aquelas que parés que nunca - Tocaron c’as prantas - Os lodos d’a terra, - N’a concencia ¿quen sabe á escondidas, - As manchas que levan? - - Mais s’hay anchos rios, - E mares imensos, - E lagos sin fondo, - E torrentes que arrancan as penas, - D’este mundo n’os ámbitos todos - N’hay auguas que laven - Manchadas concencias; - Y aqués que se manchan, - Manchados se quedan. - ¡Soyo as lavan as vagoas abondas - D’a penitencia! - - - - -VANIDADE - - - Alguns ricos enterrans’ô probe, - E alguns probes ô grande s’enterran, - Todos para distinguirse, - E hastr’ô morrer ter fachenda. - ¡Vanidá! ¡canto vals antr’os homes - Qu’hastr’as portas d’a morte penetras! - Mas des que cân n’o burato, - Todos iguales se quedan - Y o polvo, ô polvo se torna - E ond’os vivo-la soberbia. - - - - -* * * - - - --Para á vida e para á morte - E para sempre en jamas - Pedinte a Dios, e Dios dóuteme - Por toda un-ha eternidad. - --Para á vida e para á morte - E para sempre en jamas, - Quero ser vosa, e que séades - O meu señor natural. - --Mais a que así querer sabe - Non debe ter pay, n’hirmans, - Nin home, s’é qu’é casada, - Nin fillos si acaso é nay. - --Espanta o qu’estás decindo... - Mais eu sinto qu’é verdá, - Lévame señor qu’ irey - Ônda me queiras levar. - --Pois vente ¿qu’importa o mundo - A quen ten á eternidá? - Xuntos hemos de vivir, - Xuntos nos han d’enterrar, - Y os nosos corpos aquí, - Y as nosas almas alá, - Quer Dios qu’en union eterna - Esten pra sempre en jamás. - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - Cal ô páxaro á serpente, - Cal â pomba ó gabilan, - Arrincouna d’o seu niño - E xa nunca á el volverá. - - - - -* * * - - - Apresa Alvaro d’Anido, - Vive moito en pouco tempo, - Espolea o teu cabalo, - E espoleandoo revéntao. - ¿Qu’importa un nobre cabalo? - ¿Qu’importan dous nin trecentos? - O qu’importa Alvaro Anido - É chegar cedo. - - Vay d’un polo á outro polo, - Rexistra os antros terreos, - Monta n’a locomotora, - Sube n’os grobos aereos, - E c’o a centela recorre - D’o vacío o espazo inmenso: - És home, e cansarás, Alvaro, - Correndo e correndo. - - - - -* * * - - - Decides qu’o matrimonio - É santo e bueno, serayo, - Mais non casou San Antonio, - Por mais qu’o mesmo demonio - Tentouno á facé-l’o ensayo. - - Celicios, cantos poder, - Penitencias á Dios dar, - Mais santo n’oubo á meu ver, - Que d’os casados quixer - C’a pesada cruz cargar. - - Nin os santos padres todos, - De quen tès tantos escritos - E alabas de varios modos, - Quixeron n’aqueses lodos - Meter os seus pés benditos. - - D’o direito, d’o rivés, - Matrimonio, un dogal és, - Eres tentazon d’o inferno, - Mais casarei... pois no inverno - ¡Non ter quen ll’a un quente os pés!... - - - - -* * * - - - Agora cabelos negros, - Mais tarde cabelos brancos; - Agora dentes de prata, - Mañan chavellos querbados, - Oxe fazulas de rosas, - Mañan de coiro enrugado. - Morte negra, morte negra, - Cura de dores e engaños, - ¿Porque non mata-l’as mozas - Antes que as maten os anos? - - - - -* * * - - - --Premita Dios que te vexas - Cal as cóbregas arrastro, - Qu’a yaugua que á beber vayas - Che se volva xaramagos. - Que pidas e non atopes - Pousada, acougo, n’amparo, - E qu’inda morto de fame, - Quedes ô pé d’un valado. - --Praguea boca, praguea - Mentras qu’eu me vou marchando, - Pragas de malas mulleres, - Nunca lle cân ôs soldados. - - - - -* * * - - - Teño un mal que non ten cura, - Un mal que naceu comigo, - Y ese mal tan enemigo - Levarám’â sepultura. - - Curandeiros, ceruxanos, - Dotores en medeciña, - Pr’a esta infirmidade miña - N’ hay remedio antr’os humanos. - - Deixá pois de remexer - Con concencia ou sin concencia, - Os libros d’a vosa cencia, - Pois para min n’a han de ter. - - ¿Qu’o dudás? duda non cabe - N’esto que digo, doutores, - Anque pese, hay amargores - Que non pasan con xarabe. - - ¿Asañásvos porque digo - Verdás que sabés de sobra? - --Pois á probar... mans â obra... - Vede de curarme, amigo. - - O meu mal y o meu sofrir, - E o meu propio corazon, - ¡Quitaimo sin compasion! - Despois ¡facème vivir! - - - - -* * * - - - Sarna con gusto, non pica; - O conto é sarna sin él, - Y o verdadeiro castigo - N’o mais fondo ha de doer. - Non é sufrir chorar sangre, - Ôs pés de quen un quer ben, - D’él vivir lonxe, e olvidado... - ¡Este sí que penar é! - - - - -* * * - - - «É verdade qu’un pode - Ser pior ou millor, - Pero vir de bon tronco - Eso sempre foy bo. - Teus pais eran xitanos, - E ti oxe eres marques, - Mas que... que ô fin y ô cabo - Un ven de donde ven. - Can fillo d’un raposo - Que o teñan por leal, - Que si non come os pitos - É que non poderá.» - - Esto cantaba un cego - N’a feira d’Asuncion, - E d’o seu cantar ríanse - Todos, qu’era un primor. - Y uns ôs outros mirábanse - Cal querendo decir: - --Rasquese á quen lle proya - Qu’esto non vay pra min. - - - - -* * * - - - Fas uns versos... ¡ay qué versos! - Pois cal eles non vin outros, - Todos empedregullados - E de cotomelos todos, - Parecen feitos adrede - Para lerse á sopramocos. - - - - -* * * - - - Tembra un neno no húmido pórtico... - D’a fame e d’o frio - Ten o sello, o seu rostro de anxel, - Ind’hermoso mais mucho, e sin brilo. - - Farrapento e descalzo, n’as pedras - Os probes peiños, - Que as xiadas d’o inverno lañaron, - Apousa indeciso. - Pois parés que ll’os cortan coitelos - D’aceirados fios. - - Coma can sin palleiro nin dono, - Que todos desprezan, - N’un corruncho s’esconde tembrando - D’a dura escaleira. - E cal lirio se dobra ô secárese, - O inocente a dourada cabesa - Tamen dobra, esbaesido c’a fame, - E descansa c’o rostro n’as pedras. - - E mentras qu’el dorme - Trist’imaxen d’a dor y a miseria, - Van e vên ¡_á adoraren o Altísimo_! - Fariseyos, os grandes d’a terra, - Sin que ô ver d’o inocente orfandade - Se calme d’os ricos - A sede avarienta. - O meu peito c’angustia s’oprime - ¡Señor! ¡Dios d’o ceo! - ¿Por qué hay almas tan negras e duras? - ¿Por qué hay orfos n’a terra Dios boeno? - - Mais n’en vano sellado está o libro - D’os grandes misterios... - Pasa a groria, o poder y a alegría... - Todo pasa n’a terra. ¡Esperemos! - - - - -IV - -D’A TERRA - - - - -¡CALADE! - - - Hay n’as ribeiras verdes, hay n’as risoñas prayas - E n’os penedos ásperos, d’o noso inmenso mar, - Fadas d’estraño nome, d’encantos non sabidos - Que sô con nos comparten seu prácido folgar. - - Hay antr’a sombr’amante d’as nosas carballeiras, - E d’as curtiñas frescas, no vívid’esprendor, - E n’o romor d’as fontes, espritos cariñosos - Que só ôs qu’aquí naceron, lles dan falas d’amor. - - Y hay n’as montañas nosas, e n’estes nosos ceos - En canto aquí ten vida, en canto aquí ten ser, - Cores de brilo soave, de trasparencia húmida, - De vaguedad’incerta, qu’á nos só dá pracer. - - Vos pois, os que naceches, n’a orela d’outros mares, - Que vos quentás â llama de vivos lumiares, - E só vivir vos compre, baix’un ardente sol; - Calá se n’entendedes encantos d’estos lares, - Cal n’entendend’os vosos, tamen calamos nos. - - - - -* * * - - - _Miña casiña, meu lar,_ - _Cantas onciñas_ - _D’ouro me vals._ - - - Vin de Santiago á Padron - C’un chover qu’era arroyar - Descalciña de pé e perna, - Sin comer nin almorzar. - Po-lo camiño atopaba - Ricas cousas que mercar, - Y anque ganas tiña d’elas - Non tiña par’as pagar. - N’os mesons arrecendía - Á cousas de bon gustar, - Mais o que non ten diñeiro - Sin elas ten que pasar. - Fun chegand’â miña casa - Toda rendida d’andar, - Non tiña nela frangulla - Con que poidera cear. - A vista se me barria - Qu’era aquel moito aunar. - Fun â porta d’un veciño - Que tiña todo á fartar, - Pedinlle un-ha pouca broa, - E non ma quixo emprestar. - As bagullas me caian - Que me for’á avergonzar, - Volvinm’â miña casiña - Alumada d’o luar, - Rexistrei cada burato - Para ver d’algo atopar: - Atopei fariña munda, - Un puñiño á todo dar. - Vino n’o fondo d’artesa - Puxenm’á Dios alabar; - Quixen alcendé-l’o lume, - Non tiña pau que queimar. - Funll’á pedir á un-ha vella. - Tampouco m’o quixo dar - Si non era un toxo verde - Para me facer rabiar. - Volvin triste com’a noite - Á chorar que te chorar, - Collin un feixe de palla, - D’o meu leito o fun pillar, - Rexistrei po-lo cortello - Mentras me puña á rezar - E vin uns garabulliños, - E fieitos á Dios dar. - ¡Meu San Anton milagroso, - Xa tiven fogo no lar! - Arrimei o pote ô lume - Con augua para quentar. - Mentras escarabellaba - Na cinza, vin relumbrar - Un ichavo d’a fertuna... - ¡Miña Virxe d’o Pilar! - Correndiño, correndiño - O fun en sal á empregar, - Mais contenta qu’un-has pascoas - Volvin a port’á pechar, - E n’a miña horta pequena - Un-has coles fun catar. - Con un pouco d’unto vello - Qu’o ben soupen aforrar, - E c’a fariñiña munda, - Xa tiña para cear. - Fixen un caldo de groria - Que me soupo, que la mar, - Fixen un bolo d’o pote - Qu’era cousa d’envidiar; - Despois qu’o tiven comido, - Volvin de novo á rezar; - E despois qu’houven rezado - Puxen a roupa á secar, - Que non tiña fio enxoito - D’haber tanto me mollar, - N’antramentras me secaba - Puxenme logo á cantar - Para que m’oiran - En tod’o lugar: - - _Meu lar, meu fogar,_ - _Cantas onciñas_ - _D’ouro me vals._ - - - - -SOBERBA - - - Cor de promo amontonans’as nubes - Rodan lentas as ondas d’o mar, - E zoando con son pavoroso - Ven o huracan. - - ¡Que cargado está o ceo e que triste, - Qu’escuro, que negro, tornandose vay! - Encendámo-l-a vela bendita - Qu’hay tempestá. - - Cabalgando n’as alas d’os ánxeles, - Por mandado de Dios correrán, - As centelas qu’asombran os malos - C’o seu lostregar. - - Nove follas d’olivo queimemos - Por que alexen de nos todo mal, - Que nos libren de rayo e centela - Que nos matar. - - O trisaxio cantemos en coro... - Incrinaivos y á Dios adorai - Pois si trona é que quer recordarnos - Qu’é grand’e inmortal. - - ¡Santo, santo! din todos á un-ha - Fillos e nay... - Todos non, qu’un soberbo e sañudo - Calado está. - - Mais os tronos afunden os ceos - E cega d’os lóstregos o brilo fatal - ¡Ou, que noite!... que noite terrible - De tempestás. - - El Señor est’airado... ¡incrinemonos! - ¡Ey! malvados d’a terra tembrai, - O que salvo esta noite saire, - Que contar ha. - - --Ña nay, a vaca marela - Tembra coma vos n’a corte. - ¿Fixo algun pecado ela? - ¿Virá un rayo á darlle morte? - - --S’ela non fixo pecado, - Mal cristiano, ti o fixeche, - Qu’és pecador rematado - Mesmo dendes que naceche. - - --¿Y a probe vaca marela - Paga, decí, o qu’eu pequei? - --Pagas ti, morrend’ela, - Di ¿con que te manterei? - - - - -¡A PROBIÑA, QU’ESTÁ XORDA!... - - - «Alá enriba d’a montaña, - Sai fume d’as chamineas... - Valor, meu corpiño vello, - Levaim’aló miñas pernas. - Paseniño, paseniño, - Aquí para, alí te sentas, - Irás chegando Xuana, - Á dond’as casas fomegan. - ¡Dios diante! a virxe te valla, - Qu’hoxe, seica... seica... seica... - Has de comer sete cuncas - De bon caldo, c’o a da cea, - E mais compango de porco - Ou de sardiñas salpresas, - Qu’os montañeses son homes - Que cando dan, dan de veras. - Dempois, quentaráste á un lume - Grande com’un-ha fogueira, - E cando xa estés ben quente - ¡Á dormir!... ¡e qu’amañeza!» - - Y a vella vay, sube, sube - _A costa d’o mar d’ovellas_ - C’un ollo posto n’o chan - Y outro ond’as casas fomegan. - - Mentras tanto o sol d’a tarde - Tras d’os pinares se deita - Y aluma con tristes rayos - As sombrisas arboredas. - D’os _Anxos_ o val hermoso, - Saban de verdor ostenta - Alá n’o fondo tranquilo - Que soaves brisas ourean. - Aquí fonte, alí regato, - A yaugua brila antr’as herbas, - Color d’ouro, qu’o postreiro - Rayo de sol fire n’elas. - Quieta, docisima calma - Arriba y en baixo reina, - A noite ven silensiosa, - Maina, pero sin estrelas. - Nin siquera un-ha relumbra - N’o firmamento, qu’espesa - Brétema tamen se corre - Po-las llanuras etereas. - Comenza á orballar, escuro - Tod’arrededor, apenas - S’acerta, o que o mais conoça, - Con camiño nin carreira. - Mas non importa por eso - Qu’o qu’é valente é de veras; - Y a vella vay sube, sube, - _A costa d’o mar d’ovellas_ - C’un ollo posto no chan - Y outro ond’as casas fomegan, - Qu’alí relumbra un-ha luz - E vay direitiña á ela - Marmurando:--Arriba, Xuana, - Qu’ou m’engaño ou terás festa. - - A esperencia insina á todos, - E ten a vella esperencia, - Por eso non pensa mal - Pensando que arriba hay festa. - - Un carballo arde n’o lume, - Y arredor d’o lar se sentan - Rapazas d’alegres ollos, - Abós de brancas gadellas, - Vellas qu’inda rompen mangas - E tocan as castañetas, - Os afillados qu’a dona - Y o dono tên po-la aldea, - Y os amigos y os cuñados, - Os curmans y a parentela - Toda xunta, e mai-lo crego - Y o zuruxano d’as bestas. - Un cego c’a sua zanfona - En compaña d’outra cega, - Que si ben lle dá ô pandeiro - Fay falar as castañetas; - Un manco, un coxo, un-ha tola, - Y outros probes que se sentan - N’un tallo para déz posto - N’un curruncho d’a lareira, - E abofellas mais non caben - Anqu’algun mais vir quixera. - Foran chegando, chegando, - Mais de nove ulind’a festa, - Y á ningun botou d’a porta - A rica d’a montañesa; - Qu’hay para todos, o dia - Qu’alí cocen carne fresca - Por arrobas, e se fan - Papas d’arroz en caldeiras. - Matouse un carneiro, grande - Como un boy, e un-ha tenreira - Como un-ha vaca, e gordiña - Como un-ha cocha pequena. - Hay viño á Dios dar, un viño - D’o Riveiro, qu’é canela, - E par’a xente de _menos_ - Hayno tamen d’o d’a terra, - Un pouco agriño, mais fresco - E sabroso como fresas. - Coceuse un-ha gran fornada - De millo branco qu’albea, - Con mixtura de centeo - Y un-ha pouca de manteiga. - Parece biscoito a broa, - Y un non se ve farto d’ela, - Qu’inda é muito mais sabrosa - Qu’os moletes qu’en tres cestas, - Escollidos, de Santiago - Trouxeron as panadeiras. - En fin, a comida roda - Po-los pés, y o viño alegra - As xentes tanto, que rabia - D’envidia a negra tristeza. - Os probes qu’alí viñeron - Y atoparon lume e mesa, - Contan contos que dan risa - Así âs mozas com’âs vellas; - Uns en verso, outros en prosa, - Pois falan en todas lengoas - Y apostan entr’eles todos - Á quen fay copras mais feitas. - Ma-l-o d’a zanfona gana, - Quell’apunta a compañeira, - E axudalle o viño branco - Con qu’a gorxa lle refrescan. - - «¡Viv’a cega! ¡viv’o cego!...» - De cand’en cando lle berran, - Y-el di, berrando mais forte: - «¡Vivan eles!... ¡vivan elas!... - Y a mais bonita de todas - Que veña á darm’un-ha prenda.» - ¡_Ju-ju-ru-ju_! Y aturuta - Hastra enxordecé-las pedras, - Y a cega dall’ô pandeiro - Y o cego toca n’as tecras - Y ô compás d’o _zongue_, _zongue_, - De novo bailan as nenas, - E din os probes, botando - Leña n’o lar: «¡Esta é festa! - ¡Quen ch’hoxe andivera fora - C’a tripa toda valdeira!...» - Y un ollo botan sorrindo - Ôs feixes de palla fresca - Ond’han de dormir quentiños, - Coma rixons en caldeira, - Mentras fora zoa o vento - E ladran os cans n’as eiras. - - Xa preto d’a media noite, - Dan encomenzo as peleas, - Os mozos loitan c’as mozas, - Medindo as forzas que teñan, - E n’andan en comprimentos - Para botarse por terra. - ¡Si as vírades que valentes - S’amostran n’a loita as nenas!... - ¡Fanlle ôs mozos cada magoa - C’as suas mans pequeneiras!... - - --Un xa caiu... foy un home... - ¡Ela venceu... venceu ela! - ¡Ben po-la nena bonita!... - ¡Que vivan as montañesas! - Que vivan, pois loitar saben... - --¡Si fixo trampa!...--él contesta - Avergonzado...--foy trampa, - Que sinon, nin cén com’ela. - --Que trampa nin que morcegos... - Vencinte... - --Non. - --Sí. - --¡Me venzas!... - E mentres que n’esto están - ¡Plum! ¡plum! ¡plum! dan c’un-ha pedra - N’a porta. - --¿Quen é? perguntan. - --Son un-ha probiña vella - Que me perdin n’este monte... - Respond’un-ha voz que tembra. - ¿Non me darán pousadiña, - Qu’está chovendo e lostrega? - --Vaya con Dios, xa ven tarde, - Non hay sitio;--lle contestan. - --¿Que dí, señora? Son xorda - Com’un canto... miña prenda. - Abram’a porta que Dios - Llo pagará... - --Probe vella... - Un pouco adiante, pretiño - Hay mais portas, chame n’elas. - --¿Que dí, señoriña? Mire - Qu’está un-ha noite moy fera, - E teño medo qu’os lobos - Me coman... - --¡Dios diante! ¡seica! - N’hay lobos aquí, ande, ande, - Vaya con Dios, qu’outra aldea - Hay preto. - --¿Que dí, señora? - --Vaya con Dios, non sea terca, - Qu’aquí xa non caben mais - Nin probes nin ricos, ¡eya! - --¿Que dí ña filla?... son xorda, - E non oyo anque me fendan. - ¡Brrr... que frio, señoriña!... - Vosté qu’é tan limosneira - Deixem’entrar, e estarey - N’o cortelliño ond’as bestas. - ¡Brrr... que morro c’a friaxe! - ¡Quenja! ¡quenja! ¡quenja! ¡quenja!... - Que tos... Dios me valla... brrr... - ¡Xa non podo mais!... - --Pois veña, - E si non ten onde pôrse - Brinque á cabalo d’a artesa. - Falou a dona, que tiña - O corazon de manteiga. - --¡Dios llo pague, queridiña! - Xa topará a recompensa - N’o ceu... abra, miña xoya... - Excramou de pronto a vella. - --¿Logo n’é xorda, qu’oyeu? - Dixeron dentro, antramentras - Que quitaban o tranqueiro - D’a porta. - --¿Que dí, ña-prenda? - Non ll’oyo nada, mas teño - Moito sentido... - --¡Abofellas - Que non mente!... vaya, vaya, - Adentro... - --Santas y buenas - Noites teñan mis señores... - ¡Xesús! seica están de festa, - Qu’hay moita xentiña xunta. - D’hoxe n’un ano aquí os vexa. - Dió-los bendiga... el Señor - Lles dé fertuna âs mancheas - E saudiña... - --¡Amen, amen! - --Busqu’un sitio n’a lareira - E quéntese... - --¿Que me dixo? - Son xorda coma un-ha pedra, - E a mais non probey frangulla - Desd’onte â noite, e n’as venas - Xa teño o sangre callado - Po-lo frio... - Y antramentras - Qu’esto dí, vais’arrimando - Ô lume moy compangueira - C’os outros probes, e fura - Por antr’eles, por antr’elas. - Brinca por riba d’o cego, - E que queiras, que non queiras, - Sempre tembrando de frio - E xorda como un-ha pedra, - Segun di, n’o mellor sitio - Con moita homildá se senta - E arrima un mando de lume - Pr’ond’ela está. - --¡Ey, miña vella! - Mire qu’hay mais que vostede - Aquí: ¡que comenenceira - Parece!...--lle di outro probe - C’un-ha cara de desteta - Nenos. - --¿Cómo di, meu fillo? - (Sorrindo reprica ela - Sentándose mais a gusto) - Eu de calquera maneira - M’amaño; qu’así n’o ceo - M’amañe el Señor... - --¡Bah! seica - Quer facer mofa d’a xente... - ¡Poche, c’o xuncras d’a vella! - Mesmo parece un espeto. - --¿Si quero un neto ña prenda? - Si m’o desen inda pode - Que pouco a pouco o bebera, - Pois teño moita sediña, - E fame, e frio... - --¡Rabéa! - ¡Can! que non vin un-ha xorda - Mais fraca nin lagarteira, - ¿É filla d’algun raposo? - --¿Que pille un òso?... d’a vella - Quérense rir... ¡ay Dios mio! - Pero a fam’elle moy negra: - Tráyamo s’é qu’inda ten - Apegada algunha freba, - E ireino raspando á modo - C’un canteiro que me queda. - - Todos riron c’a resposta - E...--¡Inda nunca Dios me dera, - Dixo o cego, que esa xorda - Sabe mais qu’eu, abofellas! - --Merece comer compango. - E voullo dar, miña vella, - Porqu’onde queira qu’a atopo - Gustame sempre a sabencia. - ¡Coma e fártese!... aquí ten - Talladas e viño... beba, - Beba po-la miña conta - Â salú d’as montañesas-- - Dixo a dona, e doulle un prato - De callos, como un-ha cesta, - Â probe, e viño, e pan branco. - Canto quixo; fartous’ela - Mesmo hastra que tuvo a tripa - Coma un pandeiro. Raventa - Por pouco..., mais o pelexo - Tiña duro, e nin siquera, - Ll’arregañou, y ô outro dia - Xa estaba tan peneireira. - - Coidado,--lle dixo a dona - Cando se foy.--Conta teña - De non volver por aquí - Mentras lle dure a xordeira. - --¿Que dí, miña queridiña? - Respondeu rindose a vella. - Son mesmo com’un-ha tapia, - E non ll’oyo, anque me fendan. - - - - -XAN - - - Xan vay coller leña ô monte, - Xan vay á compoñer cestos, - Xan vay á podá-las viñas, - Xan vay á apañá-lo esterco, - E leva o fol ô muiño, - E tray o estrume ô cortello, - E vay â fonte por augua, - E vay á misa c’os nenos, - E fay o leito y o caldo... - Xan, en fin, é un Xan compreto, - D’esos qu’a cada muller - Lle conviña un po-lo menos. - Pero cand’un busca un _Xan_, - Casi sempre atopa un _Pedro_. - - Pepa, a fertunada Pepa, - Muller d’o Xan que sabemos, - Mentras seu home traballa - Ela lava os pés n’o rego, - Cátall-as pulgas ô gato, - Peitea os longos cabelos, - Bótalles millo âs galiñas - Marmura c’o hirman d’o crego, - Mira s’hay ovos n’o niño, - Bota un ollo ôs mazanceiros, - E lambe a nata d’o leite - E si pode bota un neto - C’a comadre, qu’agachado - Traillo en baixo d’o mantelo, - E cando Xan po-la noite - Chega cansado e famento, - Ela x’o espera antr’as mantas, - E ô vêlo entrar dille quedo: - - --Por Dios non barulles moito... - Que m’estou mesmo morrendo. - --¿Pois que tés, ña-mulleriña? - --¿Qu’hei de ter? deita eses nenos - Qu’esta _madre_ roe en min - Cal roe un can n’un codelo, - Y ô cabo ha de dar comigo - N’os terrós d’o simiterio... - --Pois, ña-Pepa, toma un trago - De resólio qu’aquí teño, - E durme, ña-mulleriña - Mentras os meniños deito. - - De vagoas s’enchen os ollos, - De Xan ô ver tales feitos, - Mas non temás, qu’antre mil, - N’hay mais q’un anxo antr’os demos, - N’hay mais qu’un atormentado - Antre mil que dan tormentos. - - - - -O ENCANTO D’A PEDRA CHAN - - - C’o sono d’a inocencia - Que non turban remorsos d’a concencia, - Y a virxen ô seu lado - Dormian os meus ánxeles n’a cuna, - Cand’âs furtadas n’un sereno dia - C’o peito palpitante d’alegría - Soya sain en busca d’a fertuna. - - Iña tras d’un tesouro cobisado, - De todos iñorado, - Mais d’o que solasmentes eu sabia: - E n’era só de prata, nin só d’ouro, - Aquel sin par tesouro, - Qu’era d’un canto deseyar podia. - - Nunca eu fora nin rica nin dichosa, - Y ô ver que para selo - Só me faltaba o gordo d’un cabelo, - De seca espiña me tornara en rosa. - E como virxen pura - Que por primeira vez sinte a dozura - D’as inquietús d’o amor, así eu sentia - Que algo qu’en min dormia - Despertaba, chamandom’â ventura. - - Por eso dand’ô olvido - As penas que m’ouberan consumido - Dendes de que nacera, - Via a terra y o ceo, cor d’esperanza - Y ô meu redor, perene primadera. - - ¡Cal o sol relumbraba! - ¡Que mansamente marmuraba o rio! - Y o paxariño voador cantaba, - Mentras qu’eu camiñaba - Lixeira ô meu avio. - - Tal como a neve, albeas, - As roupas y as marañas - Tendidas n’as silveiras e as montañas - Xa en raro, xa âs moreas, - Cal pint’a branca nube o ceo sereno - Briland’ô sol, pintaban o paisaxe - Coma ningun ameno. - - Cabo d’a ria n’a ribeira verde, - Á cal gana, á cal perde, - Xogaban os rapaces c’a onda escrava, - Á anxeliño tocaba - En un lugar veciño, - E anque os pais d’o meniño - Ô enterralo, choraban que partian. - Compasivo-l-os vellos, - ¡De cantas penas se librou! decian. - - En tant’os carros sin parar chirraban, - Mentras ô seu compás os carreteiros - Despaciosos cantaban; - E aquí a fonte corria, - Alá n’un-ha canteira resoaban, - Metalicos, os picos d’os pedreiros. - Mais preto os cans ladraban - Y antr’a follax o vento rebulia - Indo d’as encanadas ôs outeiros... - ¡Canta paz! ¡canto sol!... ¡canta alegría!... - - «¡Ô fin sorte cansache! - Y o quiñon que famenta me negache - N’a hirencia d’os praceres, - Dándome só o d’as ansias e as peleas, - Cal á aqués que ben queres, - Ora darasmo en gustos âs mancheas.» - - Esto eu iba dicindo, - De dichosa cal n’outra presumindo, - Mentras que camiñaba - Tan contenta e segura - D’atopar a fortuna en qu’esperaba, - Cal sei que atopa á Dios quen o precura. - - Antre buxos e silvas agachado - O encanto deseado - Estaba como merlo n’o seu niño, - Po-lo romor d’as auguas arrolado - D’o apartado mohiño... - Eu din volt’â devesa - Pasey a corredoira d’a Codesa, - ¡Y ô fin cheguei!... y enriba d’un-ha lousa, - En ond’â amañecida o corbo pousa, - Un nobre cabaleiro - C’o a sua pruma enrisada n’o sombreiro, - E vestido de seda e pedrería - Á estilo d’a treidora mourería, - Dou en chamarm’arteiro, - C’un modo loumiñeiro - Que d’o ceo non d’a terra parecia. - - ¡El é! dixen ô punto temerosa... - Mais o d’o encanto, afeito - Seica á tratar con damas dend’antano - Sin que de verme s’atopas’estrano - Dende lonxe chamándome sorria. - - Y o ceo póndose foi de cor de rosas, - Mentras n’as carballeiras e encanadas, - Sopraban un-has brisas repousadas, - Soaves e saudosas, - Cal promesas compridas, s’esperadas. - - Eu non sei que sentia, - Vendo qu’él en chamarme proseguia, - Pois antr’ansiosa y-adusta - C’un-ha valor que asusta - Fumm’indo cabo d’él de gozo chea, - Cal palomiña vay tras d’a candea. - - Tiña n’as mans un cetro adiamantado, - Bateu con el n’a laxe misteriosa - Que s’abreu, como s’abre d’o granado - O froito sazonado, - E con voz armoniosa - E garrido sembrante, - ¡Vamos!--me dixo gasalleiro,--¡adiante! - - E fun cal folla inxel vay c’a encalmada - Corrente, que primeiro asosegada, - A arrastra n’as suas auguas cristaiñas - Pra darlle sepultura cariñosa - N’as orelas veciñas, - E que dempois a leva, arrebatada - Po-la negra enxurrada - Ôs abismos d’a mare tormentosa. - - ¡E entrey pensando penetrar n’o ceo!... - ¿Por que ten a maldade forza tanta? - Pois canto â vista encanta - E nos finxe o ardentísimo deseo - Nunca farto nin cheo, - Alí os meus ollos viron, e prendados - Quedaron como nunca e namorados. - - D’o tesour’escondido - O brilo e fermosura - ¿Á quen que fose de muller nacido, - Á que mortal criatura - N’a houbera contrubado e seducido? - - E n’a lumieira y antr’aberta porta - Sin astreverme, de primeiro ausorta, - Á vixiar d’a espréndida morada - Un-ha tras d’outra estensa galería, - Cal si quedase para todo morta - Menos para o que via, - Escramey no supremo d’a alegría. - - --Aquí Dios, aquí as dichas d’o universo - Sin voltas nin reverso, - Aquí o que á maxiñar nunca chegara, - A comprida ventura. - ¡Que nunca outra topara - Mais grande, nin mais santa, nin mais pura! - - Tal brasfemey, sin medo nin coidado, - ¡Tola de min, cegabam’o pecado! - Y aquel brilo que via - Ô par que m’alentaba a fantesía - Daba comprida fé d’o ben buscado. - - Pensando que por sorte - Ô paraiso terreal chegara - Y era verdade a dicha que soñara, - Sin m’acordar d’a vida, nin d’a morte, - Olvidando o pasado y o presente - C’o porvir xuntamente, - Soyo pensey en abarcar n’un punto - Aquel tanto ben xunto, - Iñorado d’a xente. - - C’o poder d’o que pode, erguinme altiva - Sin coidar canto a humana natureza - É falibre e cativa, - E maxinando eterna fonte viva, - Tanta e tanta riqueza, - Com’ante min soberba s’ostentaba, - Dixen seguindo ô hermoso cabaleiro, - --Xa que vos atopey tan lisonxeiro - Pra gozar logo d’o qu’é meu, decime, - Por onde debo encomenzar primeiro. - - --Por onde vos querás, reina e señora, - Contestou gasalloso - C’o seu falar gracioso, - Qu’é voso canto aquí vos enamora, - Pero vos e mais eu, antes bebamos - N’esta copa dourada, - Po-los mals que nos deixan e deixamos, - Y os bês que nos sorrin dend’alborada - D’un-ha mañan d’abril nunca acabada. - - --¡Pois bebamos! ¡bebamos! - Repetin eu, trubada e non de viño, - Sin que a sinal d’a cruz antes fixese - Pra que ben m’emprestase o que bebese... - Y hastra o líquido fresco e cristaiño - Os dous nos abaixamos - E ambas bocas mollamos... - - Nunca m’olvidarei d’aquel momento - D’inmensa dicha e d’infernal tormento, - Pois de dentro d’a copa - Saindo de repente - Un-ha e outra cabeza de sarpente - Contra min se volveno desatadas, - E todas xuntamente - Á un tempo asubiaron, - E n’as entrañas mesmas - O aguillon pezoñoso m’encrabaron. - - Cain, cain ferida - E casi-que sin vida, - E inda enriba de min, feras volveno - C’o seu mortal veneno - Un-ha y outra sarpente maldecida. - - Cal brétema espallada - Po-lo Sur, n’a encanada, - Dispareceu o lindo cabaleiro, - Y espesa nube de trebons preñada, - Partindo d’a sombrisa Compostela, - Que n’o confin lexano se trasvia - Cal se trasvé n’a tarde morimunda - A raya sin fulgor d’a noite fria, - Veu contrubar a miña mente inxela. - - Y alí enriba d’a lousa - En dond’â mañecida o corbo pousa, - Atopeime de pronto, sin ventura, - D’as miñas doces ilusiós despida, - Soya e probe, cal n’outra criatura - Envenenada, triste e malferida. - - E non sey que voz ronca marmuraba, - C’o vento que soaba, - «Coma ti, mal tesouro, - Que aquí deixou o mouro - E que a cubiza alaba, - Son os encantos todos terreales, - Á tan grandes pracers, tan grandes males.» - - - - -* * * - - - --«Tanto e tanto nos odiamos, - Tanto e tan mal nos quixemos - Que por non verme morriche, - E desque morrich’alento. - Mas ora tócame á min - Tamen, marchar, e di o crego - Que che perdone, pois logo - Á axuntarnos volveremos. - ¡O crego volveuse tolo! - ¡Xuntarnos!... nunca mais, penso; - Que si ti estas ond’a Dios - Eu penso d’ir xunt’o demo.» - - Esto un-ha vella viuda, - E terca como un carneiro, - Falaba do seu difunto - Xa d’os bichocos comesto. - Y en tanto qu’así falaba, - Tamen ela iba morrendo. - Mas din qu’o difunto y ela - S’atoparon n’os infernos - Man á man, e codo á codo - Como dous bós compañeiros. - - --¿Conqu’estás aquí? lle dixo - Estonces a vella ô vello, - Pois voume a dond’está Dios - Xa que ti estás ond’o demo.-- - E sin saberse por onde - Colleu direitiña ô ceo; - Mais topou fechada a porta, - Que lla fechàra San Pedro. - - --¡Prum! ¡prum! ¡abrí, que son eu! - Falou a vella moy recio. - --Non hay, respondeu o Apóstol - Apertando o tarabelo. - --Coidá que xurey n’estar - Ond’él esté, meu San Pedro... - --Non hay, repiteull’o Santo, - Indose inda mais adentro. - --¡Por vida d’as vosas chaves, - Que facés un bon porteiro, - E que roncás!... xa se ve... - ¡Como estades satisfeito!... - - Mais eu xurey, e Dios manda - Qu’un cumpra seus xuramentos; - ¡Â terceira vez!... ¿abrides? - --Nin âs tres nin ôs trescentos, - A muller vaya onda o home, - ¡_Al infierno, anda al infierno_ - Con él, por sempr’en jamás! - --¡Poche, meu Santo San Pedro, - Que ben deixás conocer - Qu’andiveches sempre ceibo, - Que nunca foches casado - Nin n’a terra nin n’o ceo! - Todiña-las comenencias - Para vos quixeches ¡deño! - ¿Y á min non me dás ningun-ha?... - Pois vé qu’eu tamen as quero. - S’aló con cadea andiven - En têla agora non penso, - Que todo c’a morte acaba - Segun pedrican os cregos. - Un-ha ves nos separamos, - Eu y o meu home, e por certo - Que foi pra sempre... e esta dito, - Pois son terca, si sòs terco. - ¿Que non me querés n’a groria? - Pois xurei non ir ô inferno - Dond’él está, y acabouse, - E n’hay que falar mais d’esto. - ¿Que habés de facer de min? - ¿Irei ô limbo d’os nenos? - ¡Me vayas! que xa estou d’eles - Hasta a punta d’os cabelos.-- - --¡Caramba, c’o a muller esta! - Dixo enfadado San Pedro, - Que si non fora por Dios... - --Bah, señor, deixavos d’eso - E permitíme que pase... - --Non, non e non. ¡Caramelos! - Fora d’aquí... e ¡pum! botouna - Direitiño cara ô inferno. - --¡Qu’o xurei! Xa o teño dito... - Berraba a vella... non entro. - Señor, Señor... _Sursum corda_, - Aquí estou, e aquí me quedo. - - E quedouse, sí, quedouse: - ¿Onde? non se sabe certo, - Nin si foi porqu’a oise Dios - Ou porque n’a quixo o deño. - Só se sabe, ben sabido, - Qu’anda n’as alas d’o vento, - Metendo medo ôs rapaces - N’as negras noites d’inverno; - Encelando namorados, - Desfacendo casamentos, - Malquistando matrimonios... - ¿Porque n’a levou San Pedro? - Qu’ora anda ceiba e ben ceiba - Para meternos n’o inferno. - Poñélle a figa, mociñas, - Si querés ter casamento, - Qu’ond’ela esté, nin un home - Toparés para un remedio. - - - - -EN CORNES - - -I - - Formoso campo de Cornes, - Cando te crobes de lirios - Tamen se me crobe a yalma - De pensamentos sombrisos. - De Cornes lindo lugare - Que cruzan tantos camiños, - Anque cuberto de rosas, - As rosas, tamén fan guizos. - - Antr’as pedras, alelises, - Antr’os toxos, campanillas, - Por antr’os musgos, vïolas, - Regos, por antr’as curtiñas. - Rio abaixo está o moiño, - Compostela, rio arriba... - Rio arriba, ou rio abaixo, - Todo é calma n’a campía. - - Convidando á meditare, - Soan de Conxo as campanas, - Beben os bois n’o teu rio - Y o sol alegra a escampada. - D’as tuas casas terreñas - Say fume y os galos cantan... - ¡Quen en tan fresco retiro - Dirá que as dores fan lama! - - Donde hay homes hay pesares, - Mais n’os teus campos, ña terra - Maxino que os hay mais fondos, - Cando t’amostras mais leda. - ¡Por qu’ eses trios d’os páxaros, - Eses ecos y esas brétemas - Vaporosas, y esas frores, - N’alma triste, canto pesan! - - Po-las silveiras errante - Vexo un-ha meniña orfa - Que triste vay marmurando, - --¡Ña Virxe, quen rosa fora! - --¿Porque quês ser rosa, nena? - Lle preguntei cariñosa, - Y ela contesta sorrindo, - --Porque non tên fame as rosas. - - Cost’arriba, cost’arriba, - Desandemo-l-o camiño, - Fuxamos d’este sosego - D’os pesares enemigo. - ¡Que negro contraste forman, - D’a natureza o tranquilo - Reposo, co as ansias feras - Que abaten o inxel esprito! - - -II - - Cruceiro de Ramirez que t’ergues solitario - D’os Agros n’a espranada, antr’as rosas d’os campos, - O sol d’a tarde pousa en tí o postreiro rayo - Coma n’un alma triste, pousa un soño dourado. - - Algun-ha vez n’o estio, eu ô teu pé sentada - Escoito silenciosa, mentras a tarde acaba: - Baixo d’as pedras mudas, que teu sacreto gardan - Maxino que resoa o brando son d’un arpa, - ¡Música incomprensible que d’outros mundos fala! - - ¡Tal de Memnon s’oian ô amañecer n’a estatua, - Aqueles sons divinos que as almas encantaban! - - -III - - Ódiote campo fresco, - C’os teus verdes valados, - C’os teus altos loureiros - Y os teus camiños brancos - Sembrados de violetas, - Cubertos d’emparrados. - Ódiovos montes soaves - Que o sol poniente aluma, - Qu’en noites mais sereas - Vin ô fulgor d’a lua, - Y ond’en mellores dias - Vaguey po-las alturas. - E tí tamén, pequeno - Rio, cal n’outro hermoso - Tamén aborrecido, - És antr’os meus recordos... - ¡Porque vos amey tanto, - E porque así vos odio! - - - - -SAN LOURENZO - - -I - - Ô mirar cal de novo n’os campos - Iban á abrochá-l-as rosas, - Dixen--¡En onde, Dios mio, - Irey á esconderm’agora! - E pensei de San Lourenzo - N’a robreda silenciosa. - - N’algun tempo aquês vellos carballos - Amostrando as suas raices, - Cálva-l-as redondas copas - Que xa de musgo se visten, - Âs tristes almas falábanlles - Tan soyo de cousas tristes. - - O alciprés que direito s’asoma - D’o convento tras d’o muro, - Y o lixeiro campanario - Cuberto d’herbas e musgo, - D’a devesa, c’o cruceiro - Eran cintinelas mudos. - - Y aquel Cristo que n’o arco de pedra - Abatido a frent’incrina, - Soyo, cal s’inda n’o Gólgota - Loitase c’o as agonias, - Ôs corazós oprimidos - Resignacion ll’infundia. - - E si dentro d’o craustro deserto - E ruinoso penetraba, - Nunca d’o olvido un-ha imaxen - Vira n’o mundo mais crara, - Nin de mais grande silencio - N’a terra vos rodeara. - - N’o profundo d’a font’escondida - Medraban con libertade, - Antr’as silva-l-as violas - Antr’o buxo, as dixitales, - Y a morte ¡cal fora grata - N’aquel deserto lugare! - - E por eso ô mirar cal n’os campos - De novo abrochan as rosas - Dixen--¡En onde, Dios mio, - Irey á esconderm’agora! - Y ô bosque de San Lourenzo - M’encamiñey silenciosa. - - -II - - ¿Ond’estaba o sagrado retiro?... - Percibin ruidos estraños, - Pedreiros iñan e viñan - Por aquel bosque apartado. - ¡Era que un-ha man piadosa - Coidaba os desamparados! - - D’un-ha ollada medin o interiore... - Todo relumbraba branco, - Cada pedra era un espello - Y o vello convento, un pazo - Coberto de lindas frores. - ¡Que terrible desencanto! - - ¡Negra nube cubreu de repente - Os meus ollos asombrados, - E mais que nunca abatida - Fuxin!... que o retiro amado - Pareceume a alma limpa d’un monxe - Sumerxida n’os lodos mundanos. - - Marzo de 1880. - - - - -V - - AS VIUDAS D’OS VIVOS - E - AS VIUDAS D’OS MORTOS - - - - -¡PRA A HABANA! - - -I - - Venderonll’os bois, - Venderonll’as vacas, - O pote d’o caldo - Y a manta d’a cama. - Venderonll’o carro - Y as leiras que tiña, - Deixarono soyo - C’o a roupa vestida. - --María, eu son mozo, - Pedir non m’é dado, - Eu vou po-lo mundo - Pra ver de ganalo. - Galicia está probe, - Y â Habana me vou... - ¡Adios, adios, prendas - D’o meu corazon! - - -II - - Cando ninguen os mira - Vénse rostros nubrados e sombrisos, - Homes qu’erran cal sombras voltexantes - Por veigas e campíos. - Un, enriva d’un cómaro, - Séntase caviloso e pensativo, - Outro, o pé d’un carballo, queda imóvil - C’o a vista levantada hácia o infinito. - Algun cabo d’a fonte resinado - Parés qu’escoita atento o murmurio - D’augua que cai, e eisala xordamente - Tristísimos sospiros. - ¡Van á deixá-l-a patria!... - Forzoso, mais supremo sacrificio. - A miseria está negra en torno d’eles - ¡Ay! ¡y adiant’está o abismo!... - - -III - - O mar castiga bravamente as penas, - E contr’as bandas d’o vapor se rompen - As irritadas ondas - D’o cántabro salobre. - Chilan as gaviotas - ¡Alá lonxe!... ¡moy lonxe! - N’a prácida riveira solitaria - Que convida ô descanso y ôs amores. - De humanos séres a compauta linea - Que brila ô sol, adiántase e retórcese, - Mais preto, e lentamente as curvas sigue - D’o murallon antigo d’o Parrote. - O corazon apertase d’angustia, - Óyense risas, xuramentos s’oyen, - Y as brasfemias s’axuntan c’os sospiros... - ¿Onde van eses homes? - Dentro d’un mes n’o simiterio imenso - D’a Habana, ou n’os seus bosques, - Ide á ver que foy d’eles... - ¡N’o etern’olvido para sempre dormen!... - ¡Probes nais que os criaron, - Y as que os agardan amorosas, probes! - - -IV - - --Animo, compañeiros, - Tod’a terra é d’os homes. - Aquel que non veu nunca mais que a propria - A iñorancia o consome. - ¡Animo, á quen se muda Dio-l-o axuda! - ¡E anque ora vamos de Galicia lonxe, - Verés des que tornemos - O que medrano os robres! - Mañan é o dia grande ¡â mar amigos! - ¡Mañan, Dios nos acoche! - ¡N’o sembrante a alegría, - N’o corazon o esforzo - Y a campana armoniosa d’a esperanza, - Lonxe, tocando á morto! - - -V - - Este vaise y aquel vaise - E todos, todos se van, - Galicia, sin homes quedas - Que te poidan traballar. - Tes en cambio orfos e orfas - E campos de soledad, - E nais que non teñen fillos - E fillos que non tên pais. - E tês corazons que sufren - Longas ausencias mortás, - Viudas de vivos e mortos - Que ninguen consolará. - - - - -¡OLVIDEMO-L-OS MORTOS! - - -I - - ¡Profanemos d’o bosque as umbrías!... - E ante estes mudos testigos, - O rio, a fonte y os ceos, - Qu’eu rompa os xa vellos vinculos. - D’o pasado correron as horas, - Só Dios sabe antre que abismos, - ¡Non tornarán... olvidemos! - Que a recordanza é un martirio. - - -II - - Hay un niño de rosas silvestres - Cabo d’a fonte escondido, - E un prado de herba trebiña - Alfombra o arredor sombriso. - Cal un tempo, rebuldan as brisas, - N’a fronda cantan os xilgaros, - As margaridas sorrinme, - Y oyo o marmurar d’o rio. - - -III - - Sin amar cal é negra esta vida - E perde o sol o seu brilo, - Deixa que o sorbo postreiro - Beba d’o celeste viño. - Din que dorme o privado n’o leito - Ancho d’os fondos olvidos, - Ambos pois, xuntos bebamos, - D’este bosque antr’os espiños. - - -IV - - ¡Que armonioso n’altura resoa - O zoar ronco d’os pinos! - Mais maxino que nos miran - Sereos dend’o monte arisco. - E parés que trasvexo antr’a brétema - N’as vaguedás d’o infinito - O perfil trist’e emborrado - D’os meus ensoños perdidos. - E que adustas m’axexan as sombras - Tras d’esos coutos e riscos, - D’os meus mortos adorados - E d’os meus delores vivos. - ¡Mais n’importa! Da antigua devesa - Profanemos os retiros... - Séntate ô meu lado e dime, - Dime... o que tantas oiron. - - -V - - És garrido e lanzal y os teus ollos - N’os meus coma estrelas fixos, - Dormentes, din qu’o amor n’eles - Pousa o seu dedo divino. - Eu contémprot’en tanto serea, - Dura coma os seixos frios - E d’o teu corazon conto - Os turbulentos latidos. - ¡Faise a asmosfera densa ô redore... - Decote o mesmo camiño! - Coma o seu cantar os páxaros - Tés, corazon, o teu ritmo. - Mais de vagoas s’inunda o meu rostro - E d’a yalma n’o mais intimo - O hastio lento penetra - Com’espada de dous fios. - ¡Ea! apártate lonxe... non quero - Profanar este retiro, - Nin pode o corazon tolo - Ser de sí mesmo asesino. - Sosegavos, ñas sombras airadas - Qu’estou morta para os vivos. - ¡Sagrado quedaches, bosque! - ¡Sin mancha ti, meu esprito! - - - - -¡TERRA A NOSA! - - -I - - Baixo a prácida sombra d’os castaños - D’o noso bon pais, - Baixo aquelas frondosas carballeiras - Que fan doçe o vivir, - Cabe a figueira d’a paterna casa - Que anos conta sin fin, - ¡Que contos pracenteiros... que amorosas - Falas se din alí, - Risas que s’oyen n’as serans tranquilas - D’o cariñoso Abril! - E tamén ¡que tristísimos adioses - S’acostuman oir! - - -II - - --Quen casa ten de seu, ten media vida. - Un-has telliñas para nos crubir, - Catro paus que ardan n’a lareira nosa - ¡E á traballar sin fin! - ¡Valor, valor! y espera desdichado - Mentras teñas aquí - Un-has paredes tristes e desnudas - Mais qu’herdache infeliz, - E d’as que naide despoxarte pode: - ¿Naide?... a miseria, sí. - - -III - - O forno está sin pan, o lar sin leña, - Non canta o grilo alí. - E se non é c’o a pena que o consome - O probe soyo está c’o seu sofrir - Sin que comer e sin abrigo tremba, - Por que os ventos sutils - Húmedos inda, silvan antr’as pedras - Y as portas fan xemir. - ¡Que ha de facer, Señor, s’o desamparo - Ten ô redor de si!... - ¿Deixar a terra en que naceu y a casa, - En qu’espera ter fin? - ¡Non, non! que o inverno xa pasou y hermosa - Primadera vay vir. - ¡Xa os árbores abrochan n’a horta sua! - ¡Xa chega o mes d’abril! - Y anque á torrentes chove en horas tristes - En outras o sol ri, - Xa a terra pode traballarse, a fame - D’os probes vay fuxir. - ¡Ay! o qu’en tí naceu, Galicia hermosa, - Quere morrer en tí. - - -IV - - ¡Ou miña parra d’albariñas uvas, - Que a tua sombra me dás! - ¡Ou ti sabugo de froriñas brancas - Que curas todo mal! - ¡Ou ti, en fin, miña horta tan querida - E meus verdes nabals, - Xa non vos deixo que as angustias negras - Lonxe de min s’irán! - O bran chega crubindovos de fruto - Todos son ricos xa, - Os paxariños tên gran n’as campías, - Abrigo n’a follax. - As noites son tranquilas e serenas - Craro é sempre o luar, - Por antr’as tellas entran os seus rayos - Y hastra o meu leito van, - Y así durmo alumado po-la lámpara - Que ôs probes lle luz dá. - Lámpara hermosa, eternamente hermosa, - Consolo d’os mortals. - - -V - - Esos varios sendeiros d’as montañas - Ôs fondos vales cân... - Aló enriva o _sun sun_ d’os pinos bravos, - En baixo a doçe paz. - N’a cima crara luz, aires purísimos, - Salvaxen soledá, - Romores misteriosos que despertan - Pensamentos de brava libertás. - Perfumes penetrantes, que deseyos - Loucos e estraños dan, - En baixo, amante calma, cariñosas - Brisas que ô rebuldar - Por antr’as follas, n’as sus alas traen - Romores da siudád, - Eco d’algun-ha voz fresca e sonora - De timbre virxinal. - D’a campana d’aldea o cramoroso, - Prolongado soar, - D’a presa d’o mohiño o ronco estrondo, - Y o batidor compás, - D’a lavandeira que c’os brancos liños - Contra un-ha pedra dá. - - -VI - - ¡Si, si! Dios fixo esta encantada terra - Pra vivir e gozar, - Pequeno paraiso, est’é un remedo - D’o que perdeu Adan. - Este prácido sol que nos aluma, - Estes aires d’o mar, - Este tempo soave, estas campías - Que non teñen igual, - Esta fala mimosa que nós temos - De tan doçe solás - Que non sabe decir si non cariños - Que hastr’os corazós van, - Esta terra, n’hay duda... Dió-l-a fixo - Pra ser amada e amar. - ¡Ey, Galicia a que dorme soños d’anxel, - E chora ô despertar, - Vagoas que si consolan as suas penas, - Non curan os seus mals! - - -VII - - ¡Que t’aman os teus fillos!... ¡Que os consome, - D’o teu chan s’apartar!... - Que ximen sin consolo, s’á outras terras - De lonxe, á morar van. - Que aló está o corpo n’as rexiós alleas - Y o esprito sempre acá, - Que só viven, só alentan c’as lembranzas - D’o seu pais natal. - E c’o a esperanza, c’o a esperanza ardente - D’á Galicia tornar... - E ¡como n’adorarte d’este modo - Santa e querida nay, - Como non morrer lonxe d’aquel seyo - Que mel de meles dá, - Y é groria y é contento e paraiso - N’o mundo terreal! - - -VIII - - ¡Que hermosa te dou Dios, terra querida, - Desdichada beldá! - ¡Que brando e melancolico sosego - Sinto ô te contemprar! - ¿Porque, porque antr’as frores as espiñas - Entretexidas van, - N’esa coroa que a tua testa ciñe - De verdor eternal? - ¡Ou Galicia, Galicia! a arpa sonora - Pronto descolga xa - D’a seca pónla ond’olvidada dorme, - Dorme, á sigros contar. - Os bardos fillos teus a voz levanten - D’as cordas ô compás, - Y enchan ô mundo armónicas y altivas - Tan só pra t’alabar. - - - - -* * * - - - Tecin soya a miña tea, - Sembrey soya o meu nabal, - Soya vou por leña ô monte, - Soya a vexo arder n’o lar. - Nin n’a fonte nin n’o prado - Así morra c’o a carráx - El non ha de virm’ á erguer, - El xa non me pousará. - ¡Que tristeza! o vento soa, - Canta o grilo ô seu compás... - Ferve o pote... mais, meu caldo, - Soiña t’hey de cear. - Cala rula, os teus arrulos - Ganas de morrer me dan, - Cala, grilo, que si cantas - Sinto negras soïdás. - O meu homiño perdeuse, - Ninguen sabe en onde vay... - Anduriña que pasache - Con él as ondas d’o mar, - Anduriña, voa, voa, - Ven e dime en ond’está. - - - - -* * * - - - Os manantiales sécanse, - Ôs robres cáenll’as follas, - Pero a tua yalma é plena primadera, - Non veu mais que un-ha aurora. - - E en vano oyes d’o mundo, - En vano oyes d’a vida... - N’apagará a tua sede o que outros beben - N’as auguas maldecidas. - - Mais cando chegue a tarde d’o teu dia - E chegue o teu outono, - Ven hastr’a miña tomba paseniño, - E deposita n’ela os teus remorsos. - - - - -DOR ALLEO N’É MEU DOR - - - Uns magoan querendo consolare, - Outros o dedo afincannos n’a llaga, - Mais o peor de todos é o traidore - Que repite ô ferirnos.