diff options
Diffstat (limited to 'old/69366-h/69366-h.htm')
| -rw-r--r-- | old/69366-h/69366-h.htm | 8980 |
1 files changed, 0 insertions, 8980 deletions
diff --git a/old/69366-h/69366-h.htm b/old/69366-h/69366-h.htm deleted file mode 100644 index 03292ea..0000000 --- a/old/69366-h/69366-h.htm +++ /dev/null @@ -1,8980 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html -PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> -<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2022-11-16T16:03:44Z using SAXON HE 9.9.1.8 . --> -<html lang="nl"> -<head> -<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> -<title>In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman</title> -<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html"> -<meta name="author" content="J. Dermoût"> -<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg"> -<link rel="schema.DC" href="http://purl.org/dc/elements/1.1/"> -<meta name="DC.Title" content="In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman"> -<meta name="DC.Creator" content="J. Dermoût"> -<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> -<meta name="DC.Format" content="text/html"> -<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> -<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */ -html { -line-height: 1.3; -} -body { -margin: 0; -} -main { -display: block; -} -h1 { -font-size: 2em; -margin: 0.67em 0; -} -hr { -height: 0; -overflow: visible; -} -pre { -font-family: monospace; -font-size: 1em; -} -a { -background-color: transparent; -} -abbr[title] { -border-bottom: none; -text-decoration: underline dotted; -} -b, strong { -font-weight: bolder; -} -code, kbd, samp { -font-family: monospace; -font-size: 1em; -} -small { -font-size: 80%; -} -sub, sup { -font-size: 67%; -line-height: 0; -position: relative; -vertical-align: baseline; -} -sub { -bottom: -0.25em; -} -sup { -top: -0.5em; -} -img { -border-style: none; -} -body { -font-family: serif; -font-size: 100%; -text-align: left; -margin-top: 2.4em; -} -div.front, div.body { -margin-bottom: 7.2em; -} -div.back { -margin-bottom: 2.4em; -} -.div0 { -margin-top: 7.2em; -margin-bottom: 7.2em; -} -.div1 { -margin-top: 5.6em; -margin-bottom: 5.6em; -} -.div2 { -margin-top: 4.8em; -margin-bottom: 4.8em; -} -.div3 { -margin-top: 3.6em; -margin-bottom: 3.6em; -} -.div4 { -margin-top: 2.4em; -margin-bottom: 2.4em; -} -.div5, .div6, .div7 { -margin-top: 1.44em; -margin-bottom: 1.44em; -} -.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child, -.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child { -margin-bottom: 0; -} -blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child, -.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child { -margin-top: 0; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 { -clear: both; -font-style: normal; -text-transform: none; -} -h3, .h3 { -font-size: 1.2em; -} -h3.label { -font-size: 1em; -margin-bottom: 0; -} -h4, .h4 { -font-size: 1em; -} -.alignleft { -text-align: left; -} -.alignright { -text-align: right; -} -.alignblock { -text-align: justify; -} -p.tb, hr.tb, .par.tb { -margin: 1.6em auto; -text-align: center; -} -p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument { -font-size: 0.9em; -text-indent: 0; -} -p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument { -margin: 1.58em 10%; -} -.opener, .address { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -} -.addrline { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.dateline { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -text-align: right; -} -.salute { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.signed { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.epigraph { -font-size: 0.9em; -width: 60%; -margin-left: auto; -} -.epigraph span.bibl { -display: block; -text-align: right; -} -.trailer { -clear: both; -margin-top: 3.6em; -} -span.abbr, abbr { -white-space: nowrap; -} -span.parnum { -font-weight: bold; -} -span.corr, span.gap { -border-bottom: 1px dotted red; -} -span.num, span.trans { -border-bottom: 1px dotted gray; -} -span.measure { -border-bottom: 1px dotted green; -} -.ex { -letter-spacing: 0.2em; -} -.sc { -font-variant: small-caps; -} -.asc { -font-variant: small-caps; -text-transform: lowercase; -} -.uc { -text-transform: uppercase; -} -.tt { -font-family: monospace; -} -.underline { -text-decoration: underline; -} -.overline, .overtilde { -text-decoration: overline; -} -.rm { -font-style: normal; -} -.red { -color: red; -} -hr { -clear: both; -border: none; -border-bottom: 1px solid black; -width: 45%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -margin-top: 1em; -text-align: center; -} -hr.dotted { -border-bottom: 2px dotted black; -} -hr.dashed { -border-bottom: 2px dashed black; -} -.aligncenter { -text-align: center; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -font-size: 1.44em; -line-height: 1.5; -} -h1.label, h2.label { -font-size: 1.2em; -margin-bottom: 0; -} -h5, h6 { -font-size: 1em; -font-style: italic; -} -p, .par { -text-indent: 0; -} -p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line { -text-transform: uppercase; -} -.hangq { -text-indent: -0.32em; -} -.hangqq { -text-indent: -0.42em; -} -.hangqqq { -text-indent: -0.84em; -} -p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter { -float: left; -clear: left; -margin: 0 0.05em 0 0; -padding: 0; -line-height: 0.8; -font-size: 420%; -vertical-align: super; -} -blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote { -font-size: 0.9em; -margin: 1.58em 5%; -} -.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden { -text-decoration: none; -} -.advertisement, .advertisements { -background-color: #FFFEE0; -border: black 1px dotted; -color: #000; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -span.accent { -display: inline-block; -text-align: center; -} -span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base { -line-height: 0.40em; -} -span.accent span.top { -font-weight: bold; -font-size: 5pt; -} -span.accent span.base { -display: block; -} -.footnotes .body, .footnotes .div1 { -padding: 0; -} -.fnarrow { -color: #AAAAAA; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -} -.fnarrow:hover, .fnreturn:hover { -color: #660000; -} -.fnreturn { -color: #AAAAAA; -font-size: 80%; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -vertical-align: 0.25em; -} -a { -text-decoration: none; -} -a:hover { -text-decoration: underline; -background-color: #e9f5ff; -} -a.noteRef, a.pseudoNoteRef { -font-size: 67%; -vertical-align: super; -text-decoration: none; -margin-left: 0.1em; -} -.externalUrl { -font-size: small; -font-family: monospace; -color: gray; -} -.displayfootnote { -display: none; -} -div.footnotes { -font-size: 80%; -margin-top: 1em; -padding: 0; -} -hr.fnsep { -margin-left: 0; -margin-right: 0; -text-align: left; -width: 25%; -} -p.footnote, .par.footnote { -margin-bottom: 0.5em; -margin-top: 0.5em; -} -p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel { -float: left; -margin-left: -0.1em; -min-width: 1.0em; -padding-right: 0.4em; -} -.apparatusnote { -text-decoration: none; -} -.apparatusnote:target, .fndiv:target { -background-color: #eaf3ff; -} -table.tocList { -width: 100%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -border-width: 0; -border-collapse: collapse; -} -td.tocPageNum, td.tocDivNum { -text-align: right; -min-width: 10%; -border-width: 0; -white-space: nowrap; -} -td.tocDivNum { -padding-left: 0; -padding-right: 0.5em; -vertical-align: top; -} -td.tocPageNum { -padding-left: 0.5em; -padding-right: 0; -vertical-align: bottom; -} -td.tocDivTitle { -width: auto; -} -p.tocPart, .par.tocPart { -margin: 1.58em 0; -font-variant: small-caps; -} -p.tocChapter, .par.tocChapter { -margin: 1.58em 0; -} -p.tocSection, .par.tocSection { -margin: 0.7em 5%; -} -table.tocList td { -vertical-align: top; -} -table.tocList td.tocPageNum { -vertical-align: bottom; -} -table.inner { -display: inline-table; -border-collapse: collapse; -width: 100%; -} -td.itemNum { -text-align: right; -min-width: 5%; -padding-right: 0.8em; -} -td.innerContainer { -padding: 0; -margin: 0; -} -.index { -font-size: 80%; -} -.index p { -text-indent: -1em; -margin-left: 1em; -} -.indexToc { -text-align: center; -} -.transcriberNote { -background-color: #DDE; -border: black 1px dotted; -color: #000; -font-family: sans-serif; -font-size: 80%; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -.missingTarget { -text-decoration: line-through; -color: red; -} -.correctionTable { -width: 75%; -} -.width20 { -width: 20%; -} -.width40 { -width: 40%; -} -p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint { -color: #666666; -font-size: 80%; -} -span.musictime { -vertical-align: middle; -display: inline-block; -text-align: center; -} -span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom { -padding: 1px 0.5px; -font-size: xx-small; -font-weight: bold; -line-height: 0.7em; -} -span.musictime span.bottom { -display: block; -} -ul { -list-style-type: none; -} -.splitListTable { -margin-left: 0; -} -.splitListTable td { -vertical-align: top; -} -.numberedItem { -text-indent: -3em; -margin-left: 3em; -} -.numberedItem .itemNumber { -float: left; -position: relative; -left: -3.5em; -width: 3em; -display: inline-block; -text-align: right; -} -.itemGroupTable { -border-collapse: collapse; -margin-left: 0; -} -.itemGroupTable td { -padding: 0; -margin: 0; -vertical-align: middle; -} -.itemGroupBrace { -padding: 0 0.5em !important; -} -.titlePage { -border: #DDDDDD 2px solid; -margin: 3em 0 7em; -padding: 5em 10% 6em; -text-align: center; -} -.titlePage .docTitle { -line-height: 1.7; -margin: 2em 0; -font-weight: bold; -} -.titlePage .docTitle .mainTitle { -font-size: 1.8em; -} -.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, -.titlePage .docTitle .volumeTitle { -font-size: 1.44em; -} -.titlePage .byline { -margin: 2em 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .byline .docAuthor { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -.titlePage .figure { -margin: 2em auto; -} -.titlePage .docImprint { -margin: 4em 0 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .docImprint .docDate { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -div.figure { -text-align: center; -} -.figure { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.floatLeft { -float: left; -margin: 10px 10px 10px 0; -} -.floatRight { -float: right; -margin: 10px 0 10px 10px; -} -p.figureHead, .par.figureHead { -font-size: 100%; -text-align: center; -} -.figAnnotation { -font-size: 80%; -position: relative; -margin: 0 auto; -} -.figTopLeft, .figBottomLeft { -float: left; -} -.figTopRight, .figBottomRight { -float: right; -} -.figure p, .figure .par { -font-size: 80%; -margin-top: 0; -text-align: center; -} -img { -border-width: 0; -} -td.galleryFigure { -text-align: center; -vertical-align: middle; -} -td.galleryCaption { -text-align: center; -vertical-align: top; -} -body { -padding: 1.58em 16%; -} -.pageNum { -display: inline; -font-size: 8.4pt; -font-style: normal; -margin: 0; -padding: 0; -position: absolute; -right: 1%; -text-align: right; -letter-spacing: normal; -} -.marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -left: 1%; -position: absolute; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -} -.right-marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -right: 3%; -position: absolute; -text-indent: 0; -text-align: right; -width: 11% -} -.cut-in-left-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: left; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0; -} -.cut-in-right-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: right; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: right; -padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em; -} -span.tocPageNum, span.flushright { -position: absolute; -right: 16%; -top: auto; -text-indent: 0; -} -.pglink::after { -content: "\0000A0\01F4D8"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.catlink::after { -content: "\0000A0\01F4C7"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after { -content: "\0000A0\002197\00FE0F"; -color: blue; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.pglink:hover { -background-color: #DCFFDC; -} -.catlink:hover { -background-color: #FFFFDC; -} -.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover { -background-color: #FFDCDC; -} -body { -background: #FFFFFF; -font-family: serif; -} -body, a.hidden { -color: black; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -text-align: center; -font-variant: small-caps; -font-weight: normal; -} -p.byline { -text-align: center; -font-style: italic; -margin-bottom: 2em; -} -.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline { -text-align: left; -} -.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum { -color: #660000; -} -.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a { -color: #AAAAAA; -} -a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover { -color: red; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6 { -font-weight: normal; -} -table { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.tableCaption { -text-align: center; -} -.arab { font-family: Scheherazade, serif; } -.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; } -.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; } -.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; } -.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; } -/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */ -.small { -font-size: small; -} -.large { -font-size: large; -} -.center { -text-align: center; -} -/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ -.cover-imagewidth { -width:480px; -} -.titlepage-imagewidth { -width:480px; -} -/* ]]> */ </style> -</head> -<body> -<div lang='en' xml:lang='en'> -<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of <span lang='nl' xml:lang='nl'>In de koffie</span>, by J. Dermout</p> -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: <span lang='nl' xml:lang='nl'>In de koffie</span></p> -<p style='display:block; margin-left:2em; text-indent:0; margin-top:0; margin-bottom:1em;'><span lang='nl' xml:lang='nl'>Oorspronkelijke Indische Roman</span></p> -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: J. Dermout</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: November 16, 2022 [eBook #69366]</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> - <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg (This book was produced from images made available by the HathiTrust Digital Library.)</p> -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>IN DE KOFFIE</span> ***</div> -<div class="front"> -<div class="div1 cover"> -<div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/new-cover.jpg" alt="Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="div1 titlepage"> -<div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="480" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="titlePage"> -<div class="docTitle"> -<div class="mainTitle">IN DE KOFFIE</div> -<div class="subTitle">OORSPRONKELIJKE INDISCHE ROMAN</div> -</div> -<div class="byline">DOOR -<br> -<span class="docAuthor">J. DERMOUT</span></div> -<div class="docImprint">AMERSFOORT<br> -G. J. SLOTHOUWER</div> -</div> -<p><span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span></p> -</div> -<div class="body"> -<div class="div1 part"> -<div class="divHead"> -<h2 class="main">EERSTE DEEL</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">De zon schoot haar stralen door de ijle lucht in het hooge gebergte. Op het pad, slechts -weinig beschaduwd door de van de hooge uitkapping overbuigende <span class="ex" lang="ms">glagah</span>,<a class="noteRef" id="xd31e128src" href="#xd31e128">1</a> stak zij met geweldige kracht de kleine ruiterschaar, die stapvoets tegen de sterke -helling opklom. Hetzij door de warmte, of door de omstandigheid dat de breedte van -het pad niet toeliet dat hun paarden naast elkaar gingen, doch de twee Europeanen -die voorop reden, wisselden slechts weinig woorden; af en toe vroeg de voorste naar -de benaming der streken, die zij doortrokken; welke vragen door bemiddeling van den -tweede, werden beantwoord door den inlander, die nommer drie was in de rij. -</p> -<p>Hij die vooraan reed, was niet jong meer, getuige <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>de grijzende knevel en bakkebaarden die het mannelijk gelaat sierden. Donkergrijze -oogen zagen u scherp en toch vertrouwenwekkend aan; een lange reeks jaren in de open -lucht doorgebracht, hadden de gelaatskleur gebruind; en zou dit misschien bij een -deftige zwarte kleeding misstaan hebben, boven het wit der half jas, half <span class="ex" lang="ms">kabaja</span> kwam het voordeelig uit. Slechts bij een zeer nauwkeurig opnemen bespeurde men dat -de ruiter in zijn voorkomen iets had, dat Indisch bloed verried; aan zijn uitspraak -van het hollandsch, noch aan eenig gebaar zou men het bemerkt hebben. -</p> -<p>Deed degeen, die op hem volgde, niet in lichaamsgestalte voor den heer Messner onder, -wie hem in de oogen zag, gesteld dat het u gelukte zijn blik langer dan een gedeelte -van een seconde op te vangen, voelde onwillekeurig een huivering, iets dat hem als -het ware noopte waarschuwend uit te roepen: pas op den deze! Zag men die oogen niet, -wier blauw uit een donkeren en een lichten kring bestond, dan moest men erkennen, -dat Korman eveneens een knap voorkomen had. Hij had den naam van groote doortastendheid -en energie, en beide eigenschappen stonden hem op ’t gelaat geteekend, maar die oogen.