--¡Todo pasa! - - Y a concencia tranquila, - Déixanos tan dichoso e tan sereno, - Entregados á un dor que se non mata - Fay d’a vida un inferno. - - Mais s’o trance lle chega - D’o mesmo que magoa, ser magoado, - Di qu’eterno cal Dios é seu penare - E pon n’o ceo, o lastimeiro layo. - - - - -* * * - - - --¡Como venden a carne n’o mercado - Vendeut’o xurafás! - --¡Pero que importa ô fin que me vendese; - S’eu n’o podo olvidar! - --Matoute á penas, sin piedá, e deixoute, - Deixoute o desleal. - --Pois olvidada morrerey e triste - Que olvidalo... ¡non xa! - --Cal se pisan as herbas él pisoute... - ¡Odiate!... ¿e n’o odiarás? - --Anque m’odie, e me pise, e me maldiza, - Eyllo de perdoar. - --¡Mal haya a tua constancia, probe tola, - Y a tua lealtad! - Mais anque tí o perdones, Dios qu’é xusto - N’o pode perdoar. - - (_Un incredulo aparte,_ - _Sorrindo c’un sorrir de Satanas_) - --Fiádevos en Dios e non corrades - ¡Dios! ¿quen sabe s’o hay? - (_Un-ha vella que pasa_)--Aquel que as fixo - Eu sey que tarde ou cedo as pagará. - (_Outro_)--Âs escuras vamos, - Sen que sepa ninguen pra donde vay. - Pero, cobre n’a man o que poidere - Mais val ter en seguro qu’esperar. - (_Un bon_)--Hay tantos homes - Como intenciós e pensamentos hay. - Pero dichos’ aquel que inda morrendo - Ô que o matou lle pode perdoar. - - - - -* * * - - - Foy a Pascoa enxoita, - Choveu en San Xoan, - Á Galicia a fame - Logo chegará. - Con malenconía, - Miran para o mar, - Os que n’outras terras - Tên que buscar pan. - - - - -* * * - - - Non coidarey xa os rosales - Que teño seus, nin os pombos, - Que sequen, com’eu me seco, - Que morran, com’eu me morro. - - - - -* * * - - - Eu levo un-ha pena - Gardada n’o peito, - Eu levoa, e non sabe - Ninguen por que a levo. - Orelas vizosas - D’o Miño sereno, - Onde o paxariño - Ten o seu espello, - Y antr’as margaridas - Pacen os cordeiros, - Vos soyas sabedes - O meu sentimiento. - Cabo d’un-ha pena - Onde mana un rego - Â sombra d’un pino - Manso e xigantesco - Que soberbo brama - Cand’o move o vento, - Coma n’un sepulcro - Dorme o meu sacreto. - Mais, anque alí dorme - Viv’en min desperto. - Eu levo un-ha pena - Gardada n’o peito - Tamaña, tamaña, - Bon Dios que n’a rexo. - ¡Quen me dera, orelas - D’o Miño sereno, - Ser un d’aqués cómaros - Qu’en vos tên asento! - Sin medo e sin penas, - De bran e d’inverno - Un sigro tras d’outro - Morara ond’eu quero... - C’a veiga por paço - C’o espazo por teito. - - - - -* * * - - - Meus pensamentos cal voás tolos... - ¿Á donde vâs? - ¿Á donde? á donde, s’eu no-no digo, - Naid’o sabrá. - - D’a fonte ô rio, d’o rio â veiga, - D’a veiga ô mar, - ¿Que buscás tolos?... s’eu no-no digo, - Naid’o sabrá. - - Meus pensamentos... ¿porque perenes - M’atormentás? - ¿Por qu’îs decote ¡ay! s’á donde ides - Naid’o sabrá? - - Cal palomiña buscás a llama - Que vos queimar... - Y a triste morte que vos teredes - Naid’a sabrá. - - - - -VIVIR PARA VER - - - Marcháchet’un dia - Ti, aquel qu’eu queria, - Fuxiste d’a terra - Que tant’alegría - Y encantos encerra. - Dixeches--María, - Mais doçe que as meles, - Mais linda que as frores, - Paloma sin feles, - Non chores, non chores, - Que ausencia envivece, - Non mata, n’esquece, - Os doçes amores, - Que a dicha axuntou. - ¡Eu voume!... mais s’ora - Delor nos ofrece - Fertuna treidora, - Jamás t’olvidara - Quen tanto t’adora - Quen tanto t’amara. - ¡Adios miña vida! - N’o peito escondida - Te levo, antre tanto - Non torno á te ver. - ¡Ti espera! pois xuro - Por Dios sacrosanto, - Que si non morrer, - Aquí ey de volver. - Morrer, non morreche... - Y anqu’eu esperara... - ¡Que ben que compriche, - Palabra que diche! - ¡Amor que tibeche! - Que os anos pasaron, - As frores mucharon, - Os negros cabelos - En brancos tornaron, - E nunca mais, nunca - ¡Poder d’un querer! - Quixeches volver... - _Vivir para ver._ - - - - -N’É DE MORTE - - - --¿Xa estás de volta, Rosa d’Anido? - ¡Eu non coidara verte tan cedo! - Y as meigas todas contigo, Rosa, - Aló n’a vila seica andiveron, - Que de difunto tès a colore - Y a vista brava, y o falar seco. - --É que de pena, d’a terra lonxe - Pouquiño á pouco m’iba morrendo, - Mais... colorosa, me verás logo - Que agora vivo, porque te vexo. - --¡Tola de Rosa, c’o qu’ela saye!... - ¿Inda t’acordas d’aqueles tempos? - --¡S’inda m’acordo!... ¿com’olvidalos - Cando tan soyo sey pensar n’eso? - Bebemos xuntos, n’aquela fonte, - Xuntos pousamos n’aquel portelo, - Herba collemos xuntos n’o prado - E íbamos xuntos tomá-l-o fresco - N’o mes d’agosto dendes que a lua - Branca saia tras d’os outeiros. - Estas lembranzas me consumian, - De tí apartada, d’a terra lexos... - Pero e tí, dime, ¿non t’acordaches - E non t’acordas de todo aquelo? - --¡Ti que me pides, rapaza, cando - Desmemoriado son com’un deño! - Y ademais, Rosa, direicho todo, - Pra que non volvas á pensar n’esto. - Bebin con outras n’aquela fonte, - Pousey con outras n’aquel portelo, - ¡Ay, e con tantas â luz d’a lua, - N’o mes d’agosto tomey o fresco!... - Dime meniña s’un home pode - Cargar con tantos recordos d’estos, - E si non debe votalos fora - Por que n’estorben n’o pensamento. - Quíxente un dia, quíxente Rosa, - Mais di un-ha copra, que o amor y o vento - Des que fixeron o seu facido, - Vánse rapaza como viñeron. - ¡E que lle vamos á facer, Rosa, - S’aquestas cousas non tên remedio! - Adios, pr’ Habana domingo embarco, - Y anqu’ora chores, non teñas medo, - Que mal d’amores n’é mal de morte, - Y ô fin y ô cabo pasa c’o tempo. - - - - -* * * - - - ¡Querom’ire, querom’ire! - Para donde no-no sey. - Cégam’os ollos a brétema - ¿Para dond’ey de coller? - N’acougo c’un-ha inquietude - Que non me deixa vivir, - Quero e non sey o que quero - Qu’é todo igual para min. - Querom’ire, querom’ire, - Din alguns que á morrer van; - ¡Ay! queren fuxir d’a morte, - ¡Y a morte con eles vay! - - - - -* * * - - - O meu olido mais puro - Dérache s’eu fora rosa, - O meu marmurio mais brando - S’é que d’o mar fora onda. - O bico mais amoroso - Se fose rayo d’aurora, - Si Dios... mais ben sey que tí - Non qués de min, nin a groria. - - - - -* * * - - - --Medico, doill’a cabeza... - Zuruxan, doill’un-ha man, - Mais s’é c’o esprito lle doy - ¿Que menciña lle darás? - --Para infirmidás d’as almas - N’a terra cura non hay, - Pídelle á Dios que cha leve; - Quizas n’o ceu sandará. - - - - -* * * - - - --Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia, - Todo-l-os almibres, e toda-l-as viandas, - D’as que os reises comen e no mundo haxa, - Ña madre querida, non sey que me falta. - Anque me trayades com’un santo en palmas, - E que me poñades de toda-l-as galas, - E que me levedes â corte de España, - Ña madre querida, non sey que me falta. - E anque me des ouro, e anque me des prata - Diamantes e alxofres, pelras e esmeraldas - E canto hay n’o mundo, non me dades nada, - Por que, ña madriña, non sey que me falta. - D’a esperanza hermosa cortaronm’as alas - E n’hay alegría si n’hay esperanza. - - - - -* * * - - - Dend’aquí vexo un camiño - Que non sey á donde vay, - Po-lo mismo que n’o sey - Quixera o poder andar. - Istreitiño sarpentea - Antre prados e nabals - Y and’o feito, aquí escondido, - Relumbrando mais alá. - Mais sempre, sempre tentándome - C’o seu lindo crarear, - Qu’eu penso, non sey por que, - N’as vilas que correrá, - N’os carballos que o sombrean, - N’as fontes que o regarán. - Camiño, camiño branco - Non sey para dónde vas, - Mais cada vez que te vexo - Quixera podert’andar. - Xa collas para Santiago, - Xa collas para o Portal, - Xa en San Andrés te deteñas, - Xa chegues á San Cidrán, - Xa, en fin, te perdas... ¿quén sabe - En dónde? ¡qué mais me dá! - Que ojallá en tí me perdera - Pra nunca mais m’atopar... - Mais ti vas indo, vas indo, - Sempre para donde vas, - Y eu quedo encravada en onde - Arraigo ten o meu mal. - Nin fuxo, non, que aunque fuxa, - D’un lugar á outro lugar, - De min mesma, naide, naide, - Naide me libertará. - - - - -N’O CRAUSTRO - - - Dábanse bico-l-as pombas, - Voaban as anduriñas, - Xogaba o vento c’o as herbas - Pobradas de margaridas, - Y as lavandeiras cantaban - Mentra-l-a fonte corria. - Fórons’indo un-ha tras d’outra, - Y alí se quedou soiña, - C’a triste frente incrinada - Cabe un-ha arcada sombrisa... - Estonces non sey qué sombras - Quizais de memorias vivas, - Quizais d’os frades difuntos, - Pasar en procesion mística - Veu, n’aquelas soledades, - Que amaba canto temia. - Tembrou d’angustia e de pena - E con amarga sorrisa, - Mirando o xasmín sin follas - Qu’iban á brotar axiña, - Marmurou mentras d’os ollos - As bagullas lle caian: - «Todo volve, todo torna, - Menos o ben qu’eu queria: - Todo, todo aquí se queda - Eu soya vou de fuxida. - Non ey de vervos mais, frores, - Adorno d’esas cornisas, - Nin á oir os teus marmurios - Fonte que á gozar convidas, - Nin á contemprarvos, pedras, - Testigos d’a pena miña; - Outros virán profanarvos, - Mentras eu morro esquencida.» - Sonaron pasos n’as bóvedas, - Soprou un-ha forte brisa, - Oyeuse un-ha carcaxada - Cal si d’o inferno saira: - Era o trasno d’o convento, - Que recordand’outros dias, - Ríase d’as ansias negras - E d’a orfandá d’a meniña. - - - - -* * * - - - ¡Cómo lle doy a yalma, - Pero, canto lle doy! - De dia nin de noite - Non para c’a delor. - ¡Señor, vó-la fixeche, - Señor, curaina vos! - Y o corazon ferido, - Tamen ¡canto lle doy! - Y eu ben sey que non pode - Sandar d’o corazon. - ¡Señor, daille descanso - N’a terra que a criou, - Que o polvo torne ô polvo, - Y o esprito, ô ceu, bon Dios! - - - - -* * * - - - Ô sol fun quentarme - Doum’escallofrios, - Cal s’o Norte bravo - M’arrastrase arisco. - Sentin un-ha gaita - D’alegre sonido, - Y os cabelos todos - Puñéronsem’hirtos; - E tembrey cal tembra - N’a beira d’o rio, - Herba que a corrente - Toca c’os seus limos. - Miñ’alma dorida, - Meu corpo inxeliño, - Faivos mal a gaita, - Davos o sol frio. - Miñ’alma, meu corpo, - Se non é feitizo, - É que a morte querme - Para o seu enxido. - - - - -* * * - - - Sempre po-la mort’esperas, - Mais a morte nunca ven; - ¡Coitado! ¿pensas que as penas - Poden matar d’un-ha vez? - Nunca que son coma o ético, - Tras de roer e roer, - Só deixan un corpo cando - Xa non tên que comer n’el. - Cando a yaugua d’as penas - Se reverte n’a copa sin medida, - Soyo é remedio a morte - Para curar d’a vida. - - - - -¿QUÉ LLE DIGO? - - - --Eu volvo par’a terra, - Á tua muller Antona, ¿qué lle digo? - --Pois, pra non meter guerra, - Por que non veñan á petar conmigo, - Olvidarás que foches meu testigo. - Ô demais... boy â libertade adoito... - Xa sabes o refran, meu compañeiro, - A libertá primeiro, - E mellor que alá bróa, é aquí bizcoito. - --Mais val aquí, coma quen di solteiro, - Que casado e con fillos - Andar alá, sudando aqueles millos... - ¡Entendo, compañeiro! - --Que como poida se goberne Antona, - E anque d’ela me doyo, - Como de lonxe nada sey nin oyo... - Quen non sabe, nin ve... sempre perdona. - Cando xa vello sea, - Tornarey c’os meus ósos para a aldea, - Que algo ll’ey de levar â terra nosa: - Mais mentras mozo son, non pode sere - Por que s’é por mullere, - S’é que Antona está alá, teño aquí á Rosa. - --Esa ch’é a nay d’o año - Bon Anton de Riaño, - Pero en verdad che digo - Que as mulleres son toda-l-o enemigo, - E xa qu’esto así o sea, - Antr’a nosa y a allea - Mais ou menos graciosa, - Pois... muller por muller, val mais a nosa. - --A nosa é a que nos quer e nós queremos - Que si falta o cariño - Coidando que un-ha pomba tés n’o niño - Un-ha cróbega tés, filla d’os demos. - --Â cróbega a cabeza se ll’esmaga - E c’o a sua vida paga. - ¿Mais d’Antona a pacencia, - Con que lle paga, dime, a tua concencia? - ¿Que cura d’o seu dor á fonda llaga? - --Deixate de concencias e delores - Que non teñen lugare - Tratando de mulleres e d’amores. - Qu’ela vexa, se quer, de se curare: - E cóntalle que cando eu o tibere - Xa lle darey con que se precurare, - Y agora, ¡adios! ¡hastra que Dios quixere! - - - - -* * * - - - Teño un niño de tolos pensamentos, - Ond’o lar escondidos, - E des que ven a noite - Y o lume esta alcendido - E arrimo o pote y á fiar me sento, - N’aquel meu corrunchiño, - Mentras que quence o caldo, estonces dígolles - --¡Vinde, meus queridiños! - E corren e rebuldan - Tan contentos d’estar soyos conmigo, - C’a sua nay, sua dona, - Seu unico agarimo. - E ¡canto alí falamos en secreto, - E sempre d’él Dios mio! - D’él que por irse alá... soya deixoume - C’o corazon ferido. - ¡Cantas tristezas, cantos - Queixumbrosos sospiros, - M’atormentaron, cantos - D’o meu peito sairon! - Pero todo en sacreto - Qu’esto á ninguen llo digo, - Non foran á pensar que marmuraba - D’os feitos qu’él me fixo. - ¡Eu, marmurar de tí con xent’allea!... - Nunca, meu queridiño, - Que ti és meu home eu tua muller e debo - Calar a miña dor y os teus desvios. - Sô c’os meus loucos pensamentos falo - Por que son meus amigos - E tan discretos... tanto, - Que só din o qu’eu quero e lles premito. - Sin eles, meu Xaquin, ¿que de min fora? - ¿Soya aquí, dond’un tempo houben contigo - Estalar de dor, tal com’estalan - N’o lume eses espiños? - Moitas veces, sí, moitas... - Pra nou deixarme descansar, ¡rabisos! - Antr’o meu leito veñen - E donde ti dormiche fan o niño, - Mais eu, tal com’agora - Pra non chorar á fio - E non ter que levar mañan de cedo - Os ollos coma brasas alcendidos - Cando vaya ô mercado, - Seilles decir ¡endinos! - Non m’atormentés mais, ide á escondervos - N’o voso buratiño. - E despídoos de paso - Con un amante bico... - Mais si llo dou á eles, ese beixo - É para tí tan só, Xaquin querido. - ¡Volve, volve onda min, porque anque diga - Que consolada vivo - Con estos loucos pensamentos, seica, - Seica m’axudan á morrer, Dios mio! - Xaquin, Xaquin, que de muller naciche, - E que d’outra muller tiveches fillos, - ¡Ay, cal teu pay sin tua nay morrera, - Ve que morro sin tí, Xaquin querido! - - - - -BASTA UN-HA MORTE - - - Cala can negro, n’oubees, - Â porta de quen ben quero, - Corvos, non voés por riba - D’o sobrado ond’está enfermo. - C’o teu resprandor _compaña_, - Baite, non lle poñas medo. - S’é que queres que alguen morra, - Eu sey d’un san que contento, - Por él déravo-l-a vida - E irá con vosco ôs infernos. - - - - -AS TORRES D’OESTE - - - A yaugua corria - Po-lo seu camiño, - Y eu iba ô pé d’ela - Preto d’os Laiños, - Sin poder c’as penas - Que moran conmigo. - - Con tamaña carga, - ¿Para dond’eu iba? - A Virxe sabrayo, - Qu’eu no-no sabia; - Mais seica fuxindo - De min mesma iña. - - Por antr’os herbales, - Profunda e sombrisa, - Cal un-ha sarpente - D’escamas bruñidas, - Brilaba ôs meus ollos - Dándome cobiza. - - ¡Estaba tan soya! - Nin bote, nin lancha, - Nin velas, nin remos, - A vista alegraban, - E soya-l-as veigas - Tamén se quedaran. - - ¡Qué bonitas eran - N’outro tempo as rosas, - Que n’aqueles campos - Medran e s’esfollan! - Mais muchas estonces - S’amostraban todas. - - Y o sol, cal a lua - En noite de brétema, - Brilaba tembrando - Por antr’as vimbieiras, - Tan descolorido - Com’a mesma cera. - - Y ô ferir as ondas - Revoltas e oscuras, - Víanse n’espeso - D’a negra fondura - As herbas marinas - E longas que a surcan. - - De pronto un-ha y outra - Poñéndome medo, - As loitosas cruces - Se m’apareceron, - Que s’erguen n’orela - Cal n’un cimiterio. - - Meu ben, ¿onde moras? - Perguntey chorando: - Xa que tí morreche, - N’o mundo, ¿qué fago - Coma vos, ¡ou torres! - Soya e sin amparo? - - Soidás me consomen, - Vagoas m’alimentan, - Sombras m’acompañan, - Cómem’a tristeza. - ¡Quen pode con tanta - Fartura de penas! - - Y eu non sey que negra - Tentazon maldita - M’afrixeu o esprito, - M’anubrou a vista, - E sorreume como - M’o demo sorrira. - - Dend’a fond’orela - Mirey arredore... - A marea viva - Petaba n’as torres, - Orfas antr’a líquida - Saban que as embolve. - - --¡Alá vou!--lles dixen - --Daime morte doçe, - Auguas ond’as penas - Para sempre dormen... - Saltey... y a corrente - Calada levoume. - . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . . . . . . . . . . . . . . . . . - ¡Ou Torres d’Oeste! - Malas tentadoras - Auguas apromadas, - De calma treidora, - Cómaros pelados - Onde o corbo pousa; - - ¡Ou Torres d’Oeste! - Tan soyas e mudas - C’a vos’ atentaches - A miña tristura. - Ningun triste vaya - Cabo de vos nunca. - - D’os desamparados - Tendes o menaxen, - Y ainda ô redor voso - Non rexorde o aire - Coma si temese - De vos despertare. - - É d’as que s’apegan - A tristeza vosa, - D’as que o peito oprimen, - D’as abrumadoras, - Que ô inferno encamiñan - As almas loitosas. - - Que s’inda estou viva - Foy que un mariñeiro - Medio morimunda, - Por estes cabelos - Trouxome d’as ondas, - Ô mundo en que peno. - - Non vayades nunca - Eu vo-l-o aconsello, - Âs Torres d’Oeste - C’o corazon negro. - - - - -¿POR QUÉ? - - - --¡Escoita! os algoasiles - Andan correndo a aldea, - Mais, ¿como pagar, como, s’un non pode, - Inda pagá-l-a renda? - - Embargarannos todo, que non teñen - Esas xentes concencia, nin tên alma. - ¡Quedaremos por portas! - ¡Meus fillos d’as entrañas! - - ¡Mala morte vos mate - Antes de que aquí entredes!... - ¡D’os probes, ô sentirvos, - Os corazos, cal baten tristemente! - - María, se non fora - Porque hay un Dios que premia e que castiga, - Eu matara eses homes - Como mata un raposo á un-ha galiña. - - ¡Silencio! ¡Non brasfemes, - Qu’este é un valle de lágrimas!... - ¿Mais porque á alguns lles toca sufrir tanto - Y outros a vida antre contentos pasan? - - - - -* * * - - - De soidás morriase, - N’a vila sospirando po-la aldea, - Asombrábana as casas c’os seus muros - E asombrábana as torres e as igrexas. - - As ruas enlousadas, somellábanlle, - Sin verdor nin frescura, - Cimeterio ond’os mortos - Fora andaban d’as tristes sepulturas. - - Y as comidas sabíanlle - Á fariña sin sal y á xaramagos, - Y as poucas que tocaba - En vez de dárll’alento a iñan matando. - - Algun-ha vez chegaban hastra ela, - Non sey s’en ilusion se de verdade, - Uns agrestes olidos - De leixanas ribeiras e pinares. - - Iñas’estonces a sentar n’un alto - Contempraba os estensos horizontes, - E rompendo en sospiros que a afogaban, - Ronca escramaba saloucando:--¡Eu voume! - - ¡E íñase á presa e sin remedio!... ¡Íñase - C’a tristeza mortal que a consumía! - Íñase a probe Rosa, - Pero... ¡par’a outra vida! - - - - -* * * - - - Pois consolate, Rosa, - Que moito ten que padecer n’a vida, - Quen moito d’ela goza, - E olvidada ha de ser quen foy querida, - O que á tí che pasou, pasalle á todos - D’esa maneira ou de distintos modos. - ¿Non t’acordas d’aquela? - Todo n’ela era encanto e fermosura - Todo inocencia pura; - E con fonda ternura - E c’un amor que as pedras abrandaba, - Eu decote, a chamaba - Pomba sin fel, e fonte de cariño. - Bebia n’o seu peito o paxariño, - ¡Tan branco, relumbraba! - Y olor, color, sabor, qu’eu ben sabia - Ô que sabia Anxela, - Anque n’inda á cheirala m’astrevia... - ¡Todo ôs meus ollos era santo n’ela! - Esto n’un tempo foy, tempo dichoso, - Que inda o corazon lembra cariñoso, - Por que despois d’aquelo - E que un d’outro vivimos apartados - Ela indose á Ferrol y eu á Cambados, - Topámonos n’a feira d’o Campelo, - Y eu busca que te busca n’a sua cara, - E no seu xeito todo, - O encanto que n’un tempo m’encantara, - E n’o poiden topar de ningun modo. - Y ela era a mesma, tan lanzal e hermosa, - Tan fresca e colorosa - E doçe coma a mel d’os seus cortiços, - Mais á tantos feitiços, - Eu estaba insensibre - E d’o pasado en vano perseguia - Un volubre fantasma que fuxía - Libre d’amor e de cadeas libre. - Meditey un momento - E con certo remorso e sentimento - Ô cabo comprendin, ña Rosa cara, - Que tanto ben y encanto que namora, - Nada para min fora - S’aló cand’eu a amara - Outros o meu amor non ll’emprestara. - Porque, non val sabencia, - Bondade, fermosura, n’inocencia, - Pureza, nin virtude, - Para ser ben querido e ben querere - Por que o basta c’o sere. - Mentras o amor non mude - S’és fea, coma tí, n’habrá mullere - De mayor xentileza e mellor pranta; - S’és infame e perdida, serás santa - D’as que o son sin querelo parecere; - E s’és boba e sin sal, é qu’escondida - Tès a esencia y a gracia bendecida - Dentro d’un misterioso relicario - Donde sô, o amante cego e visionario - A esencia atopa y o elisir d’a vida. - Mais des que o amor quere voar, ña prenda, - E que lle cay a venda, - Forza é deixalo ire, - Que n’hay virtude nin poder que o prenda, - Y o que antes nos mirou tras d’un-ha nube, - Ou trasparente gasa, - Des que a gasa se rompe e a nube pasa, - Rosa, val moito mais que no-nos mire. - - - - -C’A PENA Ô LOMBO - - - ¡Cantas frores silvestres n’os valados, - Que festós e qu’encaixes - Primorosos de musgos e verdura, - Que colorido, que folláx n’os árbores, - Mentra-l’as brisas mansamente corren, - Com’alento d’os ánxeles! - Reina n’a veiga un prácido sosego - Cay a luz n’os regueiros en cambiantes, - Y o cómaro, e encañada soavemente - Van querband’o paisaxen - Lixeiramente envolto n’os vapores - D’a misteriosa tarde. - Só se sinte o piar d’o paxariño - O marmurar d’as auguas - E n’a cima d’o monte o cantar triste - D’un-ha muller que pasa. - Mentras c’o seu marmurio o manso rego - N’aquel ritmo monotono a acompaña. - ¡Que tristeza tan doçe! - ¡Que soidá tan prácida! - ¡Mais para un alma en horfandá sumida - Que soidá tan deserta e tan amarga! - - Sin mirar, fixa os ollos - N’as brétemas leixanas - Vaporosas e leves - Que o sol pinta de grana, - Y as mans en cruz, y os ollos - Arrasados en vagoas - Marmura saloucando:--¡Querom’ire! - Porque agonizo aquí desconsolada... - Millor que acá antre rosas - ¡Ay! ¡quero ir á morrer á dond’el vaya! - E no fondo d’o barco - Soiña abandonada - Tras seu amor y a morte, para América, - Para morrer de dor, ô mar se lanza. - - - - -TAN SOYO - - - Os dous d’a terra lonxe - Andamos e sufrimos ¡ay de min! - Mais ti tan soyo te recordas d’ela, - Y eu, d’ela e mais de ti. - Ambos errantes po-lo mundo andamos - Y as nosas forzas acabando van, - Mas ¡ay! tí n’ela atoparás descanso - Y eu tan soyo n’a morte o ey d’atopar. - - - - -ÍNDICE - - - Páginas - - Dedicatoria. V - - Prólogo de D. Emilio Castelar. VII - - Duas palabras d’a autora. XXIII - - - LIBRO I - VAGUEDÁS - - D’aquelas que cantan as pombas y as frores. 3 - - Ben sei que non hay nada. 3 - - Tal com’as nubes. 4 - - Diredes d’estes versos, y é verdade. 5 - - ¡_Follas novas_!, risa dame. 6 - - ¿Que pasa ô redor de min? 7 - - Alguns din, ¡miña terra! 7 - - Alá, po-la alta noite. 8 - - Paz, paz deseada. 9 - - Un-ha vez tiven un cravo. 10 - - Cand’un é moi dichoso, moi dichoso. 11 - - Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando? 12 - - Xa nin rencor nin desprezo. 13 - - Aquel romor de cántigas e risas. 14 - - Á un batido, outro batido. 16 - - Cand’era tempo d’inverno. 16 - - Mais vé qu’o meu corazon. 17 - - Co seu xordo e costante mormorio. 18 - - Ando buscando meles e frescura. 19 - - ¡Silencio! 20 - - - LIBRO II - ¡DO INTIMO! - - ¡Adios! 23 - - Grilos e ralos, rans albariñas. 25 - - ¡Cal as nubes n’o espaço sin limites! 26 - - Rico ou probe algun dia. 27 - - N’a catredal. 28 - - Corré serenas ondas cristaiñas. 32 - - Cada noite eu chorando pensaba. 34 - - Ti onte mañan eu. 35 - - Deixa que n’esa copa en onde bebes. 36 - - Bós amores. 37 - - Amores cativos. 38 - - Abrid’as frescas rosas. 39 - - De valde... 40 - - ¿Quen non xime? 41 - - Ladraban contra min que camiñaba. 43 - - Por qué, miña almiña. 45 - - O toque d’alba. 47 - - ¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo. 50 - - Caba lixeiro, caba. 51 - - Cando penso que te fuches. 52 - - A ventura é traidora. 53 - - Lévame á aquela fonte cristaiña. 54 - - Ô pazo d’A... 55 - - N’o ceo, azul crarísimo. 56 - - A xusticia po-la man. 57 - - Dios puxo un velo enriva. 59 - - ¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite. 60 - - Amigos vellos. 62 - - Mayo longo... mayo longo. 64 - - Lua descolorida. 65 - - Qué pracidamente brilan. 66 - - Estranxeira n’a sua patria. 68 - - ¡Padron!... ¡Padron! 70 - - Pasade. 74 - - Por qué, Dios piadoso. 75 - - ¡Soya! 77 - - - LIBRO III - VARIA - - N’hay peor meiga que un-ha gran pena. 81 - - Vamos bebendo. 88 - - Un verdadeiro amor é grande e santo. 89 - - Non cantes, non chores, non rias, non fales. 89 - - ¡Adiante! 90 - - ¡Nin âs escuras!... 91 - - Xigantescos olmos, mirtos. 93 - - Cada cousa n’o seu tempo. 95 - - Cabe d’as froles a nena. 96 - - Pelouro que roda. 99 - - A disgracia. 100 - - ¡E ben! cando comprido. 103 - - Sin niño. 105 - - Eu por vos, e vos por outro. 106 - - ¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera. 109 - - Dulce sono. 110 - - Espantada, o abismo vexo. 111 - - Para a vida, para a morte. 112 - - N’a tomba d’o xeneral inglés Sir John Moore. 114 - - Cal graciosa brandeas. 119 - - Sin terra. 122 - - Para uns negro. 123 - - Tristes recordos. 126 - - Meses d’o inverno frios. 131 - - Era n’o mes de Mayo. 132 - - ¿Qué ten? 138 - - Tí, a feiticeira e branca com’as neves. 139 - - Ruinas. 140 - - Chirrar d’os carros d’a Ponte. 144 - - A Bandolinata. 145 - - Brancas virxes de cándidos rostros. 148 - - Vanidade. 149 - - Para á vida e para á morte. 150 - - Apresa Alvaro d’Anido. 152 - - Decides qu’o matrimonio. 153 - - Agora cabelos negros. 155 - - Premita Dios que te vexas. 156 - - Teño un mal que non ten cura. 157 - - Sarna con gusto, non pica. 159 - - É verdade qu’un pode. 160 - - Fas uns versos... ¡ay qué versos! 161 - - Tembra un neno no húmido pórtico. 162 - - - LIBRO IV - D’A TERRA - - ¡Calade! 167 - - Miña casiña, meu lar. 168 - - Soberba. 171 - - ¡A probiña, qu’está xorda!... 174 - - Xan. 186 - - O encanto d’a pedra chan. 189 - - Tanto e tanto nos odiamos. 198 - - En Cornes. 202 - - San Lourenzo. 206 - - - LIBRO V - AS VIUDAS D’OS VIVOS - E AS VIUDAS D’OS MORTOS - - ¡Pra a Habana! 211 - - ¡Olvidemo-l-os mortos! 215 - - ¡Terra a nosa! 218 - - Tecin soya a miña tea. 224 - - Os manantiales sécanse. 225 - - Dor alleo n’é meu dor. 226 - - Como venden a carne n’o mercado. 227 - - Foy a Pascoa enxoita. 229 - - Non coidarey xa os rosales. 229 - - Eu levo un-ha pena. 230 - - Meus pensamentos cal voás tolos. 232 - - Vivir para ver. 233 - - N’é de morte. 235 - - ¡Querom’ire, querom’ire! 237 - - O meu olido mais puro. 238 - - Medico, doill’a cabeza. 238 - - Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia. 239 - - Dend’aquí vexo un camiño. 240 - - N’o craustro. 242 - - Cómo lle doy a yalma. 244 - - Ô sol fun quentarme. 245 - - Sempre po-la mort’esperas. 246 - - ¿Qué lle digo? 247 - - Teño un niño de tolos pensamentos. 249 - - Basta un-ha morte. 252 - - As Torres d’Oeste. 253 - - ¿Por qué? 258 - - De soidás morriase. 259 - - Pois consolate, Rosa. 261 - - C’a pena ô lombo. 264 - - Tan soyo. 266 - - - - -FÉ DE ERRATAS - - - Página Dice Léase - - 20 ¡Silencio! ¡SILENCIO! - 38 unus uns - 138 Qu’e Que - 162 n’humedo no húmedo - 162 brillo brilo - 173 Qu’es Qu’és - 212 reisnado resinado - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FOLLAS NOVAS *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/65703-0.zip b/old/65703-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 58fc88b..0000000 --- a/old/65703-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/65703-h.zip b/old/65703-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 67105cd..0000000 --- a/old/65703-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/65703-h/65703-h.htm b/old/65703-h/65703-h.htm deleted file mode 100644 index a34209c..0000000 --- a/old/65703-h/65703-h.htm +++ /dev/null @@ -1,9559 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" - "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> -<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="gl" lang="gl"> - <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" /> - <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> - <title> - Follas novas, by Rosalía de Castro—A Project Gutenberg eBook - </title> - <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> - <style type="text/css"> - -.formato { margin: 0 auto; max-width: 30em; font-size: 125%; } -.x-ebookmaker.formato { max-width: 100%; font-size: medium; } - -p { margin: 0; text-align: justify; text-indent: 1.25em; } - -h1, h2, h3, h4 { - text-align: center; font-weight: normal; -} -h1.faux { margin: 0; font-size: xx-small; visibility: hidden; } -h2 { margin: 2em 0 0 0; font-size: 130%; word-spacing: 0.2em; } -h2.nobreak { page-break-before: avoid; } -.subh2 { font-size: 110%; text-align: center; text-indent: 0; } -h3 { margin: 2em 0 0.5em 0; font-size: 100%; word-spacing: 0.2em; } -.subh3 { margin: 1em; text-align: center; text-indent: 0; } -h4 { margin: 2em 0 1em 0; font-size: 90%; letter-spacing: 0.05em; margin-right: -0.05em; } - -.lh150 { line-height: 150%; } - -.mt05 { margin-top: 0.5em; } -.mt1 { margin-top: 1em; } -.mt15 { margin-top: 1.5em; } -.mt2 { margin-top: 2em; } -.mt3 { margin-top: 3em; } - -.pt1 { padding-top: 1em; } -.pt2 { padding-top: 2em; } -.pt3 { padding-top: 0; } -.x-ebookmaker .pt3 { padding-top: 3em; } -.pt6 { padding-top: 0; } -.x-ebookmaker .pt6 { padding-top: 6em; } - - -.fs60 { font-size: 60%; } -.fs75 { font-size: 75%; } -.fs90 { font-size: 90%; } -.fs110 { font-size: 110%; } -.fs140 { font-size: 140%; } -.fs150 { font-size: 150%; } -.fs200 { font-size: 200%; } - -.g0 { letter-spacing: 0.05em; margin-right: -0.05em; } -.g1 { letter-spacing: 0.1em; margin-right: -0.1em; } -.g2 { letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; } -.g3 { letter-spacing: 0.3em; margin-right: -0.3em; } -.g4 { letter-spacing: 0.2em; text-align: center; } - -.ws1 { word-spacing: 0.2em; } - -hr { width: 34%; margin-left: 33%; clear: both; } -hr.full { width: 100%; margin: 3em 0; border: medium solid silver; } -hr.chap { width: 20%; margin: 3em 0 3em 40%; } -hr.tir { width: 8%; margin: 1em 0 1em 46%; } -hr.fil { width: 80%; margin: 0.5em 0 0 10%; } - -.front { padding: 3em 0 0 0; page-break-before: always; } -.front p { margin: 0; text-indent: 0; text-align: left; font-family: sans-serif; font-size: 90%; } -.tit { margin: 3em auto 0 auto; page-break-before: always; } -.tit p { text-indent: 0; text-align: center; } -.red { color: #d00; } - -div.chapter { page-break-before: always; margin-bottom: 2em; } - -.centra { text-align: center; text-indent: 0; } -.smcap { font-variant: small-caps; font-style: normal; } -.asc { text-transform: lowercase; font-variant: small-caps; font-style: normal; } -.copy { border-top: thin solid; border-bottom: thin solid; padding: 0.5em; - font-size: 80%; } -.pie_imp { margin-top: 6em; font-size: 80%; text-align: center; border-top: thin solid; - padding-top: 0.5em; text-indent: 0; } -.firma { margin-top: 1em; font-size: 90%; text-align: right; padding-right: 1.25em; } -.dcha { margin-top: 0.3em; text-align: right; padding-right: 1em; } -.dcha2 { text-align: right; padding-right: 1em; } -.caja { margin-left: 60%; font-size: 85%; } -.x-ebookmaker .caja { margin-left: 45%; } - -.pagenum { - position: absolute; - left: 92%; - font-size: small; - text-align: right; - font-family: serif; - font-style: normal; - font-weight: normal; - font-variant: normal; - letter-spacing: normal; - color: #B0B0B0; - text-indent: 0; -} - -/* Tables */ -table { margin: 0 auto; } -.toc { border-collapse: collapse; font-size: 80%; } -.fe_err { border-collapse: separate; border-spacing: 1em 0.3em; font-size: 90%; } -.portada { margin: 0.5em auto; border-collapse: separate; border-spacing: 1em 0; } - -th { font-weight: normal; } - -.tdr { text-align: right; } -.tdc { text-align: center; } - -.tdrd { text-align: right; white-space: nowrap; padding-right: 0.5em; } -.tdlh { text-align: justify; padding-left: 1.25em; text-indent: -1.25em; vertical-align: top; } -.tdrb { text-align: right; vertical-align: bottom; padding-left: 1em; - white-space: nowrap; } -.bb { border-bottom: thin solid black; } -.bl { border-left: thin solid; margin-right: 0.5em; font-size: 50%; } - - -/* Images */ -.figcenter { text-align: center; page-break-inside: avoid; } -img { vertical-align: middle; } -.thick { border: solid medium gray; padding: 0.5em; } -.screenonly { display: block; } - -/* Poetry */ -.versos { margin-bottom: 0; margin-right: 0; } -.versos .estrofa { margin-top: 1em; } -.versos p { text-align: left; padding-left: 3em; text-indent: -3em; } - -.ml16 { margin-left: 16%; } -.x-ebookmaker .ml16 { margin-left: 12% } -.ml18 { margin-left: 18%; } -.x-ebookmaker .ml18 { margin-left: 13.5%; } -.ml20 { margin-left: 20%; } -.x-ebookmaker .ml20 { margin-left: 15%; } -.ml22 { margin-left: 22%; } -.x-ebookmaker .ml22 { margin-left: 16.5%; } -.ml24 { margin-left: 24%; } -.x-ebookmaker .ml24 { margin-left: 18%; } -.ml26 { margin-left: 26%; } -.x-ebookmaker .ml26 { margin-left: 19.5%; } -.ml28 { margin-left: 28%; } -.x-ebookmaker .ml28 { margin-left: 21%; } -.ml30 { margin-left: 30%; } -.x-ebookmaker .ml30 { margin-left: 22.5%; } -.ml32 { margin-left: 32%; } -.x-ebookmaker .ml32 { margin-left: 24%; } -.ml34 { margin-left: 34%; } -.x-ebookmaker .ml34 { margin-left: 25.5%; } -.ml36 { margin-left: 36%; } -.x-ebookmaker .ml36 { margin-left: 27%; } - -p.i0 { margin-left: 0em; } -p.i2 { margin-left: 1em; } -p.i4 { margin-left: 2em; } -p.i6 { margin-left: 3em; } -p.i8 { margin-left: 4em; } -p.i9 { margin-left: 4.5em; } -p.i10 { margin-left: 5em; } -p.i11 { margin-left: 5.5em; } -p.i12 { margin-left: 6em; } -p.i13 { margin-left: 6.5em; } -p.i16 { margin-left: 8em; } -p.i17 { margin-left: 8.5em; } -p.i18 { margin-left: 9em; } -p.i21 { margin-left: 10.5em; } - - -/* Transcriber's notes */ -.transnote { border: thin solid gray; background-color: #f8f8f8; font-family: sans-serif; - font-size: smaller; margin: 2em 0; padding: 1em 0; } -#tnote ul { list-style-type: inherit; margin: 0 0 0 1.5em; padding: 0 2em 0.5em 1em; } -#tnote li { margin-top: 0.5em; text-align: justify; } -.tnotetit { font-weight: bold; text-align: center; text-indent: 0; margin-bottom: 1em; } - - </style> - </head> - -<body class="formato"> - -<div style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Follas Novas, by Rosalía de Castro</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Follas Novas</p> - -<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Rosalía de Castro</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Release Date: June 26, 2021 [eBook #65703]</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Language: Galician</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'>Character set encoding: UTF-8</div> - -<div style='display:block; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Produced by: Sanly Bowitts, Ramón Pajares Box and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This file was produced from images generously made available by The Internet Archive/Canadian Libraries)</div> - -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FOLLAS NOVAS ***</div> - -<div class="front"> - <hr class="full" /> - <p><a href="#ToC">Índice</a></p> - <p><a href="#Fe">Fe de erratas</a></p> - <h1 class="faux">Follas Novas</h1> -</div> - -<div class="transnote" id="tnote"> - <p class="tnotetit">Nota de transcripción</p> - <ul> - <li>Los errores de imprenta han sido corregidos.</li> - - <li>La ortografía del original ha sido retocada, buscando una mayor - facilidad de lectura. Teniendo en cuenta que la lengua gallega, - en la época de esta edición, pecaba de falta de normalización, - se ha uniformado la ortografía de los artículos y pronombres - homónimos, y de sus contracciones con la preposición «a».</li> - - <li>Se ha completado el emparejamiento de los signos de interrogación y - exclamación.</li> - - <li>Las páginas en blanco han sido eliminadas.</li> - - <li>Las correcciones enumeradas en la «<a href="#Fe">Fe de erratas</a>», - al final del libro, han sido incorporadas al texto.</li> - </ul> -</div> - - -<div class="screenonly x-ebookmaker-drop"> - <hr class="chap" /> - <div class="figcenter"> - <img class="thick" - style="width: 28em; height: auto;" - src="images/cover.jpg" - alt="Cubierta del libro" /> - </div> -</div> - - -<div class="chapter pt6"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_i">p. i</span></p> - <p class="centra fs150 g0 ws1">FOLLAS NOVAS</p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="tit" xml:lang="es" lang="es"> - <p><span class="pagenum" id="Page_iii">p. iii</span></p> - <p class="fs90 lh150 ws1">Biblioteca de «La Propaganda Literaria»</p> - <hr class="fil" /> - - <p class="fs200 lh150 g1 ws1 red mt1">FOLLAS NOVAS</p> - - <p class="fs90 g0 ws1 mt1">VERSOS EN GALLEGO</p> - <p class="fs75 mt1">DE</p> - <p class="fs140 g0 ws1 mt05">ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA</p> - - <p class="fs75 lh150 ws1 mt15">PRECEDIDOS DE UN PRÓLOGO</p> - <p class="fs60 mt15">POR</p> - <p class="fs150 lh150 g2 ws1 red mt05">EMILIO CASTELAR</p> - - <div class="figcenter mt3"> - <img src="images/filete.jpg" - style="width: 8em; height: auto;" - alt="Filete de adorno" /> - </div> - - <p class="fs90 lh150 g2 ws1 mt3">DE VENTA</p> - <table class="portada" summary="Tabla de formato"> - <tr> - <td class="tdc fs75"><b>MADRID</b></td> - <td rowspan="3" class="bl"> </td> - <td class="tdc fs75"><b>HABANA</b></td> - </tr> - <tr> - <td class="tdc"><small>La Ilustración Gallega y Asturiana</small></td> - <td class="tdc g1 ws1"><small>La Propaganda Literaria</small></td> - </tr> - <tr> - <td class="tdc ws1"><small>León, 12, principal</small></td> - <td class="tdc ws1"><small>O’Reilly, núm. 54</small></td> - </tr> - </table> - <p class="fs110 lh150 g3 red"><b>1880</b></p> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - -<div class="chapter pt6" xml:lang="es" lang="es"> - <p><span class="pagenum" id="Page_iv">p. iv</span></p> - - <p class="copy">Esta obra es propiedad de <i>La Propaganda - Literaria</i>, casa editorial de la Habana, quien ha cumplido con - las condiciones que marca la ley para los derechos de propiedad - literaria.</p> - - <p class="pie_imp">Aurelio J. Alaria, impresor, Estrella, 15, - Madrid</p> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_0_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_v">p. v</span></p> - <h2 class="nobreak lh150" title="Dedicatoria">ÔS SEÑORES DA XUNTA DIRECTIVA</h2> - <p class="subh2 lh150 ws1"><small>E MAIS INDIVIDUOS QUE COMPOÑEN A<br /> - SOCIEDADE DE BENEFICENCIA D’OS NATURALES DE GALICIA</small><br /> - <span class="g1">N’HABANA</span></p> -</div> - -<p><i>Un sentimento de gratitude faime oxe dedicarlles este meu libro. -O dia en qu’os fillos de Galicia levaban á cabo n’Habana un d’os seus -mais groriosos feitos (permitaseme chamarlle así, porque tal o creio); -o dia en qu’entr’o aplauso de todos, fundouse en tan lexana rexion -a</i> Sociedade de beneficencia d’os naturales de Galicia, <i>houbo -quen quixo santifical’ô seu modo volvendo pr’a sua patria os ollos y o -corazon, unindo n’aquela obra de patriotismo o recordo d’un libro que -foi tamen o esaltado fruto d’amor ô noso país.</i></p> - -<p><i>O xuntar ôs nomes d’os fundadores d’a</i> Sociedade, <i>o -d’autora d’os</i> <span class="smcap">Cantares gallegos</span> -(<i>cousa que lles agradecin por que me via así unida â obra de -caridade mais grata ô meu corazon</i>) <i>xa sey que non foy mais que -como un-ha espresion d’amor pr’a patria ausente, qu’eu cantara xa que -non en bós versos, ô menos en versos afertunados. Séino ben; mais non -por eso deixo de ter n’o que val aquel recordo, e de crêrme obrigada á -dar á esa</i> Sociedade <i>un-ha púbrica moestra d’o meu agradecemento, -xa que púbrica foy tamen a proba d’estimacion que â sua vez me deron -n’aquel dia os meus paisanos n’Habana.</i></p> - -<p><i>Reciban pois a dedicatoria d’este meu novo libro: trata d’as -cousas d’a terra, e vay escrita n’a nosa lengoa. Recíbana, non pó-lo -que val, sinon pó-lo que significa.</i></p> - -<p class="firma mt1">ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA<br /> -Socia honoraria da <i>Sociedade de beneficencia<br /> -d’os naturales de Galicia n’Habana</i></p> - -<p class="fs90 mt1">Santiago 23 Febreiro 1880.</p> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_0_2" xml:lang="es" lang="es"> - <p><span class="pagenum" id="Page_vi">p. vi</span></p> - <h2 class="nobreak lh150" title="Prólogo">PRÓLOGO</h2> - <hr class="tir" /> -</div> - -<p>Nada me complace tanto en la vida como recorrer las regiones que -componen el territorio de nuestra España y contemplar los monumentos -que despiertan la memoria de nuestros padres. Los tiempos pasados se -avivan y resucitan en el escenario donde sus tragedias sucedieron. El -alma de los muertos vuelve, á los conjuros y evocaciones del recuerdo, -como para buscar el orígen de venturas ó desventuras trascendentes á su -nombre en el mundo y á su reposo en la eternidad. Enseña más sobre el -destino de Roma un paseo por la Vía Apia, bordada de sepulcros, que un -estudio de los libros de Tito Livio y de Tácito. Cuentan más historia -de España las piedras mudas de la catedral de Toledo, que las páginas -grandilocuentes de Mariana y de Mendoza. Los campos de Montiel llevan -aún la maldicion del fratricidio de los Trastamaras; las ruinas de -Poblet, cubiertas de ortigas, guardan aún las sombras augustas de los -reyes de Aragon; las alturas del puerto de Muradiel revelan á los ojos -mas vulgares las glorias á ellas unidas como la luz á los soles; el -pico de Monserrat refleja las retinas de los navegantes catalanes del -Mediterráneo, que lo saludaban arrobados en sus fabulosas expediciones -al Oriente de Europa; las rejas de Granada parecen el poema de la -guerra santa y de la reconquista nacional, y apénas hay un rincon de la -Península donde los espectáculos de la naturaleza no estén realzados -por las grandiosas escenas de la historia.</p> - -<p>En mi calidad de historiador he contemplado mil veces los escenarios -principales de los hechos históricos, y no he<span class="pagenum" -id="Page_viii">p. viii</span> visto, sin embargo, aquellos donde -nuestras crónicas modernas comienzan, y la fuente de nuestra vida -nacional brota, y el poema de la reconquista se inicia, y el habla -española balbucea sus primeras palabras, y el grito de Dios y libertad -resuena, y la capilla de Covadonga señala como la letra inicial de -nuestras victorias, y el astur y el galáico hacen retroceder al árabe -abortado por los desiertos hácia el Mediodía y al normando abortado -por los mares hácia el Norte; y por do quier, así en los primitivos -dialectos de incomparable dulzura como en las iglesias románicas de -indecible severidad, se sienten aún los vagidos de nuestro espíritu -y se tocan las tablas de nuestra cuna; ¡ah! no he visto, decia, ni -Astúrias ni Galicia.</p> - -<p>¡Y cuántas veces héme fingido estas tierras en mi imaginacion y -he tratado de resucitarlas y de describirlas tales como las veia -interiormente! Sobre todo, esa extraña y desconocida Galicia me -llamaba con sus innumerables atractivos y aparecia verde y húmeda, -ceñida de espumas oceánicas, tapizada de inacabables prados, llena -de colinas en cuyas alturas sombrea el bosque y á cuyos piés brilla -la floresta, esmaltada por sus rias y por sus puertos semejantes á -tranquilos lagos, cubierta de castañares y de naranjales, con sus mares -verdes y sus horizontes recamados de arreboladas neblinas, como una -especie de Escocia meridional española, muy apropiada, cual la Escocia -británica del Norte, á la poesía, y al cántico, y al sentimiento de la -naturaleza.</p> - -<p>¡Y será de ver aquella catedral, á la que volvian sus ojos los -moribundos en toda la Edad Media, é iban, hasta del seno de la Bulgaria -y de Rusia, los peregrinos en gran muchedumbre á ganar el perdon de -sus culpas con poner los labios en las losas de su pavimento! ¡Y el -alma se quedará extática en su puerta de la Gloria pintada de tantos -colores y entre cuyos iris, semejantes á los matices de la oracion, -y entre cuyos dorados, semejantes á los resplandores de inmaculado -éther, revolotean las innumerables figuras como<span class="pagenum" -id="Page_ix">p. ix</span> místicas mariposas venidas de las flores del -cielo, y surgen las estatuillas como mensajeras encargadas de elevar á -las alturas celestiales las constantes aspiraciones que á lo infinito -siente en su eternal carrera nuestro pobre y oscuro planeta! ¡Cómo -caerán las sombras por aquellas recatadas capillas, antiguo albergue de -las peregrinaciones y término santo de largo y proceloso viaje! ¡Cómo -resonará por aquellas bóvedas el grito que los guerreros han proferido -en Clavijo, en Calatañazor, en las Navas, en Tarifa; el grito que -invocaba al Apóstol y lo traia al frente de nuestros ejércitos en su -blanca cabalgadura apocalíptica! Jerusalem, Roma, Compostela, eran por -aquellos tiempos de fé como las tres gradas espirituales por donde la -pobre humanidad podia subir hasta ver frente á frente las tres personas -de la Trinidad Santísima.</p> - -<p>Y después de haberse confortado el ánimo con estos santos recuerdos, -¡cómo se comunicará con la naturaleza! Ya sé por experiencia que no -puede pedírsele al Norte el color de nuestras tierras meridionales -y la línea inflamada que rodea como de una aureola esplendente -las aristas de la Giralda y las estrías del Parthenon. Ya sé que -nuestro paganismo clásico, nuestra forma plástica, nuestro relieve -escultórico, los secos torrentes en que la adelfa se corona de rosadas -flores y la palma se cimbrea al soplo abrasador del simoun, jamás se -encuentran en los campos eternamente verdes que el Océano riega con sus -evaporaciones contínuas y con sus lluvias benéficas, y que la niebla -envuelve en sus velos de gasa. Pero será de ver el campo tranquilo, -como los idilios de Teócrito; el prado á la contínua reverdecido por -una primavera perpétua; los bosques de frutales, cargados con las -abrillantadas frutas; las colinas, donde en libertad crecen toda clase -de arbustos; entre los altos robles y castaños el antiguo campanario -de la aldea; por los hondos valles la cabaña con su establo y el -establo con sus vacas á la puerta; serpenteando en varias direcciones -la ria serena y trasparente, llena de barcas<span class="pagenum" -id="Page_x">p. x</span> ligeras que contrastan con las pesadas -carretas, y trabajando sin descanso los campesinos de ambos sexos, -seguidos de sus innumerables chicuelos que entonan á una en coro esas -sonatas y cantares, cuyos aires se han elevado en las composiciones de -los primeros maestros europeos, lo mismo en la sinfonía pastoral de -Beethoven que en la tierna <i>Sonámbula</i> de Bellini, á expresion -clásica de la felicidad campestre. Galicia tiene pintores, que excuso -nombrar, capaces de darnos idea tan clara de su tierra como los -pintores malagueños nos la han dado de una merienda en la Caleta ó los -pintores sevillanos de un baile en Triana.</p> - -<p>Inútil buscar en las composiciones gallegas una sombra como de -azabache junto á una pared cuya cal semeja al alabastro; la luz llega, -cernida por tantos vapores como hay en el aire y amortiguada por tanta -vegetacion como hay en el suelo, dulce, á guisa de caricia gallega, sin -rebotes hiperbólicos, sin reverberaciones metálicas á los ojos, que -pueden recibirla y gozarla en una placidez inefable. Bajo los seculares -árboles de ramas bastantes á cubrir una plaza; en cercados floridos -y olientes á madre-selva; sobre alfombra natural, y aunque natural -mullida y blanda, el gallego, cubierto con su montera y ataviado con -sus calzones y su chaqueta de paño oscuro que chapillas de plata -abotonan y adornan, baila en compañía de la hermosísima gallega, en -cuya cabeza flamea el pañuelo de colores realzado sobre el primoroso -dengue y el oscuro zagalejo de estameña, y en cuyo cuello relucen sobre -la blanca camisa los varios collares; y así, trenzan, al son de su -gaita, una de esas danzas iguales á su música, por tristes, por amantes -y por voluptuosas.</p> - -<p>Lo cierto es que esta tierra, falta de calor, inspira á sus hijos -una pasion tan encendida que raya en fanatismo. Ni el catalan, que se -cree ciudadano de perfecta nacionalidad; ni el andaluz, que habita la -region más privilegiada y más poética de España; ni el valenciano, -bienhadado en sus asiáticos jardines; ni el vigoroso aragonés aman á -su patria<span class="pagenum" id="Page_xi">p. xi</span> como la ama -el gallego. La sombra de sus árboles, el dejo de su agua natal, los -mendrugos de su pan de maíz y de centeno, las maderas de su establo, -el olor de sus vacas, el espacio de su Municipio, el tañido de la -campana que toca la oracion al anochecer, la melodía de su zampoña, -el cantar de su alborada en tales términos se imponen á sus sentidos, -á sus sentimientos, á su conciencia, á toda su alma, á todo su sér, -que al arrancarle de allí le desarraigan, como si fuera un árbol, y -dobla el cuello, y pierde la gana, y apaga la mirada, y desmaya de -fuerzas, y decae de color, y olvida el habla, y siente una tristeza -tal en todos sus afectos y un dolor tan agudo en todo su cuerpo, que -concluye el infeliz por la muerte. Hay razas de tal suerte unidas con -su tierra, que al separarlas separais los dos términos de una entidad, -el alma y el cuerpo, y concluís con su existencia. La mayor parte de -aquellos suicidios de pueblos, como los de Numancia y de Sagunto, que -tanto nos maravillan, se explican por el apego al suelo natal, fuera -de cuyo aire no pueden respirar ni vivir. Existen razas nómadas como -las razas invasoras del Norte, llamadas por una vocacion interior al -movimiento, desasidas del suelo, juntas con su caballo y con su carro -que las trasportan de uno á otro territorio, las cuales se engendran en -una region, nacen en otra, viven de contínuo viaje, mueren sin saber -el pueblo donde han nacido, y cambiando de creencias cual cambian de -patria, tienen la vocacion de las emigraciones y de las conquistas, -por cuyo terrible poder suelen renovarse las sociedades humanas, de -igual suerte que se renuevan los aires por las tempestades y por las -inundaciones los campos. Pero en cambio hay otras razas á quienes -jamás separaríais del territorio donde nacen y que se pegan á él como -la carne al hueso. Estas son las razas que padecen el mal del país, -llamado en griego nostalgia, mal horrible que termina casi siempre -por la muerte. Y parece que la fatalidad lo quiere. El gallego se vé -obligado, por la densidad de la poblacion y por la tristeza del suelo, -á las emigraciones<span class="pagenum" id="Page_xii">p. xii</span> -constantes. Imaginaos cuál será su pena cuando trasponga la línea -del horizonte sensible y deje tras sí el campanario de la iglesia -parroquial en cuyo regazo ha crecido su alma; el cementerio donde yacen -sus mayores, con cuyos huesos se mezclan las raíces de la vida; los -hogares que han cobijado los afectos y las pasiones, á cuyo impulso se -ha reunido la sangre y ha amasado la carne del corazon. En ningun punto -del mundo donde vaya volverá á ver la zagaleja que, con la mano puesta -al oido, la cabeza movida á un lado y otro, los ojos fuera casi de las -órbitas cual si buscara y no encontrara el sér amado, entona la triste -cancion correspondiente á la serenata andaluza, cancion parecida, en su -larga y triste cadencia, bien á un arrullo de amor, ó bien á un suspiro -de muerte. Y se comprende, se comprende perfectamente que al abandonar -todos estos lugares, indisolublemente unidos á todas sus pasiones, -desfallezca y muera. Y esta tristeza del alma se refleja en su poesía, -que es verdaderamente una poesía melancólica del corazon.</p> - -<p>Así tiene los caractéres de la poesía del Norte, la vaguedad y la -profundidad. La naturaleza se refleja en la conciencia de sus bardos -como se reflejan los objetos en los poemas osiánicos. La estrella que -luce entre las primeras sombras de la tarde; el vapor que asciende del -oleaje de los mares á formar las nubes; los vientos huracanados que -se estrellan al pié de la roca vestida de pinares; las yerbas de las -colinas que ondean y se pliegan al beso de los céfiros; el torrente que -se despeña espumoso entre los riscos; la luna coronada de nieblas, que -dan mayor palidez y mayor misterio á su faz; la caverna llena de aves -nocturnas, cuyos gritos se confunden con el toque de las ánimas, dan á -la poesía gallega mucho del sabor que tienen los cánticos de aquellos -pueblos obligados por su latitud y por su clima á encerrarse dentro de -sí mismos, y relacionar los fenómenos del universo con los afectos y -las ideas del alma.</p> - -<p>Su lengua, sin embargo, por la riqueza de combinaciones<span -class="pagenum" id="Page_xiii">p. xiii</span> vocales, por la dulzura -de las consonancias, por la copia de rimas, por la variedad de -metrificacion, por la onomatopeya de sus palabras, relaciónase con -todas las lenguas meridionales, pues al oirla diríais que estais oyendo -el italiano, el provenzal, el lemosin, cualquiera de las lenguas -habladas á orillas del Mediterráneo y compuestas por las relaciones -y el comercio de aquellos pueblos, que sobre un fondo heleno-latino -ostentan esmaltes y relieves por el movimiento natural de la sociedad -sobrepuestos y realzados. Á estas calidades reune un candor, una -sencillez, un sabor arcáico que muestran cómo se ha cultivado -principalmente en la Edad Media, y luégo, cuando la nacion se formó -en el siglo generador de los grandes Estados, ha tenido que ceder la -palma á la gran lengua del centro, á la lengua castellana. Galicia, -ménos abierta naturalmente á las irrupciones de extranjeros pueblos -que el Mediodía de España; ménos helena y ménos árabe, pues ni una ni -otra raza han ejercido en las orillas del Atlántico el poder que en -las orillas del Mediterráneo; romana, muy romana durante el Imperio, -y después de la irrupcion germánica esencialmente sueva, tiene una -complexion más determinada y una tradicion más seguida que el resto de -las provincias españolas. Su habla, pues, debe ser el latin romanceado -por los suevos, como el habla castellana el latin romanceado por los -habitantes del centro. Sea de esto lo que quiera, existe una hermosa -literatura en Galicia. El mayor de nuestros escritores y de nuestros -sabios en la Edad Media, el Rey D. Alfonso X, escogió el gallego para -cantar loores á la Vírgen Madre, y el gallego ha inmortalizado los -amores y los duelos del popular Macías. Y si examinais el conjunto de -esa literatura, encontrareis que tienen sus poetas algo de la escuela -de Suabia, tan encarecida y alabada en Alemania por la fluidez de sus -rimas, unida á la profundidad del sentimiento y de la idea.</p> - -<p>Si la literatura gallega no tuviese ningun otro libro más que -las <i>Follas Novas</i> de Rosalía Castro, bastábale para su -lucimiento<span class="pagenum" id="Page_xiv">p. xiv</span> y para -su gloria. Puesto que la poesía es, como todo arte, la idea sentida -con profundidad y expresada con hermosura, digo que no conozco quien -sienta más y exprese mejor. La ternura se mezcla con la tristeza, la -luz con el misterio, la inspiracion y el estro con la verdad, formando -un conjunto de tal suerte nuevo y original y suyo, que no se cansa de -admirarlo el entendimiento, fatigado por lo convencional y arbitrario -de artificiosas escuelas que se empeñan en resucitar lo pasado, muerto -para siempre, ó ya en repetir pasiva y fotográficamente la impura -realidad. Rosalía siente y sabe expresar lo sentido. Su alma no liba la -poesía en lo grande, en lo inmenso, en lo infinito; como la violeta, -gusta de las sombras y exhala su aroma con tal humildad que excusa como -grave falta el propio mérito. Pocas veces he visto expresar como en la -composicion titulada <i>Vaguedás</i> esas visitas de las inspiraciones -varias, nubes sin formas evaporadas del corazon á la mente, y que -suelen unas veces arrebolarse en las tintas de la idea, y otras veces -enrojecerse en el relámpago de la pasion. Así pregunta por qué escribe -y no sabe cómo responder á esta pregunta. Pues en tal ignorancia se -encuentra el secreto de la verdadera vocacion poética. Quien canta sin -voluntad, obedeciendo á movimientos del sér como obedece el arpa á la -mano que la tañe, y expresando ideas instintivas presentadas de súbito -á la mente, más por sobrenaturales revelaciones que por la interior -reflexion; quien hace eso ha recibido del cielo el don de la poesía -para traerlo y depositarlo entre los abrojos de la tierra.</p> - -<p>Teniendo este don, no podia ménos de tener con él profunda -melancolía. Redentores y no llevar corona de espinas; profetas y -no sentir las epilepsias de la admiracion; sabios y no consumirse -en el calor de la retorta donde surgen nuevos elementos; héroes y -no desposarse con la muerte; poetas y no padecer con todos los que -padecen, y no llorar con todos los que lloran, y no sentir la nostalgia -de cielos misteriosos, ¡ah! es completamente imposible. Rosalía<span -class="pagenum" id="Page_xv">p. xv</span> está triste, y la tristeza -rodea de aureola mística sus sienes, y la tristeza se plañe en todos -los acordes de su lira. Así no podeis ménos de llorar cuando se despide -de sus prados, del cláustro donde tantas veces ha gemido; de los montes -negros, plateados por la alborada que brilla en el Sar y en el Sarela; -de las pardas torres metropolitanas destacándose en las inciertas -lontananzas; y al decirles adios, considera que esto permanecerá -perenne, inmóvil, perdurable, miéntras los que se creen inmortales -superiores á todos los mencionados objetos, eternos como las almas, -cada dia darán hácia la muerte un paso y dejarán en las tortuosidades -del camino alguna ilusion ó alguna esperanza. Conozco pocas emociones -más magistralmente dichas que la despertada en su corazon por el -interior de la catedral de Santiago. Se oye rezar á los viejos y á -las viejas los padre-nuestros; se ven los rayos últimos del sol en -su ocaso penetrando por las vidrieras de colores y descomponiéndose -en las brillantes sartas de las arañas; se siente el terror que la -sobrecoge cuando al plañido de los campanarios vé las almas en pena -pintadas por los altares, y las cabezas de los santos moviéndose como -para contarse algun misterio unas á otras; se pregunta, por fin, al -poder de la evocacion, si aquellos rostros de las estatuas tienen -alma, y los labios de piedra palabras, y los Arzobispos y los Obispos, -tendidos sobre las losas, fuerza para levantarse de sus lechos frios -como el mármol y pedir perdon á los crucifijos, iluminados por las -dudosas lámparas, y la Soledad lágrimas para llorar los dolores de su -divino Hijo y la eternidad de nuestros pecados. No acierto á expresar -cuánto me conmueven los pensamientos poéticos por Rosalía consagrados -al cementerio, á la ermita, al enterramiento, á la mezcla de la -religion con la muerte. Creeríais sus ideas florecillas brotadas en los -sepulcros. Caen sobre el alma con la lánguida tristeza de las ramas del -sáuce y huelen á ciprés. Hace bien la poetisa cantando esos abismos -insondables donde concluye el frenesí de nuestra vida y pára el<span -class="pagenum" id="Page_xvi">p. xvi</span> movimiento vertiginoso -de nuestra desatentada carrera. Yo nunca he visto sin conmoverme una -iglesia en los valles de mi tierra. Una iglesia, único ideal del pobre -pueblo, á quien el arte se aparece bajo la forma religiosa; nave -mística, poblada de santos que interceden por nosotros y circuida de -muertos que esperan su resurreccion; faro luminoso, encendido sobre -los escollos del mundo y que proyecta su luz en las profundidades del -alma, luz solitaria, la cual se nos aparece como estrella misteriosa -en el dia de los tormentos; arca que flota en el diluvio de nuestras -lágrimas; punto de interseccion entre los caminos de la tierra y los -caminos de la eternidad; influencia de toda aspiracion ascendente á -lo infinito y de toda inspiracion descendente de lo infinito; una -iglesia conmueve siempre por las lágrimas que se han evaporado en sus -aires aguardando consuelo y por los cadáveres que han caido sobre su -pavimento, aguardando perdon por las oraciones que aletean bajo sus -bóvedas y los ex-votos que penden de sus paredes, por las lenguas -de fuego que manda el espíritu divino á todo lo contingente, y las -nubes de incienso que manda el espíritu humano á todo lo absoluto; -por el esfuerzo que sus arcos, sus aras, sus altares, sus cúpulas -representan para romper el misterio divino que envuelve la inmensidad -de los espacios y que agita y hace extremecer desde el fondo de nuestro -corazon hasta la cima de nuestra inteligencia.