… -men moest er aan wennen; en dat deed men te gemakkelijker, daar hij u altijd tegen -zijn linker of rechter wang liet praten. -</p> -<p>Zij verschilden aanmerkelijk in leeftijd, Messner had <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>de vijftig reeds achter den rug, terwijl Korman eerst even acht en dertig jaar oud -was. Lang geleden hadden zij elkaar ontmoet; zij waren toen in betrekking op een koffieland, -en de aanleiding tot hun vriendschap was éénzelfde gedachte geweest, die hen beide -beheerschte: eigen zaken doen. De oudere had daartoe willen geraken door te sparen; -langzaam maar zeker groeide zijn kapitaaltje aan, maar ach hoe langzaam! De jongere -had geen geduld; hij wilde dadelijk beginnen; ieder jaar was er één, waarom zou men -het verspillen? Hij overtuigde eindelijk zijn ouderen vriend dat zij met de duizenden -van deze, vermeerderd met de honderden van hem zelf, gevoegelijk een zaakje konden -opzetten. Wel bedroeg hun beider schat niet veel, niet genoeg voor een koffielandje -hoe klein ook, maar.… men kon het eens in de tabak probeeren, daar had men meer voorbeelden -van réussite bij gezien. -</p> -<p>Twaalf jaar hadden zij samen gewerkt, om aan het einde daarvan nog even ver te zijn -als toen zij begonnen, of eigenlijk nog niet eens zoover; want toenmaals hadden zij -hun geld boven den grond, en thans zat het er in, zonder dat zij veel kans zagen het -er ooit weer geheel uit te krijgen. Toch kon men niet zeggen dat zij ongelukkig waren -geweest, maar hun kapitaal was te klein; met hard werken was er van te leven, doch -van overhouden was geen sprake. Daartoe moest men met veel, heel veel geld werken, -of zij hadden <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>twintig jaar eerder moeten beginnen, zooals hun buurman, die naar men zeide, óók met -niets begonnen was en onlangs met een paar millioen „naar huis was gegaan”. Ja, die -oude heer Benoit had geboft; en ook weer niet, want hij kon het Europeesch klimaat -niet verdragen en had daarom hals over kop moeten terugkomen naar Indië, en zich in -een mooi huis opgesloten te Soerabaja, om er te blijven wonen in betrekkelijke ontbering, -niettegenstaande al zijn geld! -</p> -<p>Op zekeren dag kwam Korman ’s avonds in de gezamenlijke woning thuis, liet zijn zonnehoed -door het vertrek gieren en viel op een stoel neer onder den uitroep: „Ik verdom het -langer.” -</p> -<p>„Wat?” vroeg zijn compagnon, die ook pas terug van het werk, in een luierstoel lag -uit te rusten. -</p> -<p>„Zóó te werken,” was het antwoord. „Heb ik daar niet den heelen middag achter den -ploeg moeten loopen, omdat die uilskuikens het maar niet kunnen leeren! Ik ga morgen -naar Soerabaja.” -</p> -<p>„Ga voort,” verzocht Messner. -</p> -<p>„Ik ga den ouden Benoit opzoeken en om werkkapitaal vragen. Weigert hij, dan ga ik -liever weer in betrekking; maar dit is niet uit te houden; ik herhaal het, ik.…” -</p> -<p>„We weten het,” zeide Messner. „Nu, ’t idée is zoo kwaad niet; probeer het, en lukt -het niet, dan kunnen <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>wij nog altijd zien. Voor één is in dit zaakje nog wel brood te verdienen.” -</p> -<p>„Neen,” zeide Korman, „geen brood; dit kun je in Holland verdienen; hier is het nauwelijks -droge rijst.” -</p> -<p>Met schoenen aan, die hij ontwend was, en vreeselijk transpireerende in een kleeding -die hij in geen jaren gedragen had, kwam Korman den eersten avond bij den heer Benoit. -Nog drie avonden herhaalde hij zijn bezoek, doch zonder te spreken over hetgeen hem -op dezen tocht gedreven had, toen Benoit hem eindelijk zelf op de zaak bracht. -</p> -<p>„Je komt om duiten, hè?” vroeg hij aan Korman. -</p> -<p>„Ja meneer,” zeide deze. Hij kende den ouden heer, en wist dat men hem tot veel kon -overhalen, mits men hem flink aandurfde zoodra hij genoeg had nagedacht over hetgeen -men van hem verlangde. En dat laatste moest Benoit zelf als ’t ware uitvinden; want -als men het hem in ronde woorden vroeg of voorstelde, dan sprak de oude zonderling -de twee eenige woorden uit die hij van het latijn kende: <span class="ex" lang="la">Non possumus</span>! en daarbij bleef het. -</p> -<p>„Dat begreep ik; iedereen komt om duiten bij mij, maar je krijgt ze niet.” -</p> -<p>„Geen latijn,” dacht Korman, en overluid zeide hij<span class="corr" id="xd31e168" title="Bron: .">,</span> „Ik wel.” -</p> -<p>„Haha!” lachte Benoit. „Neen vriend, je vergist <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>je. Dat wil zeggen, als ik iemand aan geld zou willen helpen, dan zou jij dat zijn. -Ik heb je zien werken, jou en dien ander.… <span class="ex">Ik</span> heb nooit zoo hard gewerkt; dat is waar! Maar de tabak staat me niet aan; dat is -een te gevaarlijke zaak.” -</p> -<p>„U hebt er toch zelf goede zaken mee gemaakt,” merkte Korman aan. -</p> -<p>„Juist daarom weet ik er alles van. Met dobbelen kun je ook geld verdienen, en veel -hooger schat ik tabakplanten niet. Neen man, ik wil mijn geld niet wegsmijten. Een -solide koffieonderneming zou me wel lijken; als jij dát kon …” -</p> -<p>„Ik ken het,” zeide Korman. „Ik kwam uit de koffie, en zou nooit iets anders begonnen -zijn, als we maar meer kapitaal hadden gehad.” -</p> -<p>„Zie je nu wel,” zeide Benoit. „Daar geef je me al gelijk! Met een snertbeetje geld -gauw en veel verdienen, <span class="ex" lang="fr">rouge ou noir, va banque</span>, jawel, dat is het. Maar als jij dat zelf zoo goed wist, hoe durf je mij dan aankomen -om duiten voor je tabak?” -</p> -<p>Korman vergat zijn leven lang het oogenblik niet dat hij thans doorleefde. Zou hij …? -Tijd tot bedenken was er niet … hij moest! Met een gevoel of hij plotseling in een -koud water sprong, loog hij: -</p> -<p>„Ik kwam niet om geld voor tabak. Veel liever hing ik me op, dan u daarom te vragen. -Te goed weet ik zelf wat u daareven zei. Ik vraag geld om <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>een koffieonderneming te beginnen.” En hij martelde zich om gedurende twee minuten -den ouden heer recht in de spottende oogen te zien. -</p> -<p>„’t Is sterk!” riep Benoit eindelijk uit … „Maar <span class="ex" lang="ms">soedah</span>!<a class="noteRef" id="xd31e197src" href="#xd31e197">2</a> ik werk liever met een <span class="ex">pinteren gladakker</span><a class="noteRef" id="xd31e202src" href="#xd31e202">3</a> dan met een eerlijken stommerik; je kunt geld van me krijgen.” -</p> -<p>Korman bleef nog drie dagen en toen was alles geregeld. -</p> -<p>„Apropos,” had Benoit nog gevraagd, „neem je dien compagnon van je mee?” -</p> -<p>„Natuurlijk meneer,” antwoordde Korman. „Wij werken al sinds zooveel jaren samen; -zou ik hem nu in den steek laten? Hij zal mijn rechterhand zijn, en later onderadministrateur.” -</p> -<p>Maar de oude heer had het hoofd geschud. -</p> -<p>„Neen,” zeide hij. „Dat gaat nooit goed. Jelui hebben altijd evenveel te commandeeren -gehad en hij is de oudste … Is hij zelfstandig geheel te vertrouwen?” -</p> -<p>„Te vertrouwen in allen opzichte wat zijn eerlijkheid betreft, doch eenige contrôle -op zijn werk kan hij velen,” gaf Korman ten antwoord. -</p> -<p>„Zoek een driehonderd bouws voor hem uit, niet te ver van je vandaan,” zeide Benoit. -„Jij kunt dan voor superintendent spelen.” -<span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span></p> -<p>Korman kwam bij zijn compagnon terug, een geheel ander mensch dan een week geleden. -Hij deelde Messner mee wat hij met den heer Benoit had afgehandeld; althans voor zoover -hij dat kon en wilde. -</p> -<p>„Zie je,” zeide hij, „de oude wil van mijn land iets maken waarop hij geuren kan. -Daarom moet het zóó groot zijn, dat hij er als ’t ware alle anderen de loef mee afsteekt. -Hij wou ons niet samen laten werken: dus moest jij een ander land zoeken. Enne … dat -is waar ook, hij wilde absoluut dat je administratie over mij tot hem kwam … zoo’n -beetje superintendeeren. Ik weigerde eerst en zei dat het omgekeerd beter zou gaan, -enzoovoort, maar hij werd eindelijk boos en zei „Nu, doen of niet doen?” Toen heb -ik maar voor je aangenomen; dat begrijp je. Je vindt het immers goed?” -</p> -<p>„Och ja,” zeide Messner, die te blij was met deze uitkomst, om veel te letten op het -krenkende dat voor hem in die bepaling lag opgesloten. -</p> -<p>En nu waren zij op weg naar de woeste gronden, die Korman voor zich had uitgezocht. -</p> -<p>Achter hen reed de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span><a class="noteRef" id="xd31e223src" href="#xd31e223">4</a> van Wonosarie, onder wiens gebied de verlangde gronden lagen, en die zich had laten -vinden om mede te gaan, ten einde mogelijke kleine vergoedingen aan de bevolking in -’t reine te helpen brengen. -<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span></p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Poeniko lêpên-ipoen</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e232src" href="#xd31e232">5</a> klonk een diepe stem uit de achterhoede, de woorden uitende alsof zij hardop gedacht -waren. -</p> -<p>De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> had even het hoofd bewogen ten teeken dat hij het gehoord had, en wachtte geruimen -tijd eer hij nader blijk gaf dat de gesproken woorden betrekking hadden op den tocht -van heden. Toen zeide hij, zich tot Korman wendende: -</p> -<p>„Daar begint het land van mijnheer.” -</p> -<p>Het pad, tot nu toe loopende door onbehagelijke <span class="ex" lang="ms">glagah</span> en <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span><a class="noteRef" id="xd31e248src" href="#xd31e248">6</a> strooken, had het bosch bereikt, en welkom was de koelte die daarin heerschte. Links -van den weg, die nu zachtkens de diepte in leidde, stond hoog woest bosch, in eeuwenoude -ongestoordheid; het onderhout een bosch op zichzelf vormende, als een tweede generatie -van een reuzengeslacht; rechts een steile helling, een afgrond, waarop geen boom had -kunnen standhouden vanwege de ontelbare afschuivingen, die groote open plekken in -het kreupelhout hadden gebroken, en waarlangs rijdende de europeanen zich onwillekeurig -op hun paard naar den binnenkant van den weg overbogen. Beneden rolde en viel het -water van een vrij sterken bergstroom, leven aanbrengende als een solist in het eentonige -orkest van ’t oerwoud. -<span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span></p> -<p>Aan den overkant dier <span class="ex" lang="ms">kalie</span><a class="noteRef" id="xd31e256src" href="#xd31e256">7</a> begon het land van Korman, dat Watoeombo zou heeten, naar den breeden steen, die -beneden de <span class="ex" lang="ms">kalie</span> dwong zich in tweeën te splitsen en dusdoende een veilige doorwaadbare plaats te -maken. -</p> -<p>„Kijk!” zei Korman, toen zij daar even halt hielden, „hier is een vlak terrein, zeer -geschikt voor woningen en établissement.—Vindt de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dat ook niet?” vroeg hij, om deze beleefdheidshalve niet uit het gesprek te houden. -</p> -<p>De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> zag rond, en nog eer hij kon antwoorden klonk weer een stem uit het gevolg. -</p> -<p>„Deze grond is <span class="ex" lang="ms">angker</span><a class="noteRef" id="xd31e277src" href="#xd31e277">8</a> mijnheer,” vervolgde daarop de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>. „In die drie groote boomen daar in ’t westen huizen de geesten; u kunt hier geen -woning bouwen.” -</p> -<p>Korman trok de schouders op. „Is de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dan niet bang?” vroeg hij schertsend. -</p> -<p>Tot eenig antwoord reikte het inlandsch hoofd hem zijn rijzweepje toe, dat Korman -met een onnoozelen blik bekeek. -</p> -<p>„Geef eens hier,” zeide Messner. „O ja, ik zie het; er loopt een <span class="ex">pellet</span>-streep<a class="noteRef" id="xd31e296src" href="#xd31e296">9</a> door de <span class="ex">rottan</span>, over twee geledingen, waarvan de een den verkeerden <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>kant opgaat. Juist, dan heeft de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van den invloed der geesten niet te vreezen. En wat deze betreft, kan men een <span class="ex" lang="ms">modin</span><a class="noteRef" id="xd31e310src" href="#xd31e310">10</a> laten komen en ze doen verhuizen; ik ken een beste.” -</p> -<p>„Kom,” stelde Korman voor, wien het gesprek verveelde, „laat ons nu dien <span class="ex" lang="ms">loengoer</span> gaan opzoeken van waaruit men den boel overzien kan.” -</p> -<p>Het gezelschap trok verder tot zij eindelijk den bergrug bereikten, die een vergezicht -aanbood over den geheelen omtrek, aangezien er geen bosch, doch <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span> op groeide. -</p> -<p>Van daaruit wees Korman den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> aan, welk gedeelte hij wilde aanvragen. Het strekte zich in de breedte uit over drie -bergruggen, uitloopers van den hoogen piek die zich achter hen verhief, en liep in -de lengte van af de plaats waar het bosch zoo even begonnen was, tot nog ver boven -de plaats waar zij nu stonden. -</p> -<p>Hoewel nergens op het aangeduide perceel eenig spoor van een <span class="ex">dessa</span><a class="noteRef" id="xd31e332src" href="#xd31e332">11</a> of aanplant van de bevolking te ontdekken was, wist nochtans de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, voorgelicht door de bekende stemmen uit het gevolg, een reeks plekken aan te wijzen -waarop de inlander zus en zoo verklaard had recht te hebben. En toen Korman, met een -notitieboekje gewapend, aan ’t opschrijven <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>wilde gaan, raakte hij al spoedig verward in de namen, de <span class="ex">dessa’s</span>, de omschrijving en wat er meer was. Messner, die zich intusschen bezig had gehouden -met het nemen van enkele peilingen en het vervaardigen van een ruwe schets, kwam eindelijk -tusschenbeiden. -</p> -<p>„Wel, <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>,” zeide hij, „wat dunkt u; als we al die dingen gaan opnoemen en omschrijven, dan -komt er geen eind aan de <span class="ex" lang="ms">soesah</span><a class="noteRef" id="xd31e350src" href="#xd31e350">12</a> als straks de controleur komt; als we het maar eens taxeerden, en de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> liet de verdere regeling door een zijner ondergeschikten afmaken?” -</p> -<p>Het inlandsch hoofd vond dat „mijnheer goed gesproken had.” -</p> -<p>„Is er ook een pad dat oostwaarts loopt, om of over den hoogen <span class="ex" lang="ms">loengoer</span> dien wij daar zien?” vroeg Messner daarop. -</p> -<p>Ja, dat was er, loopende van een hoog in ’t gebergte gelegen <span class="ex">dessa</span>, die rijk was aan koffietuinen, naar de standplaats van den <span class="ex">assistent-wedhono</span>, alwaar ook het gouvernementspakhuis was. -</p> -<p>„Ik zou niet te veel praten over die bijzonderheden,” mompelde Korman; „anders krijg -je ’t nooit.” -</p> -<p>Messner haalde de schouders op, met een onwillige uitdrukking in zijn gelaat. Toen -wendde hij zijn paard, en men reed den weg terug dien men gekomen <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>was, om straks bij het koffiepakhuis linksaf te slaan naar de gronden die Messner -voor zich zou aanvragen. -</p> -<p>Het was avond geworden eer men terug was op Wonosarie, waar de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> woonde. Op diens erf stond de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> te wachten waarmee de beide aanstaande administrateurs van koffieondernemingen, of -zooals zij zich zelf met een meer vulgaire uitdrukking betitelden: koffieboeren, naar -de stad zouden rijden om er te overnachten. -</p> -<p>Voor zij weggingen, had Messner den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> apart genomen. -</p> -<p>„Ziehier <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, vijfhonderd gulden,” had hij gezegd. „Hieraan heeft de man, dien de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> met de regeling der stukjes eigendom der bevolking belasten zal, ruim voldoende. -Is er over, dan bestemme de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dat tot het geven van een <span class="ex" lang="ms">slamatan</span><a class="noteRef" id="xd31e402src" href="#xd31e402">13</a>, of wat hij wil. Zou de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> hier even zijn handteekening op willen zetten?” Daarbij reikte hij het inlandsch -hoofd een door hem opgestelde quitantie toe. -</p> -<p>Een donkerder tint overtoog het bruine gelaat van den inlander toen hij teekende en -het geld opstreek, om daarmee.… de bevolking te gelasten, straks als de controleur -kwam vragen, te antwoorden dat zij niets, hoegenaamd niets geen belang had bij de -<span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>door de heeren Korman en Messner aangevraagde perceelen. -</p> -<p>In de <span class="ex" lang="fr">américaine</span>, die door een span <span class="ex">Kedoeërs</span> getrokken, licht en vlug over den weg stoof, maakte Korman zijn vriend een compliment -over de wijze waarop deze het zaakje met den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> geregeld had. -</p> -<p>„Och,” antwoordde Messner; „om je de waarheid te zeggen, deed ik zulke dingen liever -niet. Met veel meer genoegen betaalde ik aan de inlanders zelf uit, wat hun rechtmatig -en billijk toekomt. Doch begin er eens aan! Je hebt dan dadelijk tegenwerking van -den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, die den boel natuurlijk in de war stuurt, en, zoogenaamd opkomende voor het belang -van den kleinen man, direct het geheele Binnenlandsch Bestuur op zijn hand heeft.” -</p> -<p>„Jawel,” zeide Korman, „uit een standpunt van hoogere moraliteit beschouwd, is het -misschien niet al te mooi; maar ik heb schik in je handigheid en zal het onthouden -om er bij voorkomende gelegenheid van te profiteeren. Wat drommel, als het gouvernement -zelf dergelijke toestanden in de hand werkt, kan men ons arme planters niet kwalijk -nemen dat wij er ons voordeel mee doen.” -</p> -<p>Na een uur rijdens bereikten zij de stad en namen hun intrek in het logement, om na -het avondeten, doodelijk vermoeid van den zwaren tocht, hun kamers op te zoeken en -zich door een langen nacht slapens <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>voor te bereiden op het werk dat hen morgen weer wachtte. En dat was voor beiden bij -lange na niet het gemakkelijkste van alles wat er tot voorbereiding van hun toekomstige -werkzaamheid moest worden verricht. Het betrof niet meer of minder dan het invullen -der requesten en die <span class="ex">persoonlijk</span> te gaan aanbevelen bij den resident. -</p> -<p>Persoonlijk—bij den resident! Er zullen er zijn die lachen als zij vernemen dat juist -dit het moeielijkste was voor Messner en Korman. Het zijn dezulken die niet weten -wat eenige jaren van afzondering uitwerken, zelfs op de meest conversabele menschen. -Zij kennen dat gevoel niet waarmee de binnenlander, na een jaar niets dan inlanders -om zich heen te hebben gezien en hoogstens tweemaal in dat jaar het gezicht van een -medeplanter te hebben aanschouwd, de stad betreedt waar men een taal spreekt die hij -ontwend is, onderwerpen behandelt die hem vreemd geworden zijn, waar hij telkens het -gevaar loopt dames tegen te komen! Dames … waarvoor hij op den loop gaat, of die hij, -als ’t niet anders kan, zenuwachtig groetend en met een verhoogde gelaatskleur passeert. -</p> -<p>En later als de arme fortuin heeft gemaakt en in de omgeving van een hollandsche stad -weer is herleefd, weer is geworden wat hij in zijn jeugd was, aangenaam en gemakkelijk -in den omgang, dan verwondere <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>men zich niet aan zijn zijde een halve wilde te zien, een vrouw waarvan men zich afvraagt: -hoe is ’t in ’s heeren naam mogelijk dat zóó’n man aan zóó’n vrouw komt!—maar men -bedenke dat die man eenmaal tot haar opzag als tot een wezen uit een hoogere wereld; -dat zij eenmaal met haar vriendinnen den spot dreef met dien onhandigen verlegen koffieplanter, -die haar waarachtig eens in ’t maleisch had toegesproken—uit vergissing. -</p> -<p>Naar den resident! Hoe moesten zij dien halfgod der binnenlanden te gemoet treden, -hem groeten, aanspreken? Men kan toch geen <span class="ex" lang="ms">sembah</span><a class="noteRef" id="xd31e446src" href="#xd31e446">14</a> maken en hurken … de eenige beleefdheidsvormen die den binnenlander helder voor den -geest staan. Geloof mij, gij ministers en kamerleden, die den knop van de deur niet -kunt vinden als ge bij Zijn Majesteit ten gehoore zijt geweest om den eed af te leggen, -uw gang naar het paleis was minder zwaar dan die van Messner en Korman naar het residentiehuis. -</p> -<p>Zij zagen wat bleek toen zij er vandaan kwamen en hun gang richtten naar de sociëteit, -waar zij een paar bekenden aantroffen met wie zij op het succes hunner nieuwe onderneming -klonken en dronken, tot hun angstige stemming geheel was verdwenen en Korman bij het -naar huis gaan verklaarde bereid te zijn de eerstvolgende dansreceptie van den resident -<span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>bij te wonen, en „er geen donder van te zullen hebben.” Waarmee hij bedoelde dat hij -niet bleu zou zijn. -</p> -<p>In hun <span class="ex" lang="ms">pondok</span><a class="noteRef" id="xd31e457src" href="#xd31e457">15</a> teruggekeerd zagen zij die woning, die hun zooveel jaren een onderkomen was geweest, -met minachting aan. Zij haastten zich hun zaken in de tabak af te wikkelen, wat daarin -bestond dat zij hun inventaris voor een prijsje overdeden aan een chinees, die kans -scheen te zien wèl zaken te maken waar dat den europeanen niettegenstaande groote -inspanning mislukt was. Voorts wachtten zij tot er een missive kwam van den resident, -die hun mededeelde dat er geen bezwaren bestonden tegen de afgifte in erfpacht van -de door hen aangevraagde perceelen, en zij dus, onder voorbehoud der nadere goedkeuring -door de Regeering, konden beginnen met te laten opmeten en ook met de ontginning. -</p> -<p>Het laatste was een gunst, die in den tijd dat Messner en Korman begonnen, dikwijls -aan serieuze ondernemers werd toegestaan, opdat zij niet zouden behoeven te wachten -tot de stukken den langen weg hadden afgelegd naar Buitenzorg en terug, waarmee twee -tot soms vier jaar gemoeid waren. -</p> -<p>Korman zond bericht aan zijn geldschieter, den heer Benoit te <span class="ex">Soerabaja</span>, er bij voegende dat Messner en hij van den gunstigen tijd des jaars geen dag wilden -laten verloren gaan, en derhalve wanneer <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>deze brief den heer Benoit bereikte, zij reeds vertrokken zouden zijn, elk naar zijn -perceel. -</p> -<p>Het was den avond vóór den dag waarop zij voor het eerst van elkaar zouden afscheid -nemen op langeren tijd, dat Messner en Korman in de voorgaanderij van hun <span class="ex">bamboe</span>-huis, de laatste schikkingen met elkaar zaten te bespreken. -</p> -<p>Binnen was een vrouw, geholpen door een jong meisje van ruim twaalf jaar, bezig de -tafel te dekken voor hun laatste avondeten in dit verblijf. Die vrouw was de huishoudster -van Messner. Een korte, eenigszins gezette gestalte, helder van voorkomen, geprononceerd -chineesch type en op het gelaat een uitdrukking van vriendelijkheid, goedheid en trouw. -Het jonge meisje was haar zusje, Li Nio of kortweg Li geheeten, door Messner en Korman -ongeveer tien jaar geleden geadopteerd, toen haar moeder was overleden. Behalve de -blankheid van haar teint verraadde niets haar chineesche afkomst; eer zou men geneigd -zijn haar voor een <span class="corr" id="xd31e475" title="Bron: indo-europeénne">indo-européenne</span> te houden. Een half hoofd grooter dan haar oudere zuster, had zij in tegenstelling -van dezer stille bedaardheid, een vroolijke bewegelijkheid in haar mondje zoowel als -in haar gebaren. Zonder ophouden snapte zij door; van de eigenaardigheden van het -zich moeten behelpen nu alles was ingepakt, sprong zij telkens over op wat hen straks -in „het bosch” te wachten stond; <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>of zij ook zoo bruin zouden worden als de bergbewoners, die nu en dan zich in de <span class="ex" lang="ms">kotta</span><a class="noteRef" id="xd31e482src" href="#xd31e482">16</a> vertoonden; of Papa Messner en Papa Korman <span class="ex" lang="ms">krassan</span><a class="noteRef" id="xd31e487src" href="#xd31e487">17</a> zouden zijn als ze elkaar niet dagelijks meer zagen, en wie wel voor Papa Korman -zou zorgen? Of hij de <span class="ex" lang="ms">njai</span><a class="noteRef" id="xd31e493src" href="#xd31e493">18</a> die hij had weggejaagd, omdat zij brutaal was geweest tegen haar zuster en haar zelf -geslagen had, nu weer terug zou nemen? -</p> -<p>In de voorgaanderij was het laatste papier geborgen en de laatste afspraak gemaakt. -Zij lagen in hun luierstoelen tegen de <span class="ex" lang="ms">kepang</span> te staren waarmee het afdak was beschoten, elk in zijn eigen gedachten verdiept. -Dezelfde vraag die Li Nio al babbelend geuit had, was ook bij Korman opgerezen. Hij -had zijn huishoudster een half jaar geleden moeten wegzenden om het alsnog zonder -te stellen; maar dat kon zoo niet blijven als hij ginds alleen zat, midden in de wildernis. -Hij had er tot op dit oogenblik niet aan gedacht en morgen in de vroegte moest hij -weg. Zaken als deze beslissen zich niet in een paar uur, dus zou hij het nu moeten -opgeven; dat besefte hij, doch het deed hem onaangenaam aan dat hij er niet eerder -aan gedacht had. -</p> -<p>„Li! schenk papa nog eens in,” riep Messner. -</p> -<p>Het meisje kwam en bediende hen beiden. Toen <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>zij het glaasje bitter aan Korman toeschoof, viel diens blik onwillekeurig op het -handje dat het voortbewoog, en toen op de geheele figuur van het meisje. Hij schrok -van de ingeving die hij kreeg, gewaar wordende wat hem tot nu toe verborgen was gebleven, -dat het kind dat hem papa noemde, dat hij steeds als een dochtertje had beschouwd, -gerijpt was tot jonge maagd en dat zij reeds nu bij hem, Korman, een zeer goede plaatsvervangster -zou kunnen zijn voor de <span class="ex" lang="ms">njai</span>, die hij had moeten wegjagen. -</p> -<p>Hij greep een harer handen en trok haar naar zich toe, op zijn knie. -</p> -<p>„Je moet nog eens bij mij komen zitten, Li,” zeide hij. „Morgen gaat Papa”—het kostte -hem eenige moeite dit woord thans uit te spreken—„morgen gaat Papa alleen weg, en -moet van Li afscheid nemen; voor heel lang.” -</p> -<p>Het meisje gaf niet dadelijk antwoord. Met haar fijne vingertjes krulde zij zijn baard -op, ernstig en bedroefd op het gebruinde gelaat starende van den man die haar mede -had opgevoed, dien zij niet alleen den vadernaam gaf, maar ook als een vader liefhad. -</p> -<p>Op eens klaarde het lieve gezichtje op, verhelderd door een gelukkig denkbeeld. -</p> -<p>„Ik ga met Papa mee,” zeide zij, en toen, vleiend tegen hem aanleunende, ging zij -voort: „Ja papa, ik mag mee niet waar? Li zal voor u zorgen en goed oppassen. Zeg -dat Li mag, papa! -<span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span></p> -<p>„En <span class="ex">ik</span> dan, Li?” vroeg Messner. -</p> -<p>Zij scheen een oogenblik te weifelen, doch het duurde niet lang. -</p> -<p>„U heeft zus om op u te passen, en ik zal dikwijls bij u komen,” meende zij; „zoodra -de weg klaar is, die u laat maken om bij papa Korman te kunnen komen.” -</p> -<p>„Wat ze zegt is nog zoo dom niet,” viel Korman in. „Ik zal daar beroerd alleen zitten; -ik had er in de drukte zelf nog niet aan gedacht. Alleen geloof ik niet dat Li het -lang uithoudt; ze zal haar zuster niet kunnen missen en wel gauw weer verlangen bij -haar te zijn.” -</p> -<p>„Hm,” deed Messner. „Maar.… ga nu naar binnen, Li.” -</p> -<p>„Mag ik dan mee met papa?” <span class="corr" id="xd31e529" title="Bron: seurde">zeurde</span> zij. -</p> -<p>„Jawel,” zeide Messner, en juichend liep het kind naar binnen om het groote nieuws -aan haar zuster te vertellen. -</p> -<p>„Wat ik zeggen wou, Korman,” zeide Messner; „onthoud wat we met elkaar hebben afgesproken; -als zij bij je wil blijven, en je krijgt later employés en zij wordt wat ouder, dat -je haar nooit voor huishoudster afstaat. Dan is het mij wel.” -</p> -<p>„Dat beloof ik je,” zeide Korman. -</p> -<p>„Het zou zonde zijn van het kind,” mijmerde Messner hardop. „Ze moet op haar tijd -trouwen met <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>een harer landslui, een goeden als die te vinden is.—Kom, nog een halfje, dan gaan -we eten.” -</p> -<p>Tegen den middag bereikte Korman het land waar hij thans eindelijk zijn fortuin hoopte -te vinden. Aan den zijweg bij de woonplaats van den <span class="ex">assistent-wedhono</span> had hij afscheid genomen van zijn vriend en van de „<span class="ex" lang="ms">nonja</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e547src" href="#xd31e547">19</a> Daar hadden zij ook de <span class="ex">koelies</span><a class="noteRef" id="xd31e555src" href="#xd31e555">20</a> gevonden die waren besteld om mede te gaan, om een <span class="ex" lang="ms">tampat</span><a class="noteRef" id="xd31e561src" href="#xd31e561">21</a> op te slaan en de eerste werkzaamheden te verrichten. Li had gehuild toen zij van -Zus moest scheiden, maar die tranen waren spoedig gedroogd, en vroolijk was zij op -haar javaansche paardje de <span class="ex" lang="ms">kalie</span> overgetrokken voorbij den grooten steen, die aan het land zijn naam gaf. -</p> -<p>Alles wat de <span class="ex">koelies</span> aan huisraad, <span class="ex">rottan</span>, <span class="ex">taliedoek</span>, <span class="ex" lang="ms">kepang</span> en verder gereedschap hadden meegebracht werd nu op een hoop gelegd en terwijl Korman -een gedeelte der <span class="ex">koelies</span> in het <span class="ex">bamboe</span>-bosch stuurde dat vlak bij te zien was, ging hij met de rest het terrein langs de -<span class="ex" lang="ms">kalie</span> af om een plek te zoeken waar niet te veel zware boomen stonden. Hij vond er weldra -een; de medegekomen <span class="ex" lang="ms">modin</span> sprak eenige onverstaanbare formules uit die dienen moesten om de booze geesten te -verjagen, en toen gebood <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>Korman de <span class="ex">koelies</span> om te beginnen. Met een gejuich of geschreeuw, zooals men het noemen wil, werd dat -bevel opgevolgd, en weldra zag men het struikgewas vallen, om door de achterste <span class="ex">koelies</span> te worden weggetrokken en te worden gebracht naar de <span class="ex" lang="ms">kalie</span>, die het welwillend afvoerde. -</p> -<p>Toen de kappers van <span class="ex">bamboe</span> met het medegebrachte materiaal aankwamen, was het laatste dunne boompje geveld. -In het donkere bosch was een lichte open plek ontstaan, die met een smal paadje gemeenschap -had met het groote pad waarlangs Korman gekomen was. Met den <span class="ex" lang="ms">patjol</span><a class="noteRef" id="xd31e613src" href="#xd31e613">22</a> werd nu een goot gegraven, ongeveer twee voet diep en drie voet wijd; de gewonnen -aarde werd verspreid over het langwerpig vierkant dat deze goot begrensde; de <span class="ex">koelies</span> stelden zich vrij regelmatig in drie gelederen op en begonnen het vierkant, voetje -voor voetje vooruitgaande, hard te treden. De knapste van den troep stak daarna op -aanwijzing van Korman hier en daar een stokje in den grond; bij ieder stokje begonnen -twee <span class="ex">koelies</span> met behulp van een aangepunte <span class="ex">bamboe</span> een gat te graven; de anderen gingen aan ’t bekappen en splijten van de <span class="ex">bamboe</span>. -</p> -<p>Het werk zoover gevorderd zijnde, nam Korman een troepje <span class="ex">koelies</span> met zich mee verderop, en werd een tweede, iets ruimere plek schoongemaakt evenals -<span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>de eerste. Hier moest de <span class="ex">koelie</span>loods komen. -</p> -<p>Op de eerste plek begon intusschen het karkas van een woning te ontstaan. In ’t midden -een hoog juk; er omheen een rij <span class="ex">bamboe</span>-stijlen met een doorloopenden <span class="ex">bamboe</span>-ligger er op, alles wèl bevestigd met het meegebrachte <span class="ex">taliedoek</span>, dat door gaten in de rechtopstaande <span class="ex">bamboe</span> getrokken, over de horizontale <span class="ex">bamboe</span> was heengehaald, die twee dusdoende stevig aaneenbindende. Dit karkas van de dikke, -zoogenaamde <span class="ex" lang="ms">betong</span> vervaardigd zijnde, werden nu de daksparren van <span class="ex" lang="ms">bamboe apoes</span>, een zeer taai maar dunner soort, aangebracht. -</p> -<p>Zij die de <span class="ex">bamboe</span> spleten waren onderwijl aan het vervaardigen gegaan van ramen van doorgestoken <span class="ex">bamboe</span>-latten, een vlechtwerk met mazen van een voet wijd, die hoewel met een touwtje opgemeten, -naderhand toch bleken te passen op de vlakken van het dak dat met hoekkepers was gemaakt, -of, om den javaanschen naam te gebruiken, een <span class="ex" lang="ms">limassan</span> dak was. -</p> -<p>De bedekking was versch gesneden <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span>, met touwtjes uit den bast der reeds genoemde <span class="ex" lang="ms">bamboe-apoes</span> vastgebonden op het latwerk. Ten slotte groeiden de omwandingen, van gespleten <span class="ex">bamboe</span> ineengevlochten, onder de handen der ijverige <span class="ex">koelies</span> als ’t ware bij de minuut aan. Opgezet en aan de binnenzijde met <span class="ex" lang="ms">kepang</span> beschoten, voltooiden zij de <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>woning die, met een op dezelfde wijze als de omwandingen behandeld tusschenschot in -tweeën verdeeld, een deur aan den voorkant als eenige toegang rijk was. -</p> -<p>Op een achttal na, dat het huisraad en de kisten en koffers binnenbracht, verhuisden -de <span class="ex">koelies</span> nu naar de plek waar zij voor hun eigen onderdak moesten zorgen. Dit volbrachten -zij nog eer het geheel donker was. -</p> -<p>Een ondernemende <span class="ex">warong</span>-houder had den troep vergezeld en rijst gekookt. Toen de loods gereed was had hij -opgeschept; en bij het schijnsel van een vuur, dat gevoed werd met de restanten der -bouwmaterialen, zaten de <span class="ex">koelies</span> in een lange dubbele rij, met den <span class="ex">modin</span> aan het hoofd, hun eerste maal te doen op de onderneming Watoeombo. -</p> -<p>Li had zich den geheelen tijd bezig gehouden. Eerst had zij met belangstelling den -voortgang van het werk gevolgd, maar spoedig daarop moest zij gaan zorgen dat ook -Korman en zij dien avond iets te eten kregen. Met behulp eener oude vrouw, die Korman -als kokkin had geëngageerd, zette zij eenige pannetjes te vuur en ging aan het uitpakken -der meest benoodigde zaken, welk werk zij voortzette toen de woning gereed was. -</p> -<p>Ook Korman was in het huisje gekomen, zoodra de boel er in was; terecht meende hij -dat de <span class="ex">koelies</span> <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>bij het opzetten der loods voor hen zelf wel zonder opzicht den noodigen ijver zouden -betrachten, daar het hier hun eigen belang gold. Hij bond een hanglamp aan een der -dwars-<span class="ex">bamboes</span>, schikte de spaarzame meubelen, en schroefde zijn ijzeren ledikant, dat een plaatsje -kreeg in het afgeschoten vertrek, in elkaar, terwijl Li er de <span class="ex">klamboe</span><a class="noteRef" id="xd31e724src" href="#xd31e724">23</a> aan bevestigde; een overbodige luxe eigenlijk in het hooge gebergte, waar de muskieten -’s nachts een schuilplaats zoeken in het dichte gebladerte, tegen de koude van de -atmosfeer, en de menschen met rust laten. -</p> -<p>Het bedje van Li had hij niet opgezet, maar was aan het trekken van lijntjes begonnen -in kladboeken waarin hij ’s avonds het werkvolk en den gedanen arbeid moest opteekenen, -een bezigheid die hem aanleiding gaf aan Li te verklaren dat hij het te druk had, -toen deze hem kwam zeggen dat zij klaar was, en vragen of hij haar bed ook even in -elkaar wilde schroeven. -</p> -<p>„Waar moet Li dan slapen?” vroeg het meisje. -</p> -<p>Hij zag rond als zocht hij naar een plekje. -</p> -<p>„<span class="ex">Soedah</span>,” zeide hij toen, „Li slaapt vannacht maar bij mij.” -</p> -<p>In het oosten begon het licht te worden, ten teeken dat daar, achter de bergen, de -zon reeds boven de kim was. De eerste die in den morgen van den <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>tweeden dag dien Korman op zijn onderneming zou doorbrengen, tot hem kwam, was de -<span class="ex">modin</span>. Kuchend en rillend van de kou hurkte de oude man in de deur van Korman’s woning -neer met het gebruikelijke „<span class="ex" lang="ms">koelo noewoen ’ndoro</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e745src" href="#xd31e745">24</a> -</p> -<p>En hij begon te vertellen hoe hij den nacht wakende had doorgebracht, hoeveel moeite -hij nog had gehad met de geesten, die niet verhuizen wilden, tot zij eindelijk waren -geweken voor de wonderkracht zijner spreuken en voor den invloed der door hem begraven -voorwerpen. Of mijnheer dien vreeselijken slag niet had gehoord, op ’t oogenblik van -hun vertrek? -</p> -<p>„Jawel zeker,” verklaarde Korman; „ik ben er van wakker geworden.” Daarop overhandigde -hij den <span class="ex">modin</span> de som die voor dát werk was bedongen, en gaf hem zijn afscheid. -</p> -<p>Uit de loods waren intusschen de koelies aangekomen, nog gewikkeld in hun <span class="ex">kains</span>, die zij echter bij het naderen van Korman’s woning—de <span class="ex">lodjie</span>!