</p> - -<p>No conozco en las diversas lenguas literarias de la Península -composicion alguna más tierna y más sentida que la titulada: -<i>¡Padron! ¡Padron!</i> Dentro de poco, así que el libro se divulgue, -alcanzará renombre tan ruidoso como la inmortal composicion de Bécquer: -«¡Dios mio, qué solos se quedan los muertos!» Delante de un cementerio, -lo primero que se le ocurre es la idea de todo cuanto acaba en nosotros -al pasar de la juventud á la madurez en la existencia: las risas -sin fin, los bailes sin término, los cantares dulces, los coloquios -amorosos, las noches serenas, la guitarra melancólica, los acordes de -la serenata, cuanto<span class="pagenum" id="Page_xvii">p. xvii</span> -ha pasado en la vida. Sigue á esta triste reflexion sobre todo lo que -llevamos muerto en nosotros mismos, una pintura del cementerio de -Adina, tal como se aparecia á sus ojos en la niñez, con sus olivos -viejos y oscuros; con sus clérigos que toman el sol en las tapias como -los viejos cipreses, y los niños que juegan entre las tumbas como las -mariposas entre las flores; con las piedras tumularias que resaltan -entre los montones oscuros de la tierra removida; con el blanco osario, -que á lo mejor, en la callada noche, despide la fosfórica luz de sus -fuegos fátuos; con las yerbas verdes, las malvas, las cicutas, las -ortigas, que crecen alimentadas por los muertos y exhalan desde la -superficie de las sepulturas, mezcladas sus raíces con los huesos, -el oxígeno de la vida. Naturalmente, la emocion que el cementerio -despierta en el alma de una niña es emocion de alegría. Y en esta -alegría se encuentra lo filosófico y lo profundo del pensamiento, -alcanzado por la intuicion soberana del poeta. En la edad en que no -hemos visto los muertos, no creemos en la muerte. Pues qué, ¿no jugamos -á la puerta del cementerio como á la puerta de la escuela? ¿Habeis -visto algun contraste mayor y más terrible que los divertimientos, y -las risas, y los gritos de los huérfanos de dos ó tres años miéntras -los clérigos salmodian, á la puerta de la casa en duelo y ante un ataud -lleno, los cánticos de la eternidad?</p> - -<p>La niña vé en el cementerio de Adina la yerba sobre las sepulturas, -las flores sobre las yerbas, las mariposas sobre las flores, los -pájaros sobre las mariposas, el cielo sobre los pájaros, la vida que -rebosa en el templo de la muerte. Pero se ha ido léjos de allí, se ha -separado por mucho tiempo, y al cabo ha vuelto la infeliz. Pregunta -por todos los que ha amado, y nadie le responde. El tiempo se los ha -ido llevando poco á poco en sus giros, y ha despoblado de los séres -predilectos á Padron y ha poblado con sus despojos el cementerio. Así -corre á él, y mira por la cerradura, y en vez de ver y oir lo que veia -y oia de<span class="pagenum" id="Page_xviii">p. xviii</span> niña, -vé la tierra removida sobre la cual vagan las almas y oye la campana -plañidera que llora por los muertos.</p> - -<p>Consolémonos. Nada en la realidad tan repugnante ni nada en el ideal -tan hermoso como la muerte. El cadáver á los ojos del cuerpo está lleno -de gusanos, y á los ojos del alma circuido de ángeles. Hiede cuando -nos acercamos á él con nuestro cuerpo, y embalsama el aire cuando nos -acercamos con nuestra alma. ¡Qué sería de nosotros si no muriéramos -nunca! Estas dudas que taladran las sienes, y estos desengaños que -desgarran el corazon; el amor sin esperanza, la ilusion sin realidad, -la separacion de los séres queridos, la pena de la ausencia, todos -estos dolores habrian de ser eternos. Sólo allende la tumba el ideal -será verdad, la ilusion certidumbre, la poesía pensamiento, el -pensamiento vida, la vida eternidad, la eternidad amores sin celos, -satisfacciones sin desencantos, creencias sin sombras, espíritus -sin cuerpos, arte sin formas, felicidad sin zozobras, la plenitud -del sér, el dia imperecedero de la justicia, la vision perfecta del -Eterno. ¡Dios mio, que no vengan dos veces los cálices ya apurados; -que no se aparten de nosotros jamás los séres tan queridos; que no -suceda al ideal soñado con tanto amor el parto abortivo de la grosera -realidad; que el cierzo de un nuevo desengaño no hiele, nó, la última -florescencia de ilusiones y la última cosecha de esperanzas; y como -todo esto sea imposible en el mundo, mátanos pronto en tu divina -misericordia para que pronto nuestros mismos calumniadores nos hagan -justicia y nos durmamos para siempre creyéndonos bendecidos y amados, y -aguardando muchas lágrimas sobre nuestras cenizas!</p> - -<p>Una de las cualidades más sobresalientes en Rosalía Castro es la -cualidad poética por excelencia, la vista intuitiva de la relacion -misteriosa que existe entre el mundo interior y el mundo exterior, -entre el universo que compone la humanidad y el universo que compone -la naturaleza. La esfera del horizonte y la esfera del cerebro, la -luz de los<span class="pagenum" id="Page_xix">p. xix</span> ojos y -la luz de los astros, las lluvias y las lágrimas, las tormentas y los -dolores, la electricidad que culebrea por las nubes, y las simpatías -que despedimos de nuestro sér, forman, como los asonantes un romance, -como los consonantes una oda, como los tonos graves y agudos una -sinfonía. La luna llena, mirando al Océano, lo aviva en mareas; la -mujer hermosa mirando nuestros ojos los enciende en fuego, que á su vez -aviva y enciende el deseo. Las corrientes magnéticas, en cuya virtud se -pliegan las hojas de la sensitiva, tienen algo de esa otra corriente -en cuya virtud se agitan unos nervios como las cuerdas de un arpa. Hay -entre la palabra y la idea, entre la forma y el fondo, entre el alma y -el cuerpo la misma relacion que entre la electricidad y el magnetismo, -que entre la luz y el calor. La serpiente fascina al pajarillo como la -meditacion al místico. En el yermo encontrais muchas almas y muchas -alondras extáticas. El entusiasmo de los corazones contribuye al -movimiento de los cuerpos como el esfuerzo de los músculos. El bacante -caeria rendido en su carrera si no creyese que un Dios lo impulsa, y -la pitonisa muerta en su trípode si no creyese que un Dios habla por -su boca. Los séres humanos se sostienen unos pendientes de otros en -la sociedad como los mundos sidereos se sostienen unos á otros en la -atraccion universal. La mirada del tigre os dá terror como la mirada -de vuestro mayor enemigo, y la mirada del cordero compasion como la -mirada de un niño. Existe una relacion misteriosa entre los matices del -prisma y las notas del músico. Pitágoras explicaba más á sus discípulos -con la vista que con la palabra. Alejandro, que sólo tenía 50.000 -hombres en Arbelas, miéntras Darío tenía un millon, no quiso pelear en -las tinieblas como le aconsejaba Parmenión, porque creia más en los -prodigios de sus ojos que en los prodigios de su táctica. Magnetismo, -electricidad, amor, voluntad, calor, pasion, luz, idea, todas estas -virtudes varias se confunden, perteneciendo unas á la esfera espiritual -y otras á la esfera material, como unas<span class="pagenum" -id="Page_xx">p. xx</span> fuerzas se confunden con otras fuerzas en la -inmensidad del universo. Pues pocos pensadores y pocos poetas expresan -mejor estas relaciones que Rosalía Castro en sus bellísimos versos.</p> - -<p>Si hubiéramos de calificarla con una sola palabra, calificaríamosla -de poeta lírico por excelencia. Cuando se eleva en alas de robusto -estilo á la poesía impersonal, objetiva, rayana con la epopeya, carece -de la originalidad que la distingue en tanto grado cuando canta -sus propias emociones; y si presenta el mundo externo, lo presenta -en relacion con su alma, celeste, luminosa, trasparente, y en cuya -superficie el menor soplo de las auras levanta rizos y ondulaciones, -el menor reflejo de la luz extiende esmaltes, y matices el menor -objeto de las orillas; el árbol frondoso y la yerba humilde, la -colina que permanece inmóvil en los bordes y el ave que pasa por los -horizontes, encuentran espejos y dejan de sí copias y retratos. Y -siendo poeta lírico por excelencia, es por necesidad poeta elegiaco. -Desde el principio al fin de sus versos dos sentimientos la poseen; -sentimiento de tristeza melancólica por las desgracias universales de -la vida humana, y sentimiento de tristeza exaltada por las desgracias -particulares á la vida gallega. El hombre es una síntesis de la -creacion. El universo sideral recoge su más bello éther para producir -la luz de los humanos ojos; los fluidos electro-magnéticos condensan -sus más poderosas corrientes para derramarse por las cuerdas de -nuestros nervios; los átomos, que acaso vienen de los confines del -espacio, se acumulan en nuestro cuerpo para componer el más perfecto -organismo; y sobre todas estas varias determinaciones y modos de -la materia universal, se eleva en nosotros el misterio indecible, -inenarrable, sublime: ese misterio del alma que llega por grados á ver -lo infinito y á desembocar en la eternidad. Todas las cosas piensan -en nosotros y todas las cosas en nosotros padecen. Nuestra voz repite -el quejido universal de los séres que se duelen del esfuerzo empleado -por traspasar el límite y de<span class="pagenum" id="Page_xxi">p. -xxi</span> la fatalidad que al límite los sujeta como á su cadena, -como á su prision, como á su eterno suplicio. Este quejido, más agudo -á medida que el sér crece y progresa, encuentra un eco en todas las -estancias de las <i>Follas Novas</i>, y un eco poético. Pero el -dolor más bellamente expresado es el dolor de su madre Galicia. Se -vé el aislamiento en que la patria comun ha dejado á tan hermosas -provincias. Se oye el resuello de una raza forzada por su triste -condicion social á todos los trabajos más materiales y penosos. -Se ven las marcas de las heridas seculares abiertas en los pobres -campesinos por la antigua tiranía señorial. Se notan las cualidades de -aquella familia de pueblos, la inteligencia aguda, la astucia fina, -la tristeza perpétua. Sobre todo, el dolor de los dolores gallegos se -halla repetido á cada verso: el dolor de la separacion, el dolor de la -ausencia, el dolor de la nostalgia, el dolor de las emigraciones, la -patria apareciéndose húmeda, fresca, verde, sencilla como un idilio, -grata como una mañana de primavera, con su aroma de frutas y flores, -con sus cadencias campestres repetidas por la zampoña y por la gaita, -con sus rias trasparentes y tranquilas, en medio de los ardores del -implacable trópico y de las tristezas del forzado destierro. Toda -obra poética, por subjetiva, por particular, por personalista que -á primera vista parezca es una obra social. Los dolores de Galicia -hablan por boca de Rosalía, y los hombres de Estado, los que han -tenido el Gobierno en sus manos, que hoy lo tienen, los que mañana -pueden volver á tenerlo, necesitan, heridos por voces tan dulces como -ésta, averiguar la cantidad de satisfacciones que deben darse á las -justas exigencias de esas provincias y el remedio que puede colegirse -entre todos para sus antiguos é inveterados males. No olvidemos que -hace poco un escritor insigne del vecino reino trazaba una especie de -nacionalidad literaria compuesta de portugueses, brasileños y gallegos. -Estas cosas podian pasar por juegos de la imaginacion cuando no habian -trascurrido horribles crísis, y no se habian visto ciertas<span -class="pagenum" id="Page_xxii">p. xxii</span> tendencias que podrian -reaparecer mañana, ora bajo la bandera del absolutismo, ora bajo la -bandera de la demagogia que tantos desastres han derramado en nuestros -territorios y tantas amarguras en nuestros corazones. Para matar el -provincialismo exagerado no hay medio como satisfacer las justas -exigencias provinciales. No olvidemos que muchas de nuestras regiones, -como Galicia por ejemplo, tienen brillantísima literatura propia, la -cual, respondiendo á una ley de la vida, á la ley de variedad, debe -coexistir con la literatura nacional, sin daño de la patria, mayor á -medida que crecen sus hijos, y se fortifican los órganos que componen -su cuerpo y se abrillantan las estrellas que pueblan su cielo. Rosalía, -por sus libros de versos gallegos, es un astro de primera magnitud en -los vastos horizontes del arte español.</p> - -<p class="firma"><span class="smcap">Emilio Castelar.</span></p> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_0_3" > - <p><span class="pagenum" id="Page_xxiii">p. xxiii</span></p> - <h2 class="nobreak" title="Duas palabras">DUAS PALABRAS D’A AUTORA</h2> - <hr class="tir" /> -</div> - -<p>Gardados estaban, ben podo decir que para sempre, estes versos, -e xustamente condenados po-la sua propia índole á eterna olvidanza, -cando, non sin verdadeira pena, vellos compromisos obrigáronme á -xuntalos de presa e correndo, ordenalos e dalos á estampa. N’era esto, -en verdade, o qu’eu queria, mais n’houbo outro remedio; tuben que -conformarme c’o duro d’as circunstancias que así o fixeron.—¡Vayan -en boa hora, lles dixen estonces, estes probes enxendros d’a miña -tristura; vaya antr’os vivos o que xa é po-la sua propia natureza, -cousa d’un-ha morta ben morta!—E fóronse, sin qu’eu sepa pra que, nin -me faga falla o sabelo.</p> - -<p>Mais de dez anos pasaron—tempo casi-que fabuloso á xusgar po-la -presa con que hoxe se vive—desque á mayor parte d’estos versos foron -escritos, sin que as contrariedades d’a miña vida desasosegada, e -un-ha saude decote endebre, me permitise apousar n’eles os meus -cansados ollos y o meu fatigado esprito. Ô leelos de novo, vin ben -craro, como era incompreto e probe este meu traballo poetico, canto -lle faltaba pra ser algo que valla, e non un libro mais, sin outro -merito que á perene melancolía que o envolve, e que alguns terán, -non sin razon, como fatigosa e monotona. Mais as cousas teñen de -ser com’as fan as circunstancias, e s’eu non puden nunca fuxir âs -miñas tristezas, os meus versos menos. Escritos n’o deserto<span -class="pagenum" id="Page_xxiv">p. xxiv</span> de Castilla, pensados e -sentidos n’as soidades d’a natureza e d’o meu corazon, fillos cativos -d’as horas de enfermedade e d’ausencias, refrexan quisais con demasiada -sinceridade, o estado d’o meu esprito un-has veces, outras á miña -natural disposicion (que n’en valde son muller) á sentir como propias -as penas alleas. ¡Ay! a tristeza, musa d’os nosos tempos, conoceme -ben, e de moitos anos atrás; mirame como sua, é outra como eu, non me -deixa un momento, n’inda cando quero falar de tantas cousas com’andan -oxe n’o aire e n’o noso corazon. ¡Tola de min! ¿N’o aire, dixen? n’o -meu corazon inda, mais ¿fora d’el? Aunqu’en verdade, ¿qué lle pasará á -un que non sea como se pasas’en todo-l-os demais? ¡En min y en todos! -¡n’a miña alma e n’as alleas!... ¿Mais dirase por eso que me teño por -un-ha inspirada, nin que penso haber feito, ô que se di, un libro -trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. -N’o aire andan d’abondo as cousas graves, é certo; facil é conocelas, -e hastra falar d’elas; mais son muller, e âs mulleres, apenas s’â -propia femenina fraqueza ll’é permitido adiviñalas, sentilas pasar. -Nòs somos arpa de soyo duas cordas, a imaxinacion y o sentimiento: n’o -eterno panal que traballamos alá n’o intimo, solasmente se dá mel, -mais ou menos doce, de mais ou menos puro olido, pero mel sempre, e -nada mais que mel. Que s’os problemas que tên ocupados os mais grandes -entendementos, teñen algo que ver connosco, é n’entramentras que os -que comparten e levan á un-ha con nosoutras os traballos d’a vida, non -poden ocultarnos de todo, as suas tristezas e os seus desfalecementos. -É d’eles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro, é noso -axudarlles a soportalas, mais con feitos iñorados que con palabras -e romores. O pensamento d’a muller é lixeiro, góstanos com’âs -borboletas, voar de rosa en rosa, sobr’as cousas tamen lixeiras:<span -class="pagenum" id="Page_xxv">p. xxv</span> n’é feito para nos o duro -traballo d’a meditacion. Cand’á el n’os entregamos, imprenámolo, sin -sabelo siquera, d’a innata debilidade, e se n’os é facil engañar os -espiritus frívolos ou pouco acostumados, non soced’o mesmo c’os homes -d’estudio e reflecsion, que logo conocen que baixo d’a crara corrente -d’a forma non s’atopa mais que o limo insustancial d’as vulgaridades. E -n’os dominios d’a especulacion como n’os d’o arte, nada mais inútil nin -cruel d’o que o vulgar. D’él fuxo sempre con tod’as miñas forzas, e por -non caer en tan gran pecado nunca tentey pasar os límites d’a simple -poesía, qu’encontr’âs veces n’un-ha espresion feliz, n’un-ha idea -afertunada, aquela cousa sin nome que vay direita como frecha, traspasa -as nosas carnes, fainos estremecer, e resoa n’a alma dorida coma un -outro ¡ay! que responde ô largo xemido que decote levantan en nos, os -dôres d’a terra.</p> - -<p>Despois d’o xa dito, ¿tendrey que añadire qu’este meu libro n’é en -certa maneira, fillo d’a mesma inspiracion que dou de si os <i>Cantares -gallegos</i>? Paréceme que non. Cousa este último d’os meus dias -d’esperanza e xuventude, ben se ve que ten algo d’a frescura propia -d’a vida que comenza. Mais o meu libro d’hoxe, escrito coma quen dí, -en medio de todo-l-os desterros, non pode ter anque quixera o encanto -que soye emprestarlles a inocencia d’as primeiras impresiós: que o sol -d’a vida, o mesmo que o que aluma o mundo que habitamos, non loce n’os -seus albores d’a mesma sorte que cando vay poñerse tristemente, envolto -antr’as nubes d’o postreiro outono.</p> - -<p>Por outra parte, Galicia era n’os <i>Cantares</i> o obxeto, a -alma enteira, mentras que n’este meu libro d’hoxe, âs veces, tan -soyo a ocasion, anque sempre o fondo d’o cuadro: que si non pode se -non c’a morte, despirse o esprito d’as envolturas, d’a carne, menos -pode o poeta prescindir d’o medio en que vive, e d’a natureza<span -class="pagenum" id="Page_xxvi">p. xxvi</span> que o rodea; ser alleo á -seu tempo e deixar de reproducir hastra sin pensalo, a eterna e layada -queixa que hoxe eisalan todo-l-os labios. Por eso iñoro o que haxa n’o -meu libro d’os propios pesares, ou d’os alleos, anque ben podo telos -todos por meus, pois os acostumados â desgracia, chegan á contar por -suas as que afrixen os demais. Tanto é así, que n’este meu novo libro, -preferin, âs composicions que puderan decirse personales, aquelas -outras que, con mais ou menos acerto, espresan as tribulaciós d’os que, -uns tras outros, e de distintos modos, vin durante largo tempo, sofrir -ô meu arredore. E ¡sófrese tanto n’esta querida terra gallega! Libros -enteiros poideran escribirse falando d’o eterno infortunio que afrixe -os nosos aldeans e mariñeiros, soya e verdadeira xente d’o traballo -n’o noso pais. Vin e sentin as suas penas como si fosen miñas, mais o -que me conmoveu sempre, e po-lo tanto non podia deixar de ter un eco -n’a miña poesía, foron as innumerables coitas d’as nosas mulleres: -criaturas amantes para os seus y os estraños, cheas de sentimento, tan -esforzadas de corpo, como brandas de corazon e tamen tan desdichadas -que se dixeran nadas solasmentes para rexer cantas fatigas poidan -afrixir, a parte mais froxa e inxel d’a humanidade. N’o campo -compartindo mitade por mitade c’os seus homes as rudas faenas, n’a -casa soportando valerosamente as ansias d’a maternidade, os traballos -domesticos e as arideces d’a probeza. Soyas o mais d’o tempo, tendo que -traballar de sol á sol, e sin axuda pra mal manterse, pra manter os -seus fillos, e quisais o pai valetudinario, parecen condenadas á non -atoparen nunca reposo se non n’a tomba.</p> - -<p>A emigrazon y o Rey arrebatanlles de contino, o amante, o -hirman, o seu home, sosten d’a familia de cote numerosa, e así, -abandonadas, chorando o seu desamparo, pasan a amarga vida antr’as -incertidumbres<span class="pagenum" id="Page_xxvii">p. xxvii</span> -d’a esperanza, a negrura d’a soidade y as angustias d’un-ha perene -miseria. Y o mais, desconsolador par’elas, é, que os seus homes, -vans’indo todos, uns por que ll’os levan, y outros por que o exempro, -as necesidades, âs veces un-ha cobiza, anque disculpabre, cega, fannos -fuxir, d’o lar querido, d’aquela á quen amaron, d’a esposa xa nay, e -d’os numerosos fillos, tan pequeniños qu’inda n’acertan á adiviñar, os -desdichados, a orfandade á que os condenan.</p> - -<p>Cando n’as suas confianzas, estas probes mártires s’astreven á -decirnos os seus sacretos, á chorar os seus amores sempre vivos, -á doerse d’as suas penas, descrobese n’elas, tal delicadeza de -sentimentos, tan grandes tesouros de ternura (que a inteireza d’o -seu carácter n’é bastante á mermar) un-ha abnegacion tan grande, -que sin querer, sentímonos inferiores á aquelas oscuras e valerosas -heroinas, que viven e morren levando á cabo feitos maravillosos por -sempre iñorados, pero cheos de milagres d’amor e d’abismos de perdon. -Historias dinas de ser cantadas por mellores poetas d’o qu’eu son, -e cuyas santas armonías deberan ser espresadas c’un-ha soya nota e -n’un-ha soya corda, n’a corda d’o subrime, e n’a nota d’a delor. Anque -sin forzas pra tanto, tentey algo d’eso, sobre todo n’o libro titulado -<i>As viudas d’os vivos e as viudas d’os mortos</i>, mais eu mesma -conoso que non acertei á decir as cousas qu’era menester. As miñas -forzas son cativas, quéreas mayores de quen haya de cantarnos con toda -a sua verdade e poesía, tan sencilla como dolorosa epopeya.</p> - -<p class="g4">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - -<p>Creerán algús, que, porque como digo tentey falar d’as cousas que -se poden chamar homildes, é por que m’esprico n’a nosa lengoa. N’é por -eso. As multitudes d’os nosos campos tardarán en lêr estos versos, -escritos<span class="pagenum" id="Page_xxviii">p. xxviii</span> á -causa d’eles, pero sô en certo modo pra eles. O que quixen foy falar -un-ha vez mais d’as cousas d’a nosa terra, n’a nosa lengoa, e pagar -en certo modo o aprecio e cariño que os <i>Cantares gallegos</i> -despertaron en alguns entusiastas. Un libro de trescentas paxinas -escrito n’o doce dialecto d’o pais, era n’aquel estonces cousa -nova, e pasaba po-lo mesmo todo atrevemento. Aceptárono y, o qu’é -mais, aceptárono contentos, e yeu comprendin que desd’ese momento -quedaba obrigada á que non fose o primeiro y o ultimo. N’era cousa de -chamar as xentes â guerra, e desertar d’a bandeira qu’eu mesma habia -levantado.</p> - -<p>Alá van pois, as <i>Follas novas</i>, que mellor se dirian vellas -por que o son, e ultimas, por que pagada xa a deuda en que me parecia -estar c’o a miña terra, difícil é que volva á escribir mais versos n’a -lengua materna. Alá van, en busca, non de triunfos, senon de perdós, -non de alabanzas, senon d’olvidos, non d’as predilecciós d’outros -tempos, se non d’a beninidade que di d’os maos libros—¡Deixalos -pasar!—Ey o qu’eu deseyo—Que o deixen pasar, como un romor mais, como -un perfume agreste que nos trai consigo algo d’aquela poesía, que -nacendo n’as vastas soidades, n’as campías sempre verdes d’a nosa -terra, e n’as prayas sempre hermosas d’os nosos mares, ven direitamente -á buscar o natural agarimo n’os corazós que sufren e aman esta querida -terra de Galicia.</p> - -<p class="fs90 mt1">Santiago, 30 de Marzo de 1880.</p> - - -<div class="chapter pt6" id="Cap_I"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_1">p. 1</span></p> - <h2 class="nobreak" title="I. Vaguedás">I</h2> - <p class="subh2 g1 pt1">VAGUEDÁS</p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_3">p. 3</span></p> - <h3>I</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">D’aquelas que cantan as pombas y as frores</p> - <p class="i0">Todos din que teñen alma de muller,</p> - <p class="i0">Pois eu que n’as canto, Virxe d’a Paloma,</p> - <p class="i8">¡Ay! ¿de qué’a terei?</p> - </div> -</div> - - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_2"> - <h3>II</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ben sei que non hay nada</p> - <p class="i0">Novo en baixo d’o ceo,</p> - <p class="i0">Qu’antes outros pensaron</p> - <p class="i0">As cousas qu’ora eu penso.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E ben, ¿para qu’escribo?</p> - <p class="i0">E ben, por qu’así semos,</p> - <p class="i0">Relox que repetimos</p> - <p class="i0">Eternamente o mesmo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_3"> - <p><span class="pagenum" id="Page_4">p. 4</span></p> - <h3>III</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Tal com’as nubes</p> - <p class="i8">Qu’impele o vento,</p> - <p class="i0">Y agora asombran, y agora alegran</p> - <p class="i0">Os espaços inmensos d’o ceo,</p> - <p class="i8">Así as ideas</p> - <p class="i8">Loucas qu’eu teño</p> - <p class="i0">As imaxes de multiples formas</p> - <p class="i0">D’estranas feituras, de cores incertos,</p> - <p class="i8">Agora asombran,</p> - <p class="i8">Agora acraran,</p> - <p class="i0">O fondo sin fondo d’o meu pensamento.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_4"> - <p><span class="pagenum" id="Page_5">p. 5</span></p> - <h3>IV</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Diredes d’estos versos, y é verdade,</p> - <p class="i0">Que tên estrana insólita armonía,</p> - <p class="i0">Que n’eles as ideas brilan pálidas</p> - <p class="i6">Cal errantes muxícas</p> - <p class="i6">Qu’estalan por instantes</p> - <p class="i6">Que desparecen xiña,</p> - <p class="i0">Que s’asomellan â parruma incerta</p> - <p class="i0">Que voltexa n’o fondo d’as curtiñas,</p> - <p class="i0">Y ó susurro monótono d’os pinos</p> - <p class="i6">D’a veira-mar bravía.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Eu direivos tan sô, qu’os meus cantares</p> - <p class="i0">Así sân en confuso d’alma miña,</p> - <p class="i0">Como sai d’as profundas carballeiras</p> - <p class="i6">Ô comezar d’o dia,</p> - <p class="i6">Romor que non se sabe</p> - <p class="i6">S’é rebuldar d’as brisas,</p> - <p class="i6">Si son beixos d’as frores,</p> - <p class="i0">S’agrestes, misteirosas armonías</p> - <p class="i6">Que n’este mundo triste</p> - <p class="i0">O camiño d’o ceu buscan perdidas.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_5"> - <p><span class="pagenum" id="Page_6">p. 6</span></p> - <h3>V</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡<i>Follas novas</i>!, risa dame</p> - <p class="i0">Ese nome que levás,</p> - <p class="i0">Cal s’á un-ha moura ben moura,</p> - <p class="i0">Branca ll’oise chamar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Non <i>Follas novas</i>, ramallo</p> - <p class="i0">De toxos e silvas sôs,</p> - <p class="i0">Hirtas, com’as miñas penas,</p> - <p class="i0">Feras, com’a miña dor.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sin olido nin frescura,</p> - <p class="i0">Bravas magoás e ferís...</p> - <p class="i0">¡Se n’a gándara brotades,</p> - <p class="i0">Como non serés así!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_6"> - <p><span class="pagenum" id="Page_7">p. 7</span></p> - <h3>VI</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Qué pasa ô redor de min?</p> - <p class="i2">¿Qué me pasa qu’eu non sei?</p> - <p class="i2">Teño medo d’un-ha cousa</p> - <p class="i2">Que vive e que non se vé.</p> - <p class="i0">Teño medo â desgracia traidora</p> - <p class="i0">Que ven, e que nunca se sabe onde ven.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_7"> - <h3>VII</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Alguns din, ¡miña terra!</p> - <p class="i0">Din outros, ¡meu cariño!</p> - <p class="i0">Y este, ¡miñas lembranzas!</p> - <p class="i0">Y aquel, ¡ou meus amigos!</p> - <p class="i0">Todos sospiran, todos,</p> - <p class="i0">Por algun ben perdido.</p> - <p class="i0">Eu sô non digo nada,</p> - <p class="i0">Eu sô nunca sospiro,</p> - <p class="i0">Qu’o meu corpo de terra</p> - <p class="i0">Y o meu cansado esprito,</p> - <p class="i0">Á donde quer qu’eu vaya</p> - <p class="i4">Van conmigo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_8"> - <p><span class="pagenum" id="Page_8">p. 8</span></p> - <h3>VIII</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Alá, po-la alta noite,</p> - <p class="i0">Â luz d’a triste e moribunda lámpara,</p> - <p class="i0">Ou antr’a negra oscuridad medosa,</p> - <p class="i4">O vello ve pantasmas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Uns son árbores muchos, e sin follas,</p> - <p class="i4">Outros, fontes sin auguas,</p> - <p class="i0">Montes qu’a neve eternamente crube,</p> - <p class="i4">Ermos que nunca acaban.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Y o amañecer d’o dia</p> - <p class="i0">Cando c’a ultima estrela aqueles marchan</p> - <p class="i0">Outros veñen mais tristes e sañudos,</p> - <p class="i4">Pois a verdade amarga,</p> - <p class="i0">Escrita trân n’os apagados ollos</p> - <p class="i6">E n’as asienes calvas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Non digás nunca, os mozos, que perdeches</p> - <p class="i6">A risoña esperanza,</p> - <p class="i0">D’o qu’a vivir começa sempr’é amiga:</p> - <p class="i0">¡Sô enemiga mortal de quen acaba!...</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_9"> - <p><span class="pagenum" id="Page_9">p. 9</span></p> - <h3>IX</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Paz, paz deseada</p> - <p class="i0">Pra min, ¿onde está?</p> - <p class="i0">Quixais n’hey de tela...</p> - <p class="i0">¡N’a tiben xamais!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sosego, descanso,</p> - <p class="i0">¿Ond’hey d’o atopar?</p> - <p class="i0">N’os mals que me matan,</p> - <p class="i0">N’a dor que me dan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Paz! ¡paz ti és mentira!</p> - <p class="i0">¡Pra min non’a hay!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_10"> - <p><span class="pagenum" id="Page_10">p. 10</span></p> - <h3>X</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Un-ha vez tiven un cravo</p> - <p class="i4">Cravado no corazon,</p> - <p class="i0">Y eu non m’acordo xa s’era aquel cravo,</p> - <p class="i4">D’ouro, de ferro, ou d’amor.</p> - <p class="i0">Soyo sei que me fixo un mal tan fondo,</p> - <p class="i4">Que tanto m’atormentou,</p> - <p class="i0">Qu’eu dia e noite sin cesar choraba</p> - <p class="i0">Cal chorou Madanela n’a pasion.</p> - <p class="i4">—Señor, que todo o podedes,</p> - <p class="i4">Pedinlle un-ha vez á Dios,</p> - <p class="i0">Daime valor par’arrincar d’un golpe</p> - <p class="i4">Cravo de tal condicion.</p> - <p class="i4">E doumo Dios e arrinqueino,</p> - <p class="i4">Mais... ¿quen pensara?... Despois</p> - <p class="i4">Xa non sentin mais tormentos</p> - <p class="i4">Nin soupen qu’era delor;</p> - <p class="i0">Soupen sô, que non sei que me faltaba</p> - <p class="i4">En donde o cravo faltou,</p> - <p class="i0">E seica, seica tiven soidades</p> - <p class="i4">D’aquela pena... ¡Bon Dios!</p> - <p class="i0">Este barro mortal qu’envolve o esprito</p> - <p class="i4">¡Quen-o entenderá, Señor!...</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_11"> - <p><span class="pagenum" id="Page_11">p. 11</span></p> - <h3>XI</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Cand’un é moi dichoso, moi dichoso,</p> - <p class="i6">¡Incomprensibre arcano!</p> - <p class="i0">Casi-que, n’é mentira anqu’a pareza,</p> - <p class="i6">Ll’a un pesa d’o ser tanto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Que n’o fondo ben fondo d’as entrañas</p> - <p class="i6">Hay un deserto páramo!</p> - <p class="i0">Que non s’ enche con risas nin contentos,</p> - <p class="i0">Senon con froitos d’o delor amargos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Pero cand’un ten penas</p> - <p class="i6">Y é en verdá desdichado,</p> - <p class="i0">Oco n’atopa no ferido peito,</p> - <p class="i6">Por qu’a dor, ¡enche tanto!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Tan abonda é a desgracia nos seus dones;</p> - <p class="i0">Qu’os verte ¡Dios llo pague! ôs regazados.</p> - <p class="i6">Hastra qu’o qu’os recibe</p> - <p class="i6">¡Ay! reventa de farto.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_12"> - <p><span class="pagenum" id="Page_12">p. 12</span></p> - <h3>XII</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando?</p> - <p class="i6">Pero quisais moy logo,</p> - <p class="i0">Viranme á despertar, y en vez d’ un vivo,</p> - <p class="i6">Atoparán un morto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Ô rededor de min, levantaranse</p> - <p class="i6">Xemidos dolorosos,</p> - <p class="i0">Ayes d’angustia, choros d’os meus fillos,</p> - <p class="i6">D’os meus filliños orfos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Y eu sin calor, sin movemento, fria,</p> - <p class="i6">Muda, insensibre á todo,</p> - <p class="i0">Así estarei cal me deixare a morte</p> - <p class="i6">Ô helarme c’o seu sopro.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">E para sempre ¡Adios, cant’eu queria!</p> - <p class="i6">¡Que terrible abandono!</p> - <p class="i6">Antre cantos sarcasmos,</p> - <p class="i6">Hay, ha d’haber, e houbo,</p> - <p class="i0">Non vin ningun qu’abata mais os vivos,</p> - <p class="i0">Qu’o d’a humilde quietú d’un corpo morto.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_13"> - <p><span class="pagenum" id="Page_13">p. 13</span></p> - <h3>XIII</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xa nin rencor nin desprezo,</p> - <p class="i0">Xa nin temor de mudanzas,</p> - <p class="i0">Tan só un-ha sede... un-ha sede,</p> - <p class="i0">D’un non sei qué, que me mata.</p> - <p class="i0">Rios d’a vida ¿onde estades?</p> - <p class="i0">¡Aire! qu’o aire me falta.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Que ves n’ese fondo escuro?</p> - <p class="i0">¿Que ves que tembras e calas?</p> - <p class="i0">¡Non vexo! Miro, cal mira,</p> - <p class="i0">Un cego a luz d’o sol crara.</p> - <p class="i0">E vou caer alí en donde</p> - <p class="i0">Nunca o que cai se levanta.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_14"> - <p><span class="pagenum" id="Page_14">p. 14</span></p> - <h3>XIV</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Aquel romor de cántigas e risas</p> - <p class="i0">Ir, vir, algarear,</p> - <p class="i0">Aquel falar de cousas que pasaron</p> - <p class="i0">Y outras que pasarán:</p> - <p class="i0">Aquela, en fin, vitalidade inquieta</p> - <p class="i0">Xuvenil, tanto mal</p> - <p class="i0">Me fixo, que lles dixen:</p> - <p class="i0">Ivos e non volvás.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Un á un desfilaron silenciosos</p> - <p class="i0">Por aquí, por alá,</p> - <p class="i0">Tal como cando as contas d’un rosario</p> - <p class="i0">S’espallan po-lo chan:</p> - <p class="i0">Y o romor d’os seus pasos, mentres s’iñan</p> - <p class="i0">De tal modo hastra min veu resoar,</p> - <p class="i0">Que non mais tristemente</p> - <p class="i0">Resoará quisais</p> - <p class="i0">N’o fondo d’os sepulcros</p> - <p class="i0">O último adios qu’un vivo ôs mortos dá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y ô fin soya quedei, pero tan soya</p> - <p class="i0">Qu’hoxe, d’a mosca o inquieto revoar,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_15">p. 15</span>D’o ratiño o roer terco e constante,</p> - <p class="i0">E d’o lume o <i>chis chas</i>,</p> - <p class="i0">Cando d’a verde pónla</p> - <p class="i0">O fresco sugo devorando vay,</p> - <p class="i0">Parece que me falan, qu’os entendo,</p> - <p class="i0">Que compaña me fan;</p> - <p class="i0">Y este meu coraçon lles di tembrando</p> - <p class="i0">¡Por Dios!... ¡non vos vayás!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Que doce, mais que triste</p> - <p class="i0">Tamen é a soledad!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_15"> - <p><span class="pagenum" id="Page_16">p. 16</span></p> - <h3>XV</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Á un batido, outro batido,</p> - <p class="i0">Á un-ha dor, outro delor,</p> - <p class="i0">Tras d’un olvido, outro olvido,</p> - <p class="i0">Tras d’un amor, outro amor.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y ô fin de fatiga tanta</p> - <p class="i0">E de tan diversa sorte,</p> - <p class="i0">A vellés que nos espanta,</p> - <p class="i0">Ou o repousar d’a morte.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_16"> - <h3>XVI</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cand’era tempo d’inverno</p> - <p class="i0">Pensaba en dond’estarias,</p> - <p class="i0">Cand’era tempo de sol,</p> - <p class="i0">Pensaba en dond’andarias.</p> - <p class="i0">¡Agora... tan soyo penso,</p> - <p class="i0">Meu ben, si m’olvidarias!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_17"> - <p><span class="pagenum" id="Page_17">p. 17</span></p> - <h3>XVII</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais vé qu’o meu corazon</p> - <p class="i0">É un-ha rosa de cen follas,</p> - <p class="i0">Y é cada folla un-ha pena</p> - <p class="i0">Que vive apegada n’outra.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Quitas un-ha, quitas duas,</p> - <p class="i0">Penas me quedan de sobra,</p> - <p class="i0">Oxe dez, mañan corenta,</p> - <p class="i0">Desfolla que te desfolla...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡O corazon m’arrincaras</p> - <p class="i0">Des qu’as arrincares todas!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_18"> - <p><span class="pagenum" id="Page_18">p. 18</span></p> - <h3>XVIII</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Co seu xordo e costante mormorio</p> - <p class="i0">Atraim’o oleaxen d’ese mar bravio,</p> - <p class="i0">Cal atrai d’as serenas o cantar.</p> - <p class="i0">—N’este meu leito misterioso e frio,</p> - <p class="i0">Dîme, ven brandamente á descansar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">El namorado está de min... o deño,</p> - <p class="i6">Y eu namorada d’el.</p> - <p class="i0">Pois saldremos c’o empeño,</p> - <p class="i0">Que s’el me chama sin parar, eu teño</p> - <p class="i0">Un-has ansias mortais d’apousar n’el.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_19"> - <p><span class="pagenum" id="Page_19">p. 19</span></p> - <h3>XIX</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Ando buscando meles e frescura</p> - <p class="i4">Para os meus labios secos,</p> - <p class="i0">Y eu non sei com’atopo, nin por onde,</p> - <p class="i4">Queimores e amarguexos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Ando buscand’almibres qu’almibaren</p> - <p class="i4">Estos meus agres versos,</p> - <p class="i0">Y eu non sei como, nin por onde, sempre</p> - <p class="i4">Se lles atopa un fero.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Y o ceo e Dios ben saben</p> - <p class="i4">Non teño a culpa d’eso;</p> - <p class="i4">¡Ay! sin querelo, têna,</p> - <p class="i0">O lastimado corazon enfermo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_I_20"> - <p><span class="pagenum" id="Page_20">p. 20</span></p> - <h3>XX</h3> - <p class="subh3">¡SILENCIO!</p> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">A man nerviosa e palpitante o seo,</p> - <p class="i0">As niebras n’os meus ollos condensadas,</p> - <p class="i0">Con un mundo de dudas n’os sentidos</p> - <p class="i0">Y-un mundo de tormentos n’as entrañas;</p> - <p class="i6">Sentindo como loitan,</p> - <p class="i6">En sin igual batalla,</p> - <p class="i0">Inmortales deseios que atormentan,</p> - <p class="i6">E rencores que matan.</p> - <p class="i0">Mollo n’a propia sangre a dura pruma</p> - <p class="i6">Rompendo a vena inchada,</p> - <p class="i0">Y escribo... escribo ¿para qué? ¡Volvede</p> - <p class="i6">Ô mais fondo da yalma</p> - <p class="i6">Tempestosas imaxes!</p> - <p class="i0">Ide á morar c’as mortas relembranzas;</p> - <p class="i0">Qu’ a man tembrosa n’o papel sô escriba</p> - <p class="i0">¡<i>Palabras</i>, e <i>palabras</i>, e <i>palabras</i>!</p> - <p class="i0">¿Da idea a forma inmaculada e pura</p> - <p class="i6">Donde quedou velada?</p> - </div> -</div> - - -<div class="chapter pt6" id="Cap_II"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_21">p. 21</span></p> - <h2 class="nobreak g0" title="II. ¡Do íntimo!">II</h2> - <p class="subh2 g1 ws1 pt1">¡DO ÍNTIMO!</p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_23">p. 23</span></p> - <h3 title="¡Adios!">¡ADIOS!</h3> -</div> - -<div class="versos ml18"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Adios! montes e prados, igrexas e campanas,</p> - <p class="i0">¡Adios! Sar e Sarela, cubertos d’enramada,</p> - <p class="i0">¡Adios! Vidán alegre, moiños e hondanadas,</p> - <p class="i0">Conxo o d’o craustro triste y as soedades prácidas,</p> - <p class="i0">San Lourenzo o escondido, cal un niño antr’as ramas,</p> - <p class="i0">Balvis, para min sempre o d’as fondas lembranzas,</p> - <p class="i0">Santo Domingo, en donde cant’eu quixen descansa,</p> - <p class="i0">Vidas d’a miña vida, anacos d’as entrañas.</p> - <p class="i0">E vos tamen sombrisas paredes solitarias</p> - <p class="i0">Que me vichëis chorare soya e desventurada,</p> - <p class="i0">¡Adios! sombras queridas, ¡adios! sombras odiadas,</p> - <p class="i8">Outra vez os vaivens d’a fertuna</p> - <p class="i10">Pra lonxe m’arrastran.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cando volver, se volvo, tod’estará ond’estaba,</p> - <p class="i0">Os mesmos montes negros y as mesmas alboradas</p> - <p class="i0">D’o Sar e d’o Sarela, mirandose n’as auguas.</p> - <p class="i0">Os mesmos verdes campos, as mesmas torres pardas,</p> - <p class="i0">D’a catredal severa, olland’as lontananzas:</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_24">p. 24</span>Mais os qu’agora deixo, tal com’a fonte mansa</p> - <p class="i0">Ou n’o verdor d’a vida, sin tempestás nin vagoas,</p> - <p class="i0">¡Canto, cand’eu tornare vitimas d’a mudanza</p> - <p class="i0">Terán de presa andado, n’a senda d’a desgracia!</p> - <p class="i8">Y eu... mais eu nada temo n’o mundo</p> - <p class="i10">¡Qu’ á morte me tarda!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_2"> - <p><span class="pagenum" id="Page_25">p. 25</span></p> - <h3 title="Grilos e ralos">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Grilos e ralos, rans albariñas,</p> - <p class="i0">Sapos e bichos de todas crás,</p> - <p class="i0">Mentras ô lonxe cantan os carros,</p> - <p class="i0">¡Que serenatas tan amorosas,</p> - <p class="i0">N’os nosos campos sempre nos dan!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Tan sô acordarme d’elas,</p> - <p class="i4">Non sey o que me fai,</p> - <p class="i6">Nin sey s’é ben,</p> - <p class="i6">Nin sey s’é mal.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_3"> - <p><span class="pagenum" id="Page_26">p. 26</span></p> - <h3 title="Cal as nubes">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Cal as nubes n’o espaço sin limites</p> - <p class="i2">Errantes voltexan!</p> - <p class="i2">Un-has son brancas,</p> - <p class="i2">Outras son negras,</p> - <p class="i0">Un-has pombas sin fel, me parecen,</p> - <p class="i2">Despiden outras</p> - <p class="i2">Luz de centela...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Sopran ventos contrarios n’altura</p> - <p class="i2">Y â desbandada,</p> - <p class="i0">Van levándoas sin orden nin tino</p> - <p class="i2">Nin eu sey pra onde,</p> - <p class="i2">Nin sey por que causa:</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Van levándoas, cal levan os anos</p> - <p class="i2">Os nosos ensoños</p> - <p class="i2">Y a nosa esperanza.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_4"> - <p><span class="pagenum" id="Page_27">p. 27</span></p> - <h3 title="Rico ou probe">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Rico ou probe algun dia</p> - <p class="i0">¡Con qué contento e pracidez folgaba!</p> - <p class="i0">Y agora probe ou rico, ô desdichado,</p> - <p class="i6">¡Todo, todo lle falta!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">En valde veñen dias, pasan anos,</p> - <p class="i6">E inda sigros pasáran,</p> - <p class="i0">S’hay abondosas fontes que se secan,</p> - <p class="i0">Tamen as hay que eternamente manan;</p> - <p class="i0">Mais as fontes perenes n’esta vida</p> - <p class="i6">Son sempre envenenadas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">N’elas o esprito qu’ofendido pena,</p> - <p class="i0">N’a humidá enferma d’o rencor se baña</p> - <p class="i6">Sin que dado lle sea</p> - <p class="i0">Beber do olvido n’as saudosas auguas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Odio! fillo d’o inferno,</p> - <p class="i0">Pode acaba-lo amor, mais ti n’acabas</p> - <p class="i0">Mamoria que recorda-las ofensas.</p> - <p class="i6">Si, si ¡de ti mal haya!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_5"> - <p><span class="pagenum" id="Page_28">p. 28</span></p> - <h3 title="N’a catredal">N’A CATREDAL</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Com’algun dia po-los corrunchos</p> - <p class="i6">D’o vasto tempro</p> - <p class="i0">Vellos e vellas, mentras monean</p> - <p class="i0">Silvan as salves y os padre nuestros,</p> - <p class="i0">Y os arcebispos n’os seus sepulcros</p> - <p class="i0">Reises e reinas con gran sosego</p> - <p class="i0">N’a paz d’os mármores tranquilos dormen</p> - <p class="i0">Mentras n’o coro cantan os cregos.</p> - <p class="i0">O organo lanza tristes cramores</p> - <p class="i0">Os d’as campanas responden lexos,</p> - <p class="i0">Y a santa imaxen d’o Redentore</p> - <p class="i0">Parés que suda sangre n’o Huerto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Señor Santísimo, ôs teus pés canto</p> - <p class="i0">Tamen d’angustia sudado teño!</p> - <p class="i0">Mais s’o pecado castigas sempre,</p> - <p class="i0">Ô qu’afrixido vay á pedircho</p> - <p class="i6">Dáille remedio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O sol poniente po-las vidreiras</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_29">p. 29</span>D’a Soledade, lanza serenos</p> - <p class="i0">Rayos, que firen descoloridos</p> - <p class="i0">D’a Groria os ánxeles y-o Padre Eterno.</p> - <p class="i0">Santos e apostoles ¡védeos! parecen</p> - <p class="i0">Qu’os labios moven, que falan quedo</p> - <p class="i0">Os uns c’os outros, e aló n’altura</p> - <p class="i0">D’o ceu a música vay dar començo,</p> - <p class="i0">Pois os groriosos concertadores</p> - <p class="i0">Tempran risoños os instrumentos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Estarán vivos? ¿serán de pedra</p> - <p class="i0">Aqués sembrantes tan verdadeiros,</p> - <p class="i0">Aquelas túnicas maravillosas,</p> - <p class="i0">Aqueles ollos de vida cheos?</p> - <p class="i0">Vos qu’os fixeches de Dios c’axuda</p> - <p class="i0">D’inmortal nome, Mestre Mateo,</p> - <p class="i0">Xa q’ahi quedaches homildemente</p> - <p class="i0">Arrodillado, falaime d’eso;</p> - <p class="i0">Mais c’o eses vosos cabelos rizos</p> - <p class="i0"><i>Santo d’os croques</i>, calás... y eu rezo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Aquí está a Groria, mais n’aquel lado,</p> - <p class="i0">N’aquela arcada, negrexa o inferno</p> - <p class="i0">C’as almas tristes d’os condanados,</p> - <p class="i0">Ond’as devoran todo-los demos.</p> - <p class="i0">D’alí non podo, quitá-los ollos</p> - <p class="i0">Mitá asombrada, mitá con medo,</p> - <p class="i0">Qu’aqueles todos se me figuran</p> - <p class="i0">Os d’un delirio, mortaes espeutros.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_30">p. 30</span>¡Cómo me miran eses calabres</p> - <p class="i6">Y aqueles deños!</p> - <p class="i0">¡Cómo me miran facendo moecas</p> - <p class="i0">Dend’as colunas ond’os puxeron!</p> - <p class="i0">¡Será mentira, será verdade!</p> - <p class="i6">¡Santos d’o ceo,</p> - <p class="i0">Saberán eles que son a mesma</p> - <p class="i6">D’aqueles tempos!...</p> - <p class="i0">Pero xa orfa, pero enloitada,</p> - <p class="i0">Pero insensibre cal eles mesmos...</p> - <p class="i0">¡Como me firen!... Voume, sí voume,</p> - <p class="i6">¡Que teño medo!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais xa n’os vidros d’a grand’araña</p> - <p class="i6">Cai o postreiro</p> - <p class="i0">Rayo tranquilo qu’o sol d’a tarde</p> - <p class="i6">Pousa sereno;</p> - <p class="i0">E en cada prancha d’a araña hermosa</p> - <p class="i6">Vivos refrexos,</p> - <p class="i0">Cintileando com’as estrelas,</p> - <p class="i0">Pintan mil cores no chan caendo,</p> - <p class="i0">E fan qu’a tola d’a fantesía,</p> - <p class="i0">Soñe milagres, finxa portentos.</p> - <p class="i2">Mais de repente veñen as sombras</p> - <p class="i0">Todo é negrura, tod’é misterio,</p> - <p class="i0">Adios alxofres, e maravillas...</p> - <p class="i0">Tras d’o Pedroso, puxose Febo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Coma pantasmas cruzan as naves</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_31">p. 31</span>Silvando salves e padre nuestros,</p> - <p class="i0">Vellos e vellas qu’á Dios lle piden,</p> - <p class="i0">El tan só sabe, cales remedios;</p> - <p class="i0">Que cand’o mundo nos deixa, é soyo</p> - <p class="i0">Cando buscamos con ansia o ceo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ôs pés d’a Virxen d’a Soledade</p> - <p class="i0">¡De moitos anos nos conocemos!...</p> - <p class="i0">A oracion dixen qu’antes dicia,</p> - <p class="i0">Fixen mamoria d’os meus sacretos,</p> - <p class="i0">Para mi madre deixei cariños,</p> - <p class="i0">Par’os meus fillos miles de beixos,</p> - <p class="i0">Po-los verdugos d’o meu esprito</p> - <p class="i0">Recey... e funme pois tiña medo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_6"> - <p><span class="pagenum" id="Page_32">p. 32</span></p> - <h3 title="Corré serenas ondas">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Corré serenas ondas cristaiñas,</p> - <p class="i0">Pasad’en calma e maxestosas, como</p> - <p class="i0">As sombras pasan d’os groriosos feitos!</p> - <p class="i0">¡Rodade sin descanso como rodan</p> - <p class="i0">A eternidá xeneraciós sin número</p> - <p class="i0">Que cal eu vos contempro, contempráronvos!</p> - <p class="i0">Daime vosos perfumes lindas rosas,</p> - <p class="i0">D’a sede que m’abrasa, craras fontes</p> - <p class="i0">Apagad’o queimor... nubes de gasa</p> - <p class="i0">Cubri cal velo de lixeiro encaixe</p> - <p class="i0">D’o ardente sol os briladores rayos.</p> - <p class="i0">E ti temprada e cariñosa brisa,</p> - <p class="i0">Dá encomeço ôs concertos misteriosos</p> - <p class="i0">Antr’os carballos d’a devesa escura</p> - <p class="i0">Por ond’o Sar vay marmurando leve.