—behoorlijk om deden. Een langdurige bespreking volgde nu over het werk dat Korman -hen wilde laten doen. waarvan de uitslag was dat een deel aannam nog eenige huizen -te bouwen, een ander deel om het bosch om te hakken en enkelen, na afbetaald te zijn, -vertrokken. -</p> -<p>Alvorens met de aanstaande boschkappers mee te <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>te gaan, ten einde hen de te vellen gedeelten aan te wijzen, ontbeet Korman. -</p> -<p>Li had gezorgd voor <span class="ex">nasi-goreng</span><a class="noteRef" id="xd31e771src" href="#xd31e771">25</a>—brood was er natuurlijk niet—en zat mee aan; doch lusteloos, etende zonder honger, -telkens het kopje thee aan den mond zettende omdat de zenuwen haar beletten de rijst -te slikken. Zij had getracht zich rekenschap te geven van haar positie; zij moest -blij zijn dat zij nu de vrouw van … Korman was geworden, zooals Zus van Papa Messner; -en ach, dat was ze ook wel; als hij het haar gevraagd had eer zij hierheen kwamen, -zou ze geantwoord hebben: heel graag! Maar zoo bij verrassing … daarin was iets wat -haar niet beviel, iets wat haar zich af deed vragen of zij geen kwaad had gedaan. -Zij zou het Zus willen vragen, doch bedacht tevens dat zij op ’t oogenblik Zus niet -zou durven ontmoeten; waarom wist zij niet, maar nog lang, heel lang moest het duren -eer zij haar weer in de oogen kon zien als vroeger. En toen Korman weg was naar het -bosch schreide zij, net als zij dien afgeloopen nacht had gedaan, nadat hij haar zoo -ruw in haar slaap gestoord had. -</p> -<p>In den nu volgenden tijd werd op <span class="ex">Watoeombo</span> met kracht gewerkt. Van uit de plaats waar zijn woning stond, had Korman een weg -laten kappen in <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>de richting van den hoogen bergrug, die aan deze zijde zijn onderneming begrensde -en aan de overzijde waarvan het land van Messner lag. De afspraak was dat ieder van -zijn kant zou beginnen en afwerken tot boven op den <span class="ex">loengoer</span><a class="noteRef" id="xd31e783src" href="#xd31e783">26</a>, een werk dat door Korman met driemaal zooveel volk zou worden uitgevoerd als door -Messner, zijnde de berekening dat vanwege de meerdere lengte van den weg door het -enorme perceel van den eerstgenoemde, zij dusdoende ongeveer gelijktijdig gereed zouden -zijn. Wie het eerst boven aankwam zou in een hoogen boomtop een vlag hijschen. -</p> -<p>Voorts had Korman, naarmate hij meer volk kreeg, meer bosch laten hakken. In ’t eerst -ging dat langzaam, doordat het terrein bij de <span class="ex">kalie</span> vlak was en dit vóór alles tot het aanleggen van een definitieve <span class="ex">kampong</span> moest worden schoongemaakt, en ook om er beddingen te plaatsen, zoogenaamde <span class="ex">pépinières</span>, tot het kweeken van jonge plantjes. Doch toen men op het effen terrein, boom voor -boom kappende gereed was, werd het hellende onder handen genomen. En dat ging gemakkelijker; -want van onderen af beginnende, hakten de boschkappers de boomen half door, en zoo -opgaande tot boven aan. Zoolang zij daarmee bezig waren zag men geen vooruitgang, -en als de dreunende bijlslagen niet het tegendeel <span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>hadden verkondigd, zou men niet licht gedacht hebben dat eenige bouws dicht bosch -daar op vallen stonden. Eindelijk kwam het oogenblik dat zij boven waren. De laatste -rij werd doorgehakt, meer en meer, gelijk op, dikwijls de eene partij boschkappers -geholpen door die het perceel er naast hadden aangenomen, en dan kraakte het en brak -het en donderde het, de eene boom den ander die onder hem stond meesleepende in zijn -val, al vlugger en vlugger, eindigende in een geweldigen slag die de aarde deed dreunen; -en er waren weer zooveel bouws van het statige ruwe oerwoud veranderd in een wildernis, -die wachtte op het vuur dat straks die gevallen reuzen in een vruchtbaarmakende aschlaag -zou omzetten. -</p> -<p>Het weder was gunstig. Behalve een paar buien in de eerste weken van Kormans verblijf -op Watoeombo, had het niet meer geregend; en onder den strakken grijsblauwen hemel, -waarin de zon ronddoolde als had zij het zelf te warm en te eenzaam zonder een enkel -wolkje, droogde alles uit wat geveld was en brandde weldra op; de zware stammen nog -lang nasmeulende op de zwarte vlakte, en tegen de hellingen ’s nachts een gratis vuurwerk -leverende, zoo schoon als men het maar wenschen kon. -</p> -<p>Maar daarvoor had Korman geen oog; wat hem aantrok was alleen de vlugheid waarmee -het werk <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>vorderde en de goedkoopte van de aannemingssommen; want alles ging op taak, tot het -<span class="ex">ompatjollen</span> van den grond voor de <span class="ex">pépinières</span> toe, en het aanleggen van het vlakke <span class="ex">bamboe</span>-dak daarover, gedekt met <span class="ex">alang-alang</span>. Nog eer deze gereed waren, hadden de wegwerkers den <span class="ex">loengoer</span> bereikt, en was een witte vlag uitgestoken tot een aanwijzing voor het volk van Messner. -</p> -<p>Bij de vlag stonden den ganschen dag twee inlanders op wacht—één alleen durfde niet -vanwege de wilde honden die men er gezien had—met strikt bevel om zoodra zij iets -bespeurden van de nadering van Messners volk, naar huis te hollen en Korman te waarschuwen. -Want deze wilde om der wille van zijn verhouding tot Li niet door zijn vriend verrast -worden. -</p> -<p>Reeds tweemaal was hij zelf den weg afgereden, niet zoozeer omdat hij de daar geposteerde -inlanders niet vertrouwde, doch uit ongeduld. Hij moest toch langs dien weg zijne -jonge koffieplantjes, <span class="ex">kêpêlans</span>, ontvangen, die door de bevolking geleverd zouden worden uit de gouvernements-koffietuinen -die dicht bij het land van Messner lagen. En dat had haast, wilde hij nog in den komenden -westmousson planten. -</p> -<p>Eindelijk, Korman zat juist aan de <span class="corr" id="xd31e829" title="Bron: rijstttafel">rijsttafel</span>, kwamen de twee <span class="ex">koelies</span> op hun dooie gemak aanslenteren en brachten het zoo lang gewachte bericht. <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>In allerijl eindigde Korman zijn maal, liet zijn paard zadelen en reed heen, na Li -gezegd te hebben dat hij misschien op Donowarie, het land van Messner, bleef overnachten. -Hij zette toen zijn paard aan, zooveel als de weg toeliet. -</p> -<p>Op den <span class="ex">loengoer</span> gekomen hoorde hij de stemmen van de werkende inlanders en het doffe geluid der <span class="ex">arit</span>-slagen,<a class="noteRef" id="xd31e845src" href="#xd31e845">27</a> waarmee het struikgewas werd geveld. Maar het duurde nog wel een uur eer hij de menschen -zag. Op eens riep hij uit: „Dacht ik het niet!” -</p> -<p>Achter de <span class="ex">koelies</span> bespeurde hij de hooge gestalte van Messner, met blijkbaar ongeduld wachtende tot -de laatste hindernis zou zijn weggeruimd. Korman was reeds lang geleden afgestegen, -en nu, zijn paard bij den teugel nemende, leidde hij het tot vlak voor de plaats waar -de <span class="ex">koelies</span> juist een opening gemaakt hadden. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Lèren disseh</span>”<a class="noteRef" id="xd31e861src" href="#xd31e861">28</a> beval hij, en toen zij daaraan gevolg gegeven hadden en opgehouden met kappen, drong -hij er door, met voorzichtigheid voortgaande, opdat zijn paard niet zou struikelen -en de helling afglijden. -</p> -<p>Op het reeds gebaande gedeelte van den weg wachtte Messner hem op, met een glimlach -van teleurstelling op het gelaat. -</p> -<p>„Dat is mis,” riep hij Korman toe. „<span class="ex" lang="fr">Bonjour</span>; <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>hoe maak je het? Ik had je willen komen verrassen.” -</p> -<p>„Jawel, dat snapte ik,” zei Korman. „Maar daar komt niets van in. En nu ga ik met -je mee; vooruit maar! Ik ben verlangend je vrouw eens te zien; is ze wèl?” -</p> -<p>Messner gaf nog eenige orders aan het werkvolk, en leidde toen den weg. -</p> -<p>„Jongens,” zei Korman toen zij iets verder waren, „je hebt het dadelijk mooi gemaakt. -Lange gemakkelijke zigzageinden en breed uitgekapt … ik ben maar zoo gewoon weg naar -boven gekropen; zooals het viel zoo viel het. Later zullen we het wel eens opknappen.” -</p> -<p>„Dat is mij te duur,” antwoordde Messner. <span class="corr" id="xd31e877" title="Niet in bron">„</span>’t Geeft dubbel werk en nagenoeg ook dubbele kosten, want zóóveel is het verschil -niet tusschen een slechten aanleg en een goede.” -</p> -<p>Maar Korman was dit niet met hem eens, of liever hij wilde niet toegeven aan iemand -die.… hm, in zekeren zin toch onder hem stond. Vroeger was dat anders; toen was hij -de jongere compagnon, die alles wat hij wist van Messner geleerd had; maar thans was -hij administrateur van het ruim duizend bouws groote Watoeombo en superintendent van -het landje van Messner! -</p> -<p>Zij bleven er over doorpraten—of liever Korman ontwikkelde zijn meening, daar de ander -reeds lang <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>met een ongeduldig schouderophalen gezwegen had—tot zij aan Messner’s woning kwamen. -Hier was Korman geheel en al verbazing. ’t Was een groot huis, met een breede voorgaanderij, -doorloopende binnengaanderij en links en rechts kamers.… in één woord een geacheveerd -huis, netjes gewit en de vloeren belegd met een fijn vlechtwerk van <span class="ex">bamboe-woeloeh</span>, die de dikte van een vinger heeft en een uiterst dunne bast. Waarlijk, het was mooi -en smaakvol, ieder deel er van, tot zelfs de hekwerkjes, die de voorgaanderij omsloten -en met in pijlvorm gesneden stukjes <span class="ex">bamboe</span> versierd waren. -</p> -<p>Zus, want dien naam droeg de huishoudster van Messner in den huiselijken kring, kwam -de ruiters vóór het huis te gemoet. Haar eerste vraag was naar Li; waarom was zij -niet meegekomen? -</p> -<p>„Verbeelje,” riep Korman lachend uit; „de weg is nog niet eens klaar. Neen Zus, de -volgende keer, hoor. Alleen ben ik bang,” ging hij tot Messner voort, „dat zij niet -meer terug zou willen komen in onzen <span class="ex">tampat</span> als ze eenmaal dit huis gezien heeft. Ik maak je mijn compliment. Waar ben je den -eersten nacht onderdak gekomen?” -</p> -<p>„In die kamer, links,” zeide Messner. „Die heb ik eerst gezet, en toen de rest aangebouwd.” -</p> -<p>„’t Is wel aardig,” vond Korman. „Alleen wat mooi voor een tijdelijke woning.” -<span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span></p> -<p>„Tijdelijk?” riep Messner uit. „Ik hoop van beter. Neen man, daar blijf ik in zoolang -ik op de onderneming zal zijn. Ik moet niets hebben van die steenen paleizen, die -voor niemand waarde hebben, en waarover toch maar rente betaald moet worden; dank -je hartelijk! Misschien dat ik er later eens wat dakijzer op leg; hoewel—ik vind <span class="ex">alang-alang</span> aangenamer: ’s nachts warm en overdag koel.” -</p> -<p>„Nu, elk zijn meug,” zeide Korman. „Ik ben aan het zagen en bekappen van hout voor -mijn huis. Voorloopig trek ik het van hout op, gedekt met gegalvaniseerd dakijzer, -en later metsel ik er muren in—zoodra de eerste picols koffie verscheept zijn. Kom, -ik ga me lekker maken.” -</p> -<p>Dit laatste volvoerde hij door in een der kamers zijn kleeren uit te trekken en een -slaapbroek en <span class="ex">kabaja</span> van Messner aan te schieten. In de kamer alleen zijnde balde hij de vuist. Die dit -en datsche vent, zoo’n <span class="ex">sinjo</span>, die daar weer alles beter in orde had dan hij zelf, en hem met een uitgestreken -gezicht zijn moois vertoonde, alsof hij het er niet alleen om gedaan had om hem, Korman, -de oogen uit te steken! Maar morgenochtend zou het blijken wie meer werk had afgedaan; -<span class="ex">dit</span> was maar larie, op het werk daar buiten kwam het aan; huisjes bouwen en weggetjes -mooi maken was geen <span class="corr" id="xd31e918" title="Bron: koffie-land">koffieland</span> ontginnen. -</p> -<p>„Het is prachtig, ik moet het nòg eens zeggen,” <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>zeide hij naar buiten komende, waar Messner hem reeds met een bittertje zat op te -wachten. „Je zoudt den resident zelf kunnen logeeren.<span class="corr" id="xd31e925" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Wie weet,” zeide Messner. „Ik heb al een vraag van den controleur, wanneer ik hem -kan ontvangen. Hij heeft nog nooit een particulier land zien beginnen, schrijft hij, -en zou gaarne eens een kijkje komen nemen.” -</p> -<p>„Beroerd volk, die ambtenaren,” mompelde Korman, „<span class="corr" id="xd31e930" title="Bron: Ze">ze</span> komen alleen omdat ze overal hun neus in willen steken. Komt hij bij mij ook?” -</p> -<p>„Als je hem liever niet hebt, dan zou ik hem kunnen zeggen dat je huis nog niet is -ingericht,” opperde Messner. „Dan kom je er met een voorbijgaand bezoek af.” -</p> -<p>„Hm, doe dat maar. Hola! vergis je niet.” -</p> -<p>Deze uitroep gold de bitter, die Messner bijna in Kormans glaasje gedruppeld had. -Korman dronk altijd klare jenever; hij begreep niet waartoe men er bitter <span class="corr" id="xd31e938" title="Bron: indeed">in deed</span>, en nog minder waarom sommigen deze preparatie fatsoenlijker vonden dan het zuivere -vocht; eindelijk was hem de manipulatie van het inschenken te lastig; als men dat -een keer of vijf zes moest doen in den korten tijd vóór het eten, dan kon men wel -aan den gang blijven, vond hij. Want het traditioneele tweetal met een halfje na, -dat eigenlijk een heel is, overschreed hij zonder eenig gemoedsbezwaar. Een <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>mensch moest niet meer drinken dan hij verdragen kan; kon hij er echter zes velen, -dan lette hem niets die te drinken, als hij er trek in had. -</p> -<p>Aan het avondeten ondervroeg Messner’s huishoudster den gast naar haar zusje. Hij -moest of hij wilde of niet in details treden, en zelden had Korman in zulk een korten -tijd zooveel gelogen als hij dat halfuur deed. Intusschen gelukte hem één ding, namelijk -dat hij zoowel Messner als Zus overtuigde dat zijn huis van dien aard ongeriefelijk -was, dat zij een bezoek moesten uitstellen tot de definitieve administrateurswoning -gereed zou zijn. Hij wist wel dat het toch eindelijk moest komen, maar met al zijn -slimheid had hij nog geen plan weten te beramen om de alsdan noodzakelijke botsing, -en wie weet welke verwijtingen over zijn gedrag ten opzichte van het kind, dat aan -zijn hoede was overgelaten, zoo zacht mogelijk te doen zijn. -</p> -<p>Eén belofte had hij gegeven—die om Li mee te zullen brengen, zoodra hij weer eens -te Donowarie kwam. En dat kon hij uitstellen, of wel hij kon probeeren Li aan ’t verstand -te brengen dat zij over hun sexueele verhouding moest zwijgen. Dit laatste idee kreeg -hij eerst toen hij in bed lag, kort na het eten, want vroeg naar bed, om vroeg te -kunnen opstaan is in de koffie een regel, waarop men niet dan noode inbreuk maakt. -<span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span></p> -<p>Vroeg was het dan ook toen Messner en Korman zich den volgenden morgen op weg begaven -teneinde het op Donowarie verrichtte werk te inspecteeren. Voor den leek moge het -een treurig schouwspel zijn als hij de verwoesting aanziet door het boschkappen teweeggebracht, -voor den koffieplanter echter is dat een geheel ander iets. De open plekken die hij -van den weg af bespeurt, de verwarde massa die bij ’t naderen voor hem ligt, zij roepen -hem toe, dat hier straks de plant zal opgroeien, die hem het loon van zijn arbeid -moet verschaffen; en de ruïne die hij ziet, weerkaatst voor zijn fantasie het beeld -eener schoone buitenplaats in Holland, of van een statig huis in een der voornaamste -steden van datzelfde land. -</p> -<p>Ook Korman gevoelde die uitwerking toen hij achter Messner het pad opliep dat naar -de reeds vermelde gouvernements-koffietuinen voerde, en waarlangs Messner had laten -kappen; doch nadat zij geruimen tijd waren voortgestapt, werd hem duidelijk dat hij -zich gister met een ijdele hoop had gevleid, toen hij meende dat zijn vriend hem ten -achter zou zijn met de ontginning; en een zekere teleurstelling maakte zich van hem -meester. -</p> -<p>„Ben je van plan alles te laten kappen van ’t jaar?