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O tempo pasou rápido, a centela</p> - <p class="i0">Tal vez mais lentamente o espaço inmenso</p> - <p class="i0">Atravesa ô caer, qu’eles, os anos,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_33">p. 33</span>Pra min correron en batallas rudas...</p> - <p class="i0">¡Mais correron por fin... y o dia chega!...</p> - <p class="i0">Dame os teus bicos y os teus brazos ábreme</p> - <p class="i0">Aquí onde o rio, n’a espesura fresca...</p> - <p class="i0">A ninguen digas ond’estou... con frores</p> - <p class="i0">D’as qu’eu queria a delatora mancha</p> - <p class="i0">Crube... e que nunca c’o meu corpo acerten</p> - <p class="i0">Profanas mans para levarme lexos...</p> - <p class="i0">¡Quero quedar ond’os meus dores foron!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_7"> - <p><span class="pagenum" id="Page_34">p. 34</span></p> - <h3 title="Cada noite eu chorando">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Cada noite eu chorando pensaba...</p> - <p class="i0">Qu’esta noite tan grande non fora</p> - <p class="i0">Que durase... e durase antre tanto</p> - <p class="i4">Que’a noite d’as penas</p> - <p class="i4">M’envolve loitosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais a luz insolente d’o dia,</p> - <p class="i4">Costante e traidora,</p> - <p class="i4">Cad’amañecida,</p> - <p class="i0">Penetraba radiante de groria</p> - <p class="i0">Hastr’ô leito dond’eu me tendera</p> - <p class="i4">Co-as miñas congoxas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Desde estonces busquei as tiniebras</p> - <p class="i4">Mais negras e fondas,</p> - <p class="i0">E busqueinas en vano, que sempre</p> - <p class="i0">Tras d’a noite topaba c’a aurora...</p> - <p class="i0">So en min mesma buscando n’oscuro</p> - <p class="i4">Y entrando n’a sombra,</p> - <p class="i0">Vin a noite que nunca s’acaba</p> - <p class="i4">N’a miña alma soya.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_8"> - <p><span class="pagenum" id="Page_35">p. 35</span></p> - <h3 title="Ti onte mañan eu">TI ONTE MAÑAN EU</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cain tan baixo, tan baixo,</p> - <p class="i0">Qu’a luz onda min non vay;</p> - <p class="i0">Perdin de vista as estrelas</p> - <p class="i0">E vivo n’a escuridá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais, agarda... ¡o que te riches</p> - <p class="i0">Insensibre ô meu afan!</p> - <p class="i0">Inda estou vivo... inda podo</p> - <p class="i0">Subir para me vingar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tirá pedras ô caido,</p> - <p class="i0">Tiraille anque sea un cento;</p> - <p class="i0">Tirá... que cando cayades</p> - <p class="i0">Han-vos de facé-l-o mesmo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_9"> - <p><span class="pagenum" id="Page_36">p. 36</span></p> - <h3 title="Deixa que n’esa copa">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Deixa que n’esa copa en onde bebes</p> - <p class="i6">As dozuras d’a vida</p> - <p class="i0">Un-ha gota de fel, un-ha tan soyo</p> - <p class="i0">O meu dorido corazon esprima.</p> - <p class="i6">Comprenderás estonces</p> - <p class="i0">Como abranda a delor as pedras frias,</p> - <p class="i6">Anq’abrandar non poida</p> - <p class="i0">Almas de ferro e peitos homicidas.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_10"> - <p><span class="pagenum" id="Page_37">p. 37</span></p> - <h3 title="Bós amores">BÓS AMORES</h3> -</div> - -<div class="versos ml20"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal olido de rosas que sai d’antr’o ramaxen</p> - <p class="i0">Nun-ha mañan de Mayo, hay amores soaves</p> - <p class="i0">Que n’inda vir se sinten, nin se ve cand’entraren</p> - <p class="i0">Po-la mimosa porta qu’o corazon lles abre</p> - <p class="i6">De seu, cal s’abre n’o agosto</p> - <p class="i6">A frol ô orballo d’a tarde.</p> - <p class="i2">E sin romor nin queixa, nin choros, nin cantares,</p> - <p class="i0">Brandos así e saudosos, cal alentar d’os ánxeles,</p> - <p class="i0">En nós encarnan puros, corren co’a nosa sangre</p> - <p class="i0">Y os hermos reverdecen, d’o esprito onde moraren.</p> - <p class="i6">Busca estes amores... búscaos,</p> - <p class="i6">Si tes quen ch’os poida dare;</p> - <p class="i6">Qu’estes son soyo os que duran</p> - <p class="i6">N’esta vida de pasaxen.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_11"> - <p><span class="pagenum" id="Page_38">p. 38</span></p> - <h3 title="Amores cativos">AMORES CATIVOS</h3> -</div> - -<div class="versos ml16"> - <div class="estrofa"> - <p class="i12">Era delor y era cólera,</p> - <p class="i10">Era medo y aversion,</p> - <p class="i10">Era un amor sin medida,</p> - <p class="i10">¡Era un castigo de Dios!</p> - <p class="i2">Qu’hay uns negros amores, d’indole pezoñenta</p> - <p class="i0">Que privan os espritos, que turban as concencias,</p> - <p class="i0">Que morden s’acariñan, que cando miran queiman,</p> - <p class="i0">Que dan dores de rabia, que manchan e qu’afrentan.</p> - <p class="i10">Mais val morrer de friaxen</p> - <p class="i10">Que quentarse â sua fogueira.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_12"> - <p><span class="pagenum" id="Page_39">p. 39</span></p> - <h3 title="Abrid’as frescas rosas">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Abrid’as frescas rosas,</p> - <p class="i4">Brilad’os carabeles</p> - <p class="i0">D’o seu xardin, os árbores, vestivos</p> - <p class="i4">C’as lindas follas verdes.</p> - <p class="i0">Parra qu’un tempo sombra nos prestaches</p> - <p class="i4">Á cubrirvos de pámpanos volvede.</p> - <p class="i4">Natureza fermosa,</p> - <p class="i4">A mesma eternamente,</p> - <p class="i0">Dill’ôs mortais, de novo ôs loucos dille</p> - <p class="i4">¡Qu’eles no mais perecen!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_13"> - <p><span class="pagenum" id="Page_40">p. 40</span></p> - <h3 title="De valde...">DE VALDE...</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Cando me poñan o habito,</p> - <p class="i4">S’é qu’o levo;</p> - <p class="i0">Cando me metan na caixa,</p> - <p class="i4">S’é qu’a teño;</p> - <p class="i0">Cand’o responso me canten,</p> - <p class="i0">S’hay con que pagarll’ôs cregos,</p> - <p class="i0">E cando dentro d’a coba...</p> - <p class="i0">¡Qu’inda me leve San Pedro</p> - <p class="i0">Se sô ô pensalo non rio</p> - <p class="i0">Con un-ha risa d’os deños!</p> - <p class="i0">¡Qu’enterrar han d’enterrarme</p> - <p class="i0">Anque non lles den diñeiro!...</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_14"> - <p><span class="pagenum" id="Page_41">p. 41</span></p> - <h3 title="¿Quen non xime?">¿QUEN NON XIME?</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Luz e progreso en todas partes... pero</p> - <p class="i6">As dudas n’os corazós,</p> - <p class="i0">E vagoas qu’un non sabe por que corren,</p> - <p class="i0">E dores qu’un non sabe por que son.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><i>Outro cantar</i> din cansados</p> - <p class="i0">D’este estribilo os que chegando van,</p> - <p class="i0">Nun-ha nova fornada, e qu’andan cegos</p> - <p class="i6">Buscando o qu’inda non hay.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Réprobos!... sempre ô oculto perguntando</p> - <p class="i6">Que mudo nada vos di.</p> - <p class="i0">Buscade a fé, que se perdeu n’a duda</p> - <p class="i6">E deixade de xemir.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais eles tamen perdidos</p> - <p class="i0">Por un-ha y outra senda van e vên</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_42">p. 42</span>Sin que sepan ¡coitados! por ond’andan,</p> - <p class="i6">Sin paz, sin rumbo e sin fé.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0 g4">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i6">Trist’é o cantar que cantamos</p> - <p class="i0">¿Mais que facer s’outro mellor non hay?</p> - <p class="i6">Moita luz deslumbra os ollos,</p> - <p class="i0">Causa inquietude o moito desear.</p> - <p class="i6">Cand’un-ha peste arrebata</p> - <p class="i6">Homes tras homes, n’hay mais</p> - <p class="i6">Qu’enterrar de presa os mortos,</p> - <p class="i6">Baixá-la frente, e esperar</p> - <p class="i0">Que pasen as correntes apestadas...</p> - <p class="i6">¡Que pasen!... qu’outras vendrán.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_15"> - <p><span class="pagenum" id="Page_43">p. 43</span></p> - <h3 title="Ladraban contra min">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ladraban contra min que camiñaba</p> - <p class="i6">Casi-que sin alento,</p> - <p class="i0">Sin poder c’o meu fondo pensamento</p> - <p class="i0">Y a pezoña mortal qu’en min levaba.</p> - <p class="i6">Y a xente que topaba</p> - <p class="i6">Ollandome a mantenta</p> - <p class="i0">D’o meu dor sin igual y a miña afrenta</p> - <p class="i6">Traidora se mofaba.</p> - <p class="i0">Y eso que nada mais qu’a adiviñaba.</p> - <p class="i6">Si a souperan ¡Dios mio!</p> - <p class="i0">Pensei tembrando, contra min volvera</p> - <p class="i6">A corrente d’o rio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Buscand’o abrigo d’os mais altos muros,</p> - <p class="i6">N’os camiños desertos,</p> - <p class="i0">Ensangrentando os pés nos seixos duros,</p> - <p class="i0">Fun chegando ô lugar d’os meus cariños</p> - <p class="i0">Maxinando espantada:—os meus meniños</p> - <p class="i6">¿Estarán xa despertos?</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_44">p. 44</span>¡Ay qu’ô verme chegar tan maltratada,</p> - <p class="i0">Chorosa, sin alento e ensangrentada,</p> - <p class="i0">Darán en s’afrixir... mal pocadiños,</p> - <p class="i6">Por sua nay mal fadada!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Pouco á pouco fun indo</p> - <p class="i0">Y as escaleiras con temor subindo,</p> - <p class="i0">C’o triste corazon sobresaltado:</p> - <p class="i0">¡Escoitei!... nin as moscas rebullian</p> - <p class="i0">No berce ind’os meus ánxeles dormian</p> - <p class="i6">C’a virxen ô seu lado.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_16"> - <p><span class="pagenum" id="Page_45">p. 45</span></p> - <h3 title="Por qué, miña almiña">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Por qué, miña almiña,</p> - <p class="i0">Porqu’ora non queres</p> - <p class="i0">O qu’antes querias?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Por qué, pensamento,</p> - <p class="i0">Porqu’ora non vives</p> - <p class="i0">D’amantes deseyos?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Por qué, meu esprito,</p> - <p class="i0">Porqu’ora te humildas,</p> - <p class="i0">Cand’eras altivo?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Por qué, corazon,</p> - <p class="i0">Porqu’ora non falas</p> - <p class="i0">Falares d’amor?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Por qué xa non bates</p> - <p class="i0">Co doce batido</p> - <p class="i0">Que calma os pesares?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_46">p. 46</span>¿Por qué, en fin, Dios meu</p> - <p class="i0">Á un tempo me faltan</p> - <p class="i0">A terra y o ceu?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Ou ti! roxa estrela</p> - <p class="i0">Que din que comigo</p> - <p class="i0">Naciche, poideras</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por sempre apagarte,</p> - <p class="i0">Xa que non pudeche</p> - <p class="i0">Por sempre alumarme...</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_17"> - <p><span class="pagenum" id="Page_47">p. 47</span></p> - <h3 title="O toque d’alba">O TOQUE D’ALBA</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">D’a Catredal campana</p> - <p class="i4">Grave, triste e sonora,</p> - <p class="i4">Cand’ô rayar d’o dia</p> - <p class="i4">O toque d’alba tocas,</p> - <p class="i4">N’o espazo silencioso</p> - <p class="i4">Soando malencónica;</p> - <p class="i4">As tuas bataladas</p> - <p class="i0">Non sei que despertares me recordan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Foron alguns tan puros</p> - <p class="i4">Coma o fulgor d’aurora,</p> - <p class="i4">Outros cal a esperanza</p> - <p class="i4">Qu’o namorado soña,</p> - <p class="i4">Y â derradeira inquietos,</p> - <p class="i4">Mitá luz, mitá sombras,</p> - <p class="i4">Mitá un pracer sin nome,</p> - <p class="i0">E mitá un-ha sorpresa aterradora.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_48">p. 48</span>¡Ay! qu’os anos correron</p> - <p class="i4">E pasaron auroras</p> - <p class="i4">E menguaron as dichas</p> - <p class="i4">E medràno as congoxas.</p> - <p class="i4">E cand’ora campana,</p> - <p class="i4">O toque d’alba tocas,</p> - <p class="i4">Sinto que se desprenden</p> - <p class="i0">D’os meus ollos bagullas silenciosas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¡Que xorda e tristemente,</p> - <p class="i4">Que pavorosa sóas</p> - <p class="i4">No meu esperto oido,</p> - <p class="i4">Mensaxeira d’a aurora,</p> - <p class="i4">Cand’ô romper d’o dia</p> - <p class="i4">Pausadamente tocas!...</p> - <p class="i4">¿En donde van aqueles</p> - <p class="i0">Despertares de dichas e de groria?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Pasaron para sempre:</p> - <p class="i4">Mais tí, grave e sonora,</p> - <p class="i4">¡Ay! ô romper d’o dia</p> - <p class="i4">C’a tua voz malencónica</p> - <p class="i4">Vés de cote á lembrarnos</p> - <p class="i4">Cada nacente aurora;</p> - <p class="i4">E parece qu’a morto</p> - <p class="i0">Por eles e por min á un tempo dobras.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_49">p. 49</span>D’a catredal campana</p> - <p class="i4">Tan grave e tan sonora.</p> - <p class="i4">¿Por qué á tocar volveches</p> - <p class="i4">A yalba candorosa</p> - <p class="i4">des qu’eu ouben d’oirte</p> - <p class="i4">En bagullas envolta?</p> - <p class="i0">Mais ben pronto... ben pronto, os meus oidos</p> - <p class="i0">Nin t’oirán n’a tarde nin n’a aurora.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_18"> - <p><span class="pagenum" id="Page_50">p. 50</span></p> - <h3 title="¡Mar! c’as tuas auguas">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo</p> - <p class="i0">¡Ceo! c’a tua imensidá,</p> - <p class="i0">O fantasma que m’aterra</p> - <p class="i0">Axudádeme á enterrar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">É mais grande que vos todos</p> - <p class="i0">E que todos pode mais...</p> - <p class="i0">C’un pé posto onde brilan os astros,</p> - <p class="i0">E outro ond’a coba me fan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Impracabre, bulron e sañudo,</p> - <p class="i0">Diante de min sempre vay,</p> - <p class="i0">Y amenaza perseguirme</p> - <p class="i0">Hastr’a mesma eternidá.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_19"> - <p><span class="pagenum" id="Page_51">p. 51</span></p> - <h3 title="Caba lixeiro">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Caba lixeiro, caba,</p> - <p class="i6">Xigante pensamento,</p> - <p class="i0">Caba un fondo burato ond’a memoria</p> - <p class="i6">D’o pasado enterremos.</p> - <p class="i6">¡Â terra c’os difuntos!</p> - <p class="i6">¡Caba, caba lixeiro!</p> - <p class="i0">E por lousa daráslle o negro olvido,</p> - <p class="i0">Y-a nada lle darás por simiterio.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_20"> - <p><span class="pagenum" id="Page_52">p. 52</span></p> - <h3 title="Cando penso que te fuches">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cando penso que te fuches,</p> - <p class="i0">Negra sombra que m’asombras,</p> - <p class="i0">Ô pe d’os meus cabezales</p> - <p class="i0">Tornas facéndome mofa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cando maxino qu’ês ida</p> - <p class="i0">N’o mesmo sol te m’amostras,</p> - <p class="i0">Y eres a estrela que brila,</p> - <p class="i0">Y eres o vento que zóa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Si cantan, ês ti que cantas,</p> - <p class="i0">Si choran, ês ti que choras,</p> - <p class="i0">Y-ês o marmurio d’o rio</p> - <p class="i0">Y-ês a noite y ês a aurora.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">En todo estás e ti ês todo,</p> - <p class="i0">Pra min y en min mesma moras,</p> - <p class="i0">Nin m’abandonarás nunca,</p> - <p class="i0">Sombra que sempre m’asombras.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_21"> - <p><span class="pagenum" id="Page_53">p. 53</span></p> - <h3 title="A ventura é traidora">A VENTURA É TRAIDORA</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tembra á qu’unha inmensa dicha</p> - <p class="i2">Neste mundo te sorprenda;</p> - <p class="i2">Grorias, aquí, sobrehumanas</p> - <p class="i2">Trân desventuras supremas.</p> - <p class="i0">Nin maxines que pasan os dôres</p> - <p class="i0">Como pasan os gustos n’a terra;</p> - <p class="i2">¡Hay infernos n’a memoria,</p> - <p class="i2">Cando n’os hay n’a concencia!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Cal arraigan as edras n’os muros,</p> - <p class="i0">N’alguns peitos arraigan as penas,</p> - <p class="i2">E un-has van minando a vida</p> - <p class="i2">Cal minan outra-l-as pedras.</p> - <p class="i2">Si; tembra, cando n’o mundo</p> - <p class="i2">Sintas un-ha dicha imensa;</p> - <p class="i2">Val mais qu’a tua vida corra</p> - <p class="i2">Cal corre a yaugua serena.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_22"> - <p><span class="pagenum" id="Page_54">p. 54</span></p> - <h3 title="Lévame a aquela fonte">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Lévame á aquela fonte cristaiña</p> - <p class="i6">Onde xuntos bebemos</p> - <p class="i0">As purisimas auguas qu’apagaban</p> - <p class="i0">Sede d’amor e llama de deseyos.</p> - <p class="i0">Lévame po-la man cal n’outros dias...</p> - <p class="i6">Mais non, que teño medo</p> - <p class="i6">De ver n’o cristal liquido</p> - <p class="i6">A sombra d’aquel negro</p> - <p class="i0">Desengano sin cura nin consolo,</p> - <p class="i6">Qu’antr’os dous puxo o tempo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_23"> - <p><span class="pagenum" id="Page_55">p. 55</span></p> - <h3 title="Ô pazo d’A...">Ô PAZO D’A...</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Era ô caer d’a tarde,</p> - <p class="i0">Encomenzaba o cántico d’os grilos,</p> - <p class="i4">Xorda a presa ruxia,</p> - <p class="i0">Brilaban lonxe os lumes fuxitivos.</p> - <p class="i2">Ô pe d’o monte, maxestuoso erguíase</p> - <p class="i0">N’aldea escura o caseron querido,</p> - <p class="i4">C’a oliva centenaria</p> - <p class="i0">De cortinax ô ventanil servindo.</p> - <p class="i4">Deserta a escalinata,</p> - <p class="i4">Soyo o paterno niño,</p> - <p class="i0">E enriba d’el caendo misteriosas</p> - <p class="i0">C’o as sombras d’o crepúsculo, as d’o olvido.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">¿Quen ô pasado volve</p> - <p class="i4">Os ollos compasivos?</p> - <p class="i4">¿Quen se lembra d’os mortos,</p> - <p class="i0">S’inda non poden recordarse os vivos?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_24"> - <p><span class="pagenum" id="Page_56">p. 56</span></p> - <h3 title="N’o ceo">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">N’o ceo, azul crarísimo;</p> - <p class="i0">N’o chan, verdor intenso;</p> - <p class="i0">N’o fondo d’a alma miña,</p> - <p class="i0">Todo sombriso e negro.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Qu’alegre romaría!</p> - <p class="i0">¡Qué risas e contentos!...</p> - <p class="i0">Y os meus ollos en tanto</p> - <p class="i0">De vagoas están cheos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cubertos de verdura,</p> - <p class="i0">Brilan os campos frescos,</p> - <p class="i0">Mentras qu’a fél amarga</p> - <p class="i0">Rebosa n’o meu peito.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_25"> - <p><span class="pagenum" id="Page_57">p. 57</span></p> - <h3 title="A xusticia pó-l-a man">A XUSTICIA PO-LA MAN</h3> -</div> - -<div class="versos ml20"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Aquês que tên fama d’honrados n’a vila</p> - <p class="i0">Roubaronme tanta brancura qu’eu tiña,</p> - <p class="i0">Botáronme estrume n’as galas d’un dia,</p> - <p class="i0">A roupa de cote puñeronma en tiras.</p> - <p class="i2">Nin pedra deixaron, en dond’eu vivira;</p> - <p class="i0">Sin lar, sin abrigo, morey n’as curtiñas,</p> - <p class="i0">Ô raso c’as lebres dormin n’as campías;</p> - <p class="i0">Meus fillos... ¡meus anxos!... que tant’eu queria</p> - <p class="i0">¡Morreron, morreron, c’a fame que tiñan!</p> - <p class="i2">Quedey deshonrada, mucharonm’a vida,</p> - <p class="i0">Fixeronm’un leito de toxos e silvas,</p> - <p class="i0">Y-en tanto os raposos de sangre maldita,</p> - <p class="i0">Tranquilos n’un leito de rosas dormian.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—<i>Salvademe ¡ou, xueces!</i> berrey... ¡tolería!</p> - <p class="i0">De min se mofaron, vendeum’a xusticia.</p> - <p class="i0">—<i>Bon Dios, axudaime</i>, berrey, berrey inda...</p> - <p class="i0">Tan alto qu’estaba, bon Dios non m’oira,</p> - <p class="i2">Estonces cal loba doente ou ferida,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_58">p. 58</span>D’un salto con rabia pilley a fouciña,</p> - <p class="i0">Rondei paseniño... ¡Ne-as erbas sentian!</p> - <p class="i0">Y-a lua escondíase, y a fera dormia</p> - <p class="i0">Cos seus compañeiros en cama mullida.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mireinos con calma, y as mans estendidas</p> - <p class="i0">D’un golpe, ¡d’un soyo! deixeinos sin vida.</p> - <p class="i0">Y-ô lado contenta, senteime d’as vítimas,</p> - <p class="i0">Tranquila, esperando po-la alba d’o dia.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y-estonces... estonces, cumpreuse a xusticia,</p> - <p class="i0">Eu, n’eles; y as leises, n’a man qu’os ferira.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_26"> - <p><span class="pagenum" id="Page_59">p. 59</span></p> - <h3 title="Dios puxo un velo">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dios puxo un velo enriva</p> - <p class="i0">D’os nosos corazons,</p> - <p class="i0">Velo qu’oculta abismos</p> - <p class="i0">Qu’él pode ollar tan sô.</p> - <p class="i2">Cand’eu penso o que viran</p> - <p class="i0">N’o qu’adorand’estou</p> - <p class="i0">Homilde e de rodillas</p> - <p class="i0">Cal s’adora al Señor,</p> - <p class="i0">S’este velo caise</p> - <p class="i0">De repente antr’os dous,</p> - <p class="i0">Tembro... e incrinand’a frente</p> - <p class="i0">Digo,—¡que sabio é Dios!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_27"> - <p><span class="pagenum" id="Page_60">p. 60</span></p> - <h3 title="¡Tas-tis!">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite</p> - <p class="i0">Con siniestro compás repite a péndola,</p> - <p class="i6">Mentras a frecha aguda,</p> - <p class="i0">Marcand’ un y outro instante antr’as tiniebras,</p> - <p class="i6">D’o relox sempre imovil</p> - <p class="i0">Recorre lentamente a limpa esfera.</p> - <p class="i6">Todo é negrura en baixo,</p> - <p class="i6">E só n’altura inmensa,</p> - <p class="i0">Só n’anchura sin limites d’o ceo</p> - <p class="i0">Con inquietú relumbra algunha estrela,</p> - <p class="i0">Cal n’a cinza d’as grandes estivadas</p> - <p class="i0">Brilan as charamuscas derradeiras.</p> - <p class="i2">Y-a péndola no-mais xorda batendo</p> - <p class="i0">Cal bate un corazon qu’hinchan as penas,</p> - <p class="i6">Resóa pavorosa</p> - <p class="i6">N’a escuridade espesa.</p> - <p class="i0">En vano a vista con temor n’o escuro</p> - <p class="i6">Sin parada vaguea.</p> - <p class="i0">Uns tras d’outros instantes silenciosos</p> - <p class="i0">Pasando van, e silenciosos chegan</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_61">p. 61</span>Outros detras, n’a eternidá caendo</p> - <p class="i0">Cal cai o grau n’a moedora pedra,</p> - <p class="i0">Sin qu’ o porvir velado ôs mortais ollos</p> - <p class="i6">Rompa as pesadas brétemas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Que triste é a noite, y-o relox qué triste,</p> - <p class="i0">S’inquieto o corpo y-a concencia velan!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_28"> - <p><span class="pagenum" id="Page_62">p. 62</span></p> - <h3 title="Amigos vellos">AMIGOS VELLOS</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cand’antr’as naves tristes e frias</p> - <p class="i8">D’alto mural,</p> - <p class="i0">Cal elas fria, cal elas triste,</p> - <p class="i0">Ô ser d’a tarde vou á rezar,</p> - <p class="i0">Que pensamentos loucos e estraños</p> - <p class="i0">Â miña mente, veñen e van.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xordo silencio qu’eu xa conoço</p> - <p class="i0">Qu’é meu amigo d’anos atrás</p> - <p class="i0">Pero qu’é cheo d’outras lembranzas,</p> - <p class="i0">Per’ond’o esprito parez que escoita</p> - <p class="i8">Eco mortal,</p> - <p class="i0">Reina n’os ámbitos d’a gran basílica,</p> - <p class="i0">Con misteriosa serenidad.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Incertas sombras, rayos tembrosos,</p> - <p class="i8">Cabo d’o altar,</p> - <p class="i0">Pousan, vaguean, foxen y agrándanse</p> - <p class="i8">D’adiante atrás.</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_63">p. 63</span>Y o Santo Apóstol sempre sentado</p> - <p class="i6">No seu sitial</p> - <p class="i0">De prata e ouro, contempra inmóvil</p> - <p class="i0">Con ollos fixos, canto alí está.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Quen fora pedra, quen fora santo</p> - <p class="i6">D’os qu’alí hai,</p> - <p class="i0">Coma San Pedro, n’as mans as chaves,</p> - <p class="i0">C’o dedo en alto como San Xoan,</p> - <p class="i0">Un-has tras outras xeneracioes</p> - <p class="i6">Vira pasar,</p> - <p class="i0">Sin medo â vida que dá tormentos,</p> - <p class="i0">Sin medo â morte qu’espanto dá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Logo s’acaba d’a vida a triste</p> - <p class="i6">Pelerinax.</p> - <p class="i0">Os homes pasan, tal como pasa</p> - <p class="i6">Nube de bran.</p> - <p class="i0">Y as pedras quedan... e cand’eu morra</p> - <p class="i6">Ti, catredal,</p> - <p class="i0">Ti, parda mole, pesada e triste,</p> - <p class="i0">Cand’eu non sea, t’inda serás.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_29"> - <p><span class="pagenum" id="Page_64">p. 64</span></p> - <h3 title="Mayo longo">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mayo longo... Mayo longo,</p> - <p class="i0">Todo cuberto de rosas,</p> - <p class="i0">Para algús telas de morte,</p> - <p class="i0">Para outros telas de bodas.</p> - <p class="i2">Mayo longo, Mayo longo,</p> - <p class="i0">Fuches curto para min,</p> - <p class="i0">Veu contigo a miña dicha,</p> - <p class="i0">Volveu contigo á fuxir.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_30"> - <p><span class="pagenum" id="Page_65">p. 65</span></p> - <h3 title="Lua descolorida">LUA DESCOLORIDA</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Lua descolorida</p> - <p class="i4">Como cor d’ouro pálido,</p> - <p class="i4">Vésme y eu non quixera</p> - <p class="i4">Me vises de tan alto,</p> - <p class="i4">Ô espaço que recorres</p> - <p class="i0">Lévame caladiña n’un teu rayo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Astro d’as almas orfas,</p> - <p class="i4">Lua descolorida,</p> - <p class="i4">Eu ben sei que n’alumas</p> - <p class="i4">Tristeza cal a miña.</p> - <p class="i4">Vay contallo ô teu dono</p> - <p class="i0">E dille que me leve á dond’habita.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Mais non lle contes nada,</p> - <p class="i4">Descolorida lua,</p> - <p class="i4">Pois nin n’este nin n’outros</p> - <p class="i4">Mundos, terey fertuna.</p> - <p class="i4">Se sabes ond’a morte</p> - <p class="i4">Ten a morada escura</p> - <p class="i0">Dille que corpo e alma xuntamente</p> - <p class="i0">Me leve á donde non recorden nunca,</p> - <p class="i0">Nin n’o mundo en que estou nin n’as alturas.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_31"> - <p><span class="pagenum" id="Page_66">p. 66</span></p> - <h3 title="Qué pracidamente brilan">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Qué pracidamente brilan</p> - <p class="i0">O rio, a fonte y o sol,</p> - <p class="i0">Canto brilan... mais non brilan</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal medran erbas e arbustos,</p> - <p class="i0">Cal brota n’a arbor a frol,</p> - <p class="i0">Mais non medran, nin frorecen</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal cantan os paxariños</p> - <p class="i0">Enamoradas canciós,</p> - <p class="i0">Mais anque cantan, non cantan</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal a natureza hermosa</p> - <p class="i0">Sorri á Mayo qu’a mimou,</p> - <p class="i0">Mais para min non sorri,</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_67">p. 67</span>Si... para todos un pouco</p> - <p class="i0">D’aire, de luz, de calor...</p> - <p class="i0">Mais si para todos hay,</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡E ben!... xa qu’aquí n’atopo</p> - <p class="i0">Aire, luz, terra, nin sol,</p> - <p class="i0">¿Para min n’habra un-ha tomba?</p> - <p class="i4">Para min, non.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_32"> - <p><span class="pagenum" id="Page_68">p. 68</span></p> - <h3 title="Estranxeira n’a sua patria">ESTRANXEIRA N’A SUA PATRIA</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">N’a xa vella baranda</p> - <p class="i0">Entapizada d’edras e de lirios</p> - <p class="i0">Foise á sentar calada e tristemente</p> - <p class="i4">Frente d’o tempro antigo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Interminable precesion de mortos</p> - <p class="i0">Uns en corpo no-mais, outros n’o esprito,</p> - <p class="i0">Veu pouco á pouco aparecer n’altura</p> - <p class="i4">D’o direito camiño,</p> - <p class="i0">Que monotono e branco relumbraba</p> - <p class="i0">Tal com’un lenzo n’un herbal tendido.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Contemprou cal pasaban e pasaban</p> - <p class="i4">Collendo hacia o infinito,</p> - <p class="i4">Sin que ô fixaren n’ela</p> - <p class="i0">Os ollos apagados e afundidos</p> - <p class="i4">Deran siñal nin moestra</p> - <p class="i0">D’habela n’algun tempo conocido.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y uns eran seus amantes n’outros dias,</p> - <p class="i0">Deudos eran os mais y outros amigos,</p> - <p class="i4"><span class="pagenum" id="Page_69">p. 69</span>Compañeiros d’a infancia,</p> - <p class="i4">Sirventes e veciños.</p> - <p class="i0">Mais pasando e pasando diante d’ela</p> - <p class="i0">Fono os mortos aqueles prosiguindo,</p> - <p class="i4">A indiferente marcha</p> - <p class="i4">Camiño d’o infinito,</p> - <p class="i0">Mentras cerraba a noite silenciosa</p> - <p class="i4">Os seus loitos tristísimos</p> - <p class="i0">Entorno d’a estranxeira n’a sua patria</p> - <p class="i4">Que sin lar nin arrimo,</p> - <p class="i0">Sentada n’a baranda contempraba</p> - <p class="i0">Cal brilaban os lumes fuxitivos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_33"> - <p><span class="pagenum" id="Page_70">p. 70</span></p> - <h3 title="¡Padron!... ¡Padron!">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><i>¡Padron!... ¡Padron!</i></p> - <p class="i0"><i>Santa María... Lestrove...</i></p> - <p class="i2"><i>¡Adios! ¡Adios!</i></p> - </div> -</div> - - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Aquelas risas sin fin,</p> - <p class="i0">Aquel brincar sin dolor,</p> - <p class="i0">Aquela louca alegría,</p> - <p class="i4">¿Por que acabou?</p> - <p class="i0">Aqueles doces cantares,</p> - <p class="i0">Aquelas falas d’amor,</p> - <p class="i0">Aquelas noites serenas,</p> - <p class="i4">¿Por que non son?</p> - <p class="i0">Aquel vibrar sonoroso</p> - <p class="i0">D’as cordas d’a arpa y-os sons</p> - <p class="i0">D’a guitarra malencónica,</p> - <p class="i4">¿Quen os levou?</p> - <p class="i0">Todo é silensio mudo,</p> - <p class="i4">Soidá, delor,</p> - <p class="i0">Ond’outro tempo a dicha</p> - <p class="i4">Sola reinou...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><i>¡Padron! ¡Padron!</i></p> - <p class="i0"><i>Santa María, Lestrove...</i></p> - <p class="i2"><i>¡Adios! ¡Adios!</i></p> - </div> -</div> - - -<h4 title="II"><span class="pagenum" id="Page_71">p. 71</span>II</h4> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O simiterio d’a Adina</p> - <p class="i0">N’hay duda qu’é encantador,</p> - <p class="i0">C’os seus olivos escuros</p> - <p class="i0">De vella recordazon;</p> - <p class="i0">Co seu chan d’erbas e frores</p> - <p class="i0">Lindas, cal n’outras dou Dios;</p> - <p class="i0">C’os seus canónegos vellos</p> - <p class="i0">Que n’el se sentan ô sol;</p> - <p class="i0">C’os meniños qu’alí xogan</p> - <p class="i0">Contentos e rebuldós;</p> - <p class="i0">C’as lousas brancas qu’o cruben,</p> - <p class="i0">E c’os humedos montons</p> - <p class="i0">De terra, ond’algun-ha probe</p> - <p class="i0">Ô amañecer s’enterrou.</p> - <p class="i2">Moito te quixen un tempo,</p> - <p class="i0">Simiterio encantador,</p> - <p class="i0">C’os teus olivos escuros,</p> - <p class="i0">Mais vellos qu’os meus abós,</p> - <p class="i0">C’os teus cregos venerables,</p> - <p class="i0">Que s’iban sentar ô sol,</p> - <p class="i0">Mentras cantaban os páxaros</p> - <p class="i0">As matutinas cancións,</p> - <p class="i0">E c’o teu osario humilde</p> - <p class="i0">Que tanto respeto impon</p> - <p class="i0">Cando d’a luz que n’el arde</p> - <p class="i0">Vé un de noite o resprandor.</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_72">p. 72</span>Moito te quixen e quérote,</p> - <p class="i0">Eso ben o sabe Dios;</p> - <p class="i0">Mas hoxe, ô pensar en tí</p> - <p class="i0">Núbrasem’o corazon,</p> - <p class="i0">Qu’a terra está removida,</p> - <p class="i4">Negra e sin frols.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4"><i>¡Padron!... ¡Padron!...</i></p> - <p class="i2"><i>Santa María... Lestrove...</i></p> - <p class="i4"><i>¡Adios! ¡Adios!</i></p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Fun un dia en busca d’eles,</p> - <p class="i0">Palpitante o corazon,</p> - <p class="i0">Funos chamando un a un</p> - <p class="i0">E ningun me contestou.</p> - <p class="i2">Petey n’un-ha y-outra porta,</p> - <p class="i0">Non sentin fala nin voz,</p> - <p class="i0">Cal n’un-ha tomba valdeira</p> - <p class="i0">O meu petar resonou.</p> - <p class="i2">Mirey po-la pechadura,</p> - <p class="i0">¡Qué silensio!... ¡qué pavor!...</p> - <p class="i0">Vin no mais sombras errantes</p> - <p class="i0">Qu’iban e viñan sin son,</p> - <p class="i0">Cal voan os lixos leves</p> - <p class="i0">N’un rayo d’o craro sol.</p> - <p class="i2">Erguéronsem’os cabelos</p> - <p class="i0">D’estrañeza e de delor,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_73">p. 73</span>¡Nin un soyo!... ¡nin un soyo!...</p> - <p class="i0">¿Dond’están? ¿que d’eles foy?</p> - <p class="i2">O triste son d’a campana,</p> - <p class="i0">Vagoroso á min chegou...</p> - <p class="i0">¡Tocaba a morto por eles!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4"><i>¡Padron!... ¡Padron!...</i></p> - <p class="i2"><i>Santa María... Lestrove...</i></p> - <p class="i4"><i>¡Adios! ¡Adios!</i></p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_34"> - <p><span class="pagenum" id="Page_74">p. 74</span></p> - <h3 title="Pasade">PASADE</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Brila’rayo d’aurora,</p> - <p class="i0">Cal un sono de paz branco e purisimo,</p> - <p class="i0">¿Á aquel que naceu cego que ll’importa</p> - <p class="i6">O teu fulgor divino?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Xemí serenas ondas</p> - <p class="i6">C’o romor d’os pinares,</p> - <p class="i0">Músicas ¡ay! e cantos y armonías</p> - <p class="i6">Par’un xordo ¿que valen?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¡Pasá!... pasade hermosas,</p> - <p class="i0">Feitizo d’os qu’esperan e d’os qu’aman;</p> - <p class="i0">Amores e praceres son mentira</p> - <p class="i6">Pra quen ten seca a yalma.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_35"> - <p><span class="pagenum" id="Page_75">p. 75</span></p> - <h3 title="Por qué, Dios piadoso">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¿Por qué, Dios piadoso,</p> - <p class="i6">Por qué chaman crime</p> - <p class="i0">Ir en busca d’a morte que tarda</p> - <p class="i6">Cando á un esta vida</p> - <p class="i6">Lle cansa e lle afrixe?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Cargado de penas,</p> - <p class="i6">¿Qué peito resiste?</p> - <p class="i0">¿Cal rendido viaxeiro non quere</p> - <p class="i6">Buscá-lo descanso</p> - <p class="i6">Qu’o corpo lle pide?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¿Por qué s’un non rexe</p> - <p class="i6">As dores qu’o oprimen?</p> - <p class="i0">¿Por qué din que t’amostras airado</p> - <p class="i6">De qu’un antr’as tombas</p> - <p class="i6">A frente recrine?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Inferno n’o mundo,</p> - <p class="i6">E inferno sin límites</p> - <p class="i0">Mais alá d’esa coba sin fondo</p> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_76">p. 76</span>Qu’a yalma cobiza</p> - <p class="i6">Qu’os ollos non miden.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">S’é qu’esto é verdade,</p> - <p class="i6">¡Verdade terrible!</p> - <p class="i0">Ou deixad’un inferno tan soyo</p> - <p class="i6">De tantos qu’eisisten</p> - <p class="i0">Ou si non, Dios santo, piedade d’os tristes.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_II_36"> - <p><span class="pagenum" id="Page_77">p. 77</span></p> - <h3 title="¡Soya!">¡SOYA!</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Eran craro-los dias</p> - <p class="i0">Risoña-l’as mañâns,</p> - <p class="i0">Y era a tristeza sua</p> - <p class="i0">Negra com’a orfandá.</p> - <p class="i2">Iñase a amañecida</p> - <p class="i0">Tornaba c’o a serán...</p> - <p class="i0">Mais que fora ou viñera</p> - <p class="i0">Ninguen ll’o iña á esculcar.</p> - <p class="i2">Tomou un dia leve</p> - <p class="i0">Camiño d’o areal...</p> - <p class="i0">Como naide a esperaba,</p> - <p class="i0">Ela non tornou mais.</p> - <p class="i2">Ô cabo d’os tres dias</p> - <p class="i0">Botouna fora o mar,</p> - <p class="i0">Y alí ond’o corvo pousa,</p> - <p class="i0">Soya enterrad’está.</p> - </div> -</div> - - -<div class="chapter pt6" id="Cap_III"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_79">p. 79</span></p> - <h2 class="nobreak g0" title="III. Varia">III</h2> - <p class="subh2 g1 pt1">VARIA</p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_81">p. 81</span></p> - <h3 title="N’hay peor meiga que un-ha gran pena">N’HAY PEOR MEIGA QUE UN-HA GRAN PENA</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Marianiña, vait’ô rio;</p> - <p class="i0">—Deixa ña nay qu’aquí estea,</p> - <p class="i0">Qu’eu non vexa a luz do dia,</p> - <p class="i0">Que a luz á min non me vexa.</p> - <p class="i0">—¿Qu’estás dicindo rapaza?...</p> - <p class="i0">—Que onte â mañan n’a debesa</p> - <p class="i0">A yaugua se tornou roxa</p> - <p class="i0">Cando me fun lavar n’ela;</p> - <p class="i0">Qu’en baixo dos meus peíños</p> - <p class="i0">Iñanse muchand’as erbas,</p> - <p class="i0">Que ô ferirme o sol n’a cara</p> - <p class="i0">Tornouma color d’a cera;</p> - <p class="i0">Que os ourizos d’os castaños</p> - <p class="i0">N’os meus cabelos s’enredan,</p> - <p class="i0">Qu’as espiñas d’os espiños</p> - <p class="i0">Contra min se volven feras;</p> - <p class="i0">Qu’ô pasà-l-as corredoiras</p> - <p class="i0">Prenden en min as silveiras;</p> - <p class="i0">Que me pican as ortigas;</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_82">p. 82</span>Que me mágoan as areas,</p> - <p class="i0">Y os paxariños ô verme</p> - <p class="i0">Din cantand’en son de queixa:</p> - <p class="i0"><i>¡Vay á morrer Marianiña!...</i></p> - <p class="i0"><i>¡Rezade todos por ela!</i></p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Ay, miña virxe d’o Carme,</p> - <p class="i0">Que a miña filla está enferma!</p> - <p class="i0">¡Ay Dios! que m’a enfeitizaron...</p> - <p class="i0">¡Ay, qu’a abafou un-ha meiga!</p> - <p class="i0">Non foras ti tan bonita,</p> - <p class="i0">Naide envidia che tivera.</p> - <p class="i0">Prenda d’as miñas entrañas,</p> - <p class="i0">Ven á min, non tomes pena,</p> - <p class="i0">Que has d’ir á San Pedro Martir,</p> - <p class="i0">Mais que boys e vacas venda...</p> - <p class="i0">—Mi madriña, mi madriña,</p> - <p class="i0">Levaime á donde quixeras,</p> - <p class="i0">Mas para min n’hay remedio</p> - <p class="i0">En todo o redor d’a terra,</p> - <p class="i0">Sinon é n’un corazon</p> - <p class="i0">Que m’oprime antre cadeas,</p> - <p class="i0">Si n’é n’un-ha mala boca</p> - <p class="i0">Que me pragueou maldicenta...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Quen te pragueou, ña filla?</p> - <p class="i0">¿Que males, meu ben, fixeras?</p> - <p class="i0">—Non mo preguntés, mi madre,</p> - <p class="i0">Vale mais que nunca o sepas.</p> - <p class="i0">Secretos d’esta feitura</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_83">p. 83</span>Deben dormir antr’as pedras.</p> - <p class="i0">—Fala, rapaza, que sinto</p> - <p class="i0">Ferverme o sangre n’as venas.</p> - <p class="i0">—Qu’eu non vexa a luz d’o dia,</p> - <p class="i0">Que a luz á min non me vexa...</p> - <p class="i0">Mi madriña, mi madriña,</p> - <p class="i0">Non me maldizás cal ela.</p> - <p class="i0">Deixám’ir co meu sacreto</p> - <p class="i0">Dormir n’o fondo d’a terra.</p> - <p class="i0">—Non irás co teu sacreto.</p> - <p class="i0">Non irás, anque ben queiras;</p> - <p class="i0">Qu’alí á preguntarcho fora</p> - <p class="i0">Tu madre, e alí responderas.</p> - <p class="i0">—¡Ay, mi madre! era bonito</p> - <p class="i0">Coma os anxos d’as igresias,</p> - <p class="i0">Era en falas amoroso,</p> - <p class="i0">Muito, muito, mais que as sedas,</p> - <p class="i0">Era doce... muito, muito,</p> - <p class="i0">Mas que a mel que say d’a cera.</p> - <p class="i0">Olía á rosas de Mayo,</p> - <p class="i0">Seus ollos eran estrelas,</p> - <p class="i0">E tiña cal ouro puro</p> - <p class="i0">A enrisada cabeleira...</p> - <p class="i0">—Acaba, Mariana, acaba,</p> - <p class="i0">Que o corazon se m’aperta...</p> - <p class="i0">¿De quen falas? dimo, dimo...</p> - <p class="i0">¿Ou quizais soñaches, nena?</p> - <p class="i0">—Non soñei, mi má, non soño,</p> - <p class="i0">Anque soñar ben quixera.</p> - <p class="i0">Folguey c’o conde, señora,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_84">p. 84</span>Prometido d’a condesa.</p> - <p class="i0">Falábam’antr’os carballos</p> - <p class="i0">Cand’iba ô monte por leña,</p> - <p class="i0">Falábame ô pé do rio,</p> - <p class="i0">N’as tardes do vran serenas,</p> - <p class="i0">Faley con él... ¡ay, falára,</p> - <p class="i0">Mi madriña a vida inteira!</p> - <p class="i0">—¡Ay! miña Virxe querida,</p> - <p class="i0">Qu’a miña filla está enferma,</p> - <p class="i0">Enferma de mal d’amores</p> - <p class="i0">Qu’enfermaron a honra d’ela.</p> - <p class="i0">Ben fan en cantarch’os páxaros,</p> - <p class="i0">Marianiña, miña prenda:</p> - <p class="i0">«¡<i>Vay á morrer Marianiña</i>!</p> - <p class="i0">¡<i>Que rezen todos por ela</i>!»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Marianiña vay secando,</p> - <p class="i0">A probe sin sangre queda,</p> - <p class="i0">N’hay alimento que tome,</p> - <p class="i0">N’hay augua que ll’apeteza.</p> - <p class="i0">Amigas n’hay qu’a consolen,</p> - <p class="i0">Músicas n’hay que a entreteñan,</p> - <p class="i0">Y â vista do sol acora,</p> - <p class="i0">Y â vista das frores tembra.</p> - <p class="i0">A sua nay anda tola</p> - <p class="i0">En busca de santas erbas,</p> - <p class="i0">Que n’o leito de Mariana</p> - <p class="i0">Pon de noite â cabeceira,</p> - <p class="i0">E vay d’hermida en hermida,</p> - <p class="i0">Leva ofrenda tras ofrenda</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_85">p. 85</span>Á cada bendita virxe,</p> - <p class="i0">Á todo-l-os santos reza</p> - <p class="i0">Y âs ánimas lles pon luces</p> - <p class="i0">Para que pidan por ela.</p> - <p class="i0">Pero non sanda Mariana,</p> - <p class="i0">Mariana sin sangre queda...</p> - <p class="i0">Todos dîn qu’un-ha <i>chuchona</i></p> - <p class="i0">Ven de noite a chuchar n’ela,</p> - <p class="i0">E hay algun que veu de noite,</p> - <p class="i0">A <i>compaña</i> po-l-aldea.</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Conque morre a namorada?</p> - <p class="i0">¿Por min morre a linda nena?...</p> - <p class="i0">¡Nunca! porqu’eso non fora</p> - <p class="i0">Dino d’a miña nobreza.</p> - <p class="i0">Enxugad’esas bagullas,</p> - <p class="i0">Non chores mais, probe vella,</p> - <p class="i0">Que a nena d’as trenzas longas</p> - <p class="i0">Ben pronto será condesa.</p> - <p class="i0">Vamos á darlle’esta nova,</p> - <p class="i0">Vámonos á cabo d’ela.</p> - <p class="i2">E a trote largo camiñan</p> - <p class="i0">Po-l-o medio d’a debesa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Meu señor... ¿n’oís os corvos?</p> - <p class="i0">Veñen camiño d’a aldea...</p> - <p class="i0">Mirá cal baten as alas...</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_86">p. 86</span>Cal baten as alas negras.</p> - <p class="i0">—Deixá que as batan, qu’é cousa</p> - <p class="i0">D’os corvos facer tal moestra.</p> - <p class="i0">—Señor, señor... ¡como chilan!</p> - <p class="i0">¡Que agoreiramente berran!</p> - <p class="i0">É porque adiviñan a morte,</p> - <p class="i0">É que mortandade hay cerca.</p> - <p class="i0">—¡Habráya! que Dios acolla</p> - <p class="i0">Á aquel que deixa esta terra.</p> - <p class="i0">—Meu señor, tocan á morto...</p> - <p class="i0">¡Ay! tocan n’a nosa igrexa...</p> - <p class="i0">¡Ña virxe! ¿Quen morreria?</p> - <p class="i0">—Non pensés en quen morrera,</p> - <p class="i0">Pensá, ña vella, tan soyo</p> - <p class="i0">Na vosa filla que pena.</p> - <p class="i0">—Señor, señor... pouco andamos,</p> - <p class="i0">Picáde, por Dios, espuela,</p> - <p class="i0">Qu’ô salir â mañanciña,</p> - <p class="i0">N’habia enfermos n’a aldea</p> - <p class="i0">Sinon era miña filla,</p> - <p class="i0">Que tiña o color d’a terra</p> - <p class="i0">Y os pés com’a neve frios,</p> - <p class="i0">Y as manciñas coma cera,</p> - <p class="i0">Y ô redor d’os tristes ollos</p> - <p class="i0">Un-has coma manchas negras.</p> - <p class="i0">—Afrixísme co eses ditos,</p> - <p class="i0">E aguillóame a impacencia...</p> - <p class="i0">Medio condado daría</p> - <p class="i0">Por salvar a vida d’ela;</p> - <p class="i0">D’a mais fermosa villana</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_87">p. 87</span>Qu’hay en toda a redondeza.</p> - <p class="i0">Mas s’é qu’atopase morta,</p> - <p class="i0">Si tal nos acontecera...</p> - <p class="i0">Xa qu’a matase, hastr’a morte</p> - <p class="i0">Hey de facer penitencia.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Morreu, morreu Mariana,</p> - <p class="i0">O conde víun’antr’as velas,</p> - <p class="i0">Mais ela no veu á el</p> - <p class="i0">Qu’antes de chegar morrera.</p> - <p class="i0">Morreu como un paxariño,</p> - <p class="i0">Y antr’os lenzos qu’a rodean</p> - <p class="i0">Parés un anxel qu’agarda</p> - <p class="i0">Que veñan d’o ceu por ela.</p> - <p class="i0 g0">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i0 g0">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i2">Ninguen soupo que d’amores</p> - <p class="i0">E que d’olvido morrera.</p> - <p class="i0">Uns dixeron qu’un-ha praga</p> - <p class="i0">Con ela n’a tomba dera;</p> - <p class="i0">Outros contaban que fora</p> - <p class="i0">D’abafada d’un-ha meiga...</p> - <p class="i0">Mais por ela o conde fixo</p> - <p class="i0">Hastra ô seu fin penitencia.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_2"> - <p><span class="pagenum" id="Page_88">p. 88</span></p> - <h3 title="Vamos bebendo">VAMOS BEBENDO</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Teño tres pitas brancas</p> - <p class="i2">E un galo negro,</p> - <p class="i0">Que han de poñer bós ovos,</p> - <p class="i2">Andand’o tempo.</p> - <p class="i0">Y hei de vende-los caros</p> - <p class="i2">Po-lo Xaneiro.</p> - <p class="i0">Y hei de xuntá-los cartos</p> - <p class="i2">Para un mantelo,</p> - <p class="i0">Y heino de levar posto</p> - <p class="i2">No casamento,</p> - <p class="i0">Y hei...</p> - <p class="i6">—Pois mira, Marica,</p> - <p class="i2">Vay por un neto</p> - <p class="i0">Qu’antramentas non quitas</p> - <p class="i2">Eses cerellos,</p> - <p class="i0">Y as pitas van medrando</p> - <p class="i2">C’o galo negro,</p> - <p class="i0">Para poñé-los ovos,</p> - <p class="i2">E todo aquelo</p> - <p class="i0">Do xaneiro, d’os cartos,</p> - <p class="i2">Y o casamento,</p> - <p class="i0">Miña prenda da yalma</p> - <p class="i2">¡Vamos bebendo!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_3"> - <p><span class="pagenum" id="Page_89">p. 89</span></p> - <h3 title="Un verdadeiro amor">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Un verdadeiro amor é grande e santo,</p> - <p class="i2">D’os encantos encanto,</p> - <p class="i0">Y é doce... doce antr’as dozuras todas.</p> - <p class="i2">—Seica por eso tanto</p> - <p class="i0">Tras d’un’has y outras modas,</p> - <p class="i0">Dalle por empachar, anque ben sabe.</p> - <p class="i2">—¿Por mais qu’acabe en bodas?...</p> - <p class="i2">—Anqu’en bodas acabe;</p> - <p class="i0">Pois coma todo doce, miña vida,</p> - <p class="i2">Y esta é cousa sabida</p> - <p class="i2">Coma que queima o fogo,</p> - <p class="i0">Canto mais com’un d’el, repuna logo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_4"> - <h3 title="Non cantes, non chores">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml20"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Non cantes, non chores, non rias, non fales,</p> - <p class="i0">Nin entres, nin sallas sin m’o perguntare.</p> - <p class="i0">¡Válate San Pedro, con tanto gardarme!</p> - <p class="i2">—Pois de qu’así sea, nena, non t’asañes,</p> - <p class="i0">Que cantes, que chores, que rias, que fales...</p> - <p class="i0">¡Can pasa! n’un tempo, meniña, diranche.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_5"> - <p><span class="pagenum" id="Page_90">p. 90</span></p> - <h3 title="¡Adiante!">¡ADIANTE!</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">N’o escuro pavoroso</p> - <p class="i0">Y antr’o xordo romor d’os pinos bravos</p> - <p class="i0">Qu’a tempestá azoutaba com’a escravos,</p> - <p class="i0">Oyeuse, como queixa de raposo</p> - <p class="i0">Un asubio medoso.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E un layo de temor que daba frio,</p> - <p class="i0">Ô medoso asubio,</p> - <p class="i0">Respondeu dend’o fondo d’a espesura</p> - <p class="i0">Aumentando n’o espiritu a tristura</p> - <p class="i0">Que daba o ronco marmurar d’o rio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Antr’as negras ribeiras manso e lento,</p> - <p class="i0">Como corre o abatido pensamento</p> - <p class="i0">Antr’os tristes remorsos y a esperanza,</p> - <p class="i0">Iña á compás do vento</p> - <p class="i0">Correndo tras d’a estensa lontananza.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais cabe d’ancha orela,</p> - <p class="i0">Misterioso e agachado un centinela,</p> - <p class="i0">N’un-ha lancha d’o Miño apousentaba;</p> - <p class="i0">Y a arma n’a man y en vela</p> - <p class="i0">Á través d’a ramaxen axexaba.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_6"> - <p><span class="pagenum" id="Page_91">p. 91</span></p> - <h3 title="¡Nin as escuras!...">¡NIN ÂS ESCURAS!...</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml18"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Tod’está negro, as sombras envolven a vereda,</p> - <p class="i0">E nin o ceu ten ollos, nin o pinar ten lengua.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Vamos! D’o que hay oculto, ¿quen midéu as fonduras?</p> - <p class="i0">¡Alma n’habrá que sepa!... ¡ven!... a noit’está escura.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—¿Escura?... mais relumbra non sei que luz traidora...</p> - <p class="i0">—É un-ha estrela que brila, n’as auguas bulidoras.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—¿E non oyes que runxe algo ond’aquel herbal?</p> - <p class="i0">—É o vento que anda tolo, corrend’antr’a follax.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Escoita, sinto pasos, e asoma seica un bulto...</p> - <p class="i0">—¡S’é un vivo, matarémolo! non fala s’é difunto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Mais aquí ond’este cómaro, hay un-ha cova fonda,</p> - <p class="i0">Ven, e santos ou deños, que nos atopen ora.</p> - </div> -</div> - -<h4 title="II"><span class="pagenum" id="Page_92">p. 92</span>II</h4> - -<div class="versos ml18"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Á donde irei conmigo? ¿Donde m’esconderei,</p> - <p class="i0">Que xa ninguen me vexa y eu non vexa á ninguen?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">A luz d’o dia asómbrame, pásmame a d’as estrelas.</p> - <p class="i0">Y as olladas d’os homes, n’a yalma me penetran.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Y é que o que dentro levo de min, penso que ô rostro</p> - <p class="i0">Me sai cal sai d’o mare, ô cabo un corpo morto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Houbera, e que saira!... mais non, dentro te levo:</p> - <p class="i0">¡Fantasma pavoroso d’os meus remordementos!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_7"> - <p><span class="pagenum" id="Page_93">p. 93</span></p> - <h3 title="Xigantescos olmos">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xigantescos olmos, mirtos</p> - <p class="i0">Que brancas frores ostentan</p> - <p class="i0">Un-has con cogollos inda,</p> - <p class="i0">Outras que o vento esfollea.</p> - <p class="i0">Buxos que xa contan sigros</p> - <p class="i0">E que xuntos verdeguean</p> - <p class="i0">Formando de rama e troncos</p> - <p class="i0">Valos que naide atravesa;</p> - <p class="i0">E n’os que moy descansadas</p> - <p class="i0">Fan o seu niño as culebras.</p> - <p class="i0">Loureiros irmans d’os buxos</p> - <p class="i0">Po-la altura y a nacenza,</p> - <p class="i0">Pois arraigaron á un tempo</p> - <p class="i0">N’o mais profundo d’a terra.</p> - <p class="i0">Limoeiros e laranxos</p> - <p class="i0">Qu’o verde musgo sombrean</p> - <p class="i0">Y olido esparcen d’azare</p> - <p class="i0">Con que a xente se recrea.</p> - <p class="i0">Eternos bosques en donde</p> - <p class="i0">Sombrio misterio reina,</p> - <p class="i0">Onde sô os paxaros cruzan</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_94">p. 94</span>Po-las tristes alamedas</p> - <p class="i0">Onde ô marmular as fontes</p> - <p class="i0">Un coidara que se queixan,</p> - <p class="i0">Y ond’o mesmo sol d’o estio</p> - <p class="i0">Melancónico penetra.</p> - <p class="i0">Y en medio d’esta espesura</p> - <p class="i0">E d’esta hermosa tristeza</p> - <p class="i0">Nun-ha casa inda mais triste,</p> - <p class="i0">Sí de fachada soberba,</p> - <p class="i0">Alí din que ten o niño</p> - <p class="i0">A nai de toda-las meigas:</p> - <p class="i0">Casa con portas de cedro,</p> - <p class="i0">En cada ventana reixa,</p> - <p class="i0">Cociña coma de monxes,</p> - <p class="i0">Silencio coma d’igrexa,</p> - <p class="i0">Criados que non dan fala,</p> - <p class="i0">Cans que morden como feras,</p> - <p class="i0">Alí a viron negra e fraca</p> - <p class="i0">Com’un-ha gata famenta</p> - <p class="i0">N’o mais san e mais frorido</p> - <p class="i0">D’a hermosa terra gallega.</p> - <p class="i0">Y estes mals que nos afrixen</p> - <p class="i0">Din que todos veñen d’ela...</p> - <p class="i0">¡Mais socede n’esta vida</p> - <p class="i0">Que os que tên culpa n’a levan!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_8"> - <p><span class="pagenum" id="Page_95">p. 95</span></p> - <h3 title="Cada cousa n’o seu tempo">CADA COUSA N’O SEU TEMPO</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">D’o alegre Mayo, un-ha alborada fresca</p> - <p class="i0">Foit’á sorrir n’o outono malencónico,</p> - <p class="i0">E por nadal os membros ateridos</p> - <p class="i0">Quentache ben contente, á un sol d’agosto;</p> - <p class="i0">Despois trembaches espantado, e fuches</p> - <p class="i0">Buscand’a sombra inquieto e pesaroso,</p> - <p class="i0">Mais a mamoria preguizosa, tarde,</p> - <p class="i6">Trouxera ô teu recordo</p> - <p class="i6">Que aqueses cambios bruscos</p> - <p class="i6">Raros e intempestosos</p> - <p class="i0">De loitos e pesares, n’esta vida,</p> - <p class="i0">Sinal segura eternamente fonon.</p> - <p class="i0">E tras d’aquel calor que ch’emprestara</p> - <p class="i6">N’o inverno un sol d’agosto</p> - <p class="i0">So sentiche d’a frebe o mortal frio</p> - <p class="i6">Qu’ helou hastr’os teus osos.</p> - <p class="i6"><i>As cousas n’o seu tempo</i></p> - <p class="i6"><i>Y as feras n’o seu tobo.</i></p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_9"> - <p><span class="pagenum" id="Page_96">p. 96</span></p> - <h3 title="Cabe d’as froles">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Cabe d’as froles a nena</p> - <p class="i6">Cant’alegre o seu cantar,</p> - <p class="i6">Y é branca com’azucena</p> - <p class="i6">Pálida como o luar.</p> - <p class="i6">E ond’a boquiña un lunar,</p> - <p class="i0">Gracioso lle dou Dios, tan feito, tanto,</p> - <p class="i6">Qu’é de todos o encanto.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">¡Cor de luar... que cor lindo!</p> - <p class="i6">Uns ollos cal noit’escura,</p> - <p class="i6">Labios que falan sorrindo</p> - <p class="i6">Y aquel sinal... fermosura</p> - <p class="i6">Mais, non cabe en criatura</p> - <p class="i0">Qu’a que Dios quixo darche, linda rosa,</p> - <p class="i6">Doce, casta e preciosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Ser amada, ese é o teu sino,</p> - <p class="i6">Amada cal n’outra houber,</p> - <p class="i6">E ¡que dichoso destino!</p> - <p class="i6">Ser querida e ben querer.</p> - <p class="i6">Hey a ambicion d’a muller</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_97">p. 97</span>E o soyo ben que buscan sin medida</p> - <p class="i6">N’esta mísera vida.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Pero nena alunarada,</p> - <p class="i6">¿Sabes o qu’o refran di?</p> - <p class="i6">Qu’é en amores desdichada</p> - <p class="i6">A que un lunar ten así.</p> - <p class="i6">E tamen din qu’o eres ti,</p> - <p class="i0">Á pesar d’as risadas d’os teus labios</p> - <p class="i6">Que non saben d’agravios.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">En bon hora, ó en mal hora</p> - <p class="i6">Que n’esto d’enamorar,</p> - <p class="i6">Tamen se mete a traidora</p> - <p class="i6">Mala sorte á traballar.</p> - <p class="i6">E métese á enfeitizar</p> - <p class="i0">Corazons inocentes e almas puras</p> - <p class="i6">N’afeitas á amarguras.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i8">¡Ay d’a nena alunarada</p> - <p class="i6">Pálida como o luar!</p> - <p class="i6">Como canta o seu cantar</p> - <p class="i6">Tan serena e sin pensar</p> - <p class="i0">Que a que lunares ten, fertuna esquiva</p> - <p class="i6">Lle ha de ser mentras viva.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Alegre e dichosa canta</p> - <p class="i6">Aquela linda canzon,</p> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_98">p. 98</span>Que trai a sua mente tanta</p> - <p class="i6">Querida recordazon,</p> - <p class="i6">Que asin é, coma oracion</p> - <p class="i0">Que a yalma, triste, con amor marmura</p> - <p class="i6">Pedind’a Dios ventura.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Y ela non pensa toliña</p> - <p class="i6">E non maxina a coitada</p> - <p class="i6">Que mal tras d’o amor camiña</p> - <p class="i6">E ten fertuna menguada.</p> - <p class="i6">A que nase alunarada:</p> - <p class="i0">Que a que ten un lunar tan primoroso</p> - <p class="i6">Nunca terá reposo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Tan soyo t’agardan penas</p> - <p class="i6">Linda rosa a d’o lunar,</p> - <p class="i6">As grandes tras d’as pequenas,</p> - <p class="i6">Un-ha tras outra á chamar</p> - <p class="i6">Â tua porta han de chegar,</p> - <p class="i0">Que naide, tal é a forza d’o destino,</p> - <p class="i6">Naide torce o seu sino.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_10"> - <p><span class="pagenum" id="Page_99">p. 99</span></p> - <h3 title="Pelouro que roda">PELOURO QUE RODA</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dou encomezo pensando,</p> - <p class="i0">Despois, gustoulle pensar,</p> - <p class="i0">E d’este gusto o deseyo</p> - <p class="i0">Á toda presa se vay.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E decote descendendo</p> - <p class="i0">Descendendo sin parar,</p> - <p class="i0">Desd’o deseyo ô pecado</p> - <p class="i0">Á toda presa se vay.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_11"> - <p><span class="pagenum" id="Page_100">p. 100</span></p> - <h3 title="A disgracia">A DISGRACIA</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Por qu’existe? ¿quen é? ¿dond’a soberba</p> - <p class="i0">Morada ten? ¿arteira en donde habita?</p> - <p class="i0">Sono lixeiro ou pasaxeira nube</p> - <p class="i0">Pra moitos é, qu’apenas deixa rastro.</p> - <p class="i0">Outros os golpes alevosos sinten</p> - <p class="i0">Que ll’asesta con negra traidoría</p> - <p class="i0">Dend’o comenzo ô fin d’a vida escrava.</p> - <p class="i0">Pero n’a ven, anque a mirada tendan</p> - <p class="i0">Arrededor, para evitaren, cantos</p> - <p class="i0">O seu bafo pestífero, n’atopan</p> - <p class="i0">N’o espazo, nin n’a terra, nin n’o mare,</p> - <p class="i0">Anqu’ela en todo está sempre dañina.</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O mal d’o inferno é fillo, o ben d’o ceo;</p> - <p class="i0">A disgracia ¿de quen? Loba que nunca</p> - <p class="i0">Farta se vé, que o seu furor redobra</p> - <p class="i0">D’a fonda frida, â vista ensangrentada,</p> - <p class="i0">¿De donde ven? ¿que quer? ¿porque a consintes,</p> - <p class="i0">Potente Dios, que os nosos males miras?</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_101">p. 101</span>¿Non ves, Señor, que o seu poder afoga</p> - <p class="i0">A fé y o amor, no esprito qu’en ti fia?</p> - <p class="i0">¡Como endurece o corazon que un tempo</p> - <p class="i0">Era todo brandura! ¡como mata</p> - <p class="i0">D’a espranza a luz, que un resprandor tranquilo</p> - <p class="i0">N’os astros, derramaba d’a esistencia,</p> - <p class="i0">Nova forza prestando ô pé cansado</p> - <p class="i0">E mais valor a yalma temerosa!</p> - <p class="i0">Tod’o mucha ô seu paso, a pranta sua</p> - <p class="i0">Maldita, todo para sempr’estraga.</p> - <p class="i0">Todo a sua lama pegaxosa entrubia.</p> - <p class="i0">¡E que oco tan profundo fay en torno</p> - <p class="i0">D’aquel a quen persigue! ¡como fuxen</p> - <p class="i0">As xentes d’él pra non oir os layos</p> - <p class="i0">Que o seu penar ll’arrinca, ou a espantosa</p> - <p class="i0">Brasfemia que con labio balbucente</p> - <p class="i0">Á sí mesmo mordendose prenuncia!</p> - <p class="i0">Que apestado n’ecsiste n’esta vida</p> - <p class="i0">Que tanto horror a humanidade cause</p> - <p class="i0">Como o que d’a desgracia vay tocado.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡E como non, s’o ben contr’el se volve,</p> - <p class="i0">S’o mesmo sol non loce ond’él habita,</p> - <p class="i0">S’a fonte onde beber, envenenada</p> - <p class="i0">De cot’está: s’o pan se volve asentes</p> - <p class="i0">Para seu paladar, y o mar sin fondo</p> - <p class="i0">Enxoito n’un instante se quedara</p> - <p class="i0">S’él n’a onda amarga s’afogar quixera;</p> - <p class="i0">E n’os brazos d’a morte que aborrece,</p> - <p class="i0">A mesma morte, o deixa abandonado!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_102">p. 102</span>¡Ah, piedade, Señor! ¡Barre esa sombra</p> - <p class="i0">Qu’en noit’eterna para sempr’envolve</p> - <p class="i0">A luz d’a fé, d’o amor e d’a esperanza!</p> - <p class="i0">Sombra d’horror que os astros briladores</p> - <p class="i0">Escurece d’os ceos, que un novo inferno</p> - <p class="i0">N’este mundo formou, e un mundo novo,</p> - <p class="i0">Donde todo valor perd’os seus brios</p> - <p class="i0">E toda forza sin loitar s’estrela,</p> - <p class="i0">Ond’as tinebras d’a impiedá, estendidas,</p> - <p class="i0">Borran todo camiño que á tí guie.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Dios de bondá, c’o teu potente sopro,</p> - <p class="i0">De n’os aparta ese fantasma horribre</p> - <p class="i0">Que a desesperazon dá por remate;</p> - <p class="i0">Pois xa abasta c’as dores, c’a miseria</p> - <p class="i0">D’a carne fraca, e c’o a infalibre morte,</p> - <p class="i0">Pra tormento e castigo d’os que tristes</p> - <p class="i0">Porque pecaron, viven desterrados</p> - <p class="i0">D’a patria celestial por que suspiran!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_12"> - <p><span class="pagenum" id="Page_103">p. 103</span></p> - <h3 title="¡E ben! cando comprido">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">¡E ben! cando comprido</p> - <p class="i0">Teñás ese ardentísimo deseo,</p> - <p class="i0">O meu rir sin descanso será estonces,</p> - <p class="i4">Anqu’un rir triste e negro.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dendes d’o meu corruncho solitario</p> - <p class="i0">Estarey axexandovos sereno,</p> - <p class="i0">E tras da primadera e tras do estío,</p> - <p class="i0">Verey cal chega para vos o inverno.</p> - <p class="i4">¡E qu’inverno tan triste,</p> - <p class="i4">Tan áspero e tan fero...!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Como n’outono as follas cân d’os árbores,</p> - <p class="i0">D’os vosos corazos irán caendo</p> - <p class="i0">As brancas ilusions con que crubiades</p> - <p class="i4">O chan do simeterio</p> - <p class="i0">En donde os nosos mortos dormen xuntos</p> - <p class="i4">Do olvido n’o silencio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E n’as negras mortaxas qu’os envolven,</p> - <p class="i0">Diante de vos aparecer verédelos,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_104">p. 104</span>Decindo:—«N’era aquelo o que buscabades,</p> - <p class="i0">Cando engañados insultâst’os ceos...</p> - <p class="i0">¡N’era aquelo sin duda, desdichados,</p> - <p class="i4">Mais... tampouco era <i>esto</i>!...»</p> - <p class="i0">Y eu desd’o meu corruncho sorrireime</p> - <p class="i4">C’un sorrir triste e negro.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_13"> - <p><span class="pagenum" id="Page_105">p. 105</span></p> - <h3 title="Sin niño">SIN NIÑO</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por montes e campías,</p> - <p class="i0">Camiños e espranadas,</p> - <p class="i0">Ven un-ha pomba soya,</p> - <p class="i0">Soya de rama en rama.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Síguena as probes crias,</p> - <p class="i0">Sedentas e cansadas,</p> - <p class="i0">Sin qu’alimento atope,</p> - <p class="i0">Pra darlles a bicada.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tray manchada-l-as prumas,</p> - <p class="i0">Qu’eran un tempo brancas,</p> - <p class="i0">Tray muchas e rastreiras</p> - <p class="i0">Y abatida-l-as alas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Ay! probe pomba, un tempo</p> - <p class="i0">Tan querida e tan branca,</p> - <p class="i0">¿Ônde vay o teu brilo...?</p> - <p class="i0">¿O teu amor ônd’anda?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_14"> - <p><span class="pagenum" id="Page_106">p. 106</span></p> - <h3 title="Eu por vos, e vos por outro">EU POR VOS, E VOS POR OUTRO</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—A linda, a grande señora,</p> - <p class="i0">De non vista fermosura,</p> - <p class="i0">¿Ônd’irá tan á deshora,</p> - <p class="i0">N’un-ha noite tan escura?</p> - <p class="i0">¿Ônde irá con tal premura?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Vay enfouzando n’a lama</p> - <p class="i0">O zapatiño de seda...</p> - <p class="i0">¡Po-lo toxal vay a dama,</p> - <p class="i0">Y-o dôno antr’holandas queda!...</p> - <p class="i0">Bon sôno Dios lle conceda.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Qu’él durma, q’eu velarey</p> - <p class="i0">Po-la dona mais fermosa</p> - <p class="i0">Que vin n’o mundo e verey;</p> - <p class="i0">Xardiñeiro, coido a rosa</p> - <p class="i0">De cuyo olido outro gosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Coido d’ela noite e dia,</p> - <p class="i0">Sin descanso nin sosego,</p> - <p class="i0">Qu’atopálo non podria;</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_107">p. 107</span>Corpo e yalma, no-n-o nego,</p> - <p class="i0">Á esa tareya m’entrego.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E anque d’esto nada sabe,</p> - <p class="i0">Eu sey canto poido d’ela,</p> - <p class="i0">Mais, que tal saber m’acabe...</p> - <p class="i0">Say, pombiña, say, estrela,</p> - <p class="i0">Qu’un valente por ti vela.</p> - <p class="i0 g0">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i2">¿Á donde vay? a escondida</p> - <p class="i0">Porta s’abre paseniño...</p> - <p class="i0">Romor de seda comprida</p> - <p class="i0">Runxe alá po-lo camiño</p> - <p class="i0">Que vay d’a fonte ô muiño...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">N’a vexo, mais ela é,</p> - <p class="i0">Chégame o seu doce olido,</p> - <p class="i0">Sento o pisar d’o seu pé,</p> - <p class="i0">Y-o meu corazon ferido</p> - <p class="i0">De pracer dou un batido.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nobre dama, linda dona</p> - <p class="i0">D’os corazós que prendás,</p> - <p class="i0">Perdóname si, perdona</p> - <p class="i0">Si che sigo á donde vas,</p> - <p class="i0">¿Non vés qu’en perigro estás?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">En noite tan tempestosa</p> - <p class="i0">¿Quen vos meteu tal deseyo?</p> - <p class="i0">¡Enlamugarse así a rosa...!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_108">p. 108</span>E n’o meu corazon leo</p> - <p class="i0">Que non levás pan no seo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿E si atopás a <i>compaña</i>?</p> - <p class="i0">¿E si vos say a <i>estadea</i>?</p> - <p class="i0">¿Si con falas vos engaña</p> - <p class="i0">E vos pon mantel e cea,</p> - <p class="i0">Mentras tróa e lostreguea?...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">N’irés soya, pesi a vos,</p> - <p class="i0">N’irés mentras qu’eu alente,</p> - <p class="i0">Pois fora atentar á Dios.</p> - <p class="i0">Señora, Dios non consente</p> - <p class="i0">Qu’o perigro busque a xente.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sin que sepás que vos sigo,</p> - <p class="i0">Irey tras de vos agora,</p> - <p class="i0">Por si vos tenta o enemigo.</p> - <p class="i0">Y-entanto non say a aurora</p> - <p class="i0">Non vos deixarey, señora.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Adios... adios, dama hermosa!</p> - <p class="i0">¡Darvos á tan malos modos!...</p> - <p class="i0">Non vos levou a compaña,</p> - <p class="i0">Mais o enemigo levóuvos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Embargam’o asombro a yalma...</p> - <p class="i0">¡Ay, amor tolo... amor tolo!...</p> - <p class="i0">Ben dí aquel refran sabido:</p> - <p class="i0"><i>Eu por vos, e vos por outro.</i></p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_15"> - <p><span class="pagenum" id="Page_109">p. 109</span></p> - <h3 title="¡Valor!">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera,</p> - <p class="i4">Aquí en perigro estamos,</p> - <p class="i0">E n’outro lado a libertá che espera,</p> - <p class="i4">Qu’aquí ninguen che dera.</p> - <p class="i0">—Vamos, señor, á donde queiras... ¡Vamos!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Tan nobre eres, meu ben, com’ esforzada,</p> - <p class="i0">Mais, ¡tembras coma a cerva acorralada,</p> - <p class="i0">Ora que xuntos por ventura estamos</p> - <p class="i0">Para fuxir, ña prenda namorada!...</p> - <p class="i4">—¡Pois, fuxamos... fuxamos!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">—¿Tès medo, miña vida,</p> - <p class="i0">A sères nos meus brazos sorprendida</p> - <p class="i0">E a que xuntos, amándonos morramos?</p> - <p class="i0">—¡Ay, non, qu’a dicha así fora cumprida...!</p> - <p class="i4">Mas, partamos... partamos...</p> - <p class="i0">¡E adios, paz e virtù, sempre querida!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_16"> - <p><span class="pagenum" id="Page_110">p. 110</span></p> - <h3 title="Dulce sono">DULCE SONO</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Baixaron os ánxeles</p> - <p class="i0">Adond’ela estaba,</p> - <p class="i0">Fixeronlle un leito</p> - <p class="i0">C’as pracidas alas,</p> - <p class="i0">E lonxe a levano</p> - <p class="i0">N’a noite calada.</p> - <p class="i2">Cando a alba d’o dia</p> - <p class="i0">Tocou a campana,</p> - <p class="i0">E n’o alto d’a torre</p> - <p class="i0">Cantou a calandria;</p> - <p class="i0">Os ánxeles mesmos,</p> - <p class="i0">Pregada-l-as alas</p> - <p class="i0">—«¿Por qué, marmurano,</p> - <p class="i0">Por qué despertála?...»</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_17"> - <p><span class="pagenum" id="Page_111">p. 111</span></p> - <h3 title="Espantada">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Espantada, o abismo vexo</p> - <p class="i0">Á onde camiñando vou...</p> - <p class="i0">¡Corazon... canto és tirano,</p> - <p class="i0">Y és profundo, meu amor!</p> - <p class="i0">Pois eu, sin poder conterme,</p> - <p class="i0">N’escoito mais qu’unha voz,</p> - <p class="i0">E adond’ela quer que vaya</p> - <p class="i0">Sin poder conterme, vou...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Hoxe, â noite, des que durman,</p> - <p class="i0">Sairey po-lo ventanil;</p> - <p class="i0">Daránm’as sombras alento...</p> - <p class="i0">¡E adios, casa onde nacin!</p> - <p class="i2">Honra que tanto estimey,</p> - <p class="i0">Santidade do meu lar...</p> - <p class="i0">¡Po-lo meu amor vos deixo</p> - <p class="i0">Para toda a eternidá!</p> - <p class="i2">¡Señor!... darésme castigo,</p> - <p class="i0">Qu’o merezo ben o sey;</p> - <p class="i0">Mais... condenáme Señor,</p> - <p class="i0">Á sufrilo cabo d’él.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_18"> - <p><span class="pagenum" id="Page_112">p. 112</span></p> - <h3 title="Para a vida, para a morte">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Para a vida, para a morte,</p> - <p class="i0">E para sempre en jamás,</p> - <p class="i0">Pedint’á Dios, e Dios dóuteme</p> - <p class="i0">Por toda unha eternidá.</p> - <p class="i2">Para a vida, para a morte,</p> - <p class="i0">E para sempre en jamás,</p> - <p class="i0">Quero ser vosa, e que séades</p> - <p class="i0">O meu Señor natural.</p> - <p class="i2">—Mais a que así querer sabe</p> - <p class="i0">Non debe ter pai n’irman,</p> - <p class="i0">Nin home, s’é qu’é casada,</p> - <p class="i0">Nin fillos, s’acaso é nay.</p> - <p class="i2">—Espanta o qu’estás decindo...</p> - <p class="i0">Mais eu sinto qu’é verdá;</p> - <p class="i0">Lévame, señor, qu’irey</p> - <p class="i0">Ônde me queiras levar...</p> - <p class="i2">—Pois vente... ¿Qu’importa o mundo</p> - <p class="i0">Á quen ten a eternidá?</p> - <p class="i0">Xuntos hemos de vivir,</p> - <p class="i0">Xuntos nos han d’enterrar.</p> - <p class="i0">E os nosos corpos aquí,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_113">p. 113</span>E as nosas almas alá,</p> - <p class="i0">Quer Dios qu’en union eterna</p> - <p class="i0">Estén pra sempre jamás...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal ô paxaro a serpente,</p> - <p class="i0">Cal â pomba o gavilan,</p> - <p class="i0">Arrincouna d’o seu niño</p> - <p class="i0">E xa nunca á él volverá.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_19"> - <p><span class="pagenum" id="Page_114">p. 114</span></p> - <h3 title="N’a tomba d’o xeneral"><small>N’A TOMBA D’O XENERAL INGLÉS</small></h3> - <p class="subh3"><big>SIR JOHN MOORE</big></p> - <p class="subh3 asc">MORTO N’A BATALLA D’ELVIÑA (CORUÑA)</p> - <p class="subh3 asc">O 16 DE XANEIRO DE 1809</p> -</div> - -<div class="caja"> -<p>Á miñ’amiga Maria Bertorini, nativa d’o pais de Gales.</p> -<p class="dcha">Coruña, 1871.</p> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Cuan lonxe, canto, d’as escuras niebras,</p> - <p class="i0">D’os verdes pinos, d’as ferventes olas</p> - <p class="i0">Qu’o nacer viron!... d’os paternos lares,</p> - <p class="i0">D’o ceo d’a patria, qu’o alumou mimoso,</p> - <p class="i0">D’os sitios, ¡ay! d’o seu querer, ¡que lexos!...</p> - <p class="i0">Viu á caer, baix’enemigo golpe</p> - <p class="i0">Pra nunca mais se levantar, ¡coitado!</p> - <p class="i0">¡Morrer asin en estranxeiras playas,</p> - <p class="i0">Morrer tan mozo, abandoná-la vida</p> - <p class="i0">Non fart’ainda de vivir e ansiando</p> - <p class="i0">Gustar d’a froita que coidad’houbera!</p> - <p class="i0">¡Y en vez d’as pónlas d’o loureir’altivo</p> - <p class="i0">Que d’o heroe a testa varonil coroan</p> - <p class="i0">Baixar â tomba silenciosa e muda!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_115">p. 115</span>¡Ou brancos cisnes d’as britanas islas,</p> - <p class="i0">Ou arboredos que bordás galanos,</p> - <p class="i0">D’os mansos rios as ribeiras verdes,</p> - <p class="i0">Y os frescos campos donde John correra!...</p> - <p class="i0">S’a vos amargo xemidor sospiro</p> - <p class="i0">Chegou d’aquel que n’o postreir’alento</p> - <p class="i0">Vos dixo ¡adios! con amorosas ansias</p> - <p class="i0">Á vos volvend’o pensamento último,</p> - <p class="i0">Que d’a sua mente s’escapaba inxele,</p> - <p class="i0">¡Con qué pesar, con qué dolor sin nome</p> - <p class="i0">Con qu’estrañeza sin igual diríades</p> - <p class="i0">Tamen ¡adios! ô que tan lonxe, tanto,</p> - <p class="i0">D’a patria, soyo, a eternidás baixaba!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y o gran sillon, a colgadura inmóvil</p> - <p class="i0">D’o para sempre abandonado leito;</p> - <p class="i0">A cinza fria d’o fogar sin lume</p> - <p class="i0">A brand’alfombra que leal conserva</p> - <p class="i0">D’o pé d’o morto un-ha sinal visibre,</p> - <p class="i0">O can qu’agarda po-lo dono ausente</p> - <p class="i0">Y o busca errante por camiños hermos,</p> - <p class="i0">As altas herbas d’alameda escura</p> - <p class="i0">Por ond’él antes con solás paseaba,</p> - <p class="i0">O sempr’igual mormoruxar d’a fonte</p> - <p class="i0">Dond’él n’as tardes a sentarse iña...</p> - <p class="i0">¡Cal falarian sin parar de Moore,</p> - <p class="i0">C’o seu calado afrixidor lenguaxe,</p> - <p class="i0">Ôs ollos ¡ay! d’os que por él choraban!</p> - <p class="i0">¡Xa nunca mais... xa nunca mais ¡ou! triste</p> - <p class="i0">Ha de volver, onde por él esperan!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_116">p. 116</span>Parteu valente, á combatir con groria.</p> - <p class="i0">Parteu, parteu... e non tornou, qu’a morte</p> - <p class="i0">Segoun’alí n’os estranxeiros campos,</p> - <p class="i0">¡Cal frol que cae ond’a semilla sua</p> - <p class="i0">Terra n’atopa en qu’arraigar poidera!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Lonxe caiche, pobre John, d’a tomba</p> - <p class="i0">Onde c’os teus en descansar pensaras.</p> - <p class="i0">En terr’ allea ind’os teus restos dormen</p> - <p class="i0">Y os que t’amaron e recordan inda,</p> - <p class="i0">Mirand’as ondas d’o velad’Oceano,</p> - <p class="i0">Doridos din, desd’as nativas prayas...</p> - <p class="i0">«¡Aló esta él, tras d’ese mar bravio</p> - <p class="i0">Aló quedou, quisais, quisais por sempre;</p> - <p class="i0">Tomb’onde naide vay chorar, cobexa</p> - <p class="i0">Amadas cinzas d’o que nós perdemos!...»</p> - <p class="i0">Y os tristes ventos y as caladas brisas,</p> - <p class="i0">Qu’os mortos aman si lexanos dormen</p> - <p class="i0">D’o patrio chan, á refrescarte veñen,</p> - <p class="i0">D’o bran n’a noite calorosa, e traen</p> - <p class="i0">Pra ti n’as alas cariñosas queixas,</p> - <p class="i0">Brandos suspiros, amorosos ecos,</p> - <p class="i0">Algun-ha vagoa sin secar, que molla</p> - <p class="i0">A seca pedra d’o mausoleo frio,</p> - <p class="i0">D’o teu país algun perfum’agreste.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Mais que fermosa e sin igual morada,</p> - <p class="i0">Lle coup’en sort’ôs teus mortales restos!...</p> - <p class="i0">¡Quixera Dios que para ti non fora</p> - <p class="i0">Nobr’estranxeiro habitacion allea!...</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_117">p. 117</span>Que n’hai poeta, ensoñador esprito</p> - <p class="i0">Non pod’haber, qu’ô contemprar n’outono</p> - <p class="i0">O mar de sec’amarillenta folla</p> - <p class="i0">Qu’o teu mausoleo con amor cobexa;</p> - <p class="i0">Qu’ô contemprar n’as alboradas frescas</p> - <p class="i0">D’o mes de Mayo as sonrosadas luces</p> - <p class="i0">Qu’alegres sempre á visitarche veñen</p> - <p class="i0">Non diga «Asin cand’eu morrer, poidera</p> - <p class="i0">Dormir en paz, n’este xardin frorido,</p> - <p class="i0">Preto d’o mar... d’o cimeterio lonxe...»</p> - <p class="i0">Que ti n’escoitas en jamás ¡ou, Moore!</p> - <p class="i0">Choros amargos, queixumbrosos rezos,</p> - <p class="i0">Ni-os outros mortos á chamarte veñen,</p> - <p class="i0">Pra que con eles n’a calada noite</p> - <p class="i0">A incerta danza d’os sepulcros bailes.</p> - <p class="i0">Sô doçe alento d’o cogollo qu’abre,</p> - <p class="i0">D’a frol que mucha o postrimeiro adiose,</p> - <p class="i0">Loucos rebuldos, infantiles risas,</p> - <p class="i0">De lindos nenos qu’á esconderse veñen,</p> - <p class="i0">Sin med’á tí tras d’o sepulcro branco.</p> - <p class="i0">Y algun-ha vez ¡moitas quizais! sospiros</p> - <p class="i0">D’ardent’amor, qu’o vento leva donde</p> - <p class="i0">Dios sabe sô... por sin igual compaña</p> - <p class="i0">Dichoso tês n’habitacion postreira.</p> - <p class="i0">¡Y o mar, o mar, o bravo mar que ruxe</p> - <p class="i0">Cal rux’aquel que t’arrolou n’a cuna,</p> - <p class="i0">Mora onda tí, ven á bicar as pedras</p> - <p class="i0">D’un chan d’amor que con amor te garda,</p> - <p class="i0">Y arredor teu deixa crecé-las rosas!...</p> - <p class="i0">Descans’en paz, descans’en paz, ¡ou, Moore!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_118">p. 118</span>E vos qu’o amás, d’o vos’honor celosos</p> - <p class="i0">Fillos d’Albion, permanecei tranquilos.</p> - <p class="i0">Terra fidalga é nosa terra,—tanto,</p> - <p class="i0">Cal linda Dios a quixo dar—ben sabe</p> - <p class="i0">Honra façer á quen merece honra</p> - <p class="i0">Y honrado así, cal mereceu, foi Moore.</p> - <p class="i0">Soyo n’está, n’o seu sepulcro; un puebro</p> - <p class="i0">C’o seu respeto compasivo vela</p> - <p class="i0">Po-lo estranxeiro á quen traidora morte</p> - <p class="i0">Fixo fincar lonxe d’os seus y á alleos</p> - <p class="i0">Vir á pedir o derradeir’asilo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cando d’o mar atravesés as ondas,</p> - <p class="i0">Y o voso hirman á visitar vayades,</p> - <p class="i0">Poñé n’a tomba o cariñoso oido,</p> - <p class="i0">E si sentis rebuligar as cinzas</p> - <p class="i0">E s’escoitás indefinibres voces</p> - <p class="i0">E s’entendés o qu’esas voces digan,</p> - <p class="i0">A yalma vosa sentirá consolo.</p> - <p class="i0">¡El vos dirá qu’arrededor d’o mundo</p> - <p class="i0">Tomba mellor qu’a qu’atopou n’achara</p> - <p class="i0">Sinon d’os seus antr’o amoroso abrigo!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_20"> - <p><span class="pagenum" id="Page_119">p. 119</span></p> - <h3 title="Cal grasiosa brandeas">* * *</h3> -</div> - - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cal grasiosa brandeas</p> - <p class="i0">O teu corpo lixeiro,</p> - <p class="i0">Si bailas nos estrados</p> - <p class="i0">C’aquel galan soberbo,</p> - <p class="i0">Brandea o norte as ponlas</p> - <p class="i0">Xentís d’os ameneiros;</p> - <p class="i0">Y un-ha tras outra folla</p> - <p class="i0">De cor amarillento</p> - <p class="i0">Vay deixando, enredada</p> - <p class="i0">N’os teus rizos cabelos,</p> - <p class="i0">Triste coróa póndoche,</p> - <p class="i0">Tan mucha, Dios d’o ceo,</p> - <p class="i0">Com’a que n’a alma tua</p> - <p class="i0">Pon o teu pensamento...</p> - <p class="i0">¡É que se vay o outono!</p> - <p class="i0">¡É que se ven o inverno!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mas inda n’as fonduras</p> - <p class="i0">D’o ameno vál, serenos</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_120">p. 120</span>Sopran ventos soaves,</p> - <p class="i0">Qu’aromas trân d’o ceo.</p> - <p class="i0">Inda n’a farta veira</p> - <p class="i0">Cuberta de xilmendros</p> - <p class="i0">Por onde corre o Miño,</p> - <p class="i0">Maxestüoso e lento.</p> - <p class="i0">Do bran s’oye o mais doce</p> - <p class="i0">Sospiro derradeiro</p> - <p class="i0">Qu’alí quedou durmindo</p> - <p class="i0">Antr’o romeu y o espriego,</p> - <p class="i0">Como quedou un rayo</p> - <p class="i0">D’espranza n’o teu peito.</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mas ô que ten mal sino,</p> - <p class="i0">Mal sino o seguirá,</p> - <p class="i0">Qu’as rápidas correntes</p> - <p class="i0">Non volven nunca atrás.</p> - <p class="i0">¿Qu’aspéras, s’a esperanza</p> - <p class="i0">Caso de ti non fay?...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Adiante, pelegrina,</p> - <p class="i0">Da fin ô teu romax,</p> - <p class="i0">Qu’anqu’acabar non queiras</p> - <p class="i0">Aló t’han de levar</p> - <p class="i0">D’o teu mal fado as ondas</p> - <p class="i0">E os fortes huracans.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_121">p. 121</span>¡Qu’inda tés fé...! Terála,</p> - <p class="i0">Ña probe, n’o teu mal,</p> - <p class="i0">Terála n’as espiñas,</p> - <p class="i0">Que t’han d’atormentar,</p> - <p class="i0">N’a fel que pezoñosa</p> - <p class="i0">Sin sede beberás,</p> - <p class="i0">N’o pan amargo e duro</p> - <p class="i0">Que t’alimentará.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nunca d’o mar as ondas</p> - <p class="i0">Doces se tornarán,</p> - <p class="i0">Nunca tua sorte terca</p> - <p class="i0">C’a dicha amainará,</p> - <p class="i0">Nin c’a ilusion t’alentes</p> - <p class="i0">D’un brando descansar;</p> - <p class="i0">Que só o sono d’a morte</p> - <p class="i0">O triste dorme en paz.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Acaba logo, acaba,</p> - <p class="i0">O teu triste romax,</p> - <p class="i0">Qu’ô qu’en mal sino nace</p> - <p class="i0">Mal sino o seguirá.</p> - <p class="i0">N’as alas d’a disgracia</p> - <p class="i0">O teu destino vay,</p> - <p class="i0">E as rápidas correntes</p> - <p class="i0">Non volven nunca atrás.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_21"> - <p><span class="pagenum" id="Page_122">p. 122</span></p> - <h3 title="Sin terra">SIN TERRA</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Calade ou ventos nouturnos,</p> - <p class="i0">Calá fonte d’a Serena,</p> - <p class="i0">Qu’alá por cabo d’as Trompas</p> - <p class="i4">Quer’oir quen chega!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Calaron os ventos todos</p> - <p class="i0">Xurrou a fonte mais queda,</p> - <p class="i0">E vin qu’iban á enterrar</p> - <p class="i4">O corazon d’ela.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Vina despois inda viva</p> - <p class="i0">Por campos e por devesas,</p> - <p class="i0">Mais iña par’un-ha tomba</p> - <p class="i4">Pedindo terra.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nón-n’atopou, e por eso,</p> - <p class="i0">Amostra âs vistas alleas</p> - <p class="i0">Inda aquel corazon morto</p> - <p class="i4">A sua cangrena.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_22"> - <p><span class="pagenum" id="Page_123">p. 123</span></p> - <h3 title="Para uns negro">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><i>Para uns negro,</i></p> - <p class="i0"><i>Para outros branco;</i></p> - <p class="i0"><i>E para todos,</i></p> - <p class="i0"><i>Traspoleirado.</i></p> - </div> -</div> - - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">—Sé astuto s’é que sabes,</p> - <p class="i0">Víngate d’as ofensas s’é que podes,</p> - <p class="i6">Ô que che sirva, págalle,</p> - <p class="i0">Mais a quen non che de, nunca lle dones;</p> - <p class="i6">Porque a moral d’os santos</p> - <p class="i0">Non reza sempre c’a moral d’os homes.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Esto un gallego montañés e rudo</p> - <p class="i0">Farto d’humillaciós, e de rencores,</p> - <p class="i0">Ô agonizar ll’aconsellaba á un fillo,</p> - <p class="i0">Herdeiro d’os seus mals e de seu nome.</p> - </div> -</div> - - -<h4 title="II"><span class="pagenum" id="Page_124">p. 124</span>II</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">—Sé inxenuo e leal sempre,</p> - <p class="i6">Perdoa a quen t’ofenda</p> - <p class="i0">Fay ben de cote á amigos y enemigos</p> - <p class="i0">Y â porta franca, sin temor, espera,</p> - <p class="i0">N’hay mais que un Dios y un-ha moral que salve</p> - <p class="i6">Os tristes fillos d’Eva.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Esto a probe viuda</p> - <p class="i0">D’o montañés, morrendo antr’a miseria</p> - <p class="i0">Resinada ô seu fillo lle dicia...</p> - <p class="i0">Y á Dios o esprito ll’entregou serena.</p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E fixolle él as honras,</p> - <p class="i0">Mais tan só con xemidos e con vagoas;</p> - <p class="i0">Crego non houbo ô rededor, que â probe</p> - <p class="i0">O enterro de limosna lle cantara.</p> - <p class="i2">N’un corruncho d’o adro</p> - <p class="i0">Ond’as ortigas ásperas medraban,</p> - <p class="i0">Sin cruz, señal, nin lousa</p> - <p class="i0">Alí quedou perdida e sepultada;</p> - <p class="i0">E triste o fillo e soyo,</p> - <p class="i0">Tornou sañudo a solitaria casa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_125">p. 125</span>—Meu pai doum’un consello, iña pensando,</p> - <p class="i0">E miña nay doum’outro;</p> - <p class="i0">E s’ela tiña santidá e concencia,</p> - <p class="i0">Esprencia el tiña e sabidá d’abondo.</p> - <p class="i2">Son fillo d’el e d’ela...</p> - <p class="i0">Partirey pois a hirencia de dous modos;</p> - <p class="i0">Ña nay, fareille ben á quen cho fixo...</p> - <p class="i0">Meu pay, vinganza piden os teus osos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_23"> - <p><span class="pagenum" id="Page_126">p. 126</span></p> - <h3 title="Tristes recordos">TRISTES RECORDOS</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Un-ha tarde alá en Castilla</p> - <p class="i0">Brilaba o sol cal decote</p> - <p class="i0">N’aqueles desertos brila.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Craro, ardoroso e insolente,</p> - <p class="i0">Con perdon d’él, pois n’é modo</p> - <p class="i0">Aquel de queima-l-a xente,</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E secar con tales brios</p> - <p class="i0">A probe inxeliña pranta,</p> - <p class="i0">A fonte, os sedentos rios.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Un-ha tarde, ¡ou que tristeza</p> - <p class="i0">M’acometeu tan traidora,</p> - <p class="i0">Vendom’en tal aspereza!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_127">p. 127</span>¡Á donde vin a parar!</p> - <p class="i0">Pensaba mirand’o ceo</p> - <p class="i0">Par’a terra non mirar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por qu’o ceo era, eso si,</p> - <p class="i0">Un mais ou menos azul,</p> - <p class="i0">Com’o que temos aquí.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mentras que’a terra ¡bon Dios!...</p> - <p class="i0">Señor, ¿posibre será</p> - <p class="i0">Que aquela a fixeses vos?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais ¿por qu’estrañarme tal</p> - <p class="i0">S’as cousas que vos facés</p> - <p class="i0">Jamás as facedes mal?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Fixestes tan tristes llanos,</p> - <p class="i0">Mais fixecheos, Dios cremente,</p> - <p class="i0">Soyo para os castellanos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Ay! cada pomba ô seu niño,</p> - <p class="i0">Cada conexo ô seu tobo,</p> - <p class="i0">Cada yalma ô seu cariño.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Aquesto m’eu repetia</p> - <p class="i0">N’aquela tarde, recordo</p> - <p class="i0">De negra malencolía.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E namentras, contempraba</p> - <p class="i0">D’a igual, extensa llanura</p> - <p class="i0">A terra que branqueaba.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_128">p. 128</span>D’o largo pinar cansado</p> - <p class="i0">A negra mancha sin término,</p> - <p class="i0">D’o puebro o color queimado.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y antr’o chan y o firmamento</p> - <p class="i0">As nubes de denso polvo,</p> - <p class="i0">Qu’iba levantand’o vento.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡D’o deserto fiel imaxe,</p> - <p class="i0">C’o mesmo alento de brasa,</p> - <p class="i0">C’o mesmo ardente coraxe!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ô lonxe o mular pasaba,</p> - <p class="i0">Viña a tourada mais preto,</p> - <p class="i0">A ovella enferma balaba.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E n’o xa queimado espiño</p> - <p class="i0">Fuxindo d’o sol ardente</p> - <p class="i0">Pousabase o paxariño.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Dios mio, que ansia cativa!</p> - <p class="i0">Pesaba en min a tristeza</p> - <p class="i0">Cal se m’enterrasen viva.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Lembranzas d’a terra hermosa,</p> - <p class="i0">Calmá c’a vosa frescura</p> - <p class="i0">As penas d’alma chorosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por qu’ese sedento rio</p> - <p class="i0">Envolto en malinas brétemas,</p> - <p class="i0">Dá callentura, dá frio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_129">p. 129</span>De pronto oin un cantar,</p> - <p class="i0">Cantar que me conmoveu</p> - <p class="i0">Hastra facerme acorar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Era a gallega canzon,</p> - <p class="i0">Era o ¡<i>alalá</i>!... que fixo</p> - <p class="i0">Bater o meu corazon.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Con un estraño bater,</p> - <p class="i0">Doce, com’o ben amar,</p> - <p class="i0">Fero, com’o padecer.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De polvo e sudor cubertos</p> - <p class="i0">C’a fouce ô lombo, corrian</p> - <p class="i0">Por aquês campos desertos,</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Un fato de segadores...</p> - <p class="i0">¡Y eran eles, eran eles,</p> - <p class="i0">Os meigos d’os cantadores!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Adios, pinares queimados!</p> - <p class="i0">¡Adios, abrasadas terras</p> - <p class="i0">E cómaros desolados!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Pechei os ollos e vin...</p> - <p class="i0">Vin fontes, prados e veigas</p> - <p class="i0">Tendidos ô pé de min.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais cand’á abrilos tornei,</p> - <p class="i0">Morrendo de soidades,</p> - <p class="i0">Toda á chorar me matei.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_130">p. 130</span>E non parei de chorar</p> - <p class="i0">Nunc’hastra que de Castela</p> - <p class="i0">Ouveronme de levar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Levaronme para n’ela</p> - <p class="i0">Non me teren qu’enterrar.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_24"> - <p><span class="pagenum" id="Page_131">p. 131</span></p> - <h3 title="Meses d’o inverno">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Meses d’o inverno frios</p> - <p class="i0">Qu’eu amo a todo amar,</p> - <p class="i0">Meses d’os fartos rios</p> - <p class="i0">Y o doce amor d’o lar.</p> - <p class="i2">Meses d’as tempestades,</p> - <p class="i0">Imaxen d’a delor,</p> - <p class="i0">Que afrixe as mocedades</p> - <p class="i0">Y as vidas corta en frol.</p> - <p class="i2">Chegade, e tras d’outono</p> - <p class="i0">Que as follas fai caer,</p> - <p class="i0">N’elas deixá que o sono</p> - <p class="i0">Eu durma d’o non ser.</p> - <p class="i2">E cando o sol fermoso</p> - <p class="i0">D’abril torne á sorrir,</p> - <p class="i0">Que alume o meu reposo,</p> - <p class="i0">Xa non o meu sofrir.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_25"> - <p><span class="pagenum" id="Page_132">p. 132</span></p> - <h3 title="Era n’o mes de Mayo">* * *</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Era n’o mes de Mayo,</p> - <p class="i0">N’o mes d’o amor, d’as prantas e d’as frores,</p> - <p class="i0">Mes d’os soaves prefumes</p> - <p class="i0">Y os trasparentes cores.</p> - <p class="i0">D’os trinos matinais d’os paxariños,</p> - <p class="i0">D’as cándidas e frescas alboradas,</p> - <p class="i0">D’as pasaxeiras nubes,</p> - <p class="i0">E d’as tardes sorrintes e douradas.</p> - <p class="i0">Cand’o mar está azul, o ceo sereno</p> - <p class="i0">Com’o dormir d’un neno,</p> - <p class="i0">Manso-l-os rios, alta-l-as estrelas,</p> - <p class="i0">Mais desvaida a lua</p> - <p class="i0">Si tamen mais fermosa,</p> - <p class="i0">C’o aquela gracia sin igual que é sua,</p> - <p class="i0">Y era en fin cando todo n’esta vida</p> - <p class="i0">Sorrí ôs mortais c’a alegre, esplendorosa</p> - <p class="i0">Sorrisa virxinal d’a primadera</p> - <p class="i0">Que amar y á ser dichoso-l-os convida.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_133">p. 133</span>Á todos... ¡ay! quixera</p> - <p class="i0">Que así a sorte o fixera,</p> - <p class="i0">Mais algun hay qu’envolto n’a negrura</p> - <p class="i0">D’a sua propia tristura,</p> - <p class="i0">Tan soyo vé, d’a primadera hermosa,</p> - <p class="i0">N’o sol morno e n’a rosa</p> - <p class="i0">C’o fresc’orballo d’a mañan cuberta,</p> - <p class="i0">Un trist’e mal agoiro que desperta</p> - <p class="i0">Pensamentos de loito e desventura.</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Era n’un-ha mañan d’o mes de mayo</p> - <p class="i0">En que parés que os ánxeles cantaban,</p> - <p class="i0">Mentras mansa-l-as brisas se queixaban</p> - <p class="i0">Con amoroso layo:</p> - <p class="i0">En que o rego ô pasar po-las curtiñas</p> - <p class="i0">Non sey que cousas mormuraba leve,</p> - <p class="i0">Y o voar d’as inquietas anduriñas</p> - <p class="i0">Que n’os aires chiaban,</p> - <p class="i0">Â vista d’os nubeiros sabidores</p> - <p class="i0">Venturas e contentos agoiraba:</p> - <p class="i0">Mañan d’encantos cheya</p> - <p class="i0">Cal o esprito as deseya,</p> - <p class="i0">Cando espera e confia:</p> - <p class="i0">Mañan que chama á toda crás de seres</p> - <p class="i0">Ô pracer y â alegría,</p> - <p class="i0">Menos â triste yalma,</p> - <p class="i0">Que dendes qu’ é, non sabe</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_134">p. 134</span>Qu’ é ter sosego ou calma,</p> - <p class="i0">Dond’a dozura d’o gozar comence</p> - <p class="i0">Dond’a crudeza d’a delor acabe.</p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">D’a Garda, anxel bondoso,</p> - <p class="i0">Qu’as brancas alas paseniño bates</p> - <p class="i0">Ô rededor d’o acongoxado esprito,</p> - <p class="i0">Pra derramar en él santos consolos</p> - <p class="i0">Que nos trâs d’o infinito,</p> - <p class="i0">¿En donde, en dond’estabas</p> - <p class="i0">Qu’antre negros querbantos</p> - <p class="i0">Soya, un alma tristisima deixabas?</p> - <p class="i0">Fé, esperanza, virtudes,</p> - <p class="i0">Orixen d’as eternas beatitudes,</p> - <p class="i0">E que dendes rexiós mais venturosas</p> - <p class="i0">Vindes calmar as amarguras nosas...</p> - <p class="i0">¿Dond’estades, en donde?</p> - <p class="i0">¿Cand’o qu’en vos confia,</p> - <p class="i0">Soyo, en loita c’o as ansias d’a agonia,</p> - <p class="i0">Orfo vos chama, e naide lle responde?</p> - </div> -</div> - - -<h4>IV</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por aqueles que odiaba perseguido,</p> - <p class="i0">Po-los que amaba odiado,</p> - <p class="i0">Un triste á dura sorte condenado</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_135">p. 135</span>Contempraba d’o cántabro a bravura</p> - <p class="i0">Con un ollar profundo,</p> - <p class="i0">Cal si tras de tan fonda sepultura</p> - <p class="i0">Entrevise as anchuras d’o outro mundo.</p> - <p class="i0">E con ánimo forte,</p> - <p class="i0">D’o liquido cristal hastra tocalo,</p> - <p class="i0">En carreira chegou vertixinosa</p> - <p class="i0">Cal s’atraison d’o abismo misterioso,</p> - <p class="i0">Con forza estraña o conduxese â morte.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E dixo:—¡Vida, adios! ¡adios, tormento</p> - <p class="i0">Que con martirio lento,</p> - <p class="i0">M’arrancache astr’os soños d’a esperanza,</p> - <p class="i0">D’a desventura miña</p> - <p class="i0">Vou á crebar o brazo poderoso,</p> - <p class="i0">Alí donde n’hay dor, nin hay mudanza,</p> - <p class="i0">E s’enterra a inquietude n’o reposo!</p> - <p class="i0">¡E ti, mala pasion qu’en min te cebas</p> - <p class="i0">E foches o meu Dios y o meu castigo,</p> - <p class="i0">Xa que me quês matar, morre conmigo!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Calou o triste, e inmensas, pavorosas</p> - <p class="i0">C’as suas crins espumosas,</p> - <p class="i0">Retorcerons’as ondas po-la area</p> - <p class="i0">Incitand’ô coitado</p> - <p class="i0">Á dar fin â pelea</p> - <p class="i0">Que houbera n’o seu peito encomenzado.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais un brando sonido</p> - <p class="i0">Fireu de pronto o contrubado oido</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_136">p. 136</span>D’aquel ser desdichado...</p> - <p class="i0">E escoitou asombrado</p> - <p class="i0">D’un invisible ser a fala hermosa</p> - <p class="i0">Que con branda e celeste melodía,</p> - <p class="i0">Soave e mainamente lle decia:</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—«¡Detente ô pé d’a orela</p> - <p class="i0">D’a tua vida, cobarde centinela,</p> - <p class="i0">Non queiras por fuxires d’o presente</p> - <p class="i0">D’a eternidade descorré-l-os velos!</p> - <p class="i0">Agarda á que a medida</p> - <p class="i0">Con rosas ou con fel, henchas d’a vida,</p> - <p class="i0">Nin fagas que n’a tomba se derrame</p> - <p class="i0">Antes que Dios ch’a pida.</p> - <p class="i0">Que ningun fillo d’Eva</p> - <p class="i0">Ô fin s’ha de librar d’o seu penare</p> - <p class="i0">Anque â morte s’astreva.</p> - <p class="i0">Despois d’atravesare</p> - <p class="i0">Os desertos inmensos d’o infinito,</p> - <p class="i0">Ô mundo volverias en esprito</p> - <p class="i0">Á sofrir, y o teu crimen á pagare.</p> - <p class="i0">As noites tras d’os dias</p> - <p class="i0">Sin descanso nin tregua</p> - <p class="i0">Apegado á aquel seo te verias,</p> - <p class="i0">D’o ingrato corazon vend’os batidos</p> - <p class="i0">Non por ti, mais por outros repetidos.</p> - <p class="i0">En’aquel pensamento</p> - <p class="i0">Con impracable craridá leerias</p> - <p class="i0">A traizon alevosa, o olvido amargo</p> - <p class="i0">Sin velo qu’os crubir, nin finximento.»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_137">p. 137</span>—«¡Ou Dios, Dios poderoso!...