<span class="corr" id="xd31e951" title="Bron: ’">”</span> vroeg hij eindelijk. -</p> -<p>„Neen,” gaf Messner lachend ten antwoord; „de <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>helft maar. Valt het je mee? Nu, dat doet me plezier. Ik ben zelf ook tevreden. Hier -moeten we in.” -</p> -<p>Hij had zich misschien juister uitgedrukt door te zeggen: hier moeten we <span class="ex">op</span>, want het tweetal besteeg nu langs eenige ruw ingehakte treden een der grootste gevallen -boomen. Daarop volgde een gang dwars door de woestenij, waarbij men niet wist wat -meer te bewonderen: de geoefendheid waarmee de beide Europeanen over de boomen, ja -soms over vrij smalle takken liepen zonder hun evenwicht te verliezen, of het … instinct -waarmee de inlanders zoo juist hadden uitgevonden wáár in dien chaos de boomen lagen -die het pad vormden, zonder ooit op een plek te stuiten waar de doortocht versperd -was. -</p> -<p>Bij het uitgaan van het gekapte bosch kwamen zij op schoon terrein, nog zwart van -het branden, gestoffeerd met plekken witte asch overal waar een groote boom tot het -einde toe was opgesmeuld. En daar lagen ook op een vlak stuk de beddingen, met hun -breede <span class="ex">alang-alang</span> bedekking; een heldergeel vierkant, scherp afstekend tegen den donkeren achtergrond. -Een twintigtal javaansche vrouwen en meisjes waren er aan ’t werk, elk met een <span class="ex">bamboe</span>-lat van de breedte van een bed, met ingekorven afstanden voor de plantjes, die vier -duim van elkaar moesten worden gezet. Zij hadden de baadjes uitgetrokken, werkende -met bloote schouders, en voorts <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>gekleed in een <span class="ex">kain</span><a class="noteRef" id="xd31e975src" href="#xd31e975">29</a> en over de borst een <span class="ex">kemben</span>.<a class="noteRef" id="xd31e985src" href="#xd31e985">30</a> -</p> -<p>Reeds een groot deel der beddingen was afgeplant en prijkte met de frissche groene -rijen plantjes, niet ouder nog dan tot de ontwikkeling der zaadblaadjes. -</p> -<p>„Hierin ben je mij vóór,” merkte Korman op, die tot nu toe geen mond had opengedaan -over het werk te Watoeombo, enkel omdat zijn vriend van alles meer had afgedaan dan -hij zelf, hetgeen hij uit valsche schaamte niet wilde bekennen. -</p> -<p>„Nu,” zeide Messner, „dat zal je gauw hebben ingehaald. Morgen denk ik, kan je de -eerste bezending plantjes verwachten; ik heb gister dadelijk <span class="ex">kabar</span><a class="noteRef" id="xd31e1004src" href="#xd31e1004">31</a> gezonden aan de lui, dat de weg klaar was. Maar ga nu eens mee naar den anderen kant.” -</p> -<p>Zij liepen al bukkende voort, onder het dak dat voor de hooge gestalten der beide -mannen te laag was, Korman nu en dan omziende naar een stel fraaie schouders dat hij -onder de plantsters had opgemerkt, en verlieten de beddingen. Hier hadden zij het -gezicht op verscheidene ploegen werkvolk die boven aan de helling begonnen zijnde, -het schoongebrande terrein met den <span class="ex">patjol</span> hadden veranderd in nette, horizontaal loopende terrassen. En waar <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>die nog niet gemaakt waren, wezen dunne <span class="ex">bamboe</span>-stokjes, die op de plaatsen gesteld waren waar naderhand de koffieboomen zouden komen -te staan, en door de Javanen <span class="ex">andjirs</span> geheeten werden, den <span class="ex">koelies</span> aan, hoe zij werken moesten. -</p> -<p>„Drommels mooi!” liet Korman zich zijns ondanks ontvallen. „Als met een schaartje -geknipt.” En toen als had hij spijt van zijn goedkeuring: „Je hebt een besten meet-<span class="ex">mandoer</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e1028src" href="#xd31e1028">32</a> -</p> -<p>„Ik wou wel dat het waar was,” zeide Messner; „maar het meten heb ik zelf moeten doen.” -</p> -<p>„Ja,” antwoordde Korman, „dat kan je op een klein land doen, maar ik zou er geen tijd -voor hebben. Enfin, ’t is mooi; ik ben zeer tevreden.” -</p> -<p>Messner zag snel op, doch het gezicht van den ander stond strak als had hij iets doodgewoons -gezegd. Wat verbeeldt zich Korman wel, dacht de oudere; ’t is alsof hij als chef tegen -een mindere spreekt. Wacht, we zullen hem eens op den tand voelen! -</p> -<p>„Als je ’t wezenlijk zoo goed vindt,” zeide hij toen overluid, „dan zou je dat misschien -den ouden heer Benoit wel eens kunnen melden … het werk regardeert je wel niet, maar -Benoit schijnt veel vertrouwen in je te stellen en dus.…” -</p> -<p>Of Korman den steek voelde? ’t Was moeilijk te zeggen, want hij keek juist onder de -beddingen, waar <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>zij langs liepen op hun terugweg, of hij de eigenares der mooie schouders ook kon -ontdekken. -</p> -<p>Op eens begon Messner hartelijk te lachen. -</p> -<p>„Wat heb je?” vroeg Korman, hem verbaasd aanziende. -</p> -<p>„Hoorde je dat niet?” was de wedervraag. „Hij was goed!” -</p> -<p>„O, je bedoelt wat die meid daar riep? Hm, ik begreep het niet heelemaal. Wat zei -ze?” -</p> -<p>„Ja,” zeide Messner, „al vertel ik het je, dan snap je het nòg niet. Een ui in het -javaansch is zoo moeilijk in onze taal weer te geven.” -</p> -<p>„Ik versta toch wel javaansch!” riep Korman eenigszins misnoegd uit. -</p> -<p>„Gewoon huis<span class="corr" id="xd31e1048" title="Niet in bron">-</span> of tuin-javaansch, ja,” antwoordde Messner; „maar zóó.… hoe zal ik het zeggen … de -volkstaal, zooals zij die onder elkaar spreken, met woord<span class="corr" id="xd31e1050" title="Niet in bron">-</span> en klankspelingen, met naïeve dubbelzinnigheden, neen Korman, die versta je niet, -en die leer je ook niet, al bleef je nog eens zoolang in Indië als je er al bent, -tenzij je onder het volk ging leven, heelemaal <span class="ex" lang="fr">en famille</span> meeleven, zooals ik destijds.” -</p> -<p>Bij de laatste woorden ging een droeve trek over Messners gelaat, als ware de herinnering -aan die tijden van groote armoede en ontbering hem onaangenaam, en zwijgend liep hij -voort, den weg dien zij gekomen waren terug, over de boomstammen en door <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>het bosch, niet eer sprekende dan toen zij weer thuis waren en hij Korman eenige papieren -overhandigde. -</p> -<p>„Hier is de kasstaat,” zeide hij toen. „Ik heb hem <span class="ex">in duplo</span> opgemaakt, dan kan je er één opzenden aan Benoit.<span class="corr" id="xd31e1064" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Ik was eigenlijk van plan aan Benoit enkel een recapitulatie te zenden,” zeide Korman. -</p> -<p>„Inderdaad heeft hij ook niet meer noodig,” beaamde Messner; „doch hij schijnt van -opinie te zijn dat ik mijn administratie niet al te best doe, en dus ben ik er op -gesteld dat hij van het tegendeel overtuigd wordt door alleen door mij geschreven -verantwoordingen te ontvangen, die, zooals deze, steeds perfect in orde zullen zijn. -Begrepen?” -</p> -<p>„Mij wel,” antwoordde Korman, „maar dan snap ik niet wat of ik eigenlijk met den rommel -te maken heb.” -</p> -<p>„Och, nazien of de optellingen goed zijn,” spotte Messner. -</p> -<p>Korman had nog wat willen zeggen, doch hij hield het terug. Het overwicht van zijn -ouderen vriend kon hij niet van zich schudden. Ja, als er iets niet in orde geweest -was! Maar nu … neen! Messner zag te scherp om niet aanstonds te bemerken wat hij voorhad; -en straks de zaak met Li … hij moest geen ruzie maken, en zich maar stil houden, dat -was het beste. -<span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span></p> -<p>Na de rijsttafel zette Korman zich op zijn paard, en verliet Donowarie met iets minder -zelfvertrouwen dan waarmee hij er gekomen was. -</p> -<p>De weg over zijn eigen land, waarin hij vóór dezen een soort ruwe poëzie gezien had, -iets als de eerste toetsen op het doek eens kunstenaars, leek hem nu toe, wat het -dan ook inderdaad was: een erbarmelijk slecht stuk werk. Maar meer nog had hij het -land toen hij de plaats naderde waar zijn volk aan ’t werk was. In tegenstelling van -de gelijke, waterpas loopende terrassen bij Messner, zag men hier achteloos uitgehakte -trappen, de een nog scheever dan de ander, ongelijk van breedte en hoogte. -</p> -<p>„Setrodimedjo!” -</p> -<p>Springend en glijdend zakte een inlander de hoogte af tegenover den weg, kroop door -het ravijntje en klauterde weer naar boven, om hijgend van inspanning op een pas of -tien achter Korman neer te hurken. Alle teleurstelling die deze ondervonden had, uitte -zich in een stortvloed van aanmerkingen, doorspekt met talrijke Gévédé’s, aan het -adres van den armen meetmandoer, die niet slechter gewerkt had dan hem geleerd was -en voor alles wat recht en waterpas is, juist zooveel oog had als de rest zijner rasgenooten. -</p> -<p>Korman wond zich hoe langer hoe meer op. -</p> -<p>Setrodimedjo begreep dat er iets niet in den haak <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>was, hetzij met zijn werk dan wel met den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span><a class="noteRef" id="xd31e1085src" href="#xd31e1085">33</a>, doch van al wat deze vertelde, snapte hij gewoon niets. Heel in ’t begin had hij -iets gehoord over <span class="ex" lang="ms">timbang banjoe</span><a class="noteRef" id="xd31e1090src" href="#xd31e1090">34</a> juist als de <span class="ex">galangans</span> der <span class="ex">sawah’s</span>,<a class="noteRef" id="xd31e1100src" href="#xd31e1100">35</a> en vruchteloos pijnigde hij zijn kleine verstand om er achter te komen wat meneer -bedoelde. Hij zag geen kans om daar boven op den <span class="ex">loengoer</span> water te krijgen, en zonder water kon toch niemand <span class="ex">galangans</span> waterpas maken! Hij althans niet. -</p> -<p>Zijn stille overdenkingen werden gestoord door het ophouden van het standje en het -tweemaal herhaald bevel om dichterbij te komen. Het booze gezicht van Korman ziende, -naderde hij dien tot op twee pas en hurkte toen weder neer, nog even buiten het bereik -van de dreigend opgeheven karwats. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Asoeh!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1115src" href="#xd31e1115">36</a> bulderde Korman, en toen hem de karwats in het gezicht werpende, beval hij: „Breng -hier, Gévédé!” -</p> -<p>Daar was niets aan te doen! Sidderend overhandigde Setrodimedjo den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> het wapen, dat onmiddellijk daarna met zware slagen over zijn rug en schouders striemde. -</p> -<p>Zoo vlug als hij daareven gekomen was, zoo langzaam <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>ging de <span class="ex">mandoer</span> weer terug naar zijn volk. -</p> -<p>„Wat was er, <span class="ex">kang</span>?”<a class="noteRef" id="xd31e1136src" href="#xd31e1136">37</a> vroeg een der meetkoelies. „Is hij dronken?” -</p> -<p>„Ja, erg,” was het antwoord. „Hij wou dat ik hier water boven op bracht om te <span class="ex">timbangen</span>.<span class="corr" id="xd31e1144" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>De <span class="ex">koelie</span> zeide een aardigheid, over een manier waarop zij met hun vijven wel wat water daar -konden krijgen, en allen lachten, doch zachtjes, want Korman was nog niet ver, en -in ’t gebergte wordt het geluid soms wonderlijk weggekaatst. Toen gingen zij voort -met <span class="ex">andjirs</span> plaatsen, precies als te voren. -</p> -<p>De strafoefening had Korman gekalmeerd. Messner kon naar de maan loopen; hij zou minstens -even goede koffie krijgen, al stond ze wat minder mooi geplant; straks zou hij order -geven voor meer werkvolk en dan in quantiteit vergoeden wat hij in qualiteit bij zijn -vriend ten achter stond. En zoo moest het ook! Men kon duizend bouws niet ontginnen -alsof het er driehonderd waren! -</p> -<p>Vóór hem lag het stukje bosch dat was blijven staan en waaronder de woningen stonden. -Dit deed zijn gedachten afdwalen naar zijn huis en naar Li, een vrij wat aangenamer -onderwerp dan het werk op Donowarie! Was Li niet een allerbest vrouwtje voor hem, -in <span class="ex">alle</span> opzichten? Zij mocht nog wat jong zijn, <span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span>doch daartegenover stond haar dartelheid en vroolijkheid, die gaandeweg weer was teruggekomen; -en <span class="ex">dat</span> had iemand wel noodig hier in de eenzaamheid, in een omgeving die toch al tot somberheid -stemde. Haar opvoeding onder Europeanen had haar een zekere losheid van manieren gegeven, -meer uitdrukking in het gelaat en minder placiditeit dan andere inlandsche of chineesche -meisjes en vrouwen. Zie, kwam zij daar niet aan? Ja werkelijk! Nu vraag ik, zeide -Korman halfluid, welke inlandsche <span class="ex">njai</span> zou zoo aan komen huppelen, haar <span class="ex">toewan</span> te gemoet? Hij moest zelf lachen om het idee. -</p> -<p>„Dag Papa, dag Papa!” riep Li, en hij steeg af en zoende haar hartelijk, blij weer -bij haar te zijn, zich niet storend zelfs aan den naam dien zij hem bleef geven, ondanks -zijn bevel, omdat hij dien in deze omstandigheden niet langer passend vond. -</p> -<p>Korman liet het paard los, dat in een drafje naar stal liep; en zijn arm om Li’s schouders -leggende, wandelde hij met haar verder, vertellende van Zus en haar mooie huis, er -verhalen bij fantaseerende over de honden en de kippen en wat Li verder kon interesseeren. -</p> -<p>Toen hij zich had uitgekleed en in slaapbroek en <span class="ex">kabaja</span> op den luierstoel lag, kwam Li op de leuning zitten en vroeg weer van voren afaan. -Had Zus dan werkelijk zoo’n mooi huis? Maar dat ginds op de uitkapping, <span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>boven de <span class="ex">kampong</span><a class="noteRef" id="xd31e1182src" href="#xd31e1182">38</a>, gebouwd werd zou toch zeker nog mooier worden dan dat van Zus? -</p> -<p>„Zie je wel,” zei Korman; „ik heb al tegen Zus gezegd dat ik je niet liet overkomen -eer het huis hier klaar is, want dat je anders eens niet weer terug mocht willen komen.” -</p> -<p>„Heeft Papa dan niet gezegd, dat ik nu de <span class="ex" lang="ms">nonja besaar</span> ben geworden?” vroeg Li, met een koddige uitdrukking van deftigheid. -</p> -<p>„Neen, nog niet,” antwoordde hij. „Ik wist niet wat ze er van zeggen zouden; en, weetje, -ze mochten je eens weghalen.” -</p> -<p>„Is Papa dan niet <span class="ex">brani</span><a class="noteRef" id="xd31e1197src" href="#xd31e1197">39</a> om mij vast te houden?” -</p> -<p>„Zeker!” lachte Korman. „Als jij zelf wilt.…” -</p> -<p>„O!” viel zij hem in de rede. „Dan is het goed. Weet u Papa, ik was bang voor Zus, -maar nu niet meer; als Papa <span class="ex">brani</span> is, ben ik het ook. Gister.…” Hier zweeg zij plotseling als vreesde zij zich te verpraten. -</p> -<p>„Wat was er gister?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Niets, maar overmorgen, dat is <span class="ex" lang="ms">tjemoea-legie</span>,<a class="noteRef" id="xd31e1212src" href="#xd31e1212">40</a> dan moet er een <span class="ex">slamatan</span> zijn.” -</p> -<p>„Doe toch niet aan die flauwiteiten,” gromde Korman. „Je weet dat we je geleerd hebben -dat het onzin is en niets geeft.” -<span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span></p> -<p>„Eén keertje maar,” vleide zij. „’t Is ook niet voor mij.” -</p> -<p>„Nu, voor mijn part,” gaf hij toe, denkende dat de <span class="ex">kampong</span>-bewoners het verlangden, en wetende dat in dit geval een weigering hem een reeks -vexaties zou bezorgen. -</p> -<p>Li stond op en liep naar het hokje achter het huis dat dienst deed voor keuken, alwaar -de oude <span class="ex">kokki</span> bezig was met de bereiding van het avondeten. Nauwelijks was zij weg of een stem -buiten kondigde aan dat de „<span class="ex">plajangan</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1238src" href="#xd31e1238">41</a> er was. -</p> -<p>Korman ging zelf naar de deur om de trommel in ontvangst te nemen, die de dus aangediende -man medebracht, en die openende vond hij er de couranten in en brieven, die voor hem, -sedert de vorige maal dat de brievenlooper naar de stad gegaan was, waren aangekomen. -De onderneming had nog weinig relaties met de buitenwereld en Korman zelf ook niet -veel, dus had hij het niet noodig geacht de post meer dan éénmaal in de week te doen -afhalen. Toch, als de trommel kwam, was hij steeds in zijn schik; al ware het enkel -maar om de couranten, die hem zoo’n beetje op de hoogte hielden van wat er buitenaf -voorviel. -</p> -<p>Ditmaal was er meer. Toen hij de boel gesorteerd had, lagen er naast het stapeltje -couranten drie, zegge <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>drie! brieven. Hij bekeek ze van alle kanten; de eerste was van Benoit, dat zag hij -dadelijk, doch de andere intrigueerden hem sterk. Eén er van kwam uit Holland en toch -was het niet de hand van zijn moeder.… wie drommel kon het dán zijn? En de tweede.… -uit Semarang.… hand geheel onbekend.… -</p> -<p>Hij eindigde met den brief van Benoit open te breken, die niets bijzonders bevatte, -en draaide toen de beide andere in zijn handen heen en weer, besluiteloos en toch -nieuwsgierig. Het was een kwaal van Korman, die velen echter met hem gemeen hebben, -dat hij graag eerst wilde weten vanwaar en van wien een brief kwam eer hij hem opende. -Doch ditmaal lukte het hem niet. Toen nam hij die uit Holland, als zijnde de oudste, -en scheurde er den omslag af. -</p> -<blockquote> -<p class="first dateline">den Haag.