</p> - <p class="i0">¡Que tormento espantoso!...»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—«Ninguen torce o poder d’os seus destinos,</p> - <p class="i0">Infaustos ou beninos:</p> - <p class="i0">Nin á ninguen ll’é dado</p> - <p class="i0">Renegar d’o seu fado.</p> - <p class="i0">Sô vence quen espera...</p> - <p class="i0">Volve á vivir e espera resinado.»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E tornou á vivir, arrepentido</p> - <p class="i0">Anque trist’e dorido,</p> - <p class="i0">Aquel probe coitado:</p> - <p class="i0">Pideull’á Dios perdon d’o seu pecado,</p> - <p class="i0">E Dios compadecido</p> - <p class="i0">Mandoulle santa paz e doce olvido.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_26"> - <p><span class="pagenum" id="Page_138">p. 138</span></p> - <h3 title="¿Qué ten?">¿QUÉ TEN?</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sempre un ¡ay! prañideiro, un-ha duda,</p> - <p class="i0">Un deseyo, un-ha angustia, un delor...</p> - <p class="i0">É un-has veces a estrela que brila,</p> - <p class="i0">E outras tantas un rayo d’o sol;</p> - <p class="i0">É que as follas d’os árbores caen,</p> - <p class="i0">É que abrochan n’os campos as frols,</p> - <p class="i8">Y é o vento que zoa,</p> - <p class="i8">Y é o frio, é a calor...</p> - <p class="i0">E n’é o vento, n’é sol, nin é o frio,</p> - <p class="i8">Non é... qu’é tan só</p> - <p class="i0">A alma enferma, poeta e sensibre</p> - <p class="i8">Que todo a lastima,</p> - <p class="i8">Que todo lle doy.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_27"> - <p><span class="pagenum" id="Page_139">p. 139</span></p> - <h3 title="Tí, a feiticeira">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Tí, a feiticeira e branca coma’as neves,</p> - <p class="i8">Y a linda, antr’as millores,</p> - <p class="i0">Tí, arrededor de quen, cal as abellas</p> - <p class="i0">A redor d’un-ha rosa, andan os homes,</p> - <p class="i0">(Xente qu’o mesmo acaso qu’as mulleres</p> - <p class="i0">É dada á toda crase de traizoes);</p> - <p class="i0">Non queiras en jamás, s’és queridora,</p> - <p class="i0">Non dones en jamás mas que che donen,</p> - <p class="i0">S’é que te firen, miña prenda rîte,</p> - <p class="i0">S’é que t’engañan, meu amor, non chores.</p> - <p class="i0">Vé que pasou o tempo d’as Corinas</p> - <p class="i8">Y o mais qu’ora se sofre,</p> - <p class="i8">Só porque non se diga,</p> - <p class="i8">É rabiar cant’un pode.</p> - <p class="i0">—¡Rabiar no mais... dixera que mentides!</p> - <p class="i8">—Sí, sí, rabear ben forte;</p> - <p class="i0">Mas c’a rabia picante e aguilloeira</p> - <p class="i0">Qu’é salsa apetitosa d’as pasioes.</p> - <p class="i0">¿Que fora ¡ou Dios! sin os asentes feros</p> - <p class="i8">D’os estómagos probes?</p> - <p class="i8">D’os corazós d’o dia,</p> - <p class="i0">¿Que fora sin as rabias, meu amore?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_28"> - <p><span class="pagenum" id="Page_140">p. 140</span></p> - <h3 title="Ruinas">RUINAS</h3> - <p class="subh3 asc">(ARMONÍAS D’A TARDE)</p> - <p class="subh3"><small><i>Traduccion de Ruiz de Aguilera</i></small></p> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xa Novembr’espiraba</p> - <p class="i0">Cando cansado e sóo, tomei asento</p> - <p class="i0">Ô pé d’o endebre muro,</p> - <p class="i0">Vella defensa e límite d’un puebro.</p> - <p class="i2">Po-las abertas fendas,</p> - <p class="i0">Casa qu’âs sabandixas abr’o tempo,</p> - <p class="i0">Hoxe o lagarto mira</p> - <p class="i0">Con fria ollada o estrago en torno feito.</p> - <p class="i2">Sin còre a trepadora,</p> - <p class="i0">Ortiga vil e xaramago enfermo,</p> - <p class="i0">Cuyos muchos ramallos</p> - <p class="i0">Moven os aires ô pasar xemendo;</p> - <p class="i2">Coroan capiteles</p> - <p class="i0">Ô destrozado pórtico d’o tempro,</p> - <p class="i0">Que tende n’a campía</p> - <p class="i0">Antre polvo d’altares o esqueleto.</p> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_141">p. 141</span>Xa n’o lare sagrado</p> - <p class="i0">Lume n’encende a nay ô son d’un rezo,</p> - <p class="i0">E d’a tisnada pedra</p> - <p class="i0">A borralliña os ventos xa barreron;</p> - <p class="i2">E xa d’os vellos arcos</p> - <p class="i0">E colunas, as pedras van caendo,</p> - <p class="i0">Cal un-ha e outra vagoa</p> - <p class="i0">Cai d’os ollos d’un triste sin achego.</p> - <p class="i2">¡Como as muchadas follas</p> - <p class="i0">Se desprenden d’a ponla onde naceron,</p> - <p class="i0">Restos d’aquela vida</p> - <p class="i0">Con qu’a vista encantaba o souto ameno!</p> - <p class="i2">¡E cal amostra o rio,</p> - <p class="i0">Casi-qu’enxoite o empedregado leito,</p> - <p class="i0">Regueiro miserable</p> - <p class="i0">D’outro farto raudal, limpo e sereno!</p> - <p class="i2">¡Cal os outeiros arden</p> - <p class="i0">D’o sol d’outono ô làmpo derradeiro,</p> - <p class="i0">Mentras sombrisa a noite</p> - <p class="i0">Vay caladiña os valles sorprendendo!</p> - <p class="i2">Bataladas ô lonxe</p> - <p class="i0">Dá un-ha campana sospirando resos;</p> - <p class="i0">Y-a tarde qu’agonisa</p> - <p class="i0">Mandalle â relixion o adios mais tenro.</p> - <p class="i2">Y-o moucho revoando</p> - <p class="i0">Berra tamen con chilos agoreiros,</p> - <p class="i0">Coma morto sin tomba</p> - <p class="i0">Qu’anda soyo ô redor d’un simeterio.</p> - <p class="i2">Cand’as alas sacude</p> - <p class="i0">A voz desperta de dormidos ecos;</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_142">p. 142</span>E parés que resoa</p> - <p class="i0">Tras d’o que pasa pensatible, austero,</p> - <p class="i2">O ruxir misteiroso</p> - <p class="i0">De visiós qu’en tropel forman os medos,</p> - <p class="i0">Po-lo chan arrastrando</p> - <p class="i0">Pardo sayal, os brancos esqueletos.</p> - <p class="i2">Ou ben que resucita</p> - <p class="i0">A pobracion d’o seu reposo eterno</p> - <p class="i0">Rendido pelegrino</p> - <p class="i0">Que cobra, descansando, novo alento,</p> - <p class="i2">Y-a camiñata emprende</p> - <p class="i0">Ô doçe amañecer d’un dia sereno,</p> - <p class="i0">Que crube os seus albores</p> - <p class="i0">Baix’un de nubes pudoroso velo.</p> - <p class="i2">Mais acabase o encanto</p> - <p class="i0">Un momento despois; así os xa restos</p> - <p class="i0">D’as ilusiós mortiñas</p> - <p class="i0">Enchen d’a yalma o dolorido seo.</p> - <p class="i2">Y ora outra ves d’o muro</p> - <p class="i0">Os cantos sin parar rodan desfeitos,</p> - <p class="i0">Y-ô seu compá-las-follas</p> - <p class="i0">D’as amarelas ponlas van caendo,</p> - <p class="i2">Cal unha e outra vagoa</p> - <p class="i0">Cay d’os ollos d’un triste sin achego,</p> - <p class="i0">Ou anacos d’a vida</p> - <p class="i0">Con qu’a vista encantaba o souto ameno.</p> - <p class="i2">Todo así pasa; a sombra</p> - <p class="i0">Sigue decote a lus d’o craro ceo;</p> - <p class="i0">E ¡ay! a vellés caduca</p> - <p class="i0">D’a mocedà é recordo pasaxeiro.</p> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_143">p. 143</span>Ti soyo non acabas</p> - <p class="i0">¡Ou esprito que ximes n’un encerro!</p> - <p class="i0">Mais con man compasiva</p> - <p class="i0">A morte, ô fin, quebrantará os teus ferros.</p> - <p class="i2">Quedará o fráxil vaso</p> - <p class="i0">D’a tua esencia inmortal anacos feito,</p> - <p class="i0">E po-los aires, ela</p> - <p class="i0">En busca irá d’o seu amor eterno.</p> - <p class="i2">Â terra que perdeche,</p> - <p class="i0">Voarás lixeira d’o manchado suelo,</p> - <p class="i0">Qu’as tuas alas tocaron</p> - <p class="i0">Ô pousarte d’o mundo n’o deserto.</p> - <p class="i2">N’el ¡ay! triste a recordas,</p> - <p class="i0">Como d’a sua os azulados ceos,</p> - <p class="i0">O probe desterrado</p> - <p class="i0">N’a veiriña d’os rios estranxeiros.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_29"> - <p><span class="pagenum" id="Page_144">p. 144</span></p> - <h3 title="Chirrar d’os carros">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Chirrar d’os carros d’a Ponte,</p> - <p class="i0">Tristes campanas d’Herbon,</p> - <p class="i0">Cando vos oyo partídesme</p> - <p class="i0">As cordas d’o corazon.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ceboleiras qu’is e vindes</p> - <p class="i0">D’Adina po-los camiños,</p> - <p class="i0">Á veira d’o camposanto</p> - <p class="i0">Pasá leve e paseniño.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Qu’anque din que os mortos n’oyen,</p> - <p class="i0">Cand’os meus lle vou falar,</p> - <p class="i0">Penso, que anqu’estén calados</p> - <p class="i0">Ben oyen o meu penar.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_30"> - <p><span class="pagenum" id="Page_145">p. 145</span></p> - <h3 title="A Bandolinata">A BANDOLINATA</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">C’a espada asesina</p> - <p class="i0">N’o peito encrabada,</p> - <p class="i0">O esprito n’a sombra</p> - <p class="i0">Y o corpo n’a lama,</p> - <p class="i0">Mais negra que a morte,</p> - <p class="i0">Que a terra mas baixa,</p> - <p class="i0">Bagullas de sangre</p> - <p class="i0">Chorando eu estaba.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De pronto antre o espeso</p> - <p class="i0">D’a brétema parda</p> - <p class="i0">Con rara armonía</p> - <p class="i0">Saliu un-ha cántiga...</p> - <p class="i0">¡Que fresca e que doce,</p> - <p class="i0">Que leve e qu’estraña</p> - <p class="i0">Soou n’as recónditas</p> - <p class="i0">Cavernas d’a praya!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Calmouse o meu dore</p> - <p class="i0">Cal sede c’a yaugua,</p> - <p class="i0">D’o probe sedento</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_146">p. 146</span>N’a fonte se calma.</p> - <p class="i0">N’os ollos detidas</p> - <p class="i0">Quedaron-s’as vagoas,</p> - <p class="i0">Namentras inmoble</p> - <p class="i0">Suspensa escoitaba.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De tempos remotos</p> - <p class="i0">D’edades leixanas,</p> - <p class="i0">De noites sereas,</p> - <p class="i0">Pra sempre acabadas,</p> - <p class="i0">Aquel cantar tróuxome</p> - <p class="i0">Non sey que lembranzas,</p> - <p class="i0">Non mortas... dormentes,</p> - <p class="i0">¡Quen sab’en que campas!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Coidara que a oira</p> - <p class="i0">N’os campos d’Italia,</p> - <p class="i0">Send’eu quizais reina,</p> - <p class="i0">Quizais send’escrava,</p> - <p class="i0">N’a orela do Bósforo</p> - <p class="i0">D’o pazo â ventana...</p> - <p class="i0">Mais sempre amor fondo</p> - <p class="i0">Sentindo n’a yalma.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Qu’estraños soñares</p> - <p class="i0">S’en min despertaran</p> - <p class="i0">D’o músico incónito</p> - <p class="i0">C’a sonora cántiga!</p> - <p class="i0">¿D’anteriores vidas,</p> - <p class="i0">Cales recordanzas</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_147">p. 147</span>Calmaron a dore</p> - <p class="i0">D’as presentes ansias?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Quen pode decilo?</p> - <p class="i0">Misterios d’a humana</p> - <p class="i0">Fraxil natureza</p> - <p class="i0">Naid’os espricara;</p> - <p class="i0">So sey que sintindo</p> - <p class="i0">Consolo n’a yalma</p> - <p class="i0">Amey desd’estonces</p> - <p class="i0">A bandolinata.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_31"> - <p><span class="pagenum" id="Page_148">p. 148</span></p> - <h3 title="Brancas virxes">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Brancas virxes de cándidos rostros,</p> - <p class="i0">Varons santos de frente serea,</p> - <p class="i8">Nobres matronas,</p> - <p class="i8">Monxas austeras,</p> - <p class="i0">Y aind’aquelas que parés que nunca</p> - <p class="i8">Tocaron c’as prantas</p> - <p class="i8">Os lodos d’a terra,</p> - <p class="i0">N’a concencia ¿quen sabe á escondidas,</p> - <p class="i8">As manchas que levan?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">Mais s’hay anchos rios,</p> - <p class="i8">E mares imensos,</p> - <p class="i8">E lagos sin fondo,</p> - <p class="i0">E torrentes que arrancan as penas,</p> - <p class="i0">D’este mundo n’os ámbitos todos</p> - <p class="i8">N’hay auguas que laven</p> - <p class="i8">Manchadas concencias;</p> - <p class="i8">Y aqués que se manchan,</p> - <p class="i8">Manchados se quedan.</p> - <p class="i0">¡Soyo as lavan as vagoas abondas</p> - <p class="i8">D’a penitencia!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_32"> - <p><span class="pagenum" id="Page_149">p. 149</span></p> - <h3 title="Vanidade">VANIDADE</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Alguns ricos enterrans’ô probe,</p> - <p class="i0">E alguns probes ô grande s’enterran,</p> - <p class="i4">Todos para distinguirse,</p> - <p class="i4">E hastr’ô morrer ter fachenda.</p> - <p class="i0">¡Vanidá! ¡canto vals antr’os homes</p> - <p class="i0">Qu’hastr’as portas d’a morte penetras!</p> - <p class="i4">Mas des que cân n’o burato,</p> - <p class="i4">Todos iguales se quedan</p> - <p class="i4">Y o polvo, ô polvo se torna</p> - <p class="i4">E ond’os vivo-la soberbia.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_33"> - <p><span class="pagenum" id="Page_150">p. 150</span></p> - <h3 title="Para á vida">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Para á vida e para á morte</p> - <p class="i0">E para sempre en jamas</p> - <p class="i0">Pedinte a Dios, e Dios dóuteme</p> - <p class="i0">Por toda un-ha eternidad.</p> - <p class="i2">—Para á vida e para á morte</p> - <p class="i0">E para sempre en jamas,</p> - <p class="i0">Quero ser vosa, e que séades</p> - <p class="i0">O meu señor natural.</p> - <p class="i2">—Mais a que así querer sabe</p> - <p class="i0">Non debe ter pay, n’hirmans,</p> - <p class="i0">Nin home, s’é qu’é casada,</p> - <p class="i0">Nin fillos si acaso é nay.</p> - <p class="i2">—Espanta o qu’estás decindo...</p> - <p class="i0">Mais eu sinto qu’é verdá,</p> - <p class="i0">Lévame señor qu’ irey</p> - <p class="i0">Ônda me queiras levar.</p> - <p class="i2">—Pois vente ¿qu’importa o mundo</p> - <p class="i0">A quen ten á eternidá?</p> - <p class="i0">Xuntos hemos de vivir,</p> - <p class="i0">Xuntos nos han d’enterrar,</p> - <p class="i0">Y os nosos corpos aquí,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_151">p. 151</span>Y as nosas almas alá,</p> - <p class="i0">Quer Dios qu’en union eterna</p> - <p class="i0">Esten pra sempre en jamás.</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i2">Cal ô páxaro á serpente,</p> - <p class="i0">Cal â pomba ó gabilan,</p> - <p class="i0">Arrincouna d’o seu niño</p> - <p class="i0">E xa nunca á el volverá.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_34"> - <p><span class="pagenum" id="Page_152">p. 152</span></p> - <h3 title="Apresa Alvaro">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Apresa Alvaro d’Anido,</p> - <p class="i0">Vive moito en pouco tempo,</p> - <p class="i0">Espolea o teu cabalo,</p> - <p class="i0">E espoleandoo revéntao.</p> - <p class="i0">¿Qu’importa un nobre cabalo?</p> - <p class="i0">¿Qu’importan dous nin trecentos?</p> - <p class="i0">O qu’importa Alvaro Anido</p> - <p class="i6">É chegar cedo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Vay d’un polo á outro polo,</p> - <p class="i0">Rexistra os antros terreos,</p> - <p class="i0">Monta n’a locomotora,</p> - <p class="i0">Sube n’os grobos aereos,</p> - <p class="i0">E c’o a centela recorre</p> - <p class="i0">D’o vacío o espazo inmenso:</p> - <p class="i0">És home, e cansarás, Alvaro,</p> - <p class="i6">Correndo e correndo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_35"> - <p><span class="pagenum" id="Page_153">p. 153</span></p> - <h3 title="Decides qu’o matrimonio">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Decides qu’o matrimonio</p> - <p class="i0">É santo e bueno, serayo,</p> - <p class="i0">Mais non casou San Antonio,</p> - <p class="i0">Por mais qu’o mesmo demonio</p> - <p class="i0">Tentouno á facé-l’o ensayo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Celicios, cantos poder,</p> - <p class="i0">Penitencias á Dios dar,</p> - <p class="i0">Mais santo n’oubo á meu ver,</p> - <p class="i0">Que d’os casados quixer</p> - <p class="i0">C’a pesada cruz cargar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nin os santos padres todos,</p> - <p class="i0">De quen tès tantos escritos</p> - <p class="i0">E alabas de varios modos,</p> - <p class="i0">Quixeron n’aqueses lodos</p> - <p class="i0">Meter os seus pés benditos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_154">p. 154</span>D’o direito, d’o rivés,</p> - <p class="i0">Matrimonio, un dogal és,</p> - <p class="i0">Eres tentazon d’o inferno,</p> - <p class="i0">Mais casarei... pois no inverno</p> - <p class="i0">¡Non ter quen ll’a un quente os pés!...</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_36"> - <p><span class="pagenum" id="Page_155">p. 155</span></p> - <h3 title="Agora cabelos negros">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Agora cabelos negros,</p> - <p class="i0">Mais tarde cabelos brancos;</p> - <p class="i0">Agora dentes de prata,</p> - <p class="i0">Mañan chavellos querbados,</p> - <p class="i0">Oxe fazulas de rosas,</p> - <p class="i0">Mañan de coiro enrugado.</p> - <p class="i2">Morte negra, morte negra,</p> - <p class="i0">Cura de dores e engaños,</p> - <p class="i0">¿Porque non mata-l’as mozas</p> - <p class="i0">Antes que as maten os anos?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_37"> - <p><span class="pagenum" id="Page_156">p. 156</span></p> - <h3 title="Premita Dios">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Premita Dios que te vexas</p> - <p class="i0">Cal as cóbregas arrastro,</p> - <p class="i0">Qu’a yaugua que á beber vayas</p> - <p class="i0">Che se volva xaramagos.</p> - <p class="i0">Que pidas e non atopes</p> - <p class="i0">Pousada, acougo, n’amparo,</p> - <p class="i0">E qu’inda morto de fame,</p> - <p class="i0">Quedes ô pé d’un valado.</p> - <p class="i2">—Praguea boca, praguea</p> - <p class="i0">Mentras qu’eu me vou marchando,</p> - <p class="i0">Pragas de malas mulleres,</p> - <p class="i0">Nunca lle cân ôs soldados.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_38"> - <p><span class="pagenum" id="Page_157">p. 157</span></p> - <h3 title="Teño un mal">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Teño un mal que non ten cura,</p> - <p class="i0">Un mal que naceu comigo,</p> - <p class="i0">Y ese mal tan enemigo</p> - <p class="i0">Levarám’â sepultura.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Curandeiros, ceruxanos,</p> - <p class="i0">Dotores en medeciña,</p> - <p class="i0">Pr’a esta infirmidade miña</p> - <p class="i0">N’ hay remedio antr’os humanos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Deixá pois de remexer</p> - <p class="i0">Con concencia ou sin concencia,</p> - <p class="i0">Os libros d’a vosa cencia,</p> - <p class="i0">Pois para min n’a han de ter.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Qu’o dudás? duda non cabe</p> - <p class="i0">N’esto que digo, doutores,</p> - <p class="i0">Anque pese, hay amargores</p> - <p class="i0">Que non pasan con xarabe.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¿Asañásvos porque digo</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_158">p. 158</span>Verdás que sabés de sobra?</p> - <p class="i0">—Pois á probar... mans â obra...</p> - <p class="i0">Vede de curarme, amigo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O meu mal y o meu sofrir,</p> - <p class="i0">E o meu propio corazon,</p> - <p class="i0">¡Quitaimo sin compasion!</p> - <p class="i0">Despois ¡facème vivir!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_39"> - <p><span class="pagenum" id="Page_159">p. 159</span></p> - <h3 title="Sarna con gusto">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sarna con gusto, non pica;</p> - <p class="i0">O conto é sarna sin él,</p> - <p class="i0">Y o verdadeiro castigo</p> - <p class="i0">N’o mais fondo ha de doer.</p> - <p class="i0">Non é sufrir chorar sangre,</p> - <p class="i0">Ôs pés de quen un quer ben,</p> - <p class="i0">D’él vivir lonxe, e olvidado...</p> - <p class="i0">¡Este sí que penar é!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_40"> - <p><span class="pagenum" id="Page_160">p. 160</span></p> - <h3 title="É verdade qu’un pode">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">«É verdade qu’un pode</p> - <p class="i0">Ser pior ou millor,</p> - <p class="i0">Pero vir de bon tronco</p> - <p class="i0">Eso sempre foy bo.</p> - <p class="i2">Teus pais eran xitanos,</p> - <p class="i0">E ti oxe eres marques,</p> - <p class="i0">Mas que... que ô fin y ô cabo</p> - <p class="i0">Un ven de donde ven.</p> - <p class="i2">Can fillo d’un raposo</p> - <p class="i0">Que o teñan por leal,</p> - <p class="i0">Que si non come os pitos</p> - <p class="i0">É que non poderá.»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Esto cantaba un cego</p> - <p class="i0">N’a feira d’Asuncion,</p> - <p class="i0">E d’o seu cantar ríanse</p> - <p class="i0">Todos, qu’era un primor.</p> - <p class="i2">Y uns ôs outros mirábanse</p> - <p class="i0">Cal querendo decir:</p> - <p class="i0">—Rasquese á quen lle proya</p> - <p class="i0">Qu’esto non vay pra min.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_41"> - <p><span class="pagenum" id="Page_161">p. 161</span></p> - <h3 title="Fas uns versos...">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Fas uns versos... ¡ay qué versos!</p> - <p class="i0">Pois cal eles non vin outros,</p> - <p class="i0">Todos empedregullados</p> - <p class="i0">E de cotomelos todos,</p> - <p class="i0">Parecen feitos adrede</p> - <p class="i0">Para lerse á sopramocos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_III_42"> - <p><span class="pagenum" id="Page_162">p. 162</span></p> - <h3 title="Tembra un neno">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tembra un neno no húmido pórtico...</p> - <p class="i0">D’a fame e d’o frio</p> - <p class="i0">Ten o sello, o seu rostro de anxel,</p> - <p class="i0">Ind’hermoso mais mucho, e sin brilo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Farrapento e descalzo, n’as pedras</p> - <p class="i0">Os probes peiños,</p> - <p class="i0">Que as xiadas d’o inverno lañaron,</p> - <p class="i0">Apousa indeciso.</p> - <p class="i0">Pois parés que ll’os cortan coitelos</p> - <p class="i0">D’aceirados fios.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Coma can sin palleiro nin dono,</p> - <p class="i0">Que todos desprezan,</p> - <p class="i0">N’un corruncho s’esconde tembrando</p> - <p class="i0">D’a dura escaleira.</p> - <p class="i0">E cal lirio se dobra ô secárese,</p> - <p class="i0">O inocente a dourada cabesa</p> - <p class="i0">Tamen dobra, esbaesido c’a fame,</p> - <p class="i0">E descansa c’o rostro n’as pedras.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_163">p. 163</span>E mentras qu’el dorme</p> - <p class="i0">Trist’imaxen d’a dor y a miseria,</p> - <p class="i0">Van e vên ¡<i>á adoraren o Altísimo</i>!</p> - <p class="i0">Fariseyos, os grandes d’a terra,</p> - <p class="i0">Sin que ô ver d’o inocente orfandade</p> - <p class="i0">Se calme d’os ricos</p> - <p class="i0">A sede avarienta.</p> - <p class="i0">O meu peito c’angustia s’oprime</p> - <p class="i0">¡Señor! ¡Dios d’o ceo!</p> - <p class="i0">¿Por qué hay almas tan negras e duras?</p> - <p class="i0">¿Por qué hay orfos n’a terra Dios boeno?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais n’en vano sellado está o libro</p> - <p class="i0">D’os grandes misterios...</p> - <p class="i0">Pasa a groria, o poder y a alegría...</p> - <p class="i0">Todo pasa n’a terra. ¡Esperemos!</p> - </div> -</div> - - -<div class="chapter pt6" id="Cap_IV"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_165">p. 165</span></p> - <h2 class="nobreak" title="IV. D’a terra">IV</h2> - <p class="subh2 pt1">D’A TERRA</p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_167">p. 167</span></p> - <h3 title="¡Calade!">¡CALADE!</h3> -</div> - -<div class="versos ml20"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Hay n’as ribeiras verdes, hay n’as risoñas prayas</p> - <p class="i0">E n’os penedos ásperos, d’o noso inmenso mar,</p> - <p class="i0">Fadas d’estraño nome, d’encantos non sabidos</p> - <p class="i0">Que sô con nos comparten seu prácido folgar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Hay antr’a sombr’amante d’as nosas carballeiras,</p> - <p class="i0">E d’as curtiñas frescas, no vívid’esprendor,</p> - <p class="i0">E n’o romor d’as fontes, espritos cariñosos</p> - <p class="i0">Que só ôs qu’aquí naceron, lles dan falas d’amor.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y hay n’as montañas nosas, e n’estes nosos ceos</p> - <p class="i0">En canto aquí ten vida, en canto aquí ten ser,</p> - <p class="i0">Cores de brilo soave, de trasparencia húmida,</p> - <p class="i0">De vaguedad’incerta, qu’á nos só dá pracer.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Vos pois, os que naceches, n’a orela d’outros mares,</p> - <p class="i0">Que vos quentás â llama de vivos lumiares,</p> - <p class="i0">E só vivir vos compre, baix’un ardente sol;</p> - <p class="i0">Calá se n’entendedes encantos d’estos lares,</p> - <p class="i0">Cal n’entendend’os vosos, tamen calamos nos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_2"> - <p><span class="pagenum" id="Page_168">p. 168</span></p> - <h3 title="Miña casiña">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><i>Miña casiña, meu lar,</i></p> - <p class="i0"><i>Cantas onciñas</i></p> - <p class="i0"><i>D’ouro me vals.</i></p> - </div> -</div> - - -<div class="versos ml30 mt2"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Vin de Santiago á Padron</p> - <p class="i0">C’un chover qu’era arroyar</p> - <p class="i0">Descalciña de pé e perna,</p> - <p class="i0">Sin comer nin almorzar.</p> - <p class="i0">Po-lo camiño atopaba</p> - <p class="i0">Ricas cousas que mercar,</p> - <p class="i0">Y anque ganas tiña d’elas</p> - <p class="i0">Non tiña par’as pagar.</p> - <p class="i0">N’os mesons arrecendía</p> - <p class="i0">Á cousas de bon gustar,</p> - <p class="i0">Mais o que non ten diñeiro</p> - <p class="i0">Sin elas ten que pasar.</p> - <p class="i0">Fun chegand’â miña casa</p> - <p class="i0">Toda rendida d’andar,</p> - <p class="i0">Non tiña nela frangulla</p> - <p class="i0">Con que poidera cear.</p> - <p class="i0">A vista se me barria</p> - <p class="i0">Qu’era aquel moito aunar.</p> - <p class="i0">Fun â porta d’un veciño</p> - <p class="i0">Que tiña todo á fartar,</p> - <p class="i0">Pedinlle un-ha pouca broa,</p> - <p class="i0">E non ma quixo emprestar.</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_169">p. 169</span>As bagullas me caian</p> - <p class="i0">Que me for’á avergonzar,</p> - <p class="i0">Volvinm’â miña casiña</p> - <p class="i0">Alumada d’o luar,</p> - <p class="i0">Rexistrei cada burato</p> - <p class="i0">Para ver d’algo atopar:</p> - <p class="i0">Atopei fariña munda,</p> - <p class="i0">Un puñiño á todo dar.</p> - <p class="i0">Vino n’o fondo d’artesa</p> - <p class="i0">Puxenm’á Dios alabar;</p> - <p class="i0">Quixen alcendé-l’o lume,</p> - <p class="i0">Non tiña pau que queimar.</p> - <p class="i0">Funll’á pedir á un-ha vella.</p> - <p class="i0">Tampouco m’o quixo dar</p> - <p class="i0">Si non era un toxo verde</p> - <p class="i0">Para me facer rabiar.</p> - <p class="i0">Volvin triste com’a noite</p> - <p class="i0">Á chorar que te chorar,</p> - <p class="i0">Collin un feixe de palla,</p> - <p class="i0">D’o meu leito o fun pillar,</p> - <p class="i0">Rexistrei po-lo cortello</p> - <p class="i0">Mentras me puña á rezar</p> - <p class="i0">E vin uns garabulliños,</p> - <p class="i0">E fieitos á Dios dar.</p> - <p class="i0">¡Meu San Anton milagroso,</p> - <p class="i0">Xa tiven fogo no lar!</p> - <p class="i0">Arrimei o pote ô lume</p> - <p class="i0">Con augua para quentar.</p> - <p class="i0">Mentras escarabellaba</p> - <p class="i0">Na cinza, vin relumbrar</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_170">p. 170</span>Un ichavo d’a fertuna...</p> - <p class="i0">¡Miña Virxe d’o Pilar!</p> - <p class="i0">Correndiño, correndiño</p> - <p class="i0">O fun en sal á empregar,</p> - <p class="i0">Mais contenta qu’un-has pascoas</p> - <p class="i0">Volvin a port’á pechar,</p> - <p class="i0">E n’a miña horta pequena</p> - <p class="i0">Un-has coles fun catar.</p> - <p class="i0">Con un pouco d’unto vello</p> - <p class="i0">Qu’o ben soupen aforrar,</p> - <p class="i0">E c’a fariñiña munda,</p> - <p class="i0">Xa tiña para cear.</p> - <p class="i0">Fixen un caldo de groria</p> - <p class="i0">Que me soupo, que la mar,</p> - <p class="i0">Fixen un bolo d’o pote</p> - <p class="i0">Qu’era cousa d’envidiar;</p> - <p class="i0">Despois qu’o tiven comido,</p> - <p class="i0">Volvin de novo á rezar;</p> - <p class="i0">E despois qu’houven rezado</p> - <p class="i0">Puxen a roupa á secar,</p> - <p class="i0">Que non tiña fio enxoito</p> - <p class="i0">D’haber tanto me mollar,</p> - <p class="i0">N’antramentras me secaba</p> - <p class="i0">Puxenme logo á cantar</p> - <p class="i4">Para que m’oiran</p> - <p class="i4">En tod’o lugar:</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6"><i>Meu lar, meu fogar,</i></p> - <p class="i4"><i>Cantas onciñas</i></p> - <p class="i4"><i>D’ouro me vals.</i></p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_3"> - <p><span class="pagenum" id="Page_171">p. 171</span></p> - <h3 title="Soberba">SOBERBA</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cor de promo amontonans’as nubes</p> - <p class="i0">Rodan lentas as ondas d’o mar,</p> - <p class="i0">E zoando con son pavoroso</p> - <p class="i6">Ven o huracan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Que cargado está o ceo e que triste,</p> - <p class="i0">Qu’escuro, que negro, tornandose vay!</p> - <p class="i0">Encendámo-l-a vela bendita</p> - <p class="i6">Qu’hay tempestá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cabalgando n’as alas d’os ánxeles,</p> - <p class="i0">Por mandado de Dios correrán,</p> - <p class="i0">As centelas qu’asombran os malos</p> - <p class="i6">C’o seu lostregar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nove follas d’olivo queimemos</p> - <p class="i0">Por que alexen de nos todo mal,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_172">p. 172</span>Que nos libren de rayo e centela</p> - <p class="i6">Que nos matar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O trisaxio cantemos en coro...</p> - <p class="i0">Incrinaivos y á Dios adorai</p> - <p class="i0">Pois si trona é que quer recordarnos</p> - <p class="i6">Qu’é grand’e inmortal.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Santo, santo! din todos á un-ha</p> - <p class="i6">Fillos e nay...</p> - <p class="i0">Todos non, qu’un soberbo e sañudo</p> - <p class="i6">Calado está.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais os tronos afunden os ceos</p> - <p class="i0">E cega d’os lóstregos o brilo fatal</p> - <p class="i0">¡Ou, que noite!... que noite terrible</p> - <p class="i6">De tempestás.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">El Señor est’airado... ¡incrinemonos!</p> - <p class="i0">¡Ey! malvados d’a terra tembrai,</p> - <p class="i0">O que salvo esta noite saire,</p> - <p class="i6">Que contar ha.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Ña nay, a vaca marela</p> - <p class="i0">Tembra coma vos n’a corte.</p> - <p class="i0">¿Fixo algun pecado ela?</p> - <p class="i0">¿Virá un rayo á darlle morte?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_173">p. 173</span>—S’ela non fixo pecado,</p> - <p class="i0">Mal cristiano, ti o fixeche,</p> - <p class="i0">Qu’és pecador rematado</p> - <p class="i0">Mesmo dendes que naceche.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Y a probe vaca marela</p> - <p class="i0">Paga, decí, o qu’eu pequei?</p> - <p class="i0">—Pagas ti, morrend’ela,</p> - <p class="i0">Di ¿con que te manterei?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_4"> - <p><span class="pagenum" id="Page_174">p. 174</span></p> - <h3 title="¡A probiña, qu’está xorda!...">¡A PROBIÑA, QU’ESTÁ XORDA!...</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">«Alá enriba d’a montaña,</p> - <p class="i0">Sai fume d’as chamineas...</p> - <p class="i0">Valor, meu corpiño vello,</p> - <p class="i0">Levaim’aló miñas pernas.</p> - <p class="i0">Paseniño, paseniño,</p> - <p class="i0">Aquí para, alí te sentas,</p> - <p class="i0">Irás chegando Xuana,</p> - <p class="i0">Á dond’as casas fomegan.</p> - <p class="i0">¡Dios diante! a virxe te valla,</p> - <p class="i0">Qu’hoxe, seica... seica... seica...</p> - <p class="i0">Has de comer sete cuncas</p> - <p class="i0">De bon caldo, c’o a da cea,</p> - <p class="i0">E mais compango de porco</p> - <p class="i0">Ou de sardiñas salpresas,</p> - <p class="i0">Qu’os montañeses son homes</p> - <p class="i0">Que cando dan, dan de veras.</p> - <p class="i0">Dempois, quentaráste á un lume</p> - <p class="i0">Grande com’un-ha fogueira,</p> - <p class="i0">E cando xa estés ben quente</p> - <p class="i0">¡Á dormir!... ¡e qu’amañeza!»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_175">p. 175</span>Y a vella vay, sube, sube</p> - <p class="i0"><i>A costa d’o mar d’ovellas</i></p> - <p class="i0">C’un ollo posto n’o chan</p> - <p class="i0">Y outro ond’as casas fomegan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mentras tanto o sol d’a tarde</p> - <p class="i0">Tras d’os pinares se deita</p> - <p class="i0">Y aluma con tristes rayos</p> - <p class="i0">As sombrisas arboredas.</p> - <p class="i0">D’os <i>Anxos</i> o val hermoso,</p> - <p class="i0">Saban de verdor ostenta</p> - <p class="i0">Alá n’o fondo tranquilo</p> - <p class="i0">Que soaves brisas ourean.</p> - <p class="i0">Aquí fonte, alí regato,</p> - <p class="i0">A yaugua brila antr’as herbas,</p> - <p class="i0">Color d’ouro, qu’o postreiro</p> - <p class="i0">Rayo de sol fire n’elas.</p> - <p class="i0">Quieta, docisima calma</p> - <p class="i0">Arriba y en baixo reina,</p> - <p class="i0">A noite ven silensiosa,</p> - <p class="i0">Maina, pero sin estrelas.</p> - <p class="i0">Nin siquera un-ha relumbra</p> - <p class="i0">N’o firmamento, qu’espesa</p> - <p class="i0">Brétema tamen se corre</p> - <p class="i0">Po-las llanuras etereas.</p> - <p class="i0">Comenza á orballar, escuro</p> - <p class="i0">Tod’arrededor, apenas</p> - <p class="i0">S’acerta, o que o mais conoça,</p> - <p class="i0">Con camiño nin carreira.</p> - <p class="i0">Mas non importa por eso</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_176">p. 176</span>Qu’o qu’é valente é de veras;</p> - <p class="i0">Y a vella vay sube, sube,</p> - <p class="i0"><i>A costa d’o mar d’ovellas</i></p> - <p class="i0">C’un ollo posto no chan</p> - <p class="i0">Y outro ond’as casas fomegan,</p> - <p class="i0">Qu’alí relumbra un-ha luz</p> - <p class="i0">E vay direitiña á ela</p> - <p class="i0">Marmurando:—Arriba, Xuana,</p> - <p class="i0">Qu’ou m’engaño ou terás festa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">A esperencia insina á todos,</p> - <p class="i0">E ten a vella esperencia,</p> - <p class="i0">Por eso non pensa mal</p> - <p class="i0">Pensando que arriba hay festa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Un carballo arde n’o lume,</p> - <p class="i0">Y arredor d’o lar se sentan</p> - <p class="i0">Rapazas d’alegres ollos,</p> - <p class="i0">Abós de brancas gadellas,</p> - <p class="i0">Vellas qu’inda rompen mangas</p> - <p class="i0">E tocan as castañetas,</p> - <p class="i0">Os afillados qu’a dona</p> - <p class="i0">Y o dono tên po-la aldea,</p> - <p class="i0">Y os amigos y os cuñados,</p> - <p class="i0">Os curmans y a parentela</p> - <p class="i0">Toda xunta, e mai-lo crego</p> - <p class="i0">Y o zuruxano d’as bestas.</p> - <p class="i0">Un cego c’a sua zanfona</p> - <p class="i0">En compaña d’outra cega,</p> - <p class="i0">Que si ben lle dá ô pandeiro</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_177">p. 177</span>Fay falar as castañetas;</p> - <p class="i0">Un manco, un coxo, un-ha tola,</p> - <p class="i0">Y outros probes que se sentan</p> - <p class="i0">N’un tallo para déz posto</p> - <p class="i0">N’un curruncho d’a lareira,</p> - <p class="i0">E abofellas mais non caben</p> - <p class="i0">Anqu’algun mais vir quixera.</p> - <p class="i0">Foran chegando, chegando,</p> - <p class="i0">Mais de nove ulind’a festa,</p> - <p class="i0">Y á ningun botou d’a porta</p> - <p class="i0">A rica d’a montañesa;</p> - <p class="i0">Qu’hay para todos, o dia</p> - <p class="i0">Qu’alí cocen carne fresca</p> - <p class="i0">Por arrobas, e se fan</p> - <p class="i0">Papas d’arroz en caldeiras.</p> - <p class="i0">Matouse un carneiro, grande</p> - <p class="i0">Como un boy, e un-ha tenreira</p> - <p class="i0">Como un-ha vaca, e gordiña</p> - <p class="i0">Como un-ha cocha pequena.</p> - <p class="i0">Hay viño á Dios dar, un viño</p> - <p class="i0">D’o Riveiro, qu’é canela,</p> - <p class="i0">E par’a xente de <i>menos</i></p> - <p class="i0">Hayno tamen d’o d’a terra,</p> - <p class="i0">Un pouco agriño, mais fresco</p> - <p class="i0">E sabroso como fresas.</p> - <p class="i0">Coceuse un-ha gran fornada</p> - <p class="i0">De millo branco qu’albea,</p> - <p class="i0">Con mixtura de centeo</p> - <p class="i0">Y un-ha pouca de manteiga.</p> - <p class="i0">Parece biscoito a broa,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_178">p. 178</span>Y un non se ve farto d’ela,</p> - <p class="i0">Qu’inda é muito mais sabrosa</p> - <p class="i0">Qu’os moletes qu’en tres cestas,</p> - <p class="i0">Escollidos, de Santiago</p> - <p class="i0">Trouxeron as panadeiras.</p> - <p class="i0">En fin, a comida roda</p> - <p class="i0">Po-los pés, y o viño alegra</p> - <p class="i0">As xentes tanto, que rabia</p> - <p class="i0">D’envidia a negra tristeza.</p> - <p class="i0">Os probes qu’alí viñeron</p> - <p class="i0">Y atoparon lume e mesa,</p> - <p class="i0">Contan contos que dan risa</p> - <p class="i0">Así âs mozas com’âs vellas;</p> - <p class="i0">Uns en verso, outros en prosa,</p> - <p class="i0">Pois falan en todas lengoas</p> - <p class="i0">Y apostan entr’eles todos</p> - <p class="i0">Á quen fay copras mais feitas.</p> - <p class="i0">Ma-l-o d’a zanfona gana,</p> - <p class="i0">Quell’apunta a compañeira,</p> - <p class="i0">E axudalle o viño branco</p> - <p class="i0">Con qu’a gorxa lle refrescan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">«¡Viv’a cega! ¡viv’o cego!...»</p> - <p class="i0">De cand’en cando lle berran,</p> - <p class="i0">Y-el di, berrando mais forte:</p> - <p class="i0">«¡Vivan eles!... ¡vivan elas!...</p> - <p class="i0">Y a mais bonita de todas</p> - <p class="i0">Que veña á darm’un-ha prenda.»</p> - <p class="i0">¡<i>Ju-ju-ru-ju</i>! Y aturuta</p> - <p class="i0">Hastra enxordecé-las pedras,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_179">p. 179</span>Y a cega dall’ô pandeiro</p> - <p class="i0">Y o cego toca n’as tecras</p> - <p class="i0">Y ô compás d’o <i>zongue</i>, <i>zongue</i>,</p> - <p class="i0">De novo bailan as nenas,</p> - <p class="i0">E din os probes, botando</p> - <p class="i0">Leña n’o lar: «¡Esta é festa!</p> - <p class="i0">¡Quen ch’hoxe andivera fora</p> - <p class="i0">C’a tripa toda valdeira!...»</p> - <p class="i0">Y un ollo botan sorrindo</p> - <p class="i0">Ôs feixes de palla fresca</p> - <p class="i0">Ond’han de dormir quentiños,</p> - <p class="i0">Coma rixons en caldeira,</p> - <p class="i0">Mentras fora zoa o vento</p> - <p class="i0">E ladran os cans n’as eiras.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xa preto d’a media noite,</p> - <p class="i0">Dan encomenzo as peleas,</p> - <p class="i0">Os mozos loitan c’as mozas,</p> - <p class="i0">Medindo as forzas que teñan,</p> - <p class="i0">E n’andan en comprimentos</p> - <p class="i0">Para botarse por terra.</p> - <p class="i0">¡Si as vírades que valentes</p> - <p class="i0">S’amostran n’a loita as nenas!...</p> - <p class="i0">¡Fanlle ôs mozos cada magoa</p> - <p class="i0">C’as suas mans pequeneiras!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Un xa caiu... foy un home...</p> - <p class="i0">¡Ela venceu... venceu ela!</p> - <p class="i0">¡Ben po-la nena bonita!...</p> - <p class="i0">¡Que vivan as montañesas!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_180">p. 180</span>Que vivan, pois loitar saben...</p> - <p class="i0">—¡Si fixo trampa!...—él contesta</p> - <p class="i0">Avergonzado...—foy trampa,</p> - <p class="i0">Que sinon, nin cén com’ela.</p> - <p class="i0">—Que trampa nin que morcegos...</p> - <p class="i0">Vencinte...</p> - <p class="i9">—Non.</p> - <p class="i16">—Sí.</p> - <p class="i21">—¡Me venzas!...</p> - <p class="i0">E mentres que n’esto están</p> - <p class="i0">¡Plum! ¡plum! ¡plum! dan c’un-ha pedra</p> - <p class="i0">N’a porta.</p> - <p class="i9">—¿Quen é? perguntan.</p> - <p class="i0">—Son un-ha probiña vella</p> - <p class="i0">Que me perdin n’este monte...</p> - <p class="i0">Respond’un-ha voz que tembra.</p> - <p class="i0">¿Non me darán pousadiña,</p> - <p class="i0">Qu’está chovendo e lostrega?</p> - <p class="i0">—Vaya con Dios, xa ven tarde,</p> - <p class="i0">Non hay sitio;—lle contestan.</p> - <p class="i0">—¿Que dí, señora? Son xorda</p> - <p class="i0">Com’un canto... miña prenda.</p> - <p class="i0">Abram’a porta que Dios</p> - <p class="i0">Llo pagará...</p> - <p class="i11">—Probe vella...</p> - <p class="i0">Un pouco adiante, pretiño</p> - <p class="i0">Hay mais portas, chame n’elas.</p> - <p class="i0">—¿Que dí, señoriña? Mire</p> - <p class="i0">Qu’está un-ha noite moy fera,</p> - <p class="i0">E teño medo qu’os lobos</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_181">p. 181</span>Me coman...</p> - <p class="i11">—¡Dios diante! ¡seica!</p> - <p class="i0">N’hay lobos aquí, ande, ande,</p> - <p class="i0">Vaya con Dios, qu’outra aldea</p> - <p class="i0">Hay preto.</p> - <p class="i9">—¿Que dí, señora?</p> - <p class="i0">—Vaya con Dios, non sea terca,</p> - <p class="i0">Qu’aquí xa non caben mais</p> - <p class="i0">Nin probes nin ricos, ¡eya!</p> - <p class="i0">—¿Que dí ña filla?... son xorda,</p> - <p class="i0">E non oyo anque me fendan.</p> - <p class="i0">¡Brrr... que frio, señoriña!...</p> - <p class="i0">Vosté qu’é tan limosneira</p> - <p class="i0">Deixem’entrar, e estarey</p> - <p class="i0">N’o cortelliño ond’as bestas.</p> - <p class="i0">¡Brrr... que morro c’a friaxe!</p> - <p class="i0">¡Quenja! ¡quenja! ¡quenja! ¡quenja!...</p> - <p class="i0">Que tos... Dios me valla... brrr...</p> - <p class="i0">¡Xa non podo mais!...</p> - <p class="i18">—Pois veña,</p> - <p class="i0">E si non ten onde pôrse</p> - <p class="i0">Brinque á cabalo d’a artesa.</p> - <p class="i0">Falou a dona, que tiña</p> - <p class="i0">O corazon de manteiga.</p> - <p class="i0">—¡Dios llo pague, queridiña!</p> - <p class="i0">Xa topará a recompensa</p> - <p class="i0">N’o ceu... abra, miña xoya...</p> - <p class="i0">Excramou de pronto a vella.</p> - <p class="i0">—¿Logo n’é xorda, qu’oyeu?</p> - <p class="i0">Dixeron dentro, antramentras</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_182">p. 182</span>Que quitaban o tranqueiro</p> - <p class="i0">D’a porta.</p> - <p class="i9">—¿Que dí, ña-prenda?</p> - <p class="i0">Non ll’oyo nada, mas teño</p> - <p class="i0">Moito sentido...</p> - <p class="i13">—¡Abofellas</p> - <p class="i0">Que non mente!... vaya, vaya,</p> - <p class="i0">Adentro...</p> - <p class="i9">—Santas y buenas</p> - <p class="i0">Noites teñan mis señores...</p> - <p class="i0">¡Xesús! seica están de festa,</p> - <p class="i0">Qu’hay moita xentiña xunta.</p> - <p class="i0">D’hoxe n’un ano aquí os vexa.</p> - <p class="i0">Dió-los bendiga... el Señor</p> - <p class="i0">Lles dé fertuna âs mancheas</p> - <p class="i0">E saudiña...</p> - <p class="i10">—¡Amen, amen!</p> - <p class="i0">—Busqu’un sitio n’a lareira</p> - <p class="i0">E quéntese...</p> - <p class="i11">—¿Que me dixo?</p> - <p class="i0">Son xorda coma un-ha pedra,</p> - <p class="i0">E a mais non probey frangulla</p> - <p class="i0">Desd’onte â noite, e n’as venas</p> - <p class="i0">Xa teño o sangre callado</p> - <p class="i0">Po-lo frio...</p> - <p class="i10">Y antramentras</p> - <p class="i0">Qu’esto dí, vais’arrimando</p> - <p class="i0">Ô lume moy compangueira</p> - <p class="i0">C’os outros probes, e fura</p> - <p class="i0">Por antr’eles, por antr’elas.</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_183">p. 183</span>Brinca por riba d’o cego,</p> - <p class="i0">E que queiras, que non queiras,</p> - <p class="i0">Sempre tembrando de frio</p> - <p class="i0">E xorda como un-ha pedra,</p> - <p class="i0">Segun di, n’o mellor sitio</p> - <p class="i0">Con moita homildá se senta</p> - <p class="i0">E arrima un mando de lume</p> - <p class="i0">Pr’ond’ela está.</p> - <p class="i13">—¡Ey, miña vella!</p> - <p class="i0">Mire qu’hay mais que vostede</p> - <p class="i0">Aquí: ¡que comenenceira</p> - <p class="i0">Parece!...—lle di outro probe</p> - <p class="i0">C’un-ha cara de desteta</p> - <p class="i0">Nenos.</p> - <p class="i6">—¿Cómo di, meu fillo?</p> - <p class="i0">(Sorrindo reprica ela</p> - <p class="i0">Sentándose mais a gusto)</p> - <p class="i0">Eu de calquera maneira</p> - <p class="i0">M’amaño; qu’así n’o ceo</p> - <p class="i0">M’amañe el Señor...</p> - <p class="i17">—¡Bah! seica</p> - <p class="i0">Quer facer mofa d’a xente...</p> - <p class="i0">¡Poche, c’o xuncras d’a vella!</p> - <p class="i0">Mesmo parece un espeto.</p> - <p class="i0">—¿Si quero un neto ña prenda?</p> - <p class="i0">Si m’o desen inda pode</p> - <p class="i0">Que pouco a pouco o bebera,</p> - <p class="i0">Pois teño moita sediña,</p> - <p class="i0">E fame, e frio...</p> - <p class="i13">—¡Rabéa!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_184">p. 184</span>¡Can! que non vin un-ha xorda</p> - <p class="i0">Mais fraca nin lagarteira,</p> - <p class="i0">¿É filla d’algun raposo?</p> - <p class="i0">—¿Que pille un òso?... d’a vella</p> - <p class="i0">Quérense rir... ¡ay Dios mio!</p> - <p class="i0">Pero a fam’elle moy negra:</p> - <p class="i0">Tráyamo s’é qu’inda ten</p> - <p class="i0">Apegada algunha freba,</p> - <p class="i0">E ireino raspando á modo</p> - <p class="i0">C’un canteiro que me queda.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Todos riron c’a resposta</p> - <p class="i0">E...—¡Inda nunca Dios me dera,</p> - <p class="i0">Dixo o cego, que esa xorda</p> - <p class="i0">Sabe mais qu’eu, abofellas!</p> - <p class="i0">—Merece comer compango.</p> - <p class="i0">E voullo dar, miña vella,</p> - <p class="i0">Porqu’onde queira qu’a atopo</p> - <p class="i0">Gustame sempre a sabencia.</p> - <p class="i0">¡Coma e fártese!... aquí ten</p> - <p class="i0">Talladas e viño... beba,</p> - <p class="i0">Beba po-la miña conta</p> - <p class="i0">Â salú d’as montañesas—</p> - <p class="i0">Dixo a dona, e doulle un prato</p> - <p class="i0">De callos, como un-ha cesta,</p> - <p class="i0">Â probe, e viño, e pan branco.</p> - <p class="i0">Canto quixo; fartous’ela</p> - <p class="i0">Mesmo hastra que tuvo a tripa</p> - <p class="i0">Coma un pandeiro. Raventa</p> - <p class="i0">Por pouco..., mais o pelexo</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_185">p. 185</span>Tiña duro, e nin siquera,</p> - <p class="i0">Ll’arregañou, y ô outro dia</p> - <p class="i0">Xa estaba tan peneireira.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Coidado,—lle dixo a dona</p> - <p class="i0">Cando se foy.—Conta teña</p> - <p class="i0">De non volver por aquí</p> - <p class="i0">Mentras lle dure a xordeira.</p> - <p class="i0">—¿Que dí, miña queridiña?</p> - <p class="i0">Respondeu rindose a vella.</p> - <p class="i0">Son mesmo com’un-ha tapia,</p> - <p class="i0">E non ll’oyo, anque me fendan.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_5"> - <p><span class="pagenum" id="Page_186">p. 186</span></p> - <h3 title="Xan">XAN</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Xan vay coller leña ô monte,</p> - <p class="i0">Xan vay á compoñer cestos,</p> - <p class="i0">Xan vay á podá-las viñas,</p> - <p class="i0">Xan vay á apañá-lo esterco,</p> - <p class="i0">E leva o fol ô muiño,</p> - <p class="i0">E tray o estrume ô cortello,</p> - <p class="i0">E vay â fonte por augua,</p> - <p class="i0">E vay á misa c’os nenos,</p> - <p class="i0">E fay o leito y o caldo...</p> - <p class="i0">Xan, en fin, é un Xan compreto,</p> - <p class="i0">D’esos qu’a cada muller</p> - <p class="i0">Lle conviña un po-lo menos.</p> - <p class="i0">Pero cand’un busca un <i>Xan</i>,</p> - <p class="i0">Casi sempre atopa un <i>Pedro</i>.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Pepa, a fertunada Pepa,</p> - <p class="i0">Muller d’o Xan que sabemos,</p> - <p class="i0">Mentras seu home traballa</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_187">p. 187</span>Ela lava os pés n’o rego,</p> - <p class="i0">Cátall-as pulgas ô gato,</p> - <p class="i0">Peitea os longos cabelos,</p> - <p class="i0">Bótalles millo âs galiñas</p> - <p class="i0">Marmura c’o hirman d’o crego,</p> - <p class="i0">Mira s’hay ovos n’o niño,</p> - <p class="i0">Bota un ollo ôs mazanceiros,</p> - <p class="i0">E lambe a nata d’o leite</p> - <p class="i0">E si pode bota un neto</p> - <p class="i0">C’a comadre, qu’agachado</p> - <p class="i0">Traillo en baixo d’o mantelo,</p> - <p class="i0">E cando Xan po-la noite</p> - <p class="i0">Chega cansado e famento,</p> - <p class="i0">Ela x’o espera antr’as mantas,</p> - <p class="i0">E ô vêlo entrar dille quedo:</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Por Dios non barulles moito...</p> - <p class="i0">Que m’estou mesmo morrendo.</p> - <p class="i0">—¿Pois que tés, ña-mulleriña?</p> - <p class="i0">—¿Qu’hei de ter? deita eses nenos</p> - <p class="i0">Qu’esta <i>madre</i> roe en min</p> - <p class="i0">Cal roe un can n’un codelo,</p> - <p class="i0">Y ô cabo ha de dar comigo</p> - <p class="i0">N’os terrós d’o simiterio...</p> - <p class="i0">—Pois, ña-Pepa, toma un trago</p> - <p class="i0">De resólio qu’aquí teño,</p> - <p class="i0">E durme, ña-mulleriña</p> - <p class="i0">Mentras os meniños deito.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De vagoas s’enchen os ollos,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_188">p. 188</span>De Xan ô ver tales feitos,</p> - <p class="i0">Mas non temás, qu’antre mil,</p> - <p class="i0">N’hay mais q’un anxo antr’os demos,</p> - <p class="i0">N’hay mais qu’un atormentado</p> - <p class="i0">Antre mil que dan tormentos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_6"> - <p><span class="pagenum" id="Page_189">p. 189</span></p> - <h3 title="O encanto d’a pedra chan">O ENCANTO D’A PEDRA CHAN</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">C’o sono d’a inocencia</p> - <p class="i0">Que non turban remorsos d’a concencia,</p> - <p class="i6">Y a virxen ô seu lado</p> - <p class="i0">Dormian os meus ánxeles n’a cuna,</p> - <p class="i0">Cand’âs furtadas n’un sereno dia</p> - <p class="i0">C’o peito palpitante d’alegría</p> - <p class="i0">Soya sain en busca d’a fertuna.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Iña tras d’un tesouro cobisado,</p> - <p class="i6">De todos iñorado,</p> - <p class="i0">Mais d’o que solasmentes eu sabia:</p> - <p class="i0">E n’era só de prata, nin só d’ouro,</p> - <p class="i6">Aquel sin par tesouro,</p> - <p class="i0">Qu’era d’un canto deseyar podia.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nunca eu fora nin rica nin dichosa,</p> - <p class="i6">Y ô ver que para selo</p> - <p class="i0">Só me faltaba o gordo d’un cabelo,</p> - <p class="i0">De seca espiña me tornara en rosa.</p> - <p class="i6">E como virxen pura</p> - <p class="i0">Que por primeira vez sinte a dozura</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_190">p. 190</span>D’as inquietús d’o amor, así eu sentia</p> - <p class="i6">Que algo qu’en min dormia</p> - <p class="i0">Despertaba, chamandom’â ventura.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Por eso dand’ô olvido</p> - <p class="i0">As penas que m’ouberan consumido</p> - <p class="i6">Dendes de que nacera,</p> - <p class="i0">Via a terra y o ceo, cor d’esperanza</p> - <p class="i0">Y ô meu redor, perene primadera.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¡Cal o sol relumbraba!</p> - <p class="i0">¡Que mansamente marmuraba o rio!</p> - <p class="i0">Y o paxariño voador cantaba,</p> - <p class="i6">Mentras qu’eu camiñaba</p> - <p class="i6">Lixeira ô meu avio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Tal como a neve, albeas,</p> - <p class="i6">As roupas y as marañas</p> - <p class="i0">Tendidas n’as silveiras e as montañas</p> - <p class="i6">Xa en raro, xa âs moreas,</p> - <p class="i0">Cal pint’a branca nube o ceo sereno</p> - <p class="i0">Briland’ô sol, pintaban o paisaxe</p> - <p class="i6">Coma ningun ameno.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cabo d’a ria n’a ribeira verde,</p> - <p class="i6">Á cal gana, á cal perde,</p> - <p class="i0">Xogaban os rapaces c’a onda escrava,</p> - <p class="i6">Á anxeliño tocaba</p> - <p class="i6">En un lugar veciño,</p> - <p class="i6">E anque os pais d’o meniño</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_191">p. 191</span>Ô enterralo, choraban que partian.</p> - <p class="i6">Compasivo-l-os vellos,</p> - <p class="i0">¡De cantas penas se librou! decian.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">En tant’os carros sin parar chirraban,</p> - <p class="i0">Mentras ô seu compás os carreteiros</p> - <p class="i6">Despaciosos cantaban;</p> - <p class="i6">E aquí a fonte corria,</p> - <p class="i0">Alá n’un-ha canteira resoaban,</p> - <p class="i0">Metalicos, os picos d’os pedreiros.</p> - <p class="i0">Mais preto os cans ladraban</p> - <p class="i0">Y antr’a follax o vento rebulia</p> - <p class="i0">Indo d’as encanadas ôs outeiros...</p> - <p class="i0">¡Canta paz! ¡canto sol!... ¡canta alegría!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">«¡Ô fin sorte cansache!</p> - <p class="i0">Y o quiñon que famenta me negache</p> - <p class="i6">N’a hirencia d’os praceres,</p> - <p class="i0">Dándome só o d’as ansias e as peleas,</p> - <p class="i6">Cal á aqués que ben queres,</p> - <p class="i0">Ora darasmo en gustos âs mancheas.»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Esto eu iba dicindo,</p> - <p class="i0">De dichosa cal n’outra presumindo,</p> - <p class="i6">Mentras que camiñaba</p> - <p class="i6">Tan contenta e segura</p> - <p class="i0">D’atopar a fortuna en qu’esperaba,</p> - <p class="i0">Cal sei que atopa á Dios quen o precura.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Antre buxos e silvas agachado</p> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_192">p. 192</span>O encanto deseado</p> - <p class="i0">Estaba como merlo n’o seu niño,</p> - <p class="i0">Po-lo romor d’as auguas arrolado</p> - <p class="i6">D’o apartado mohiño...</p> - <p class="i6">Eu din volt’â devesa</p> - <p class="i0">Pasey a corredoira d’a Codesa,</p> - <p class="i0">¡Y ô fin cheguei!... y enriba d’un-ha lousa,</p> - <p class="i0">En ond’â amañecida o corbo pousa,</p> - <p class="i6">Un nobre cabaleiro</p> - <p class="i0">C’o a sua pruma enrisada n’o sombreiro,</p> - <p class="i0">E vestido de seda e pedrería</p> - <p class="i0">Á estilo d’a treidora mourería,</p> - <p class="i6">Dou en chamarm’arteiro,</p> - <p class="i6">C’un modo loumiñeiro</p> - <p class="i0">Que d’o ceo non d’a terra parecia.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">¡El é! dixen ô punto temerosa...</p> - <p class="i6">Mais o d’o encanto, afeito</p> - <p class="i0">Seica á tratar con damas dend’antano</p> - <p class="i0">Sin que de verme s’atopas’estrano</p> - <p class="i0">Dende lonxe chamándome sorria.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y o ceo póndose foi de cor de rosas,</p> - <p class="i0">Mentras n’as carballeiras e encanadas,</p> - <p class="i0">Sopraban un-has brisas repousadas,</p> - <p class="i6">Soaves e saudosas,</p> - <p class="i0">Cal promesas compridas, s’esperadas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Eu non sei que sentia,</p> - <p class="i0">Vendo qu’él en chamarme proseguia,</p> - <p class="i4"><span class="pagenum" id="Page_193">p. 193</span>Pois antr’ansiosa y-adusta</p> - <p class="i4">C’un-ha valor que asusta</p> - <p class="i0">Fumm’indo cabo d’él de gozo chea,</p> - <p class="i0">Cal palomiña vay tras d’a candea.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tiña n’as mans un cetro adiamantado,</p> - <p class="i0">Bateu con el n’a laxe misteriosa</p> - <p class="i0">Que s’abreu, como s’abre d’o granado</p> - <p class="i4">O froito sazonado,</p> - <p class="i4">E con voz armoniosa</p> - <p class="i4">E garrido sembrante,</p> - <p class="i0">¡Vamos!—me dixo gasalleiro,—¡adiante!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E fun cal folla inxel vay c’a encalmada</p> - <p class="i0">Corrente, que primeiro asosegada,</p> - <p class="i0">A arrastra n’as suas auguas cristaiñas</p> - <p class="i0">Pra darlle sepultura cariñosa</p> - <p class="i4">N’as orelas veciñas,</p> - <p class="i0">E que dempois a leva, arrebatada</p> - <p class="i4">Po-la negra enxurrada</p> - <p class="i0">Ôs abismos d’a mare tormentosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡E entrey pensando penetrar n’o ceo!...</p> - <p class="i0">¿Por que ten a maldade forza tanta?</p> - <p class="i4">Pois canto â vista encanta</p> - <p class="i0">E nos finxe o ardentísimo deseo</p> - <p class="i4">Nunca farto nin cheo,</p> - <p class="i0">Alí os meus ollos viron, e prendados</p> - <p class="i0">Quedaron como nunca e namorados.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_194">p. 194</span>D’o tesour’escondido</p> - <p class="i6">O brilo e fermosura</p> - <p class="i0">¿Á quen que fose de muller nacido,</p> - <p class="i6">Á que mortal criatura</p> - <p class="i0">N’a houbera contrubado e seducido?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E n’a lumieira y antr’aberta porta</p> - <p class="i0">Sin astreverme, de primeiro ausorta,</p> - <p class="i0">Á vixiar d’a espréndida morada</p> - <p class="i0">Un-ha tras d’outra estensa galería,</p> - <p class="i0">Cal si quedase para todo morta</p> - <p class="i6">Menos para o que via,</p> - <p class="i0">Escramey no supremo d’a alegría.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Aquí Dios, aquí as dichas d’o universo</p> - <p class="i0">Sin voltas nin reverso,</p> - <p class="i0">Aquí o que á maxiñar nunca chegara,</p> - <p class="i6">A comprida ventura.</p> - <p class="i6">¡Que nunca outra topara</p> - <p class="i0">Mais grande, nin mais santa, nin mais pura!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tal brasfemey, sin medo nin coidado,</p> - <p class="i0">¡Tola de min, cegabam’o pecado!</p> - <p class="i6">Y aquel brilo que via</p> - <p class="i0">Ô par que m’alentaba a fantesía</p> - <p class="i0">Daba comprida fé d’o ben buscado.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Pensando que por sorte</p> - <p class="i0">Ô paraiso terreal chegara</p> - <p class="i0">Y era verdade a dicha que soñara,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_195">p. 195</span>Sin m’acordar d’a vida, nin d’a morte,</p> - <p class="i0">Olvidando o pasado y o presente</p> - <p class="i6">C’o porvir xuntamente,</p> - <p class="i0">Soyo pensey en abarcar n’un punto</p> - <p class="i6">Aquel tanto ben xunto,</p> - <p class="i6">Iñorado d’a xente.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">C’o poder d’o que pode, erguinme altiva</p> - <p class="i0">Sin coidar canto a humana natureza</p> - <p class="i6">É falibre e cativa,</p> - <p class="i0">E maxinando eterna fonte viva,</p> - <p class="i6">Tanta e tanta riqueza,</p> - <p class="i0">Com’ante min soberba s’ostentaba,</p> - <p class="i0">Dixen seguindo ô hermoso cabaleiro,</p> - <p class="i0">—Xa que vos atopey tan lisonxeiro</p> - <p class="i0">Pra gozar logo d’o qu’é meu, decime,</p> - <p class="i0">Por onde debo encomenzar primeiro.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Por onde vos querás, reina e señora,</p> - <p class="i6">Contestou gasalloso</p> - <p class="i6">C’o seu falar gracioso,</p> - <p class="i0">Qu’é voso canto aquí vos enamora,</p> - <p class="i0">Pero vos e mais eu, antes bebamos</p> - <p class="i6">N’esta copa dourada,</p> - <p class="i0">Po-los mals que nos deixan e deixamos,</p> - <p class="i0">Y os bês que nos sorrin dend’alborada</p> - <p class="i0">D’un-ha mañan d’abril nunca acabada.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Pois bebamos! ¡bebamos!</p> - <p class="i0">Repetin eu, trubada e non de viño,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_196">p. 196</span>Sin que a sinal d’a cruz antes fixese</p> - <p class="i0">Pra que ben m’emprestase o que bebese...</p> - <p class="i0">Y hastra o líquido fresco e cristaiño</p> - <p class="i6">Os dous nos abaixamos</p> - <p class="i6">E ambas bocas mollamos...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Nunca m’olvidarei d’aquel momento</p> - <p class="i0">D’inmensa dicha e d’infernal tormento,</p> - <p class="i6">Pois de dentro d’a copa</p> - <p class="i6">Saindo de repente</p> - <p class="i0">Un-ha e outra cabeza de sarpente</p> - <p class="i0">Contra min se volveno desatadas,</p> - <p class="i6">E todas xuntamente</p> - <p class="i6">Á un tempo asubiaron,</p> - <p class="i6">E n’as entrañas mesmas</p> - <p class="i0">O aguillon pezoñoso m’encrabaron.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Cain, cain ferida</p> - <p class="i6">E casi-que sin vida,</p> - <p class="i0">E inda enriba de min, feras volveno</p> - <p class="i6">C’o seu mortal veneno</p> - <p class="i0">Un-ha y outra sarpente maldecida.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">Cal brétema espallada</p> - <p class="i6">Po-lo Sur, n’a encanada,</p> - <p class="i0">Dispareceu o lindo cabaleiro,</p> - <p class="i0">Y espesa nube de trebons preñada,</p> - <p class="i0">Partindo d’a sombrisa Compostela,</p> - <p class="i0">Que n’o confin lexano se trasvia</p> - <p class="i0">Cal se trasvé n’a tarde morimunda</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_197">p. 197</span>A raya sin fulgor d’a noite fria,</p> - <p class="i0">Veu contrubar a miña mente inxela.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y alí enriba d’a lousa</p> - <p class="i0">En dond’â mañecida o corbo pousa,</p> - <p class="i0">Atopeime de pronto, sin ventura,</p> - <p class="i0">D’as miñas doces ilusiós despida,</p> - <p class="i0">Soya e probe, cal n’outra criatura</p> - <p class="i0">Envenenada, triste e malferida.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E non sey que voz ronca marmuraba,</p> - <p class="i6">C’o vento que soaba,</p> - <p class="i6">«Coma ti, mal tesouro,</p> - <p class="i6">Que aquí deixou o mouro</p> - <p class="i6">E que a cubiza alaba,</p> - <p class="i0">Son os encantos todos terreales,</p> - <p class="i0">Á tan grandes pracers, tan grandes males.»</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_7"> - <p><span class="pagenum" id="Page_198">p. 198</span></p> - <h3 title="Tanto e tanto">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—«Tanto e tanto nos odiamos,</p> - <p class="i0">Tanto e tan mal nos quixemos</p> - <p class="i0">Que por non verme morriche,</p> - <p class="i0">E desque morrich’alento.</p> - <p class="i0">Mas ora tócame á min</p> - <p class="i0">Tamen, marchar, e di o crego</p> - <p class="i0">Que che perdone, pois logo</p> - <p class="i0">Á axuntarnos volveremos.</p> - <p class="i0">¡O crego volveuse tolo!</p> - <p class="i0">¡Xuntarnos!... nunca mais, penso;</p> - <p class="i0">Que si ti estas ond’a Dios</p> - <p class="i0">Eu penso d’ir xunt’o demo.»</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Esto un-ha vella viuda,</p> - <p class="i0">E terca como un carneiro,</p> - <p class="i0">Falaba do seu difunto</p> - <p class="i0">Xa d’os bichocos comesto.</p> - <p class="i0">Y en tanto qu’así falaba,</p> - <p class="i0">Tamen ela iba morrendo.</p> - <p class="i0">Mas din qu’o difunto y ela</p> - <p class="i0">S’atoparon n’os infernos</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_199">p. 199</span>Man á man, e codo á codo</p> - <p class="i0">Como dous bós compañeiros.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Conqu’estás aquí? lle dixo</p> - <p class="i0">Estonces a vella ô vello,</p> - <p class="i0">Pois voume a dond’está Dios</p> - <p class="i0">Xa que ti estás ond’o demo.—</p> - <p class="i0">E sin saberse por onde</p> - <p class="i0">Colleu direitiña ô ceo;</p> - <p class="i0">Mais topou fechada a porta,</p> - <p class="i0">Que lla fechàra San Pedro.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Prum! ¡prum! ¡abrí, que son eu!</p> - <p class="i0">Falou a vella moy recio.</p> - <p class="i0">—Non hay, respondeu o Apóstol</p> - <p class="i0">Apertando o tarabelo.</p> - <p class="i0">—Coidá que xurey n’estar</p> - <p class="i0">Ond’él esté, meu San Pedro...</p> - <p class="i0">—Non hay, repiteull’o Santo,</p> - <p class="i0">Indose inda mais adentro.</p> - <p class="i0">—¡Por vida d’as vosas chaves,</p> - <p class="i0">Que facés un bon porteiro,</p> - <p class="i0">E que roncás!... xa se ve...</p> - <p class="i0">¡Como estades satisfeito!...</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais eu xurey, e Dios manda</p> - <p class="i0">Qu’un cumpra seus xuramentos;</p> - <p class="i0">¡Â terceira vez!... ¿abrides?</p> - <p class="i0">—Nin âs tres nin ôs trescentos,</p> - <p class="i0">A muller vaya onda o home,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_200">p. 200</span>¡<i>Al infierno, anda al infierno</i></p> - <p class="i0">Con él, por sempr’en jamás!</p> - <p class="i0">—¡Poche, meu Santo San Pedro,</p> - <p class="i0">Que ben deixás conocer</p> - <p class="i0">Qu’andiveches sempre ceibo,</p> - <p class="i0">Que nunca foches casado</p> - <p class="i0">Nin n’a terra nin n’o ceo!</p> - <p class="i0">Todiña-las comenencias</p> - <p class="i0">Para vos quixeches ¡deño!</p> - <p class="i0">¿Y á min non me dás ningun-ha?...</p> - <p class="i0">Pois vé qu’eu tamen as quero.</p> - <p class="i0">S’aló con cadea andiven</p> - <p class="i0">En têla agora non penso,</p> - <p class="i0">Que todo c’a morte acaba</p> - <p class="i0">Segun pedrican os cregos.</p> - <p class="i0">Un-ha ves nos separamos,</p> - <p class="i0">Eu y o meu home, e por certo</p> - <p class="i0">Que foi pra sempre... e esta dito,</p> - <p class="i0">Pois son terca, si sòs terco.</p> - <p class="i0">¿Que non me querés n’a groria?</p> - <p class="i0">Pois xurei non ir ô inferno</p> - <p class="i0">Dond’él está, y acabouse,</p> - <p class="i0">E n’hay que falar mais d’esto.</p> - <p class="i0">¿Que habés de facer de min?</p> - <p class="i0">¿Irei ô limbo d’os nenos?</p> - <p class="i0">¡Me vayas! que xa estou d’eles</p> - <p class="i0">Hasta a punta d’os cabelos.—</p> - <p class="i0">—¡Caramba, c’o a muller esta!</p> - <p class="i0">Dixo enfadado San Pedro,</p> - <p class="i0">Que si non fora por Dios...</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_201">p. 201</span>—Bah, señor, deixavos d’eso</p> - <p class="i0">E permitíme que pase...</p> - <p class="i0">—Non, non e non. ¡Caramelos!</p> - <p class="i0">Fora d’aquí... e ¡pum! botouna</p> - <p class="i0">Direitiño cara ô inferno.</p> - <p class="i0">—¡Qu’o xurei! Xa o teño dito...</p> - <p class="i0">Berraba a vella... non entro.</p> - <p class="i0">Señor, Señor... <i>Sursum corda</i>,</p> - <p class="i0">Aquí estou, e aquí me quedo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">E quedouse, sí, quedouse:</p> - <p class="i0">¿Onde? non se sabe certo,</p> - <p class="i0">Nin si foi porqu’a oise Dios</p> - <p class="i0">Ou porque n’a quixo o deño.</p> - <p class="i0">Só se sabe, ben sabido,</p> - <p class="i0">Qu’anda n’as alas d’o vento,</p> - <p class="i0">Metendo medo ôs rapaces</p> - <p class="i0">N’as negras noites d’inverno;</p> - <p class="i0">Encelando namorados,</p> - <p class="i0">Desfacendo casamentos,</p> - <p class="i0">Malquistando matrimonios...</p> - <p class="i0">¿Porque n’a levou San Pedro?</p> - <p class="i0">Qu’ora anda ceiba e ben ceiba</p> - <p class="i0">Para meternos n’o inferno.</p> - <p class="i0">Poñélle a figa, mociñas,</p> - <p class="i0">Si querés ter casamento,</p> - <p class="i0">Qu’ond’ela esté, nin un home</p> - <p class="i0">Toparés para un remedio.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_8"> - <p><span class="pagenum" id="Page_202">p. 202</span></p> - <h3 title="En Cornes">EN CORNES</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Formoso campo de Cornes,</p> - <p class="i0">Cando te crobes de lirios</p> - <p class="i0">Tamen se me crobe a yalma</p> - <p class="i0">De pensamentos sombrisos.</p> - <p class="i0">De Cornes lindo lugare</p> - <p class="i0">Que cruzan tantos camiños,</p> - <p class="i0">Anque cuberto de rosas,</p> - <p class="i0">As rosas, tamén fan guizos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Antr’as pedras, alelises,</p> - <p class="i0">Antr’os toxos, campanillas,</p> - <p class="i0">Por antr’os musgos, vïolas,</p> - <p class="i0">Regos, por antr’as curtiñas.</p> - <p class="i0">Rio abaixo está o moiño,</p> - <p class="i0">Compostela, rio arriba...</p> - <p class="i0">Rio arriba, ou rio abaixo,</p> - <p class="i0">Todo é calma n’a campía.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Convidando á meditare,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_203">p. 203</span>Soan de Conxo as campanas,</p> - <p class="i0">Beben os bois n’o teu rio</p> - <p class="i0">Y o sol alegra a escampada.</p> - <p class="i0">D’as tuas casas terreñas</p> - <p class="i0">Say fume y os galos cantan...</p> - <p class="i0">¡Quen en tan fresco retiro</p> - <p class="i0">Dirá que as dores fan lama!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Donde hay homes hay pesares,</p> - <p class="i0">Mais n’os teus campos, ña terra</p> - <p class="i0">Maxino que os hay mais fondos,</p> - <p class="i0">Cando t’amostras mais leda.</p> - <p class="i0">¡Por qu’ eses trios d’os páxaros,</p> - <p class="i0">Eses ecos y esas brétemas</p> - <p class="i0">Vaporosas, y esas frores,</p> - <p class="i0">N’alma triste, canto pesan!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Po-las silveiras errante</p> - <p class="i0">Vexo un-ha meniña orfa</p> - <p class="i0">Que triste vay marmurando,</p> - <p class="i0">—¡Ña Virxe, quen rosa fora!</p> - <p class="i0">—¿Porque quês ser rosa, nena?</p> - <p class="i0">Lle preguntei cariñosa,</p> - <p class="i0">Y ela contesta sorrindo,</p> - <p class="i0">—Porque non tên fame as rosas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cost’arriba, cost’arriba,</p> - <p class="i0">Desandemo-l-o camiño,</p> - <p class="i0">Fuxamos d’este sosego</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_204">p. 204</span>D’os pesares enemigo.</p> - <p class="i0">¡Que negro contraste forman,</p> - <p class="i0">D’a natureza o tranquilo</p> - <p class="i0">Reposo, co as ansias feras</p> - <p class="i0">Que abaten o inxel esprito!</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml18"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cruceiro de Ramirez que t’ergues solitario</p> - <p class="i0">D’os Agros n’a espranada, antr’as rosas d’os campos,</p> - <p class="i0">O sol d’a tarde pousa en tí o postreiro rayo</p> - <p class="i0">Coma n’un alma triste, pousa un soño dourado.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Algun-ha vez n’o estio, eu ô teu pé sentada</p> - <p class="i0">Escoito silenciosa, mentras a tarde acaba:</p> - <p class="i0">Baixo d’as pedras mudas, que teu sacreto gardan</p> - <p class="i0">Maxino que resoa o brando son d’un arpa,</p> - <p class="i0">¡Música incomprensible que d’outros mundos fala!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Tal de Memnon s’oian ô amañecer n’a estatua,</p> - <p class="i0">Aqueles sons divinos que as almas encantaban!</p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ódiote campo fresco,</p> - <p class="i0">C’os teus verdes valados,</p> - <p class="i0">C’os teus altos loureiros</p> - <p class="i0">Y os teus camiños brancos</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_205">p. 205</span>Sembrados de violetas,</p> - <p class="i0">Cubertos d’emparrados.</p> - <p class="i2">Ódiovos montes soaves</p> - <p class="i0">Que o sol poniente aluma,</p> - <p class="i0">Qu’en noites mais sereas</p> - <p class="i0">Vin ô fulgor d’a lua,</p> - <p class="i0">Y ond’en mellores dias</p> - <p class="i0">Vaguey po-las alturas.</p> - <p class="i2">E tí tamén, pequeno</p> - <p class="i0">Rio, cal n’outro hermoso</p> - <p class="i0">Tamén aborrecido,</p> - <p class="i0">És antr’os meus recordos...</p> - <p class="i0">¡Porque vos amey tanto,</p> - <p class="i0">E porque así vos odio!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_IV_9"> - <p><span class="pagenum" id="Page_206">p. 206</span></p> - <h3 title="Vamos bebendo">SAN LOURENZO</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Ô mirar cal de novo n’os campos</p> - <p class="i4">Iban á abrochá-l-as rosas,</p> - <p class="i4">Dixen—¡En onde, Dios mio,</p> - <p class="i4">Irey á esconderm’agora!</p> - <p class="i4">E pensei de San Lourenzo</p> - <p class="i4">N’a robreda silenciosa.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">N’algun tempo aquês vellos carballos</p> - <p class="i4">Amostrando as suas raices,</p> - <p class="i4">Cálva-l-as redondas copas</p> - <p class="i4">Que xa de musgo se visten,</p> - <p class="i4">Âs tristes almas falábanlles</p> - <p class="i4">Tan soyo de cousas tristes.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">O alciprés que direito s’asoma</p> - <p class="i4">D’o convento tras d’o muro,</p> - <p class="i4">Y o lixeiro campanario</p> - <p class="i4">Cuberto d’herbas e musgo,</p> - <p class="i4"><span class="pagenum" id="Page_207">p. 207</span>D’a devesa, c’o cruceiro</p> - <p class="i4">Eran cintinelas mudos.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Y aquel Cristo que n’o arco de pedra</p> - <p class="i4">Abatido a frent’incrina,</p> - <p class="i4">Soyo, cal s’inda n’o Gólgota</p> - <p class="i4">Loitase c’o as agonias,</p> - <p class="i4">Ôs corazós oprimidos</p> - <p class="i4">Resignacion ll’infundia.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">E si dentro d’o craustro deserto</p> - <p class="i4">E ruinoso penetraba,</p> - <p class="i4">Nunca d’o olvido un-ha imaxen</p> - <p class="i4">Vira n’o mundo mais crara,</p> - <p class="i4">Nin de mais grande silencio</p> - <p class="i4">N’a terra vos rodeara.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">N’o profundo d’a font’escondida</p> - <p class="i4">Medraban con libertade,</p> - <p class="i4">Antr’as silva-l-as violas</p> - <p class="i4">Antr’o buxo, as dixitales,</p> - <p class="i4">Y a morte ¡cal fora grata</p> - <p class="i4">N’aquel deserto lugare!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">E por eso ô mirar cal n’os campos</p> - <p class="i4">De novo abrochan as rosas</p> - <p class="i4">Dixen—¡En onde, Dios mio,</p> - <p class="i4">Irey á esconderm’agora!</p> - <p class="i4">Y ô bosque de San Lourenzo</p> - <p class="i4">M’encamiñey silenciosa.</p> - </div> -</div> - - -<h4 title="II"><span class="pagenum" id="Page_208">p. 208</span>II</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¿Ond’estaba o sagrado retiro?...</p> - <p class="i4">Percibin ruidos estraños,</p> - <p class="i4">Pedreiros iñan e viñan</p> - <p class="i4">Por aquel bosque apartado.</p> - <p class="i4">¡Era que un-ha man piadosa</p> - <p class="i4">Coidaba os desamparados!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">D’un-ha ollada medin o interiore...</p> - <p class="i4">Todo relumbraba branco,</p> - <p class="i4">Cada pedra era un espello</p> - <p class="i4">Y o vello convento, un pazo</p> - <p class="i4">Coberto de lindas frores.</p> - <p class="i4">¡Que terrible desencanto!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Negra nube cubreu de repente</p> - <p class="i4">Os meus ollos asombrados,</p> - <p class="i4">E mais que nunca abatida</p> - <p class="i4">Fuxin!... que o retiro amado</p> - <p class="i0">Pareceume a alma limpa d’un monxe</p> - <p class="i0">Sumerxida n’os lodos mundanos.</p> - </div> -</div> - -<p class="fs75 dcha2 mt2">Marzo de 1880.</p> - - -<div class="chapter pt6" id="Cap_V"> - <hr class="chap" /> - <p><span class="pagenum" id="Page_209">p. 209</span></p> - <h2 class="nobreak" title="V. As viudas d’os vivos...">V</h2> - <p class="subh2 pt1">AS VIUDAS D’OS VIVOS</p> - <p class="subh2 mt05"><small>E</small></p> - <p class="subh2 mt05"><small>AS VIUDAS D’OS MORTOS</small></p> - <hr class="chap" /> -</div> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_1"> - <p><span class="pagenum" id="Page_211">p. 211</span></p> - <h3 title="¡Prá á Habana!">¡PRA A HABANA!</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Venderonll’os bois,</p> - <p class="i0">Venderonll’as vacas,</p> - <p class="i0">O pote d’o caldo</p> - <p class="i0">Y a manta d’a cama.</p> - <p class="i2">Venderonll’o carro</p> - <p class="i0">Y as leiras que tiña,</p> - <p class="i0">Deixarono soyo</p> - <p class="i0">C’o a roupa vestida.</p> - <p class="i2">—María, eu son mozo,</p> - <p class="i0">Pedir non m’é dado,</p> - <p class="i0">Eu vou po-lo mundo</p> - <p class="i0">Pra ver de ganalo.</p> - <p class="i2">Galicia está probe,</p> - <p class="i0">Y â Habana me vou...</p> - <p class="i0">¡Adios, adios, prendas</p> - <p class="i0">D’o meu corazon!</p> - </div> -</div> - -<h4 title="II"><span class="pagenum" id="Page_212">p. 212</span>II</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cando ninguen os mira</p> - <p class="i0">Vénse rostros nubrados e sombrisos,</p> - <p class="i0">Homes qu’erran cal sombras voltexantes</p> - <p class="i0">Por veigas e campíos.</p> - <p class="i2">Un, enriva d’un cómaro,</p> - <p class="i0">Séntase caviloso e pensativo,</p> - <p class="i0">Outro, o pé d’un carballo, queda imóvil</p> - <p class="i0">C’o a vista levantada hácia o infinito.</p> - <p class="i2">Algun cabo d’a fonte resinado</p> - <p class="i0">Parés qu’escoita atento o murmurio</p> - <p class="i0">D’augua que cai, e eisala xordamente</p> - <p class="i0">Tristísimos sospiros.</p> - <p class="i2">¡Van á deixá-l-a patria!...</p> - <p class="i0">Forzoso, mais supremo sacrificio.</p> - <p class="i0">A miseria está negra en torno d’eles</p> - <p class="i0">¡Ay! ¡y adiant’está o abismo!...</p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O mar castiga bravamente as penas,</p> - <p class="i0">E contr’as bandas d’o vapor se rompen</p> - <p class="i0">As irritadas ondas</p> - <p class="i0">D’o cántabro salobre.</p> - <p class="i2">Chilan as gaviotas</p> - <p class="i0">¡Alá lonxe!... ¡moy lonxe!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_213">p. 213</span>N’a prácida riveira solitaria</p> - <p class="i0">Que convida ô descanso y ôs amores.</p> - <p class="i2">De humanos séres a compauta linea</p> - <p class="i0">Que brila ô sol, adiántase e retórcese,</p> - <p class="i0">Mais preto, e lentamente as curvas sigue</p> - <p class="i0">D’o murallon antigo d’o Parrote.</p> - <p class="i2">O corazon apertase d’angustia,</p> - <p class="i0">Óyense risas, xuramentos s’oyen,</p> - <p class="i0">Y as brasfemias s’axuntan c’os sospiros...</p> - <p class="i0">¿Onde van eses homes?</p> - <p class="i2">Dentro d’un mes n’o simiterio imenso</p> - <p class="i0">D’a Habana, ou n’os seus bosques,</p> - <p class="i0">Ide á ver que foy d’eles...</p> - <p class="i0">¡N’o etern’olvido para sempre dormen!...</p> - <p class="i0">¡Probes nais que os criaron,</p> - <p class="i0">Y as que os agardan amorosas, probes!</p> - </div> -</div> - - -<h4>IV</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Animo, compañeiros,</p> - <p class="i0">Tod’a terra é d’os homes.</p> - <p class="i0">Aquel que non veu nunca mais que a propria</p> - <p class="i0">A iñorancia o consome.</p> - <p class="i0">¡Animo, á quen se muda Dio-l-o axuda!</p> - <p class="i0">¡E anque ora vamos de Galicia lonxe,</p> - <p class="i0">Verés des que tornemos</p> - <p class="i0">O que medrano os robres!</p> - <p class="i0">Mañan é o dia grande ¡â mar amigos!</p> - <p class="i0">¡Mañan, Dios nos acoche!</p> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_214">p. 214</span>¡N’o sembrante a alegría,</p> - <p class="i0">N’o corazon o esforzo</p> - <p class="i0">Y a campana armoniosa d’a esperanza,</p> - <p class="i0">Lonxe, tocando á morto!</p> - </div> -</div> - - -<h4>V</h4> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Este vaise y aquel vaise</p> - <p class="i0">E todos, todos se van,</p> - <p class="i0">Galicia, sin homes quedas</p> - <p class="i0">Que te poidan traballar.</p> - <p class="i0">Tes en cambio orfos e orfas</p> - <p class="i0">E campos de soledad,</p> - <p class="i0">E nais que non teñen fillos</p> - <p class="i0">E fillos que non tên pais.</p> - <p class="i0">E tês corazons que sufren</p> - <p class="i0">Longas ausencias mortás,</p> - <p class="i0">Viudas de vivos e mortos</p> - <p class="i0">Que ninguen consolará.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_2"> - <p><span class="pagenum" id="Page_215">p. 215</span></p> - <h3 title="¡Olvidemo-l-os mortos!">¡OLVIDEMO-L-OS MORTOS!</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Profanemos d’o bosque as umbrías!...</p> - <p class="i2">E ante estes mudos testigos,</p> - <p class="i2">O rio, a fonte y os ceos,</p> - <p class="i2">Qu’eu rompa os xa vellos vinculos.</p> - <p class="i0">D’o pasado correron as horas,</p> - <p class="i2">Só Dios sabe antre que abismos,</p> - <p class="i2">¡Non tornarán... olvidemos!</p> - <p class="i2">Que a recordanza é un martirio.</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Hay un niño de rosas silvestres</p> - <p class="i2">Cabo d’a fonte escondido,</p> - <p class="i2">E un prado de herba trebiña</p> - <p class="i2">Alfombra o arredor sombriso.</p> - <p class="i0">Cal un tempo, rebuldan as brisas,</p> - <p class="i2">N’a fronda cantan os xilgaros,</p> - <p class="i2">As margaridas sorrinme,</p> - <p class="i2">Y oyo o marmurar d’o rio.</p> - </div> -</div> - - -<h4 title="III"><span class="pagenum" id="Page_216">p. 216</span>III</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Sin amar cal é negra esta vida</p> - <p class="i2">E perde o sol o seu brilo,</p> - <p class="i2">Deixa que o sorbo postreiro</p> - <p class="i2">Beba d’o celeste viño.</p> - <p class="i0">Din que dorme o privado n’o leito</p> - <p class="i2">Ancho d’os fondos olvidos,</p> - <p class="i2">Ambos pois, xuntos bebamos,</p> - <p class="i2">D’este bosque antr’os espiños.</p> - </div> -</div> - - -<h4>IV</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Que armonioso n’altura resoa</p> - <p class="i2">O zoar ronco d’os pinos!</p> - <p class="i2">Mais maxino que nos miran</p> - <p class="i2">Sereos dend’o monte arisco.</p> - <p class="i0">E parés que trasvexo antr’a brétema</p> - <p class="i2">N’as vaguedás d’o infinito</p> - <p class="i2">O perfil trist’e emborrado</p> - <p class="i2">D’os meus ensoños perdidos.</p> - <p class="i0">E que adustas m’axexan as sombras</p> - <p class="i2">Tras d’esos coutos e riscos,</p> - <p class="i2">D’os meus mortos adorados</p> - <p class="i2">E d’os meus delores vivos.</p> - <p class="i0">¡Mais n’importa! Da antigua devesa</p> - <p class="i2">Profanemos os retiros...</p> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_217">p. 217</span>Séntate ô meu lado e dime,</p> - <p class="i2">Dime... o que tantas oiron.</p> - </div> -</div> - - -<h4>V</h4> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">És garrido e lanzal y os teus ollos</p> - <p class="i2">N’os meus coma estrelas fixos,</p> - <p class="i2">Dormentes, din qu’o amor n’eles</p> - <p class="i2">Pousa o seu dedo divino.</p> - <p class="i0">Eu contémprot’en tanto serea,</p> - <p class="i2">Dura coma os seixos frios</p> - <p class="i2">E d’o teu corazon conto</p> - <p class="i2">Os turbulentos latidos.</p> - <p class="i0">¡Faise a asmosfera densa ô redore...</p> - <p class="i2">Decote o mesmo camiño!</p> - <p class="i2">Coma o seu cantar os páxaros</p> - <p class="i2">Tés, corazon, o teu ritmo.</p> - <p class="i0">Mais de vagoas s’inunda o meu rostro</p> - <p class="i2">E d’a yalma n’o mais intimo</p> - <p class="i2">O hastio lento penetra</p> - <p class="i2">Com’espada de dous fios.</p> - <p class="i0">¡Ea! apártate lonxe... non quero</p> - <p class="i2">Profanar este retiro,</p> - <p class="i2">Nin pode o corazon tolo</p> - <p class="i2">Ser de sí mesmo asesino.</p> - <p class="i0">Sosegavos, ñas sombras airadas</p> - <p class="i2">Qu’estou morta para os vivos.</p> - <p class="i2">¡Sagrado quedaches, bosque!</p> - <p class="i2">¡Sin mancha ti, meu esprito!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_3"> - <p><span class="pagenum" id="Page_218">p. 218</span></p> - <h3 title="¡Terra a nosa!">¡TERRA A NOSA!</h3> -</div> - -<h4>I</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Baixo a prácida sombra d’os castaños</p> - <p class="i6">D’o noso bon pais,</p> - <p class="i0">Baixo aquelas frondosas carballeiras</p> - <p class="i6">Que fan doçe o vivir,</p> - <p class="i0">Cabe a figueira d’a paterna casa</p> - <p class="i6">Que anos conta sin fin,</p> - <p class="i0">¡Que contos pracenteiros... que amorosas</p> - <p class="i6">Falas se din alí,</p> - <p class="i0">Risas que s’oyen n’as serans tranquilas</p> - <p class="i6">D’o cariñoso Abril!</p> - <p class="i0">E tamén ¡que tristísimos adioses</p> - <p class="i6">S’acostuman oir!</p> - </div> -</div> - - -<h4>II</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—Quen casa ten de seu, ten media vida.</p> - <p class="i0">Un-has telliñas para nos crubir,</p> - <p class="i0">Catro paus que ardan n’a lareira nosa</p> - <p class="i4"><span class="pagenum" id="Page_219">p. 219</span>¡E á traballar sin fin!</p> - <p class="i0">¡Valor, valor! y espera desdichado</p> - <p class="i4">Mentras teñas aquí</p> - <p class="i0">Un-has paredes tristes e desnudas</p> - <p class="i4">Mais qu’herdache infeliz,</p> - <p class="i0">E d’as que naide despoxarte pode:</p> - <p class="i4">¿Naide?... a miseria, sí.</p> - </div> -</div> - - -<h4>III</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">O forno está sin pan, o lar sin leña,</p> - <p class="i4">Non canta o grilo alí.</p> - <p class="i0">E se non é c’o a pena que o consome</p> - <p class="i0">O probe soyo está c’o seu sofrir</p> - <p class="i0">Sin que comer e sin abrigo tremba,</p> - <p class="i4">Por que os ventos sutils</p> - <p class="i0">Húmedos inda, silvan antr’as pedras</p> - <p class="i4">Y as portas fan xemir.</p> - <p class="i0">¡Que ha de facer, Señor, s’o desamparo</p> - <p class="i4">Ten ô redor de si!...</p> - <p class="i0">¿Deixar a terra en que naceu y a casa,</p> - <p class="i4">En qu’espera ter fin?</p> - <p class="i0">¡Non, non! que o inverno xa pasou y hermosa</p> - <p class="i4">Primadera vay vir.</p> - <p class="i0">¡Xa os árbores abrochan n’a horta sua!</p> - <p class="i4">¡Xa chega o mes d’abril!</p> - <p class="i0">Y anque á torrentes chove en horas tristes</p> - <p class="i4">En outras o sol ri,</p> - <p class="i0">Xa a terra pode traballarse, a fame</p> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_220">p. 220</span>D’os probes vay fuxir.</p> - <p class="i0">¡Ay! o qu’en tí naceu, Galicia hermosa,</p> - <p class="i6">Quere morrer en tí.</p> - </div> -</div> - - -<h4>IV</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Ou miña parra d’albariñas uvas,</p> - <p class="i6">Que a tua sombra me dás!</p> - <p class="i0">¡Ou ti sabugo de froriñas brancas</p> - <p class="i6">Que curas todo mal!</p> - <p class="i0">¡Ou ti, en fin, miña horta tan querida</p> - <p class="i6">E meus verdes nabals,</p> - <p class="i0">Xa non vos deixo que as angustias negras</p> - <p class="i6">Lonxe de min s’irán!</p> - <p class="i0">O bran chega crubindovos de fruto</p> - <p class="i6">Todos son ricos xa,</p> - <p class="i0">Os paxariños tên gran n’as campías,</p> - <p class="i6">Abrigo n’a follax.</p> - <p class="i0">As noites son tranquilas e serenas</p> - <p class="i6">Craro é sempre o luar,</p> - <p class="i0">Por antr’as tellas entran os seus rayos</p> - <p class="i6">Y hastra o meu leito van,</p> - <p class="i0">Y así durmo alumado po-la lámpara</p> - <p class="i6">Que ôs probes lle luz dá.</p> - <p class="i0">Lámpara hermosa, eternamente hermosa,</p> - <p class="i6">Consolo d’os mortals.</p> - </div> -</div> - - -<h4 title="V"><span class="pagenum" id="Page_221">p. 221</span>V</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Esos varios sendeiros d’as montañas</p> - <p class="i6">Ôs fondos vales cân...</p> - <p class="i0">Aló enriva o <i>sun sun</i> d’os pinos bravos,</p> - <p class="i6">En baixo a doçe paz.</p> - <p class="i0">N’a cima crara luz, aires purísimos,</p> - <p class="i6">Salvaxen soledá,</p> - <p class="i0">Romores misteriosos que despertan</p> - <p class="i0">Pensamentos de brava libertás.</p> - <p class="i0">Perfumes penetrantes, que deseyos</p> - <p class="i6">Loucos e estraños dan,</p> - <p class="i0">En baixo, amante calma, cariñosas</p> - <p class="i6">Brisas que ô rebuldar</p> - <p class="i0">Por antr’as follas, n’as sus alas traen</p> - <p class="i6">Romores da siudád,</p> - <p class="i0">Eco d’algun-ha voz fresca e sonora</p> - <p class="i6">De timbre virxinal.</p> - <p class="i0">D’a campana d’aldea o cramoroso,</p> - <p class="i6">Prolongado soar,</p> - <p class="i0">D’a presa d’o mohiño o ronco estrondo,</p> - <p class="i6">Y o batidor compás,</p> - <p class="i0">D’a lavandeira que c’os brancos liños</p> - <p class="i6">Contra un-ha pedra dá.</p> - </div> -</div> - - -<h4 title="VI"><span class="pagenum" id="Page_222">p. 222</span>VI</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Si, si! Dios fixo esta encantada terra</p> - <p class="i6">Pra vivir e gozar,</p> - <p class="i0">Pequeno paraiso, est’é un remedo</p> - <p class="i6">D’o que perdeu Adan.</p> - <p class="i0">Este prácido sol que nos aluma,</p> - <p class="i6">Estes aires d’o mar,</p> - <p class="i0">Este tempo soave, estas campías</p> - <p class="i6">Que non teñen igual,</p> - <p class="i0">Esta fala mimosa que nós temos</p> - <p class="i6">De tan doçe solás</p> - <p class="i0">Que non sabe decir si non cariños</p> - <p class="i6">Que hastr’os corazós van,</p> - <p class="i0">Esta terra, n’hay duda... Dió-l-a fixo</p> - <p class="i6">Pra ser amada e amar.</p> - <p class="i0">¡Ey, Galicia a que dorme soños d’anxel,</p> - <p class="i6">E chora ô despertar,</p> - <p class="i0">Vagoas que si consolan as suas penas,</p> - <p class="i6">Non curan os seus mals!</p> - </div> -</div> - - -<h4>VII</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Que t’aman os teus fillos!... ¡Que os consome,</p> - <p class="i6">D’o teu chan s’apartar!...</p> - <p class="i0">Que ximen sin consolo, s’á outras terras</p> - <p class="i6">De lonxe, á morar van.</p> - <p class="i0">Que aló está o corpo n’as rexiós alleas</p> - <p class="i6"><span class="pagenum" id="Page_223">p. 223</span>Y o esprito sempre acá,</p> - <p class="i0">Que só viven, só alentan c’as lembranzas</p> - <p class="i6">D’o seu pais natal.</p> - <p class="i0">E c’o a esperanza, c’o a esperanza ardente</p> - <p class="i6">D’á Galicia tornar...</p> - <p class="i0">E ¡como n’adorarte d’este modo</p> - <p class="i6">Santa e querida nay,</p> - <p class="i0">Como non morrer lonxe d’aquel seyo</p> - <p class="i6">Que mel de meles dá,</p> - <p class="i0">Y é groria y é contento e paraiso</p> - <p class="i6">N’o mundo terreal!</p> - </div> -</div> - - -<h4>VIII</h4> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">¡Que hermosa te dou Dios, terra querida,</p> - <p class="i6">Desdichada beldá!</p> - <p class="i0">¡Que brando e melancolico sosego</p> - <p class="i6">Sinto ô te contemprar!</p> - <p class="i0">¿Porque, porque antr’as frores as espiñas</p> - <p class="i6">Entretexidas van,</p> - <p class="i0">N’esa coroa que a tua testa ciñe</p> - <p class="i6">De verdor eternal?</p> - <p class="i0">¡Ou Galicia, Galicia! a arpa sonora</p> - <p class="i6">Pronto descolga xa</p> - <p class="i0">D’a seca pónla ond’olvidada dorme,</p> - <p class="i6">Dorme, á sigros contar.</p> - <p class="i0">Os bardos fillos teus a voz levanten</p> - <p class="i6">D’as cordas ô compás,</p> - <p class="i0">Y enchan ô mundo armónicas y altivas</p> - <p class="i6">Tan só pra t’alabar.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_4"> - <p><span class="pagenum" id="Page_224">p. 224</span></p> - <h3 title="Tecin soya á miña tea">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Tecin soya a miña tea,</p> - <p class="i0">Sembrey soya o meu nabal,</p> - <p class="i0">Soya vou por leña ô monte,</p> - <p class="i0">Soya a vexo arder n’o lar.</p> - <p class="i0">Nin n’a fonte nin n’o prado</p> - <p class="i0">Así morra c’o a carráx</p> - <p class="i0">El non ha de virm’ á erguer,</p> - <p class="i0">El xa non me pousará.</p> - <p class="i0">¡Que tristeza! o vento soa,</p> - <p class="i0">Canta o grilo ô seu compás...</p> - <p class="i0">Ferve o pote... mais, meu caldo,</p> - <p class="i0">Soiña t’hey de cear.</p> - <p class="i0">Cala rula, os teus arrulos</p> - <p class="i0">Ganas de morrer me dan,</p> - <p class="i0">Cala, grilo, que si cantas</p> - <p class="i0">Sinto negras soïdás.</p> - <p class="i0">O meu homiño perdeuse,</p> - <p class="i0">Ninguen sabe en onde vay...</p> - <p class="i0">Anduriña que pasache</p> - <p class="i0">Con él as ondas d’o mar,</p> - <p class="i0">Anduriña, voa, voa,</p> - <p class="i0">Ven e dime en ond’está.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_5"> - <p><span class="pagenum" id="Page_225">p. 225</span></p> - <h3 title="Os manantiales sécanse">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Os manantiales sécanse,</p> - <p class="i4">Ôs robres cáenll’as follas,</p> - <p class="i0">Pero a tua yalma é plena primadera,</p> - <p class="i4">Non veu mais que un-ha aurora.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">E en vano oyes d’o mundo,</p> - <p class="i4">En vano oyes d’a vida...</p> - <p class="i0">N’apagará a tua sede o que outros beben</p> - <p class="i4">N’as auguas maldecidas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Mais cando chegue a tarde d’o teu dia</p> - <p class="i4">E chegue o teu outono,</p> - <p class="i0">Ven hastr’a miña tomba paseniño,</p> - <p class="i0">E deposita n’ela os teus remorsos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_6"> - <p><span class="pagenum" id="Page_226">p. 226</span></p> - <h3 title="Dor alleo n’é meu dor">DOR ALLEO N’É MEU DOR</h3> -</div> - -<div class="versos ml28"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Uns magoan querendo consolare,</p> - <p class="i0">Outros o dedo afincannos n’a llaga,</p> - <p class="i0">Mais o peor de todos é o traidore</p> - <p class="i0">Que repite ô ferirnos.—¡Todo pasa!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y a concencia tranquila,</p> - <p class="i0">Déixanos tan dichoso e tan sereno,</p> - <p class="i0">Entregados á un dor que se non mata</p> - <p class="i0">Fay d’a vida un inferno.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Mais s’o trance lle chega</p> - <p class="i0">D’o mesmo que magoa, ser magoado,</p> - <p class="i0">Di qu’eterno cal Dios é seu penare</p> - <p class="i0">E pon n’o ceo, o lastimeiro layo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_7"> - <p><span class="pagenum" id="Page_227">p. 227</span></p> - <h3 title="Como venden a carne">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">—¡Como venden a carne n’o mercado</p> - <p class="i4">Vendeut’o xurafás!</p> - <p class="i0">—¡Pero que importa ô fin que me vendese;</p> - <p class="i4">S’eu n’o podo olvidar!</p> - <p class="i0">—Matoute á penas, sin piedá, e deixoute,</p> - <p class="i4">Deixoute o desleal.</p> - <p class="i0">—Pois olvidada morrerey e triste</p> - <p class="i4">Que olvidalo... ¡non xa!</p> - <p class="i0">—Cal se pisan as herbas él pisoute...</p> - <p class="i4">¡Odiate!... ¿e n’o odiarás?</p> - <p class="i0">—Anque m’odie, e me pise, e me maldiza,</p> - <p class="i4">Eyllo de perdoar.</p> - <p class="i0">—¡Mal haya a tua constancia, probe tola,</p> - <p class="i4">Y a tua lealtad!</p> - <p class="i0">Mais anque tí o perdones, Dios qu’é xusto</p> - <p class="i4">N’o pode perdoar.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">(<i>Un incredulo aparte,</i></p> - <p class="i0"><i>Sorrindo c’un sorrir de Satanas</i>)</p> - <p class="i0">—Fiádevos en Dios e non corrades</p> - <p class="i4">¡Dios! ¿quen sabe s’o hay?</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_228">p. 228</span>(<i>Un-ha vella que pasa</i>)—Aquel que as fixo</p> - <p class="i0">Eu sey que tarde ou cedo as pagará.</p> - <p class="i4">(<i>Outro</i>)—Âs escuras vamos,</p> - <p class="i0">Sen que sepa ninguen pra donde vay.</p> - <p class="i0">Pero, cobre n’a man o que poidere</p> - <p class="i0">Mais val ter en seguro qu’esperar.</p> - <p class="i4">(<i>Un bon</i>)—Hay tantos homes</p> - <p class="i0">Como intenciós e pensamentos hay.</p> - <p class="i0">Pero dichos’ aquel que inda morrendo</p> - <p class="i0">Ô que o matou lle pode perdoar.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_8"> - <p><span class="pagenum" id="Page_229">p. 229</span></p> - <h3 title="Foy a Pascoa enxoita">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Foy a Pascoa enxoita,</p> - <p class="i0">Choveu en San Xoan,</p> - <p class="i0">Á Galicia a fame</p> - <p class="i0">Logo chegará.</p> - <p class="i2">Con malenconía,</p> - <p class="i0">Miran para o mar,</p> - <p class="i0">Os que n’outras terras</p> - <p class="i0">Tên que buscar pan.</p> - </div> -</div> - - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_9"> - <h3 title="Non coidarey xa os rosales">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Non coidarey xa os rosales</p> - <p class="i0">Que teño seus, nin os pombos,</p> - <p class="i0">Que sequen, com’eu me seco,</p> - <p class="i0">Que morran, com’eu me morro.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_10"> - <p><span class="pagenum" id="Page_230">p. 230</span></p> - <h3 title="Eu levo un-ha pena">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Eu levo un-ha pena</p> - <p class="i0">Gardada n’o peito,</p> - <p class="i0">Eu levoa, e non sabe</p> - <p class="i0">Ninguen por que a levo.</p> - <p class="i0">Orelas vizosas</p> - <p class="i0">D’o Miño sereno,</p> - <p class="i0">Onde o paxariño</p> - <p class="i0">Ten o seu espello,</p> - <p class="i0">Y antr’as margaridas</p> - <p class="i0">Pacen os cordeiros,</p> - <p class="i0">Vos soyas sabedes</p> - <p class="i0">O meu sentimiento.</p> - <p class="i2">Cabo d’un-ha pena</p> - <p class="i0">Onde mana un rego</p> - <p class="i0">Â sombra d’un pino</p> - <p class="i0">Manso e xigantesco</p> - <p class="i0">Que soberbo brama</p> - <p class="i0">Cand’o move o vento,</p> - <p class="i0">Coma n’un sepulcro</p> - <p class="i0">Dorme o meu sacreto.</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_231">p. 231</span>Mais, anque alí dorme</p> - <p class="i0">Viv’en min desperto.</p> - <p class="i2">Eu levo un-ha pena</p> - <p class="i0">Gardada n’o peito</p> - <p class="i0">Tamaña, tamaña,</p> - <p class="i0">Bon Dios que n’a rexo.</p> - <p class="i0">¡Quen me dera, orelas</p> - <p class="i0">D’o Miño sereno,</p> - <p class="i0">Ser un d’aqués cómaros</p> - <p class="i0">Qu’en vos tên asento!</p> - <p class="i0">Sin medo e sin penas,</p> - <p class="i0">De bran e d’inverno</p> - <p class="i0">Un sigro tras d’outro</p> - <p class="i0">Morara ond’eu quero...</p> - <p class="i0">C’a veiga por paço</p> - <p class="i0">C’o espazo por teito.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_11"> - <p><span class="pagenum" id="Page_232">p. 232</span></p> - <h3 title="Meus pensamentos">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Meus pensamentos cal voás tolos...</p> - <p class="i4">¿Á donde vâs?</p> - <p class="i0">¿Á donde? á donde, s’eu no-no digo,</p> - <p class="i4">Naid’o sabrá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">D’a fonte ô rio, d’o rio â veiga,</p> - <p class="i4">D’a veiga ô mar,</p> - <p class="i0">¿Que buscás tolos?... s’eu no-no digo,</p> - <p class="i4">Naid’o sabrá.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Meus pensamentos... ¿porque perenes</p> - <p class="i4">M’atormentás?</p> - <p class="i0">¿Por qu’îs decote ¡ay! s’á donde ides</p> - <p class="i4">Naid’o sabrá?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Cal palomiña buscás a llama</p> - <p class="i4">Que vos queimar...</p> - <p class="i0">Y a triste morte que vos teredes</p> - <p class="i4">Naid’a sabrá.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_12"> - <p><span class="pagenum" id="Page_233">p. 233</span></p> - <h3 title="Vivir para ver">VIVIR PARA VER</h3> -</div> - -<div class="versos ml34"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Marcháchet’un dia</p> - <p class="i0">Ti, aquel qu’eu queria,</p> - <p class="i0">Fuxiste d’a terra</p> - <p class="i0">Que tant’alegría</p> - <p class="i0">Y encantos encerra.</p> - <p class="i0">Dixeches—María,</p> - <p class="i0">Mais doçe que as meles,</p> - <p class="i0">Mais linda que as frores,</p> - <p class="i0">Paloma sin feles,</p> - <p class="i0">Non chores, non chores,</p> - <p class="i0">Que ausencia envivece,</p> - <p class="i0">Non mata, n’esquece,</p> - <p class="i0">Os doçes amores,</p> - <p class="i0">Que a dicha axuntou.</p> - <p class="i0">¡Eu voume!... mais s’ora</p> - <p class="i0">Delor nos ofrece</p> - <p class="i0">Fertuna treidora,</p> - <p class="i0">Jamás t’olvidara</p> - <p class="i0">Quen tanto t’adora</p> - <p class="i0">Quen tanto t’amara.</p> - <p class="i0">¡Adios miña vida!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_234">p. 234</span>N’o peito escondida</p> - <p class="i0">Te levo, antre tanto</p> - <p class="i0">Non torno á te ver.</p> - <p class="i0">¡Ti espera! pois xuro</p> - <p class="i0">Por Dios sacrosanto,</p> - <p class="i0">Que si non morrer,</p> - <p class="i0">Aquí ey de volver.</p> - <p class="i2">Morrer, non morreche...</p> - <p class="i0">Y anqu’eu esperara...</p> - <p class="i0">¡Que ben que compriche,</p> - <p class="i0">Palabra que diche!</p> - <p class="i0">¡Amor que tibeche!</p> - <p class="i0">Que os anos pasaron,</p> - <p class="i0">As frores mucharon,</p> - <p class="i0">Os negros cabelos</p> - <p class="i0">En brancos tornaron,</p> - <p class="i0">E nunca mais, nunca</p> - <p class="i0">¡Poder d’un querer!</p> - <p class="i0">Quixeches volver...</p> - <p class="i0"><i>Vivir para ver.</i></p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_13"> - <p><span class="pagenum" id="Page_235">p. 235</span></p> - <h3 title="N’é de morte">N’É DE MORTE</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¿Xa estás de volta, Rosa d’Anido?</p> - <p class="i0">¡Eu non coidara verte tan cedo!</p> - <p class="i0">Y as meigas todas contigo, Rosa,</p> - <p class="i0">Aló n’a vila seica andiveron,</p> - <p class="i0">Que de difunto tès a colore</p> - <p class="i0">Y a vista brava, y o falar seco.</p> - <p class="i2">—É que de pena, d’a terra lonxe</p> - <p class="i0">Pouquiño á pouco m’iba morrendo,</p> - <p class="i0">Mais... colorosa, me verás logo</p> - <p class="i0">Que agora vivo, porque te vexo.</p> - <p class="i2">—¡Tola de Rosa, c’o qu’ela saye!...</p> - <p class="i0">¿Inda t’acordas d’aqueles tempos?</p> - <p class="i2">—¡S’inda m’acordo!... ¿com’olvidalos</p> - <p class="i0">Cando tan soyo sey pensar n’eso?</p> - <p class="i0">Bebemos xuntos, n’aquela fonte,</p> - <p class="i0">Xuntos pousamos n’aquel portelo,</p> - <p class="i0">Herba collemos xuntos n’o prado</p> - <p class="i0">E íbamos xuntos tomá-l-o fresco</p> - <p class="i0">N’o mes d’agosto dendes que a lua</p> - <p class="i0">Branca saia tras d’os outeiros.