… -</p> -<p class="salute">Waarde Korman! -</p> -<p>Van uwe moeder vernamen wij het heuchelijke nieuws, dat het God den Heer behaagd heeft -u in den stand der plantage-directeuren te plaatsen. Wij hebben ons gehaast haar per -keerende post onze gelukwenschen aan te bieden, gelijk wij dit bij dezen insmede aan -uzelf doen. -<span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span></p> -<p>Over de u ten deel gevallen bevordering sprekende met een onzer kennissen, die juist -op de thee kwam, nadat de brief van uwe moeder door ons was ontvangen, deelde ZE., -die als Oost-Indisch ambtenaar vele jaren in gindsche landen vertoefde, ons een en -ander mede omtrent het leven op de plantages. Mijn zoon Henri, die zooals gij zult -weten in den zeedienst is, was daarbij tegenwoordig. -</p> -<p>Nu wilde het geval dat hem, die een werkzaam jongmensch is, het luie leven aan boord -en vooral aan den wal zeer tegen de borst stuit. Vernemende dat op een plantage steeds -vraag is naar fatsoenlijke jongelieden, opperde hij een denkbeeld dat, ik moet het -bekennen, uwe tante en mij het eerst met ontsteltenis vervulde. Het was om Z. M. dienst -te verlaten en zich bij u aan te melden. -</p> -<p>Na gehouden ruggespraak met uwe moeder echter, zijn wij over vele bezwaren heengestapt, -en hebben onzen jongen in Gods hoede aanbevolen en op de stoomboot gebracht, die hem -naar u toe zal voeren. Ik kan niet nalaten u dit met een enkel woord te melden, daarbij -de gelegenheid waarnemende u op het hart te drukken hem niet alleen voor te gaan in -het goede, want daarvan zijn wij zeker, doch ook onzen jongen zooveel in uwe macht -ligt af te houden van het kwade. Wij allen zijn zwakke vaten en Henri is de vrouwen -zeer genegen, welke bijzonderheid ons <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>mede deed besluiten hem uit de verleiding die zijn betrekking hem aanbood, weg te -nemen. -</p> -<p>U ’s Heeren zegen op uw werk toebiddende, verblijve ik -</p> -<p class="signed">Uw Oom -<br>H. C. <span class="sc">Rencke</span> Sr. -</p> -<p>P.S. Tante laat u hartelijk groeten.</p> -</blockquote><p> -</p> -<p>„Wat duivel is dat?” vroeg Korman zich af. „Denken ze daar in Holland dat het hier -een asyl is voor zoontjes die niet deugen? Zwakke vaten, jawel, we kennen dat! Wel -Gévédé!” -</p> -<p>Maar vloeken hielp niet; hij zou het neefje krijgen en daarmee uit. En ’t was niet -eens een neefje! De heer Rencke was gehuwd met een halve zuster zijner moeder en had -zich, dat herinnerde Korman zich zeer wel, heel weinig aan de verwantschap laten gelegen -liggen. En nu die vriendelijkheid en dat gescharrel met ’s Heeren zegen … Hij vloekte -nog eens en greep toen naar den tweeden brief. -</p> -<p>Het was een fatsoenlijk epistel van den jongen Rencke, zijn aankomst te Semarang meldende. -Hij deelde voorts mede hoe hij op raad van iemand aldaar de reis zou nemen, eerst -per spoor tot Solo en verder per karretje. Eindelijk vroeg hij Korman’s instructies -voor het laatste gedeelte van de reis, dewelke hij in het logement hoopte te vinden. -<span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span></p> -<p>De toon van dit briefje verloste Korman van zijn driftige bui. Hij ging zitten nadenken -hoe hij den jongen Rencke moest „stallen.” Zijn huis was nog niet klaar en in deze -hut kon hij hem niet bergen. Enfin, er moest maar een kamer aangezet worden, want -zoo’n kersversch uit Holland gearriveerd heertje zou men toch moeielijk direct in -een eigen huishouding kunnen zetten. En de oude heer die zoo bang was voor Henri’s -zedelijkheid! -</p> -<p>„Verroest! dan had hij hem maar niet naar de binnenlanden van Java moeten sturen,” -besloot Korman zijn gedachten. -</p> -<p>Hij riep Li, die nog altijd met de <span class="ex">kokki</span> aan ’t bepraten was van de maatregelen voor de <span class="ex">slamatan</span>, en vertelde haar het nieuws. Zij nam het tamelijk onverschillig op, maar haar gezichtje -betrok toen Korman er bijvoegde, dat hij over drie dagen zelf naar de stad ging om -den nieuweling te halen. -</p> -<p>Eerder kon hij niet, vanwege de betaling van het werkvolk; en, vond hij, die jonge -snoeshaan zou van een paar dagen wachten niet bederven. Intusschen schreef hij een -kort briefje, dat hij den volgenden morgen met den <span class="ex">plajangan</span> naar de stad zond, dezen tevens een paard medegevende om dat te stationeeren bij -den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van Wonosarie, waar ook de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> stond met het span <span class="ex">Kadoeërs</span>, die hem en Messner toebehoorden. -<span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span></p> -<p>Het was Zaterdag. Den avond te voren had Korman zijn volk betaald en ’s morgens, toen -hij dacht te vertrekken, was er eensklaps een ploeg nieuw werkvolk op komen zetten -dat ingedeeld moest worden. Dit hield hem tot aan den middag bezig. Zoodoende in zijn -voornemen, om in de morgenkoelte den tocht te doen, verhinderd, achtte hij het beter -tot den namiddag te wachten eer hij afreed. -</p> -<p>Moe van de reis en blazende van de hitte niettegenstaande de duisternis reeds gevallen -was, kwam Korman in het logement aan. Een door het gouvernement gesubsidieerd hôtel -natuurlijk, men zag het al van verre. Want hoewel in den tegenwoordigen tijd alle -hôtels op Java toonbeelden zijn van keurige inrichting en goede bediening, toen Korman -zijn onderneming begon, was dat anders. Toen waren de meeste hôtels slecht, en de -door ’t gouvernement gesubsidieerde nòg slechter. -</p> -<p>Sluit uwe oogen en stel u voor: een groot erf, met onkruid begroeid; aan den grooten -weg afgesloten door een bouwvallig gemuurte, waarin een breed gat dat vroeger een -hek rijk geweest was; voorts omgeven door een greppel en een levende <span class="ex">pagger</span><a class="noteRef" id="xd31e1310src" href="#xd31e1310">42</a> die den hardvochtigsten criminalist geen aanleiding had kunnen geven iemand, die -er doorheen wandelde, van braak te beschuldigen; op den achtergrond een steenen <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>gebouw met <span class="ex">alang-alang</span> gedekt, de deuren en vensters geel geverfd met een rood randje, en afgebrokkeld witsel -op de muren, van onderen behoorlijk groen uitgeslagen; links een rij van acht kamers -met een galerijtje er voor, welk galerijtje vóór de drie kamers, die het dichtst aan -den weg lagen, breed was uitgebouwd, in den vorm van een <span class="ex">pendoppo</span><a class="noteRef" id="xd31e1320src" href="#xd31e1320">43</a>; rechts een ordelooze hoop loodsen en <span class="ex">gedogans</span>.<a class="noteRef" id="xd31e1327src" href="#xd31e1327">44</a> -</p> -<p>In twee der laatsten werden de <span class="ex">Kadoeërs</span> gestald, terwijl Korman de <span class="ex">pendoppo</span> betrad, waar een petroleumlamp—neergedraaid, want er was toevallig niemand—hem behoedde -voor struikelen over de stoelen of de nog met het tafellaken van ’s middags gedekte -eettafel. -</p> -<p>Op zijn geroep, dat weldra in een soort gebrul ontaardde, verscheen ten leste een -inlander, die zich <span class="ex">mandoer</span> noemde, en in wiens hand feitelijk het bestuur over het logement berustte. Door hem -liet Korman zich een kamer aanwijzen, of liever hij koos er zelf een uit de leegstaanden, -na er een paar te hebben opgenomen met zijn neus, die hierin de beste leidsman was. -Toen vroeg hij of er niet een jonge meneer was aangekomen, die Rencke heette. -</p> -<p>De <span class="ex">mandoer</span> zou het vreemdelingenboek gaan halen en Korman kleedde zich intusschen uit, om te -baden <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>eer hij tot iets anders overging. Reeds was hij daarmee gereed en voor de helft met -zijn avondtoilet op orde, toen eindelijk de <span class="ex">mandoer</span> terugkwam met de mededeeling, dat het boek naar alle waarschijnlijkheid nog bij den -controleur-<span class="ex">kotta</span> was, maar dat er twee heeren waren gekomen sinds eergister, waarvan één ’n <span class="ex" lang="ms">toewan baroe</span><a class="noteRef" id="xd31e1358src" href="#xd31e1358">45</a>, en dat die naar de sociëteit was. -</p> -<p>Korman bedacht zich nog een oogenblik of hij zich niet vernederde door óók naar de -Soos te gaan, en zoo als ’t ware zijn employé na te loopen; maar och, wat deed het -er toe; op de onderneming, te midden van een arbeid waarvan het jongemensch niets -verstond, zou straks zijn superioriteit voldoende uitkomen, en daarmee het vereischte -prestige. -</p> -<p>Hij wandelde dus op, en ging de sociëteit binnen. In de voorgaanderij, aan de kletstafel, -zat een uitgelezen clubje, de resident, de secretaris en eenige der voornaamste ingezetenen, -en ook een vreemdeling. Diep buigend—hoeden droeg men toenmaals ’s avonds nooit—wilde -Korman voorbijgaan, het lokaal binnen, waar hij dacht onder het groepje levenmakers -bij het biljart zijn aanstaande ondergeschikte te zullen aantreffen en op dezen door -zijn verschijnen een geweldigen indruk te maken, toen hem op eens iemand achterop -kwam, die zijn naam op vragenden toon uitsprak. -<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span></p> -<p>Zich omwendende zag hij tegenover hem den vreemdeling. Een slanke welgevormde figuur -ongeveer van zijn eigen grootte; een fijnbesneden aristokratisch gelaat, versierd -door heldere donkerblauwe oogen en een zwaren knevel; gekleed in een zwarte jas met -weggesneden panden en grijzen pantalon waarvan de <span class="ex">coupe</span> den besten kleermaker verraadde.… Korman stond een oogenblik versuft, toen de ander -met een klankrijke stem zich bekend maakte: „Ik ben Henri Rencke.” -</p> -<p>„O zoo … aangenaam kennis te maken. Ik hoorde in ’t logement dat … u hierheen was -gegaan …” -</p> -<p>„U is wel beleefd,” zeide Rencke. „Had ik geweten dat u zelf komen zoudt, dan had -ik u opgewacht, te meer daar ik op een eenigszins zonderlinge wijze aan u ben opgedrongen. -Toen ik vertrok wist ik dat niet—men dacht in Holland dat men u een dienst bewees, -doch op reis hoorde ik daarover anders spreken.<span class="corr" id="xd31e1373" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„’t Is niets.… we zullen het samen wel vinden, hoop ik,” antwoordde Korman, die tegenover -de vrijmoedige explicatie van dien jongen man geen andere woorden ter beschikking -had. Intusschen werd hem daar op eenmaal een wapen uit de hand geslagen, dat hij zich -voorgenomen had ter gelegener tijd te gebruiken. Bij het minste vergrijp van Rencke, -had hij hem voor de voeten willen werpen dat hij een presentkaasje was; maar dat ging -nu niet meer, daargelaten <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>al of hij een zoodanige uitdrukking ooit zou durven gebruiken tegen den man die daar -voor hem stond. -</p> -<p>„Meneer Korman!” riep de resident, en de geroepene ging, gevolgd door zijn employé, -naar de kletstafel. -</p> -<p>„Komt u niet wat bij ons zitten?” noodigde het Hoofd van Bestuur. „Straks, op uw koffieland, -moogt u meneer Rencke geheel in beslag nemen, maar hier hebben wij ook rechten. Ombert -u?” -</p> -<p>„Een beetje, resident.” -</p> -<p>„Wel, dan moesten we vanavond eens een partijtje maken,” zeide de resident. „Meneer -Rencke is ons hier komen leeren wat omberen was; prepareer u dus op een zwaren strijd.” -</p> -<p>„Je bent in den pas bij den ouwe,” zeide Korman, toen hij met Rencke naar het logement -wandelde om te gaan eten. „Hoe heb je zoo de kennis gemaakt?” -</p> -<p>„Wel, ik heb dien logementsfrik uitgevraagd hoe men zich hier presenteerde … Apropos, -wat kost het een moeite dat heer te spreken te krijgen! Zijn dat oostersche manieren, -dat een logé naar den hotelhouder moet gaan in plaats van hem te ontbieden?” -</p> -<p>„Ja, hij heeft het monopolie, zie je, en ’t kan hem weinig schelen. Hij is binnen.” -</p> -<p>„Dat heb ik gemerkt! En hij is moeielijk naar buiten te lokken,” zeide Rencke, die -de spreekwijze <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>niet begreep, waarop Korman expliceerde dat „binnen” beteekende: zijn fortuin gemaakt -te hebben; hetgeen de logementhouder bewerkstelligd had met de aanneming van zout- -en koffietransporten. -</p> -<p>In den naävond kreeg Korman, bij gelegenheid van het omberpartijtje, van zijn employé -een lesje in dat edele spel, waaruit hij het voornemen putte, om wat hij ook mocht -doen te Watoeombo tot korting der avonduren, nimmer met Rencke een partijtje te maken. -</p> -<p>Vroeg in den morgen vertrokken zij naar het gebergte; Rencke nu ook in een wit pakje, -nieuw en ongestreken, waarvan het model Korman deed opmerken dat het goed genoeg was -om „boven” te worden opgedragen, doch niet geschikt om er „beneden” mee voor den dag -te komen. Waarop Rencke, die trouwens op reis al had gemerkt dat zijn zoogenaamde -indische uitrusting in ’t geheel niet <span class="ex">indisch</span> was, doch een product van hollandsche kleermakersfantasie en verkeerde voorstelling -van oud-indiërs, verklaarde, als hij ooit in Europa terugkwam, de menschen te zullen -inlichten omtrent hun vergissing. -</p> -<p>„Ik vond het al vreemd,” voegde hij er bij, „dat ze mij voor alles zoo’n wijde zakkerige -geschiedenis maakten. Men had mij gezegd: neem voor de witte pakjes het dikste russisch -linnen; de jas gemaakt naar het gewone Colbert-model, en de pantalon zooals <span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span>een gewone fatsoenlijke broek. Maar de „specialiteit in uitrustingen” lachte er om, -en zeide dat het veel te warm was; dus nam hij van dit dunne goed en maakte het zoo -wijd als u ziet. Thuis riepen ze: echt indisch! maar ik kon wel zien dat ze ’t niet -mooi vonden, zoomin als ik.” -</p> -<p>„Wat wèl goed is,” zeide Korman, „zijn die kappen die je daar aan hebt.” -</p> -<p>„Het zijn oude jachtkappen,” antwoordde Rencke, „die ik bij toeval in mijn koffer -heb gesmeten, en nu van morgen aangetrokken, omdat ik er u ook zag dragen.” -</p> -<p>Naarmate zij verder reden kreeg Korman meer schik in zijn nieuwen employé. Hij vond -in hem iemand waarmee te praten was, en die, begaafd met een groote mate van practisch -verstand, den eenzamen weg recht gezellig wist te maken, zoowel door zijn gesprekken -als zijn goed ingerichte vragen om opheldering van hetgeen zijn oog als vreemd opmerkte. -</p> -<p>Te Wonosarie stapten zij uit de <span class="ex" lang="fr">américaine</span>, en terwijl de paarden gezadeld werden, stelde Korman zijn employé aan den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> voor. Daar Rencke echter nog geen maleisch verstond, moest Korman voor hem het woord -doen. Misschien was dat de reden dat hij vergat, wat hij zich in het rijtuig had voorgenomen. -Hij had namelijk den vorigen dag last gegeven het meest lastige zijner twee paarden -voor Rencke te zadelen, <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>doch toen deze hem zoo was meegevallen had hij gedacht: <span class="ex">kassian</span>!<a class="noteRef" id="xd31e1418src" href="#xd31e1418">46</a> ’t is zoo’n goede jongen, en contra-order willen geven. Doch hij bemerkte zijn verzuim -pas toen de paarden voorgebracht werden, en Rencke hem vroeg welk dier voor hem bestemd -was. -</p> -<p>„Hm,” deed hij, „eigenlijk de zwarte, maar ze hebben er mijn zadel op gelegd. Kan -je rijden? De <span class="ex">plongko</span><a class="noteRef" id="xd31e1425src" href="#xd31e1425">47</a> is nogal nukkig onder een vreemden ruiter.” -</p> -<p>„’t Is mij hetzelfde, als hij maar loopt,” zeide Rencke, en aan de manier waarop hij -de stijgbeugels pas maakte, door die te meten van de vingertoppen tot onder den oksel, -zag Korman dat hij althans geen onervaren ruiter was. -</p> -<p>Rencke steeg op; de <span class="ex">plongko</span> trippelde even, trachtte toen vooruit te schieten, doch door zijn rijder onmiddellijk -bedwongen en met het rechterbeen zijwaarts gedrukt, kwam hij, netjes overschenkelend, -naast den zwarte. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Toewan bisa sekali</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e1439src" href="#xd31e1439">48</a> zeide de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, den afscheidsgroet van de beide Europeanen met een minzaam lachje beantwoordend. -</p> -<p>Toen zij het land naderden, en op meer geaccidenteerd terrein kwamen, fronste Rencke -een paar <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>maal de wenkbrauwen bij het opzien tegen de steilten die zij op moesten, en meer nog -als de weg een sterke helling naar beneden nam. Hellingen, die naar zijn schatting -den voetganger moeite zouden hebben veroorzaakt! Ziende hoe Korman’s paard, dat voor -hem uitliep, het er afbracht, overwon hij echter spoedig den angst die een ieder bevangt -die voor ’t eerst op bergwegen rijdt, en bewonderde hij de kracht dier kleine dieren, -die hij vóór dezen met eenige minachting had aangezien. -</p> -<p>„Daar staan hutten!” riep Rencke op eens uit. Zij waren de <span class="ex">kalie</span> overgetrokken en reden op de <span class="ex">kampong</span> aan. -</p> -<p>„Juist,” zeide Korman, voor de eerste „hut” zijn paard inhoudende en afstijgende. -„Welkom op Watoeombo!” -</p> -<p>Rencke begreep niet hoe hij ’t had. Was dat het „landhuis” dat zijns vaders vriend -hem beschreven had met de aan indisch-gasten eigen overdrijving? Hield Korman hem -voor den gek? ’t Kon wel, want hij stond hem feitelijk in zijn gezicht uit te lachen. -Doch neen, want daar kwam een dier wezens te voorschijn waarvoor Rencke altijd de -grootste vereering gekoesterd had, een meisje, in wat hij noemde de schilderachtig -romaneske flodderdracht, welk meisje Korman met „Papa” aansprak en hem kuste. Een -dochter? Hij meende toch.… hm, zeker.… jawel, ze had een gelen teint.… enfin, ’t was -een meisje, <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>dus naderde Rencke met gepaste hoffelijkheid en maakte een diepe buiging. -</p> -<p>„Een aangename verrassing, freule; uw Papa had mij nog niet verteld dat.…” -</p> -<p>Hier bleef hij steken, want Li keek hem met haar groote oogen verbaasd aan, terwijl -Korman bijna stikte in een lachbui. -</p> -<p>„Die is goed! Ha ha,” bracht Korman er eindelijk uit. „Ga naar binnen Li.—Ahem! Ze -verstaat je niet, Rencke—’t is mijn huishoudster weet je—en … je zoudt maleisch moeten -spreken als je haar een compliment wilde maken, want van het hollandsch begrijpt zij -niet meer dan doodgewone dagelijksche uitdrukkingen.” -</p> -<p>„Ik zal maleisch leeren,” zeide Rencke vol vuur. „Het is een aangename verschijning, -<span class="ex" lang="fr">parole d’honneur</span>!” -</p> -<p>Korman zag hem uit de hoeken zijner oogen even aan, en ging toen voor, het huis binnen. -Links, tegenover zijn slaapkamer, was een <span class="corr" id="xd31e1473" title="Bron: apartement">appartement</span> aangebouwd terwijl hij weg was. Na er even in rondgezien te hebben, wenkte hij Rencke, -die in het middenvertrek was blijven staan. -</p> -<p>„Dit is je kamer,” zeide hij. „Ik heb een ledikant voor je besteld, maar dat moet -uit Soerabaja komen, en dus moet je het voorloopig maar zóó stellen.” -</p> -<p>Hiermede wees Korman op een <span class="ex" lang="ms">bamboe baleh-baleh</span><a class="noteRef" id="xd31e1481src" href="#xd31e1481">49</a>, <span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>door de zorgen van Li heel aardig in een bed getransformeerd. Rencke verklaarde dat -hij het zeer interessant vond aldus de ontberingen mee te maken op een pasbeginnende -plantage. -</p> -<p>Onder de rijsttafel vertelde Li dat er menschen met <span class="ex">bibit</span><a class="noteRef" id="xd31e1490src" href="#xd31e1490">50</a> gekomen waren, die in de loods wachtten. -</p> -<p>„Dan heb ik een mooi werkje voor je,” zeide Korman tot Rencke. -</p> -<p>Toen om één uur de <span class="ex">kenthong</span><a class="noteRef" id="xd31e1498src" href="#xd31e1498">51</a> het sein gaf om het werk te hervatten, bracht Korman den employé naar de loods. Daar -zat het vol met mannen en vrouwen, die draagkorven bij zich hadden met jonge plantjes. -</p> -<p>Korman nam uit een der korven een boschje, en begon Rencke te onderrichten hoe hij -die sorteeren moest; de dunne zwakke stengels of gehavende wortels er uit, en de gave -gezonde <span class="ex">bibit</span> ter telling overgeven aan den <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span><a class="noteRef" id="xd31e1508src" href="#xd31e1508">52</a>; daarna de door dezen op hoopjes van tien gelegde plantjes optellen en achter den -naam van den brenger schrijven; eindelijk de gesorteerden bijeen laten binden en met -water besproeien. -</p> -<p>„Ik ga intusschen even naar de tuinen,” zeide <span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>Korman. „Tegen dat je klaar bent, zie je mij weer terug.” -</p> -<p>Daar zat Rencke, te midden van een volkje dat hij niet verstond, met het hem aangewezen -werk zich de blanke handen bedervende en met een blik van wanhoop de massa korven -overziende. Het ging hem niet vlug af; door gebrek aan oefening bekeek hij de plantjes -veel te lang eer hij goed- of afkeurde, met het gevolg dat hij weldra nauwelijks meer -zag wat dik of dun was, en er telkens de door Korman gegeven modellen tegenaan moest -houden ter vergelijking. -</p> -<p>De oogen deden hem pijn van de inspanning nadat hij nauwelijks een half uur aan den -gang was, en reeds driemaal had hij zich gesneden aan een <span class="ex">bamboe</span>-touwtje dat hij open wilde trekken in plaats van draaien. -</p> -<p>„Ik wist niet dat groen zoo vervelend kon zijn,” mopperde hij, even de oogen sluitende. -Toen hij ze weer open deed schitterde er iets wits, en opziende bemerkte hij Li, die -een bankje neerzettende, tegenover hem plaats nam, en met groote vlugheid de plantjes -door de vingers liet glijden. -</p> -<p>Dankbaar knikte hij haar toe en gevoelde weer nieuwen moed, toen hij de gemakkelijkheid -zag, waarmee zij het werk verrichtte. Van haar afziende, leerde hij het zelf; en de -eene korf na den andere verdween van het tooneel, tot de laatste toe. -<span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span></p> -<p>Met een zucht van verlichting stond Rencke op, en trachtte een praatje aan te knoopen -met zijn helpster. Maar dat mislukte; want hoewel Li hem best verstond, zij zelve -kon niet anders dan in ’t maleisch antwoorden, en dát begreep hij weer niet. Toen, -terwijl hij enkele voorwerpen aanwees, gaf zij hem de maleische benamingen, die hij -zorgvuldig noteerde. Hiermee waren zij nog bezig toen Korman terugkwam. -</p> -<p>„Ben je er al doorheen?” zeide hij. „Dat is vlug. Wat doe je daar?” vervolgde hij -een blik werpende in Rencke’s notitieboekje. „Hm, ik zou je raden liever maar dadelijk -javaansch te leeren, dan krijg je geen verwarring, en dat heb je toch het meest noodig.” -</p> -<p>„Dat kan ook,” antwoordde Rencke. „Maar, me dunkt de klanken van het maleisch hooren -gemakkelijker aan.” -</p> -<p>„Nu, doe wat je wil, als je maar één taal tegelijk aanpakt. Trouwens, de <span class="ex">mandoers</span> spreken allen maleisch, dus kan je daar voorloopig wel mee terecht. Laat ons nu naar -huis gaan en die lui afbetalen, dan zullen we het vandaag maar voor gezien houden.” -</p> -<p>Dit voorstel was zeer naar den zin van Rencke, die duchtig vermoeid was van den langen -rit van dien morgen, en hard verlangde naar het oogenblik waarop hij zich in een dier -gemakkelijke indische stoelen zou mogen uitstrekken. En het kwam, toen de <span class="ex">bibit</span> betaald was en de daglijst ingeschreven. -<span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span></p> -<p>Het werd dien avond later dan gewoonlijk. Rencke kon gezellig praten, en Korman had -zooveel te vragen over alles wat er op zeker dierbaar plekje grond in de laatste jaren -was voorgevallen, dat het hem gelukte na den eten zijn oogen nog lang open te houden. -</p> -<p>„Er is niets bijzonders voor je te doen,” zeide Korman den anderen morgen. „Ga maar -eens op je eigen gelegenheid naar de tuinen, en kijk rond. Het werk moet gedaan worden … -zooals ze het doen; dat leer je, door het te zien, vanzelf. En eer je de taal verstaat, -kan je toch niet veel uitvoeren. Als je iets onbehoorlijks ziet, rapporteer het mij -dan als je thuiskomt—zoo tegen twaalven.” -</p> -<p>Rencke ging het pad op dat hij gister Korman had zien inslaan, daarbij de voorzorg -nemende van nu en dan op een zakkompasje te kijken, teneinde te weten in welke richting -hij straks het huis weerom moest vinden. De wijze waarop hij in de geheimen der cultuur -werd ingewijd, beviel hem niet. In zijn vroegere betrekking gewoon al zijn plichten -van <i>a</i> tot <i>z</i> als ’t ware op een briefje te hebben, en haast niets te doen of het was speciaal -gekommandeerd, bracht hem deze manier van doen in niet geringe verlegenheid. De opdracht -die Korman hem gegeven had was hem vrij duister. Na een klim van een half uur was -hij terecht gekomen bij het terrassenmaken, en daar moest hij niet zijn, dacht hij, -want Korman had over „tuinen” <span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>gesproken, die hij nochtans nergens ontdekte. Enfin, er werd gewerkt, dus kon hij -wel een poos toekijken. -</p> -<p>Met dit voornemen liep hij over een der terrassen, met attentie toeziende hoe de <span class="ex">koelies</span> met den <span class="ex">patjol</span> de aarde uithakten en gelijk streken. Bij een der werklieden bleef hij even staan, -wat onmiddellijk uitwerkte dat de <span class="ex">mandoer</span> op den man toesprong, hem den <span class="ex">patjol</span> uit de handen rukte, en onder veel woorden voordeed hoe hij werken moest; in welk -model Rencke geen onderscheid zag met het reeds geleverde werk. -</p> -<p>„Er schijnt toch iets onbehoorlijks geweest te zijn,” dacht hij, en kuierde verder. -Doch toen hij bij een anderen <span class="ex">koelie</span> bleef staan kijken, herhaalde de <span class="ex">mandoer</span> hetzelfde spelletje, wat Rencke in twijfel bracht of er nu wezenlijk in dit schijnbaar -eenvoudige werk iets verborgen was dat hij niet zag, of dat er slechts overdreven -dienstijver van den <span class="ex">mandoer</span> achter gezocht moest worden. -</p> -<p>Dit personage hield ten slotte een aanspraak tegen Rencke, waarvan deze geen syllabe -begreep, zelfs niet toen de <span class="ex">mandoer</span> uit het javaansch in ’t maleisch overging. Intusschen verrijkte Rencke zijn woordenlijst -met enkele nieuwe namen van dingen die hij aanwees. -</p> -<p>Plotseling kreeg hij een inval. Op een schoon <span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>blaadje van zijn zakboekje begon hij te schetsen, en weldra ontstond een vrij aardige -potloodteekening van een tuin, met perken en gazons, hoog en laag hout … men moest -erkennen dat Rencke talent van teekenen bezat. Toen het gereed was liet hij het den -<span class="ex">mandoer</span> zien, die het <span class="ex" lang="ms">bagoes sekali</span><a class="noteRef" id="xd31e1590src" href="#xd31e1590">53</a> vond en vroeg of het meneers familie in Holland voorstelde; wat Rencke gelukkig niet -verstond. -</p> -<p>Met zijn wijsvinger wees <span class="corr" id="xd31e1595" title="Bron: bij">hij</span> eerst op de schets en toen, de hand uitspreidende, maakte hij een vragende beweging -in het rond. Dit deed den <span class="ex">mandoer</span> een licht opgaan. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Oah, beddingan!</span>” riep hij uit met een tweeden blik op de teekening, en toen, voorgaande, wees hij -Rencke den weg aan, die naar de <span class="ex">pépinières</span> leidde, terwijl deze, verheugd over het gelukken van zijn middel, in de aangegeven -richting verder stapte. -</p> -<p>„Men moet zich maar weten te redden,” zeide hij bij zich zelf. -</p> -<p>Het einde van den weg was de plaats waar de beddingen stonden. Dat was een teleurstelling! -Maar van onder het <span class="ex">alang-alang</span> dak klonken stemmen; dus ook hier werd gewerkt, en Rencke ging er binnen. Vrouwen -plantten de jonge <span class="ex">bibit</span>; dezelfde die hij gister zoo bloedig uitgezocht had! Hij voelde solidariteit; daar -was een stuk van zijn ziel in die <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>plantjes. Zich neerzettende op een boomstronk te midden der plantsters, nam hij den -zwaren helmhoed, dien hij te Portsaid gekocht had, af en genoot èn van de schaduw -èn van het toezien op het werk dat hij volkomen begreep. -</p> -<p>Ook was er een groot onderscheid tusschen de babbelende en lachende vrouwen, en de -ginds als in doffe zelfberusting werkende mannen; hier een beeld der onafhankelijke -vrijheid, dáár der drukkende slavernij. Want ontegenzeggelijk draagt de Javaan der -binnenlanden nog het kenmerk op zijn gelaat, dat zijn vaderen slaven waren, zoo dan -niet altijd in den zin die gewoonlijk aan dat woord gehecht wordt. -</p> -<p>Een meisje dat in Rencke’s onmiddellijke nabijheid werkte, vroeg hem iets, en hij -antwoordde door haar in de wangen te knijpen, wat uitroepingen van alle kanten deed -opgaan, doch de toon daarvan was niet onwelwillend of afkeurend. Rencke voelde zich -volkomen thuis. Hij ging de lange rij der reeds afgeplante bedden na, en ontdekte -geheel aan het eind daarvan een paar scheefstaande plantjes. Men kon van die plaats -uit, de plantende vrouwen niet zien, daar er een rijzing van het terrein tusschen -lag. Rencke ging een eind terug en riep „Hei, zeg eens!” waarop het meisje dat hij -in de wangen geknepen had, naar hem toe kwam. -</p> -<p>De plantjes werden behoorlijk recht gezet, al duurde <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>het wat lang. Rencke nam toen den terugweg aan, daar het tegen twaalven liep, doch -besloot aan dit gedeelte van het werk zijn bijzondere aandacht te wijden; want als -het jonge plantje niet onberispelijk gezet werd, hoe kon er dan ooit een flinke koffieboom -uit groeien? -</p> -<p>Thuis gaf hij aan Korman bericht van zijn wedervaren. Bij de scène met den geschetsten -bloementuin moest deze hartelijk lachen. -</p> -<p>„Wij noemen hier een tuin,” verklaarde hij, „een stuk grond dat met koffie beplant -is of worden moet, en dat tusschen vier wegen in ligt. Al naar gelang der hoogte van -de hellingen, worden er twee of drie horizontaal loopende wegen in getrokken, de een -boven den ander, en deze verbonden door schuin tegen de hoogte oploopende wegen. Waar -de helling sterk is, en dus de weg te lang zou worden, maakt men hem met een paar -slagen, de zoogenaamde zigzagweg.” -</p> -<p>„Begrepen,” zeide Rencke. „Dank u wel. En.… die tuinen zijn zeker genommerd?” -</p> -<p>„Ja, met dien verstande dat een groep tuinen, bij voorbeeld al de tuinen van één helling -of om één ravijn heen, een naam heeft, meestal naar de een of andere eigenaardigheid -van den vorm der bergruggen of zoo. De inlanders verzinnen die namen.” -</p> -<p>„Hoe heet de tuin waar nu gewerkt wordt?” -</p> -<p>„Die heeft nog geen naam,” zeide Korman. „Maar <span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>wacht maar, eer ze over den <span class="ex">loengoer</span> heen zijn is die ook gedoopt.” -</p> -<p>En zoo geschiedde; doch op een wijze die geen van beiden vermoed had, en Rencke althans -nimmer uit het geheugen zou gaan. -</p> -<p>Vreezende dat er schoon terrein tekort zou komen voor het aanleggen van terrassen, -had Korman een paar dagen na bovenvermeld gesprek, den <span class="ex">mandoer</span> Podrono last gegeven om met vijftig man te gaan „opstapelen en branden”. Dat beteekende: -de overgebleven stukken hout bijeen halen, die leggen rondom de door het vuur gespaarde -groote stammen en stronken, en daarna in brand steken. -</p> -<p>Dit werk vereischt eenig overleg, daar men aan een zekere limite van lichtere brandstof -gebonden is, en die zóó moet aanwenden dat het grootst mogelijk resultaat bereikt -wordt; want na deze opruiming is er geen meer mogelijk, en moet blijven liggen wat -ligt, tot het in den loop der jaren verrot. Podrono nu was een dier weinige inlanders, -die overleg bezaten—misschien moet men zeggen: <span class="ex">die hun overleg in dienst van een Europeaan willen aanwenden</span>—en daarom had Korman hem aangewezen. -</p> -<p>Natuurlijk was Rencke, die thans reeds beter dan eenige dagen geleden begreep „wat -hij eigenlijk op zoo’n koffieland moest uitvoeren,” naar het werk van Podrono gaan -kijken. Op den weg staande, overzag hij het <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>geheel. De <span class="ex">mandoer</span> had zich een plekje uitgekozen, uitnemend geschikt voor zijn post als dirigent. Een -dikke boom lag bijna geheel boven aan de helling. In den loop der tijden had die boom -eens den top verloren, en hij had gedaan wat iedere fatsoenlijke boom doet, namelijk -twee loten, straks stammen, uitgeschoten. Die stammen stonden zeer dicht bij elkaar. -Zooals hij thans lag, leek hij een reuzen vork met twee tanden; de een op den grond, -de ander vrij. Daarop stond Podrono, orders gevende nu aan deze, dan aan die groep -van zijn volk. -</p> -<p>Het was een levendig ventje, dat steeds zijn woorden deed vergezeld gaan van gebaren, -die toen hij Rencke zag aankomen nog wilder werden dan gewoonlijk, tot groot amusement -van de <span class="ex">koelies</span> die lachten.… en daardoor meer kracht zetten dan anders. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Ajo! angkat!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1668src" href="#xd31e1668">54</a> gilde Podrono, in zijn <span class="corr" id="xd31e1671" title="Bron: kniëën">knieën</span> veerende als iemand die straks een hoogen sprong zal doen. „<span class="ex">Allah!</span>” -</p> -<p>Dat was zijn laatste kreet. -</p> -<p>Er was beweging in den boom gekomen. Podrono had het bemerkt en wilde er achteruit -afspringen. Maar de stam waarop hij stond zakte onder hem weg, de ander van den tweeling -sloeg hem in den rug, zoodat hij tusschen de tanden van den vork inraakte en voorover -viel. In steeds wilder vaart <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>rolde de boom naar beneden, en met ontzetting zagen Rencke en de <span class="ex">koelies</span> het lichaam, ach, het lijk! van den ongelukkigen Podrono meedraaien, breken, en toen -de boom den voet der helling bereikt had met een dreunenden slag, prevelden de koelies -<span class="ex" lang="ms">Allah ill’ Allah</span> en sloot Rencke de oogen, flauw en misselijk van het verschrikkelijke gezicht. -</p> -<p>Het weinige dat er nog van den <span class="ex">mandoer</span> te vinden was, werd door het volk naar de <span class="ex">kampong</span> gebracht. Van Rencke die vooruitgeijld was, vernam Korman het gebeurde. -</p> -<p>„Jammer van den vent,” zeide Korman. „Komen ze met hem hier? Waarachtig, daar heb -je het heele zoodje! Zijn ze bedonderd?” En hij ging den stoet te gemoet. De voorsten, -die het lijk droegen, liet hij passeeren, en joeg toen de rest terug met barsche verwijten. -Den knapsten <span class="ex">koelie</span> riep hij aan, en droeg hem op tijdelijk den arbeid te surveilleeren. Toen kwam hij -terug bij Rencke, die huiverend het kleine troepje, dat hem gepasseerd was, nazag. -</p> -<p>„Kom mee in huis,” zeide hij. „Je bent geschrokken, denk ik. Neem een <span class="ex">paitje</span>;<a class="noteRef" id="xd31e1706src" href="#xd31e1706">55</a> ’t is toch bijna tijd. Weet je wat een bof is? Dat jij niet ook op dien boom stond.” -</p> -<p>Rencke gaf geen antwoord, zijn tanden klapperden tegen het glas. -<span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span></p> -<p>„Kom, je moet je zoo beroerd niet maken,” raadde hem Korman. „Er gebeurt wel eens -meer een ongeluk. Als je niet nog zoo kort hier was, zou ik je een standje maken dat -je al dat volk uit de tuinen hebt laten gaan, maar nu.… <span class="ex">soedah</span>! En wat wed je nu—we hadden het er laatst over—dat die tuin, eer de zon ondergaat, -zijn naam heeft?” -</p> -<p>„<span class="ex">Podrono</span>!” zeide Rencke plechtig. -</p> -<p>De weduwe van Podrono.… -</p> -<p>Zij had een braven man verloren, die goed voor haar was, haar nooit sloeg, om wiens -grappen zij altijd moest lachen, en met wien zij een heel jaar lang getrouwd was geweest. -</p> -<p>.