</p> - <p class="i0">Estas lembranzas me consumian,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_236">p. 236</span>De tí apartada, d’a terra lexos...</p> - <p class="i0">Pero e tí, dime, ¿non t’acordaches</p> - <p class="i0">E non t’acordas de todo aquelo?</p> - <p class="i2">—¡Ti que me pides, rapaza, cando</p> - <p class="i0">Desmemoriado son com’un deño!</p> - <p class="i0">Y ademais, Rosa, direicho todo,</p> - <p class="i0">Pra que non volvas á pensar n’esto.</p> - <p class="i0">Bebin con outras n’aquela fonte,</p> - <p class="i0">Pousey con outras n’aquel portelo,</p> - <p class="i0">¡Ay, e con tantas â luz d’a lua,</p> - <p class="i0">N’o mes d’agosto tomey o fresco!...</p> - <p class="i0">Dime meniña s’un home pode</p> - <p class="i0">Cargar con tantos recordos d’estos,</p> - <p class="i0">E si non debe votalos fora</p> - <p class="i0">Por que n’estorben n’o pensamento.</p> - <p class="i0">Quíxente un dia, quíxente Rosa,</p> - <p class="i0">Mais di un-ha copra, que o amor y o vento</p> - <p class="i0">Des que fixeron o seu facido,</p> - <p class="i0">Vánse rapaza como viñeron.</p> - <p class="i0">¡E que lle vamos á facer, Rosa,</p> - <p class="i0">S’aquestas cousas non tên remedio!</p> - <p class="i0">Adios, pr’ Habana domingo embarco,</p> - <p class="i0">Y anqu’ora chores, non teñas medo,</p> - <p class="i0">Que mal d’amores n’é mal de morte,</p> - <p class="i0">Y ô fin y ô cabo pasa c’o tempo.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_14"> - <p><span class="pagenum" id="Page_237">p. 237</span></p> - <h3 title="Querom’ire">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Querom’ire, querom’ire!</p> - <p class="i0">Para donde no-no sey.</p> - <p class="i0">Cégam’os ollos a brétema</p> - <p class="i0">¿Para dond’ey de coller?</p> - <p class="i2">N’acougo c’un-ha inquietude</p> - <p class="i0">Que non me deixa vivir,</p> - <p class="i0">Quero e non sey o que quero</p> - <p class="i0">Qu’é todo igual para min.</p> - <p class="i2">Querom’ire, querom’ire,</p> - <p class="i0">Din alguns que á morrer van;</p> - <p class="i0">¡Ay! queren fuxir d’a morte,</p> - <p class="i0">¡Y a morte con eles vay!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_15"> - <p><span class="pagenum" id="Page_238">p. 238</span></p> - <h3 title="O meu olido mais puro">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">O meu olido mais puro</p> - <p class="i0">Dérache s’eu fora rosa,</p> - <p class="i0">O meu marmurio mais brando</p> - <p class="i0">S’é que d’o mar fora onda.</p> - <p class="i0">O bico mais amoroso</p> - <p class="i0">Se fose rayo d’aurora,</p> - <p class="i0">Si Dios... mais ben sey que tí</p> - <p class="i0">Non qués de min, nin a groria.</p> - </div> -</div> - - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_16"> - <h3 title="Medico, doill’a cabeza...">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Medico, doill’a cabeza...</p> - <p class="i0">Zuruxan, doill’un-ha man,</p> - <p class="i0">Mais s’é c’o esprito lle doy</p> - <p class="i0">¿Que menciña lle darás?</p> - <p class="i2">—Para infirmidás d’as almas</p> - <p class="i0">N’a terra cura non hay,</p> - <p class="i0">Pídelle á Dios que cha leve;</p> - <p class="i0">Quizas n’o ceu sandará.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_17"> - <p><span class="pagenum" id="Page_239">p. 239</span></p> - <h3 title="Anque me des viño">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia,</p> - <p class="i0">Todo-l-os almibres, e toda-l-as viandas,</p> - <p class="i0">D’as que os reises comen e no mundo haxa,</p> - <p class="i0">Ña madre querida, non sey que me falta.</p> - <p class="i2">Anque me trayades com’un santo en palmas,</p> - <p class="i0">E que me poñades de toda-l-as galas,</p> - <p class="i0">E que me levedes â corte de España,</p> - <p class="i0">Ña madre querida, non sey que me falta.</p> - <p class="i2">E anque me des ouro, e anque me des prata</p> - <p class="i0">Diamantes e alxofres, pelras e esmeraldas</p> - <p class="i0">E canto hay n’o mundo, non me dades nada,</p> - <p class="i0">Por que, ña madriña, non sey que me falta.</p> - <p class="i0">D’a esperanza hermosa cortaronm’as alas</p> - <p class="i0">E n’hay alegría si n’hay esperanza.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_18"> - <p><span class="pagenum" id="Page_240">p. 240</span></p> - <h3 title="Dend’aquí vexo un camiño">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dend’aquí vexo un camiño</p> - <p class="i0">Que non sey á donde vay,</p> - <p class="i0">Po-lo mismo que n’o sey</p> - <p class="i0">Quixera o poder andar.</p> - <p class="i0">Istreitiño sarpentea</p> - <p class="i0">Antre prados e nabals</p> - <p class="i0">Y and’o feito, aquí escondido,</p> - <p class="i0">Relumbrando mais alá.</p> - <p class="i0">Mais sempre, sempre tentándome</p> - <p class="i0">C’o seu lindo crarear,</p> - <p class="i0">Qu’eu penso, non sey por que,</p> - <p class="i0">N’as vilas que correrá,</p> - <p class="i0">N’os carballos que o sombrean,</p> - <p class="i0">N’as fontes que o regarán.</p> - <p class="i0">Camiño, camiño branco</p> - <p class="i0">Non sey para dónde vas,</p> - <p class="i0">Mais cada vez que te vexo</p> - <p class="i0">Quixera podert’andar.</p> - <p class="i0">Xa collas para Santiago,</p> - <p class="i0">Xa collas para o Portal,</p> - <p class="i0">Xa en San Andrés te deteñas,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_241">p. 241</span>Xa chegues á San Cidrán,</p> - <p class="i0">Xa, en fin, te perdas... ¿quén sabe</p> - <p class="i0">En dónde? ¡qué mais me dá!</p> - <p class="i0">Que ojallá en tí me perdera</p> - <p class="i0">Pra nunca mais m’atopar...</p> - <p class="i0">Mais ti vas indo, vas indo,</p> - <p class="i0">Sempre para donde vas,</p> - <p class="i0">Y eu quedo encravada en onde</p> - <p class="i0">Arraigo ten o meu mal.</p> - <p class="i0">Nin fuxo, non, que aunque fuxa,</p> - <p class="i0">D’un lugar á outro lugar,</p> - <p class="i0">De min mesma, naide, naide,</p> - <p class="i0">Naide me libertará.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_19"> - <p><span class="pagenum" id="Page_242">p. 242</span></p> - <h3 title="N’o craustro">N’O CRAUSTRO</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dábanse bico-l-as pombas,</p> - <p class="i0">Voaban as anduriñas,</p> - <p class="i0">Xogaba o vento c’o as herbas</p> - <p class="i0">Pobradas de margaridas,</p> - <p class="i0">Y as lavandeiras cantaban</p> - <p class="i0">Mentra-l-a fonte corria.</p> - <p class="i2">Fórons’indo un-ha tras d’outra,</p> - <p class="i0">Y alí se quedou soiña,</p> - <p class="i0">C’a triste frente incrinada</p> - <p class="i0">Cabe un-ha arcada sombrisa...</p> - <p class="i2">Estonces non sey qué sombras</p> - <p class="i0">Quizais de memorias vivas,</p> - <p class="i0">Quizais d’os frades difuntos,</p> - <p class="i0">Pasar en procesion mística</p> - <p class="i0">Veu, n’aquelas soledades,</p> - <p class="i0">Que amaba canto temia.</p> - <p class="i2">Tembrou d’angustia e de pena</p> - <p class="i0">E con amarga sorrisa,</p> - <p class="i0">Mirando o xasmín sin follas</p> - <p class="i0">Qu’iban á brotar axiña,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_243">p. 243</span>Marmurou mentras d’os ollos</p> - <p class="i0">As bagullas lle caian:</p> - <p class="i2">«Todo volve, todo torna,</p> - <p class="i0">Menos o ben qu’eu queria:</p> - <p class="i0">Todo, todo aquí se queda</p> - <p class="i0">Eu soya vou de fuxida.</p> - <p class="i0">Non ey de vervos mais, frores,</p> - <p class="i0">Adorno d’esas cornisas,</p> - <p class="i0">Nin á oir os teus marmurios</p> - <p class="i0">Fonte que á gozar convidas,</p> - <p class="i0">Nin á contemprarvos, pedras,</p> - <p class="i0">Testigos d’a pena miña;</p> - <p class="i0">Outros virán profanarvos,</p> - <p class="i0">Mentras eu morro esquencida.»</p> - <p class="i2">Sonaron pasos n’as bóvedas,</p> - <p class="i0">Soprou un-ha forte brisa,</p> - <p class="i0">Oyeuse un-ha carcaxada</p> - <p class="i0">Cal si d’o inferno saira:</p> - <p class="i0">Era o trasno d’o convento,</p> - <p class="i0">Que recordand’outros dias,</p> - <p class="i0">Ríase d’as ansias negras</p> - <p class="i0">E d’a orfandá d’a meniña.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_20"> - <p><span class="pagenum" id="Page_244">p. 244</span></p> - <h3 title="Cómo lle doy á yalma">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml32"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Cómo lle doy a yalma,</p> - <p class="i0">Pero, canto lle doy!</p> - <p class="i0">De dia nin de noite</p> - <p class="i0">Non para c’a delor.</p> - <p class="i0">¡Señor, vó-la fixeche,</p> - <p class="i0">Señor, curaina vos!</p> - <p class="i2">Y o corazon ferido,</p> - <p class="i0">Tamen ¡canto lle doy!</p> - <p class="i0">Y eu ben sey que non pode</p> - <p class="i0">Sandar d’o corazon.</p> - <p class="i0">¡Señor, daille descanso</p> - <p class="i0">N’a terra que a criou,</p> - <p class="i0">Que o polvo torne ô polvo,</p> - <p class="i0">Y o esprito, ô ceu, bon Dios!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_21"> - <p><span class="pagenum" id="Page_245">p. 245</span></p> - <h3 title="Ô sol fun quentarme">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Ô sol fun quentarme</p> - <p class="i0">Doum’escallofrios,</p> - <p class="i0">Cal s’o Norte bravo</p> - <p class="i0">M’arrastrase arisco.</p> - <p class="i0">Sentin un-ha gaita</p> - <p class="i0">D’alegre sonido,</p> - <p class="i0">Y os cabelos todos</p> - <p class="i0">Puñéronsem’hirtos;</p> - <p class="i0">E tembrey cal tembra</p> - <p class="i0">N’a beira d’o rio,</p> - <p class="i0">Herba que a corrente</p> - <p class="i0">Toca c’os seus limos.</p> - <p class="i2">Miñ’alma dorida,</p> - <p class="i0">Meu corpo inxeliño,</p> - <p class="i0">Faivos mal a gaita,</p> - <p class="i0">Davos o sol frio.</p> - <p class="i0">Miñ’alma, meu corpo,</p> - <p class="i0">Se non é feitizo,</p> - <p class="i0">É que a morte querme</p> - <p class="i0">Para o seu enxido.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_22"> - <p><span class="pagenum" id="Page_246">p. 246</span></p> - <h3 title="Sempre pó-la mort’esperas">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Sempre po-la mort’esperas,</p> - <p class="i0">Mais a morte nunca ven;</p> - <p class="i0">¡Coitado! ¿pensas que as penas</p> - <p class="i0">Poden matar d’un-ha vez?</p> - <p class="i0">Nunca que son coma o ético,</p> - <p class="i0">Tras de roer e roer,</p> - <p class="i0">Só deixan un corpo cando</p> - <p class="i0">Xa non tên que comer n’el.</p> - <p class="i2">Cando a yaugua d’as penas</p> - <p class="i0">Se reverte n’a copa sin medida,</p> - <p class="i2">Soyo é remedio a morte</p> - <p class="i2">Para curar d’a vida.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_23"> - <p><span class="pagenum" id="Page_247">p. 247</span></p> - <h3 title="¿Qué lle digo?">¿QUÉ LLE DIGO?</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—Eu volvo par’a terra,</p> - <p class="i0">Á tua muller Antona, ¿qué lle digo?</p> - <p class="i2">—Pois, pra non meter guerra,</p> - <p class="i0">Por que non veñan á petar conmigo,</p> - <p class="i0">Olvidarás que foches meu testigo.</p> - <p class="i0">Ô demais... boy â libertade adoito...</p> - <p class="i0">Xa sabes o refran, meu compañeiro,</p> - <p class="i0">A libertá primeiro,</p> - <p class="i0">E mellor que alá bróa, é aquí bizcoito.</p> - <p class="i2">—Mais val aquí, coma quen di solteiro,</p> - <p class="i0">Que casado e con fillos</p> - <p class="i0">Andar alá, sudando aqueles millos...</p> - <p class="i0">¡Entendo, compañeiro!</p> - <p class="i2">—Que como poida se goberne Antona,</p> - <p class="i0">E anque d’ela me doyo,</p> - <p class="i0">Como de lonxe nada sey nin oyo...</p> - <p class="i0">Quen non sabe, nin ve... sempre perdona.</p> - <p class="i0">Cando xa vello sea,</p> - <p class="i0">Tornarey c’os meus ósos para a aldea,</p> - <p class="i0">Que algo ll’ey de levar â terra nosa:</p> - <p class="i0">Mais mentras mozo son, non pode sere</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_248">p. 248</span>Por que s’é por mullere,</p> - <p class="i0">S’é que Antona está alá, teño aquí á Rosa.</p> - <p class="i2">—Esa ch’é a nay d’o año</p> - <p class="i0">Bon Anton de Riaño,</p> - <p class="i0">Pero en verdad che digo</p> - <p class="i0">Que as mulleres son toda-l-o enemigo,</p> - <p class="i0">E xa qu’esto así o sea,</p> - <p class="i0">Antr’a nosa y a allea</p> - <p class="i0">Mais ou menos graciosa,</p> - <p class="i0">Pois... muller por muller, val mais a nosa.</p> - <p class="i2">—A nosa é a que nos quer e nós queremos</p> - <p class="i0">Que si falta o cariño</p> - <p class="i0">Coidando que un-ha pomba tés n’o niño</p> - <p class="i0">Un-ha cróbega tés, filla d’os demos.</p> - <p class="i2">—Â cróbega a cabeza se ll’esmaga</p> - <p class="i0">E c’o a sua vida paga.</p> - <p class="i0">¿Mais d’Antona a pacencia,</p> - <p class="i0">Con que lle paga, dime, a tua concencia?</p> - <p class="i0">¿Que cura d’o seu dor á fonda llaga?</p> - <p class="i2">—Deixate de concencias e delores</p> - <p class="i0">Que non teñen lugare</p> - <p class="i0">Tratando de mulleres e d’amores.</p> - <p class="i0">Qu’ela vexa, se quer, de se curare:</p> - <p class="i0">E cóntalle que cando eu o tibere</p> - <p class="i0">Xa lle darey con que se precurare,</p> - <p class="i0">Y agora, ¡adios! ¡hastra que Dios quixere!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_24"> - <p><span class="pagenum" id="Page_249">p. 249</span></p> - <h3 title="Teño un niño">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml24"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Teño un niño de tolos pensamentos,</p> - <p class="i0">Ond’o lar escondidos,</p> - <p class="i0">E des que ven a noite</p> - <p class="i0">Y o lume esta alcendido</p> - <p class="i0">E arrimo o pote y á fiar me sento,</p> - <p class="i0">N’aquel meu corrunchiño,</p> - <p class="i0">Mentras que quence o caldo, estonces dígolles</p> - <p class="i0">—¡Vinde, meus queridiños!</p> - <p class="i2">E corren e rebuldan</p> - <p class="i0">Tan contentos d’estar soyos conmigo,</p> - <p class="i0">C’a sua nay, sua dona,</p> - <p class="i0">Seu unico agarimo.</p> - <p class="i0">E ¡canto alí falamos en secreto,</p> - <p class="i0">E sempre d’él Dios mio!</p> - <p class="i0">D’él que por irse alá... soya deixoume</p> - <p class="i0">C’o corazon ferido.</p> - <p class="i2">¡Cantas tristezas, cantos</p> - <p class="i0">Queixumbrosos sospiros,</p> - <p class="i0">M’atormentaron, cantos</p> - <p class="i0">D’o meu peito sairon!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_250">p. 250</span>Pero todo en sacreto</p> - <p class="i0">Qu’esto á ninguen llo digo,</p> - <p class="i0">Non foran á pensar que marmuraba</p> - <p class="i0">D’os feitos qu’él me fixo.</p> - <p class="i2">¡Eu, marmurar de tí con xent’allea!...</p> - <p class="i0">Nunca, meu queridiño,</p> - <p class="i0">Que ti és meu home eu tua muller e debo</p> - <p class="i0">Calar a miña dor y os teus desvios.</p> - <p class="i0">Sô c’os meus loucos pensamentos falo</p> - <p class="i0">Por que son meus amigos</p> - <p class="i0">E tan discretos... tanto,</p> - <p class="i0">Que só din o qu’eu quero e lles premito.</p> - <p class="i2">Sin eles, meu Xaquin, ¿que de min fora?</p> - <p class="i0">¿Soya aquí, dond’un tempo houben contigo</p> - <p class="i0">Estalar de dor, tal com’estalan</p> - <p class="i0">N’o lume eses espiños?</p> - <p class="i2">Moitas veces, sí, moitas...</p> - <p class="i0">Pra nou deixarme descansar, ¡rabisos!</p> - <p class="i0">Antr’o meu leito veñen</p> - <p class="i0">E donde ti dormiche fan o niño,</p> - <p class="i0">Mais eu, tal com’agora</p> - <p class="i0">Pra non chorar á fio</p> - <p class="i0">E non ter que levar mañan de cedo</p> - <p class="i0">Os ollos coma brasas alcendidos</p> - <p class="i0">Cando vaya ô mercado,</p> - <p class="i0">Seilles decir ¡endinos!</p> - <p class="i0">Non m’atormentés mais, ide á escondervos</p> - <p class="i0">N’o voso buratiño.</p> - <p class="i0">E despídoos de paso</p> - <p class="i0">Con un amante bico...</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_251">p. 251</span>Mais si llo dou á eles, ese beixo</p> - <p class="i0">É para tí tan só, Xaquin querido.</p> - <p class="i2">¡Volve, volve onda min, porque anque diga</p> - <p class="i0">Que consolada vivo</p> - <p class="i0">Con estos loucos pensamentos, seica,</p> - <p class="i0">Seica m’axudan á morrer, Dios mio!</p> - <p class="i2">Xaquin, Xaquin, que de muller naciche,</p> - <p class="i0">E que d’outra muller tiveches fillos,</p> - <p class="i0">¡Ay, cal teu pay sin tua nay morrera,</p> - <p class="i0">Ve que morro sin tí, Xaquin querido!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_25"> - <p><span class="pagenum" id="Page_252">p. 252</span></p> - <h3 title="Basta un-ha morte">BASTA UN-HA MORTE</h3> -</div> - -<div class="versos ml30"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Cala can negro, n’oubees,</p> - <p class="i0">Â porta de quen ben quero,</p> - <p class="i0">Corvos, non voés por riba</p> - <p class="i0">D’o sobrado ond’está enfermo.</p> - <p class="i0">C’o teu resprandor <i>compaña</i>,</p> - <p class="i0">Baite, non lle poñas medo.</p> - <p class="i0">S’é que queres que alguen morra,</p> - <p class="i0">Eu sey d’un san que contento,</p> - <p class="i0">Por él déravo-l-a vida</p> - <p class="i0">E irá con vosco ôs infernos.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_26"> - <p><span class="pagenum" id="Page_253">p. 253</span></p> - <h3 title="As Torres d’Oeste">AS TORRES D’OESTE</h3> -</div> - -<div class="versos ml36"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">A yaugua corria</p> - <p class="i0">Po-lo seu camiño,</p> - <p class="i0">Y eu iba ô pé d’ela</p> - <p class="i0">Preto d’os Laiños,</p> - <p class="i0">Sin poder c’as penas</p> - <p class="i0">Que moran conmigo.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Con tamaña carga,</p> - <p class="i0">¿Para dond’eu iba?</p> - <p class="i0">A Virxe sabrayo,</p> - <p class="i0">Qu’eu no-no sabia;</p> - <p class="i0">Mais seica fuxindo</p> - <p class="i0">De min mesma iña.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Por antr’os herbales,</p> - <p class="i0">Profunda e sombrisa,</p> - <p class="i0">Cal un-ha sarpente</p> - <p class="i0">D’escamas bruñidas,</p> - <p class="i0">Brilaba ôs meus ollos</p> - <p class="i0">Dándome cobiza.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2"><span class="pagenum" id="Page_254">p. 254</span>¡Estaba tan soya!</p> - <p class="i0">Nin bote, nin lancha,</p> - <p class="i0">Nin velas, nin remos,</p> - <p class="i0">A vista alegraban,</p> - <p class="i0">E soya-l-as veigas</p> - <p class="i0">Tamén se quedaran.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Qué bonitas eran</p> - <p class="i0">N’outro tempo as rosas,</p> - <p class="i0">Que n’aqueles campos</p> - <p class="i0">Medran e s’esfollan!</p> - <p class="i0">Mais muchas estonces</p> - <p class="i0">S’amostraban todas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y o sol, cal a lua</p> - <p class="i0">En noite de brétema,</p> - <p class="i0">Brilaba tembrando</p> - <p class="i0">Por antr’as vimbieiras,</p> - <p class="i0">Tan descolorido</p> - <p class="i0">Com’a mesma cera.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y ô ferir as ondas</p> - <p class="i0">Revoltas e oscuras,</p> - <p class="i0">Víanse n’espeso</p> - <p class="i0">D’a negra fondura</p> - <p class="i0">As herbas marinas</p> - <p class="i0">E longas que a surcan.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De pronto un-ha y outra</p> - <p class="i0">Poñéndome medo,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_255">p. 255</span>As loitosas cruces</p> - <p class="i0">Se m’apareceron,</p> - <p class="i0">Que s’erguen n’orela</p> - <p class="i0">Cal n’un cimiterio.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Meu ben, ¿onde moras?</p> - <p class="i0">Perguntey chorando:</p> - <p class="i0">Xa que tí morreche,</p> - <p class="i0">N’o mundo, ¿qué fago</p> - <p class="i0">Coma vos, ¡ou torres!</p> - <p class="i0">Soya e sin amparo?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Soidás me consomen,</p> - <p class="i0">Vagoas m’alimentan,</p> - <p class="i0">Sombras m’acompañan,</p> - <p class="i0">Cómem’a tristeza.</p> - <p class="i0">¡Quen pode con tanta</p> - <p class="i0">Fartura de penas!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y eu non sey que negra</p> - <p class="i0">Tentazon maldita</p> - <p class="i0">M’afrixeu o esprito,</p> - <p class="i0">M’anubrou a vista,</p> - <p class="i0">E sorreume como</p> - <p class="i0">M’o demo sorrira.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Dend’a fond’orela</p> - <p class="i0">Mirey arredore...</p> - <p class="i0">A marea viva</p> - <p class="i0">Petaba n’as torres,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_256">p. 256</span>Orfas antr’a líquida</p> - <p class="i0">Saban que as embolve.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">—¡Alá vou!—lles dixen</p> - <p class="i0">—Daime morte doçe,</p> - <p class="i0">Auguas ond’as penas</p> - <p class="i0">Para sempre dormen...</p> - <p class="i0">Saltey... y a corrente</p> - <p class="i0">Calada levoume.</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i0 g1">. . . . . . . . . . . . . . . . . .</p> - <p class="i2">¡Ou Torres d’Oeste!</p> - <p class="i0">Malas tentadoras</p> - <p class="i0">Auguas apromadas,</p> - <p class="i0">De calma treidora,</p> - <p class="i0">Cómaros pelados</p> - <p class="i0">Onde o corbo pousa;</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Ou Torres d’Oeste!</p> - <p class="i0">Tan soyas e mudas</p> - <p class="i0">C’a vos’ atentaches</p> - <p class="i0">A miña tristura.</p> - <p class="i0">Ningun triste vaya</p> - <p class="i0">Cabo de vos nunca.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">D’os desamparados</p> - <p class="i0">Tendes o menaxen,</p> - <p class="i0">Y ainda ô redor voso</p> - <p class="i0">Non rexorde o aire</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_257">p. 257</span>Coma si temese</p> - <p class="i0">De vos despertare.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">É d’as que s’apegan</p> - <p class="i0">A tristeza vosa,</p> - <p class="i0">D’as que o peito oprimen,</p> - <p class="i0">D’as abrumadoras,</p> - <p class="i0">Que ô inferno encamiñan</p> - <p class="i0">As almas loitosas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Que s’inda estou viva</p> - <p class="i0">Foy que un mariñeiro</p> - <p class="i0">Medio morimunda,</p> - <p class="i0">Por estes cabelos</p> - <p class="i0">Trouxome d’as ondas,</p> - <p class="i0">Ô mundo en que peno.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Non vayades nunca</p> - <p class="i0">Eu vo-l-o aconsello,</p> - <p class="i0">Âs Torres d’Oeste</p> - <p class="i0">C’o corazon negro.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_27"> - <p><span class="pagenum" id="Page_258">p. 258</span></p> - <h3 title="¿Por qué?">¿POR QUÉ?</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">—¡Escoita! os algoasiles</p> - <p class="i6">Andan correndo a aldea,</p> - <p class="i0">Mais, ¿como pagar, como, s’un non pode,</p> - <p class="i6">Inda pagá-l-a renda?</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i0">Embargarannos todo, que non teñen</p> - <p class="i0">Esas xentes concencia, nin tên alma.</p> - <p class="i6">¡Quedaremos por portas!</p> - <p class="i6">¡Meus fillos d’as entrañas!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i6">¡Mala morte vos mate</p> - <p class="i6">Antes de que aquí entredes!...</p> - <p class="i6">¡D’os probes, ô sentirvos,</p> - <p class="i0">Os corazos, cal baten tristemente!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i8">María, se non fora</p> - <p class="i0">Porque hay un Dios que premia e que castiga,</p> - <p class="i8">Eu matara eses homes</p> - <p class="i0">Como mata un raposo á un-ha galiña.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">¡Silencio! ¡Non brasfemes,</p> - <p class="i4">Qu’este é un valle de lágrimas!...</p> - <p class="i0">¿Mais porque á alguns lles toca sufrir tanto</p> - <p class="i0">Y outros a vida antre contentos pasan?</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_28"> - <p><span class="pagenum" id="Page_259">p. 259</span></p> - <h3 title="De soidás morriase">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml22"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">De soidás morriase,</p> - <p class="i0">N’a vila sospirando po-la aldea,</p> - <p class="i0">Asombrábana as casas c’os seus muros</p> - <p class="i0">E asombrábana as torres e as igrexas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">As ruas enlousadas, somellábanlle,</p> - <p class="i0">Sin verdor nin frescura,</p> - <p class="i0">Cimeterio ond’os mortos</p> - <p class="i0">Fora andaban d’as tristes sepulturas.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Y as comidas sabíanlle</p> - <p class="i0">Á fariña sin sal y á xaramagos,</p> - <p class="i0">Y as poucas que tocaba</p> - <p class="i0">En vez de dárll’alento a iñan matando.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Algun-ha vez chegaban hastra ela,</p> - <p class="i0">Non sey s’en ilusion se de verdade,</p> - <p class="i0">Uns agrestes olidos</p> - <p class="i0">De leixanas ribeiras e pinares.</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Iñas’estonces a sentar n’un alto</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_260">p. 260</span>Contempraba os estensos horizontes,</p> - <p class="i0">E rompendo en sospiros que a afogaban,</p> - <p class="i0">Ronca escramaba saloucando:—¡Eu voume!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡E íñase á presa e sin remedio!... ¡Íñase</p> - <p class="i0">C’a tristeza mortal que a consumía!</p> - <p class="i0">Íñase a probe Rosa,</p> - <p class="i0">Pero... ¡par’a outra vida!</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_29"> - <p><span class="pagenum" id="Page_261">p. 261</span></p> - <h3 title="Pois consolate, Rosa">* * *</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Pois consolate, Rosa,</p> - <p class="i0">Que moito ten que padecer n’a vida,</p> - <p class="i0">Quen moito d’ela goza,</p> - <p class="i0">E olvidada ha de ser quen foy querida,</p> - <p class="i0">O que á tí che pasou, pasalle á todos</p> - <p class="i0">D’esa maneira ou de distintos modos.</p> - <p class="i2">¿Non t’acordas d’aquela?</p> - <p class="i0">Todo n’ela era encanto e fermosura</p> - <p class="i0">Todo inocencia pura;</p> - <p class="i0">E con fonda ternura</p> - <p class="i0">E c’un amor que as pedras abrandaba,</p> - <p class="i0">Eu decote, a chamaba</p> - <p class="i0">Pomba sin fel, e fonte de cariño.</p> - <p class="i0">Bebia n’o seu peito o paxariño,</p> - <p class="i0">¡Tan branco, relumbraba!</p> - <p class="i0">Y olor, color, sabor, qu’eu ben sabia</p> - <p class="i0">Ô que sabia Anxela,</p> - <p class="i0">Anque n’inda á cheirala m’astrevia...</p> - <p class="i0">¡Todo ôs meus ollos era santo n’ela!</p> - <p class="i2">Esto n’un tempo foy, tempo dichoso,</p> - <p class="i0">Que inda o corazon lembra cariñoso,</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_262">p. 262</span>Por que despois d’aquelo</p> - <p class="i0">E que un d’outro vivimos apartados</p> - <p class="i0">Ela indose á Ferrol y eu á Cambados,</p> - <p class="i0">Topámonos n’a feira d’o Campelo,</p> - <p class="i0">Y eu busca que te busca n’a sua cara,</p> - <p class="i0">E no seu xeito todo,</p> - <p class="i0">O encanto que n’un tempo m’encantara,</p> - <p class="i0">E n’o poiden topar de ningun modo.</p> - <p class="i2">Y ela era a mesma, tan lanzal e hermosa,</p> - <p class="i0">Tan fresca e colorosa</p> - <p class="i0">E doçe coma a mel d’os seus cortiços,</p> - <p class="i0">Mais á tantos feitiços,</p> - <p class="i0">Eu estaba insensibre</p> - <p class="i0">E d’o pasado en vano perseguia</p> - <p class="i0">Un volubre fantasma que fuxía</p> - <p class="i0">Libre d’amor e de cadeas libre.</p> - <p class="i2">Meditey un momento</p> - <p class="i0">E con certo remorso e sentimento</p> - <p class="i0">Ô cabo comprendin, ña Rosa cara,</p> - <p class="i0">Que tanto ben y encanto que namora,</p> - <p class="i0">Nada para min fora</p> - <p class="i0">S’aló cand’eu a amara</p> - <p class="i0">Outros o meu amor non ll’emprestara.</p> - <p class="i2">Porque, non val sabencia,</p> - <p class="i0">Bondade, fermosura, n’inocencia,</p> - <p class="i0">Pureza, nin virtude,</p> - <p class="i0">Para ser ben querido e ben querere</p> - <p class="i0">Por que o basta c’o sere.</p> - <p class="i2">Mentras o amor non mude</p> - <p class="i0">S’és fea, coma tí, n’habrá mullere</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_263">p. 263</span>De mayor xentileza e mellor pranta;</p> - <p class="i0">S’és infame e perdida, serás santa</p> - <p class="i0">D’as que o son sin querelo parecere;</p> - <p class="i0">E s’és boba e sin sal, é qu’escondida</p> - <p class="i0">Tès a esencia y a gracia bendecida</p> - <p class="i0">Dentro d’un misterioso relicario</p> - <p class="i0">Donde sô, o amante cego e visionario</p> - <p class="i0">A esencia atopa y o elisir d’a vida.</p> - <p class="i2">Mais des que o amor quere voar, ña prenda,</p> - <p class="i0">E que lle cay a venda,</p> - <p class="i0">Forza é deixalo ire,</p> - <p class="i0">Que n’hay virtude nin poder que o prenda,</p> - <p class="i0">Y o que antes nos mirou tras d’un-ha nube,</p> - <p class="i0">Ou trasparente gasa,</p> - <p class="i0">Des que a gasa se rompe e a nube pasa,</p> - <p class="i0">Rosa, val moito mais que no-nos mire.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_30"> - <p><span class="pagenum" id="Page_264">p. 264</span></p> - <h3 title="C’a pena ô lombo">C’A PENA Ô LOMBO</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">¡Cantas frores silvestres n’os valados,</p> - <p class="i0">Que festós e qu’encaixes</p> - <p class="i0">Primorosos de musgos e verdura,</p> - <p class="i0">Que colorido, que folláx n’os árbores,</p> - <p class="i0">Mentra-l’as brisas mansamente corren,</p> - <p class="i0">Com’alento d’os ánxeles!</p> - <p class="i2">Reina n’a veiga un prácido sosego</p> - <p class="i0">Cay a luz n’os regueiros en cambiantes,</p> - <p class="i0">Y o cómaro, e encañada soavemente</p> - <p class="i0">Van querband’o paisaxen</p> - <p class="i0">Lixeiramente envolto n’os vapores</p> - <p class="i0">D’a misteriosa tarde.</p> - <p class="i2">Só se sinte o piar d’o paxariño</p> - <p class="i0">O marmurar d’as auguas</p> - <p class="i0">E n’a cima d’o monte o cantar triste</p> - <p class="i0">D’un-ha muller que pasa.</p> - <p class="i0">Mentras c’o seu marmurio o manso rego</p> - <p class="i0">N’aquel ritmo monotono a acompaña.</p> - <p class="i0">¡Que tristeza tan doçe!</p> - <p class="i0">¡Que soidá tan prácida!</p> - <p class="i0"><span class="pagenum" id="Page_265">p. 265</span>¡Mais para un alma en horfandá sumida</p> - <p class="i0">Que soidá tan deserta e tan amarga!</p> - </div> - <div class="estrofa"> - <p class="i4">Sin mirar, fixa os ollos</p> - <p class="i4">N’as brétemas leixanas</p> - <p class="i4">Vaporosas e leves</p> - <p class="i4">Que o sol pinta de grana,</p> - <p class="i4">Y as mans en cruz, y os ollos</p> - <p class="i4">Arrasados en vagoas</p> - <p class="i0">Marmura saloucando:—¡Querom’ire!</p> - <p class="i0">Porque agonizo aquí desconsolada...</p> - <p class="i4">Millor que acá antre rosas</p> - <p class="i0">¡Ay! ¡quero ir á morrer á dond’el vaya!</p> - <p class="i4">E no fondo d’o barco</p> - <p class="i4">Soiña abandonada</p> - <p class="i0">Tras seu amor y a morte, para América,</p> - <p class="i0">Para morrer de dor, ô mar se lanza.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Cap_V_31"> - <p><span class="pagenum" id="Page_266">p. 266</span></p> - <h3 title="Tan soyo">TAN SOYO</h3> -</div> - -<div class="versos ml26"> - <div class="estrofa"> - <p class="i2">Os dous d’a terra lonxe</p> - <p class="i0">Andamos e sufrimos ¡ay de min!</p> - <p class="i0">Mais ti tan soyo te recordas d’ela,</p> - <p class="i0">Y eu, d’ela e mais de ti.</p> - <p class="i2">Ambos errantes po-lo mundo andamos</p> - <p class="i0">Y as nosas forzas acabando van,</p> - <p class="i0">Mas ¡ay! tí n’ela atoparás descanso</p> - <p class="i0">Y eu tan soyo n’a morte o ey d’atopar.</p> - </div> -</div> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="ToC"> - <p><span class="pagenum" id="Page_267">p. 267</span></p> - <h2 class="nobreak lh150 g1" title="Índice">ÍNDICE</h2> - <hr class="tir" /> -</div> - -<table class="toc" summary="Índice de contenidos"> - <tr> - <td> </td> - <td class="tdr bb">Páginas</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_0_1">Dedicatoria</a>.</td> - <td class="tdrb asc">V</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_0_2">Prólogo</a> de D. Emilio Castelar.</td> - <td class="tdrb asc">VII</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_0_3">Duas palabras</a> d’a autora.</td> - <td class="tdrb asc">XXIII</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc ws1 pt2"><a href="#Cap_I">LIBRO I</a></td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc g1">VAGUEDÁS</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh pt1"><a href="#Cap_I_1">D’aquelas que cantan as pombas y as frores</a>.</td> - <td class="tdrb pt1">3</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_2">Ben sei que non hay nada</a>.</td> - <td class="tdrb">3</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_3">Tal com’as nubes</a>.</td> - <td class="tdrb">4</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_4">Diredes d’estes versos, y é verdade</a>.</td> - <td class="tdrb">5</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_5">¡<i>Follas novas</i>!, risa dame</a>.</td> - <td class="tdrb">6</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_6">¿Que pasa ô redor de min?</a></td> - <td class="tdrb">7</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_7">Alguns din, ¡miña terra!</a></td> - <td class="tdrb">7</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_8">Alá, po-la alta noite</a>.</td> - <td class="tdrb">8</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_9">Paz, paz deseada</a>.</td> - <td class="tdrb">9</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_10">Un-ha vez tiven un cravo</a>.</td> - <td class="tdrb">10</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_11">Cand’un é moi dichoso, moi dichoso</a>.</td> - <td class="tdrb">11</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_12">Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando?</a></td> - <td class="tdrb">12</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_13">Xa nin rencor nin desprezo</a>.</td> - <td class="tdrb">13</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_14">Aquel romor de cántigas e risas</a>.</td> - <td class="tdrb">14</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_15">Á un batido, outro batido</a>.</td> - <td class="tdrb">16</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_16">Cand’era tempo d’inverno</a>.</td> - <td class="tdrb">16</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_17">Mais vé qu’o meu corazon</a>.</td> - <td class="tdrb">17</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_18">Co seu xordo e costante mormorio</a>.</td> - <td class="tdrb">18</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_19">Ando buscando meles e frescura</a>.</td> - <td class="tdrb">19</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_I_20">¡Silencio!</a></td> - <td class="tdrb">20</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc ws1 pt2"><span class="pagenum" id="Page_268">p. 268</span><a href="#Cap_II">LIBRO II</a></td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc g1 ws1">¡DO INTIMO!</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh pt1"><a href="#Cap_II_1">¡Adios!</a></td> - <td class="tdrb pt1">23</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_2">Grilos e ralos, rans albariñas</a>.</td> - <td class="tdrb">25</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_3">¡Cal as nubes n’o espaço sin limites!</a></td> - <td class="tdrb">26</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_4">Rico ou probe algun dia</a>.</td> - <td class="tdrb">27</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_5">N’a catredal</a>.</td> - <td class="tdrb">28</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_6">Corré serenas ondas cristaiñas</a>.</td> - <td class="tdrb">32</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_7">Cada noite eu chorando pensaba</a>.</td> - <td class="tdrb">34</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_8">Ti onte mañan eu</a>.</td> - <td class="tdrb">35</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_9">Deixa que n’esa copa en onde bebes</a>.</td> - <td class="tdrb">36</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_10">Bós amores</a>.</td> - <td class="tdrb">37</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_11">Amores cativos</a>.</td> - <td class="tdrb">38</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_12">Abrid’as frescas rosas</a>.</td> - <td class="tdrb">39</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_13">De valde...</a></td> - <td class="tdrb">40</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_14">¿Quen non xime?</a></td> - <td class="tdrb">41</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_15">Ladraban contra min que camiñaba</a>.</td> - <td class="tdrb">43</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_16">Por qué, miña almiña</a>.</td> - <td class="tdrb">45</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_17">O toque d’alba</a>.</td> - <td class="tdrb">47</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_18">¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo</a>.</td> - <td class="tdrb">50</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_19">Caba lixeiro, caba</a>.</td> - <td class="tdrb">51</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_20">Cando penso que te fuches</a>.</td> - <td class="tdrb">52</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_21">A ventura é traidora</a>.</td> - <td class="tdrb">53</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_22">Lévame á aquela fonte cristaiña</a>.</td> - <td class="tdrb">54</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_23">Ô pazo d’A...</a></td> - <td class="tdrb">55</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_24">N’o ceo, azul crarísimo</a>.</td> - <td class="tdrb">56</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_25">A xusticia po-la man</a>.</td> - <td class="tdrb">57</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_26">Dios puxo un velo enriva</a>.</td> - <td class="tdrb">59</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_27">¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite</a>.</td> - <td class="tdrb">60</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_28">Amigos vellos</a>.</td> - <td class="tdrb">62</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_29">Mayo longo... mayo longo</a>.</td> - <td class="tdrb">64</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_30">Lua descolorida</a>.</td> - <td class="tdrb">65</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_31">Qué pracidamente brilan</a>.</td> - <td class="tdrb">66</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_32">Estranxeira n’a sua patria</a>.</td> - <td class="tdrb">68</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_33">¡Padron!... ¡Padron!</a></td> - <td class="tdrb">70</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_34">Pasade</a>.</td> - <td class="tdrb">74</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_35">Por qué, Dios piadoso</a>.</td> - <td class="tdrb">75</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_II_36">¡Soya!</a></td> - <td class="tdrb">77</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc ws1 pt2"><span class="pagenum" id="Page_269">p. 269</span><a href="#Cap_III">LIBRO III</a></td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc g1">VARIA</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh pt1"><a href="#Cap_III_1">N’hay peor meiga que un-ha gran pena</a>.</td> - <td class="tdrb pt1">81</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_2">Vamos bebendo</a>.</td> - <td class="tdrb">88</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_3">Un verdadeiro amor é grande e santo</a>.</td> - <td class="tdrb">89</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_4">Non cantes, non chores, non rias, non fales</a>.</td> - <td class="tdrb">89</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_5">¡Adiante!</a></td> - <td class="tdrb">90</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_6">¡Nin âs escuras!...</a></td> - <td class="tdrb">91</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_7">Xigantescos olmos, mirtos</a>.</td> - <td class="tdrb">93</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_8">Cada cousa n’o seu tempo</a>.</td> - <td class="tdrb">95</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_9">Cabe d’as froles a nena</a>.</td> - <td class="tdrb">96</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_10">Pelouro que roda</a>.</td> - <td class="tdrb">99</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_11">A disgracia</a>.</td> - <td class="tdrb">100</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_12">¡E ben! cando comprido</a>.</td> - <td class="tdrb">103</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_13">Sin niño</a>.</td> - <td class="tdrb">105</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_14">Eu por vos, e vos por outro</a>.</td> - <td class="tdrb">106</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_15">¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera</a>.</td> - <td class="tdrb">109</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_16">Dulce sono</a>.</td> - <td class="tdrb">110</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_17">Espantada, o abismo vexo</a>.</td> - <td class="tdrb">111</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_18">Para a vida, para a morte</a>.</td> - <td class="tdrb">112</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_19">N’a tomba d’o xeneral inglés Sir John Moore</a>.</td> - <td class="tdrb">114</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_20">Cal graciosa brandeas</a>.</td> - <td class="tdrb">119</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_21">Sin terra</a>.</td> - <td class="tdrb">122</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_22">Para uns negro</a>.</td> - <td class="tdrb">123</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_23">Tristes recordos</a>.</td> - <td class="tdrb">126</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_24">Meses d’o inverno frios</a>.</td> - <td class="tdrb">131</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_25">Era n’o mes de Mayo</a>.</td> - <td class="tdrb">132</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_26">¿Qué ten?</a></td> - <td class="tdrb">138</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_27">Tí, a feiticeira e branca com’as neves</a>.</td> - <td class="tdrb">139</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_28">Ruinas</a>.</td> - <td class="tdrb">140</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_29">Chirrar d’os carros d’a Ponte</a>.</td> - <td class="tdrb">144</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_30">A Bandolinata</a>.</td> - <td class="tdrb">145</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_31">Brancas virxes de cándidos rostros</a>.</td> - <td class="tdrb">148</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_32">Vanidade</a>.</td> - <td class="tdrb">149</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_33">Para á vida e para á morte</a>.</td> - <td class="tdrb">150</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_34">Apresa Alvaro d’Anido</a>.</td> - <td class="tdrb">152</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_35">Decides qu’o matrimonio</a>.</td> - <td class="tdrb">153</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_36">Agora cabelos negros</a>.</td> - <td class="tdrb">155</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><span class="pagenum" id="Page_270">p. 270</span><a href="#Cap_III_37">Premita Dios que te vexas</a>.</td> - <td class="tdrb">156</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_38">Teño un mal que non ten cura</a>.</td> - <td class="tdrb">157</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_39">Sarna con gusto, non pica</a>.</td> - <td class="tdrb">159</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_40">É verdade qu’un pode</a>.</td> - <td class="tdrb">160</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_41">Fas uns versos... ¡ay qué versos!</a></td> - <td class="tdrb">161</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_III_42">Tembra un neno no húmido pórtico</a>.</td> - <td class="tdrb">162</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc ws1 pt2"><a href="#Cap_IV">LIBRO IV</a></td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc g0">D’A TERRA</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh pt1"><a href="#Cap_IV_1">¡Calade!</a></td> - <td class="tdrb pt1">167</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_2">Miña casiña, meu lar</a>.</td> - <td class="tdrb">168</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_3">Soberba</a>.</td> - <td class="tdrb">171</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_4">¡A probiña, qu’está xorda!...</a></td> - <td class="tdrb">174</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_5">Xan</a>.</td> - <td class="tdrb">186</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_6">O encanto d’a pedra chan</a>.</td> - <td class="tdrb">189</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_7">Tanto e tanto nos odiamos</a>.</td> - <td class="tdrb">198</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_8">En Cornes</a>.</td> - <td class="tdrb">202</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_IV_9">San Lourenzo</a>.</td> - <td class="tdrb">206</td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc ws1 pt2"><a href="#Cap_V">LIBRO V</a></td> - </tr> - <tr> - <td colspan="2" class="tdc g0">AS VIUDAS D’OS VIVOS<br />E AS VIUDAS D’OS MORTOS</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh pt1"><a href="#Cap_V_1">¡Pra a Habana!</a></td> - <td class="tdrb pt1">211</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_2">¡Olvidemo-l-os mortos!</a></td> - <td class="tdrb">215</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_3">¡Terra a nosa!</a></td> - <td class="tdrb">218</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_4">Tecin soya a miña tea</a>.</td> - <td class="tdrb">224</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_5">Os manantiales sécanse</a>.</td> - <td class="tdrb">225</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_6">Dor alleo n’é meu dor</a>.</td> - <td class="tdrb">226</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_7">Como venden a carne n’o mercado</a>.</td> - <td class="tdrb">227</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_8">Foy a Pascoa enxoita</a>.</td> - <td class="tdrb">229</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_9">Non coidarey xa os rosales</a>.</td> - <td class="tdrb">229</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_10">Eu levo un-ha pena</a>.</td> - <td class="tdrb">230</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_11">Meus pensamentos cal voás tolos</a>.</td> - <td class="tdrb">232</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_12">Vivir para ver</a>.</td> - <td class="tdrb">233</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_13">N’é de morte</a>.</td> - <td class="tdrb">235</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_14">¡Querom’ire, querom’ire!</a></td> - <td class="tdrb">237</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><span class="pagenum" id="Page_271">p. 271</span><a href="#Cap_V_15">O meu olido mais puro</a>.</td> - <td class="tdrb">238</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_16">Medico, doill’a cabeza</a>.</td> - <td class="tdrb">238</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_17">Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia</a>.</td> - <td class="tdrb">239</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_18">Dend’aquí vexo un camiño</a>.</td> - <td class="tdrb">240</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_19">N’o craustro</a>.</td> - <td class="tdrb">242</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_20">Cómo lle doy a yalma</a>.</td> - <td class="tdrb">244</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_21">Ô sol fun quentarme</a>.</td> - <td class="tdrb">245</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_22">Sempre po-la mort’esperas</a>.</td> - <td class="tdrb">246</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_23">¿Qué lle digo?</a></td> - <td class="tdrb">247</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_24">Teño un niño de tolos pensamentos</a>.</td> - <td class="tdrb">249</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_25">Basta un-ha morte</a>.</td> - <td class="tdrb">252</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_26">As Torres d’Oeste</a>.</td> - <td class="tdrb">253</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_27">¿Por qué?</a></td> - <td class="tdrb">258</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_28">De soidás morriase</a>.</td> - <td class="tdrb">259</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_29">Pois consolate, Rosa</a>.</td> - <td class="tdrb">261</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_30">C’a pena ô lombo</a>.</td> - <td class="tdrb">264</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdlh"><a href="#Cap_V_31">Tan soyo</a>.</td> - <td class="tdrb">266</td> - </tr> -</table> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<div class="chapter pt3" id="Fe" > - <p><span class="pagenum" id="Page_272">p. 272</span></p> - <h2 class="nobreak lh150 g0" title="Fé de erratas"><small>FÉ DE ERRATAS</small></h2> - <hr class="tir" /> -</div> - -<table class="fe_err" summary="Fe de erratas"> - <tr> - <th class="bb">Página</th> - <th class="bb">Dice</th> - <th class="bb">Léase</th> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">20</td> - <td class="tdc">¡Silencio!</td> - <td class="tdc">¡SILENCIO!</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">38</td> - <td class="tdc">unus</td> - <td class="tdc">uns</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">138</td> - <td class="tdc">Qu’e</td> - <td class="tdc">Que</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">162</td> - <td class="tdc">n’humedo</td> - <td class="tdc">no húmedo</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">162</td> - <td class="tdc">brillo</td> - <td class="tdc">brilo</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">173</td> - <td class="tdc">Qu’es</td> - <td class="tdc">Qu’és</td> - </tr> - <tr> - <td class="tdrd">212</td> - <td class="tdc">reisnado</td> - <td class="tdc">resinado</td> - </tr> -</table> - -<hr class="chap x-ebookmaker-drop" /> - - -<hr class="full" /> - -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FOLLAS NOVAS ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br /> -<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br /> -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> - -</body> -</html> diff --git a/old/65703-h/images/cover.jpg b/old/65703-h/images/cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 0297400..0000000 --- a/old/65703-h/images/cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/65703-h/images/filete.jpg b/old/65703-h/images/filete.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 3be9c62..0000000 --- a/old/65703-h/images/filete.jpg +++ /dev/null |