… weende eenige dagen en nachten. De medebewoners van het huis dachten dat zij gek -zou worden van smart. Reeds tweemaal had zij een zenuwtoeval gekregen en gevraagd -om <span class="ex">ketjoebong</span>.<a class="noteRef" id="xd31e1730src" href="#xd31e1730">56</a> In plaats daarvan gingen de buren medicijn vragen bij Korman. -</p> -<p>„Ga maar eens naar de meid kijken,” zeide deze tot Rencke. „Neem de flesch met castorolie -mee, en geef haar om te beginnen een flinke dosis. Hier is ze. Neen heusch,” ging -hij voort toen Rencke hem gek aankeek; „ik meen het; als die lui wat van dien aard -door ’t hoofd spookt, vergeten zij hun heiligste plichten.” -</p> -<p>Rencke ging en paste de voorgeschreven geneeswijze <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>toe, die wonderen deed. Den volgenden dag was het vrouwtje veel bedaarder, en een -week later weer geheel hersteld. -</p> -<p>In die week was veel gebeurd. -</p> -<p>Het huis van Korman, de definitieve administrateurswoning, was gereed gekomen. Hoog -gelegen op een daarvoor gemaakte uitkapping van de bergglooiing, verhief het zich -boven de <span class="ex">kampong</span>. Van uit de voorgalerij had men het gezicht, tusschen twee uitloopers van den berg, -tot in de vlakte, ja tot zelfs op den naburigen berg, die als een groote molshoop -uit het groen der laaglanden verrees. Waar het oog toch ook wat wil, was de plek goed -gekozen. -</p> -<p>Eén ding was jammer, en wel dat alle boomen waren weggekapt en het huis op een kale -plek stond, en wel altijd zou blijven staan, daar de onmiddellijke omgeving niet beplant -werd, doch gereserveerd bleef voor later aan te leggen établissement en droogbakken. -Maar wie denkt daar van te voren aan! Wie denkt er aan, dat het ook zaak ware op de -<span class="ex">loengoers</span> de boomen te laten staan, als zij er zijn, om zoodoende windbrekers te hebben, die -men er later, als de wind eenmaal vrij over de naakte ruggen strijkt, met geen mogelijkheid -meer op krijgt, tot men na veel geld en moeite vermorst te hebben de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen in godsnaam maar afschrijft. -</p> -<p>Daarvoor moet men minstens eerst een koffieonderneming <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>hebben ontgonnen; en die dat gedaan heeft is òf rijk, òf heeft geen succes gehad en -krijgt derhalve geen administratie meer. -</p> -<p>In het nieuwe huis was oorspronkelijk een kamer voor Rencke bestemd geweest, toen -Korman plotseling van plan veranderde. De aanleiding daartoe was een mededeeling, -die Li hem gedaan had van een praatje dat in de <span class="ex">kampong</span> had gecirculeerd. -</p> -<p>„Je weet waarschijnlijk,” was Korman begonnen, op een avond, terwijl hij met Rencke -aan de bittertafel zat, „dat ik indertijd een brief van je vader heb gehad.” -</p> -<p>Rencke knikte toestemmend. -</p> -<p>„Daarin stonden een paar uitdrukkingen … hm! ik wil niet zeggen dat ze mij een ongunstig -denkbeeld van je gaven, maar … enfin, hij zeide dat je nogal veel van de meisjes hield.” -</p> -<p>„Dat had Papa wel kunnen laten,” mopperde Rencke. „Hij is wat ouderwetsch ziet u, -en meent dat een jongmensch de oogen moet neerslaan of stotteren als een dame voor -hem staat. Ten minste hij scheen het altijd af te keuren dat ik me wat vrij bewoog. -Maar aan u had hij waarachtig niet behoeven te schrijven … <span class="ex">hier</span> zou ik mij, al wilde ik, moeielijk kunnen bezondigen. Er zijn geen dames!” -</p> -<p>„Behalve in de <span class="ex">pépinières</span>, hé?” zeide Korman, terwijl Rencke bloedrood werd. „Ja, ja, vriendje, <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>we zijn hier in Indië, te midden van een bevolking die in dergelijke zaken weinig -of geen geheimhouding betracht. Maar,” vervolgde hij, „waar ik eigenlijk op komen -wou is dit. Ik heb wel het verzoek van je oude heer gekregen om zoo’n beetje voor -Mentor te spelen, doch ik ben geen oogenblik van plan dat te doen. In mijn positie -als administrateur echter, moet ik je instantelijk verzoeken hier op het land van -de vrouwen af te blijven; je krijgt er zelf te avond of morgen moeite mee, en ik door -jou. Weet je wat, neem een huishoudster.” -</p> -<p>„Daar heb ik wel ooren naar,” zeide Rencke; „maar als de oude heer het hoort.…” -</p> -<p>„Onzin! Ik zal ’t hem niet aan zijn neus hangen, en jij natuurlijk nog minder. Hoort -hij het van de buitenwacht … welnu, dan zeg je òf dat het niet waar is, òf dat je -in de binnenlanden niet anders kan.” -</p> -<p>„De groote moeielijkheid zit hem in de manier er een te krijgen,” meende Rencke. -</p> -<p>„O, dat is niets. Kijk maar eens rond; hier, of in de stad … er is wel wat te vinden. -Wie hebben we daar?” -</p> -<p>De laatste vraag gold eene donkere gestalte die in de deur was komen zitten. Het was -de weduwe van Podrono, die kwam vertellen dat zij voornemens was den volgenden morgen -te vertrekken, en thans vroeg <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>om het door haar overleden man verdiende salaris, teneinde reisgeld te hebben. -</p> -<p>Terwijl zij sprak met den gebruikelijken omhaal van woorden, die een welopgevoede -javaansche ter harer beschikking heeft, had Korman haar nauwlettend opgenomen, meer -bezig met een gedachte die hem beving, dan luisterend naar het verzoek van het jonge -vrouwtje. -</p> -<p>„Kijk deze eens aan,” zeide hij tot Rencke. „Hoe denk je er over? Ze is zindelijk -en handig, spreekt een beetje maleisch naar ik meen, en wat haar voorkomen aangaat -zou je het moeielijk beter kunnen treffen.” -</p> -<p>„Watblief?” vroeg Rencke verbaasd. „U meent toch niet … haar man is immers nauwelijks -begraven, en het verdriet.…” -</p> -<p>„Och wat,” viel Korman hem in de rede.… „De vraag is of je wilt of niet.” -</p> -<p>„<span class="ex">Ik</span> wel, maar.…” -</p> -<p>„Dan is het goed.—Ga maar naar achter,” gelastte Korman de bezoekster. „We zullen -de rekening van dat salaris dadelijk opmaken.—Li!” en toen deze gekomen was: „Praat -eens met de vrouw van Podrono. Ze moest maar huishoudster worden bij meneer Rencke.” -</p> -<p>Met een knikje van instemming vertrok Li om aan de gegeven opdracht te voldoen. -<span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span></p> -<p>„Ziezoo,” zeide Korman; „schenk jij nu nog eens in, en <span class="ex">pikir</span><a class="noteRef" id="xd31e1803src" href="#xd31e1803">57</a> er niet langer over; Li zal dat zaakje wel klaarspelen.” -</p> -<p>„Het zou me zeer verwonderen,” zeide Rencke, „na al wat ik van dat vrouwtje in de -laatste dagen gezien heb. Ze was daarvoor te diep getroffen door haar verlies.” -</p> -<p>„Ik heb nogal vertrouwen in de werking van de castorolie,” antwoordde Korman. „Wat -wed je.… hier, ’n <span class="ex">ringgit</span>!<a class="noteRef" id="xd31e1812src" href="#xd31e1812">58</a> Zet je er een tegen?” -</p> -<p>„Mij wel,” zeide Rencke, die waar het een weddingschap gold, niet onder wou doen. -</p> -<p>Het duurde heel lang eer Li terugkwam. Doch toen zij om het hoekje van de deur verscheen, -streek Korman doodbedaard de twee rijksdaalders op, die op de tafel lagen, en stak -ze in den zak van zijn <span class="ex">kabaja</span>. -</p> -<p>„Zij zegt dat zij erg dom is,” rapporteerde Li, „en bang dat zij aan meneer Rencke -niet zal voldoen; maar als meneer daar niet tegen opziet, dan wil zij zich wel bedenken, -tot morgen. Intusschen zou zij gaarne het geld hebben dat Podrono heeft verdiend, -want er is een <span class="ex">soedara</span><a class="noteRef" id="xd31e1825src" href="#xd31e1825">59</a> van haar hier, dien zij nu maar vooruit wil zenden naar de <span class="ex">dessa</span>.” -<span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span></p> -<p>„Ik ben mijn <span class="ex">ringgit</span> kwijt,” zeide Rencke, toen Korman hem Li’s woorden had uitgelegd. „Maar ’t is sterk!” -</p> -<p>Den dag daarna verhuisde Korman naar zijn nieuwe woning, welk feit behoorlijk bezegeld -werd met een <span class="ex">slamatan</span> en een <span class="ex">tandak</span>-partij, waartoe expresselijk een <span class="ex">anklong</span><a class="noteRef" id="xd31e1848src" href="#xd31e1848">60</a> met bijbehooren was ontboden uit de <span class="ex">dessa</span>, waar de <span class="ex">assistent-wedhono</span> zetelde. -</p> -<p>In dien tijd had ook de weduwe van Podrono zich bedacht, met dien gevolge dat zij, -met een paar van Li geleende muiltjes en een gebreide shawl, haar <span class="ex">toewan</span> vergezelde, toen deze naar het <span class="ex">tandakken</span> ging kijken, iets wat Rencke voor ’t eerst van zijn leven aanschouwde. -</p> -<p>De indruk dien hij er van kreeg was niet precies een gunstige. Natuurlijk had hij -de „Duizend en één nacht” gelezen, en de oostersche bajadères die hij zich daarbij -gedacht had, kwamen in ’t geheel niet overeen met de krijschende vrouwspersonen die -hij hier zag dansen. Dansen! godbetert, hoe durven ze dat dansen noemen. In de rookerige -<span class="ex">koelie</span>-loods was in ’t midden een groote mat gespreid over den aarden vloer. Waarvoor eigenlijk? -Tegen het vuil-worden der voeten? Daar was het waarachtig niet voor noodig, want die … -bah! Het speet Rencke <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>dat hij niet schilderen kon, om in kleuren weer te geven waarnaar hij liever niet -lang keek, en met het opschrift: „het voetje van een bajadère” ter ontgoocheling aan -zijn hollandsche vrienden te zenden. -</p> -<p>De zoogenaamde gracieuse bewegingen van het lenige lichaam vond Rencke eenvoudig ongracieus -en leelijk, en het eenige wat hem een minder streng oordeel deed vellen over de arme -<span class="ex">tandak</span>-meid, dan misschien anders het geval ware geweest, was dat zij den goeden smaak toonde -van de punt van de <span class="ex">slendang</span><a class="noteRef" id="xd31e1879src" href="#xd31e1879">61</a> voor den mond te houden als zij dien opendeed om te.… zingen. -</p> -<p>Neen, nu niet en later niet, toen hij gezien had wat voor het beste doorging op dit -gebied, kon Rencke behagen vinden in javaansche danskunst, en hij vond al wat daaromtrent -geschreven of verteld werd, gewoon opsnijderij. -</p> -<p>„Je moet maar eens goed toezien,” zeide hem Korman, die mede <span class="ex">acte de présence</span> maakte, „want bij grootere gelegenheden, als de Regent eens komt of zoo, moeten we -er zelf aan meedoen; en dan staat het altijd beter als je het kunt.” -</p> -<p>Toen ging Rencke een huivering door de leden. Nooit zou hij dat met genoegen doen, -nooit zou hij zich moeite geven om op te sporen wat er voor <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>schoons in gelegen was, naar de opvatting van het volk, dat met gespannen aandacht -elke beweging volgde en de <span class="ex">tandakkende</span> mannen goedkeurend toemompelde als zij het er goed hadden afgebracht. -</p> -<p>„Als overmorgen de controleur komt, gebeurt het dan ook?” vroeg Rencke. -</p> -<p>„Neen, gelukkig niet,” antwoordde Korman wien de herinnering aan dit aanstaande bezoek -de wenkbrauwen deed samentrekken. -</p> -<p>Een <span class="ex">koelie</span> van <span class="ex">Donowarie</span> had dien middag het briefje gebracht, waarin Messner schreef dat de controleur bij -hem was gekomen, en, zijn terugtocht over Watoeombo doende, aldaar tegen de rijsttafel -zou aankomen. -</p> -<p>Daar kwam het weer, het gevaar van ontdekking! Zou Messner meekomen? Natuurlijk. En -blijven, met Li spreken, hooren hoe deze of gene haar als <span class="ex">nonja</span> aansprak, vermoedens krijgen.…? Wat al vragen en even zooveel angsten! Want Korman -zat er leelijk in. -</p> -<p>Het liep beter af dan hij gedacht of gehoopt had. Eerstens kwamen zij laat en had -de controleur haast; ten tweede ging Messner mee door. Zoodoende had hij niet meer -dan een oogenblik tijd om Li te begroeten. -</p> -<p>Rencke ziende, nam hij Korman even ter zijde, en informeerde of er van dien kant geen -gevaar bestond, doch was spoedig gerust gesteld toen hij vernam dat de opzichter reeds -„voorzien” was. -<span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span></p> -<p>Met een zucht van verlossing zag Korman de beide heeren vertrekken. -</p> -<p>„Een bijzonder aangenaam mensch, die meneer Messner,” merkte Rencke op. -</p> -<p>„Vind je niet?” zeide Korman. „We hebben samen heel wat doorgemaakt.” -</p> -<p>„Dat hoor ik. Nu, zoodra u mij eens verlof wilt geven zal ik voldoen aan de uitnoodiging -die meneer Messner mij deed, om een dag ten zijnent te komen doorbrengen.” -</p> -<p>„Na het planten,” zeide Korman. „Dan kun je zoolang verlof krijgen als je wilt.” -</p> -<p>De employé boog. Wanneer die tijd kwam wist hij niet, doch hij wilde het nu niet vragen, -om den schijn te vermijden van onbescheidenheid. -</p> -<p>„Jawel!” dacht Korman. „Hij er heen, en in zijn onnoozelheid alles uitflappen!” -</p> -<p>De heele zaak hinderde hem intusschen geweldig. Nu Messner vertrokken was, bedacht -hij dat hij eigenlijk een groote stommerik geweest was, door zijn verhouding tot Li -niet juist heden aan het licht te hebben gebracht. In tegenwoordigheid van den controleur, -omstraald door de heerlijkheid van het B. B. zou Messner toch niets hebben durven -zeggen; en als hij er later op terugkwam, och, dan was het al weer zooveel tijd geleden! -</p> -<p>Het had Li’s gedachten ook beziggehouden. -<span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span></p> -<p>„Toen papa Messner naar achter kwam,” zeide zij ’s avonds, „dacht ik: nu komt het, -en nu zal hij zeker probeeren mij weg te halen. Maar Papa zei alleen: „Dag Li, <span class="ex" lang="ms">ada baik</span>?”<a class="noteRef" id="xd31e1932src" href="#xd31e1932">62</a> en gaf mij een kus. Toen ging hij naar voren. Gelukkig dat Zus er niet bij was, want -die had het zeker gezien.” -</p> -<p>„Gezien?” herhaalde Korman.… -</p> -<p>Li stond aan den uitersten rand der voorgalerij, draaide op de hakken harer slofjes, -zich vasthoudend aan het touw van een der zeilen. Zij had het hoofd afgewend, starende -naar de wazige grenslijnen der donkere boommassa’s aan den overkant van de <span class="ex">kalie</span>. De vraag van Korman had zij voorzien, ja uitgelokt; en haar geheele houding, rechtop, -in het volle lamplicht, plastisch geteekend op den donkeren achtergrond, gaf het antwoord. -</p> -<p>Alsof een muskiet hem door de zitting van zijn stoel heen gestoken had, sprong Korman -op. Li wendde zich om, en hem te gemoet tredende, sloeg zij haar armen om zijn hals, -opziende met een mengeling van geluk en vrees. -</p> -<p>Li was een mooi meisje, maar zóó mooi had hij haar nog nooit gezien. De vloek die -hem op de lippen zweefde, werd ingehouden, en zacht verwijtend klonk zijn stem: „Waarom -dat niet eer gezegd?” -<span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span></p> -<p>„<span class="ex">Kokki</span> zei dat heeren <span class="ex">blanda’s</span><a class="noteRef" id="xd31e1952src" href="#xd31e1952">63</a> dit niet graag hebben, want dat ze dan ongeduldig zijn.… en ik wou heelemaal een -vrouwtje zijn naar Papa’s zin.” -</p> -<p>„De <span class="ex">kokki</span> is gek,” verklaarde Korman. -</p> -<p>Messner had niets gezien en niets gemerkt. En toch, toen hij thuis zat, en de inspanning, -om den controleur bezig te houden, zich opgelost had in een gevoel van rust en voldaanheid, -trad het korte bezoek op <span class="ex">Watoeombo</span> weer in zijn herinnering naar voren. Zus ondervroeg hem, en hij had zoo weinig te -vertellen dat hij er zelf eigenlijk niet mee tevreden was, en zijn geheugen pijnigde -om nog wat te vinden. De stoelen hadden zóó gestaan … de kleur van de hanglamp … het -gezicht van den bediende … -</p> -<p>„Ze lieten den staljongen aan tafel dienen, Zus,” deelde hij mee. -</p> -<p>Zus had daar een aanmerking op, die hij echter niet hoorde, daar hij voortging met -denken. Hij had dien staljongen gevraagd waar de „<span class="ex">nonna</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1971src" href="#xd31e1971">64</a> was … de vent had geantwoord … hé ja, hoe herinnerde hij zich dat antwoord!… dat -de „<span class="ex" lang="ms">’doro<a class="noteRef" id="xd31e1976src" href="#xd31e1976">65</a> nonja</span>” in de keuken was. -</p> -<p><span class="ex">Nonja!</span> Dat is de titel van een getrouwde chineesche vrouw … wat een stomme vent, die staljongen! -<span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>Hij deelde het Zus mee, bijwijze van aardigheid. Maar Zus vond het blijkbaar geen -aardigheid; zij had geen inlandsch bloed in de aderen moeten hebben om niet dadelijk -een verdenking op te vatten.… -</p> -<p>„Messner,” zeide zij voor hem gaande staan. „Messner, je bent dom; nog dommer dan -die staljongen. <span class="ex">Allah</span>,” vervolgde zij zenuwachtig; „die staljongen praat maar na wat hij hoort; en als -iedereen haar „<span class="ex">nonja</span>” noemt.… Messner, dat is niet goed. Je moet vragen, onderzoeken, iemand sturen.” -</p> -<p>„Dat is niet noodig,” zeide hij, wijzende op het pad dat zijwaarts voorbij hun huis -liep. „Kijk, daar komt een transport <span class="ex">bibit</span>.—Hei! Waarheen?” -</p> -<p>„Naar Watoeombo, mijnheer,” antwoordde een oude vrouw die in de voorhoede liep. Gewenkt -door Messner kwam zij nader. -</p> -<p>„Wie zoekt de <span class="ex">bibit</span> uit?” vroeg hij. -</p> -<p>„De <span class="ex">nonja</span> en de <span class="ex">toewan ziender</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e2014src" href="#xd31e2014">66</a> antwoordde het mensch, terwijl Messner een stomp in den schouder voelde van Zus. -</p> -<p>„Is de <span class="ex">nonja</span> de vrouw van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>?” -</p> -<p>Ja juist, die bedoelde zij; een andere <span class="ex">nonja</span> was er niet. Messner moest haar nader uitleggen wat hij meende, en toen verklaarde -de oude vrouw dat zij niet beter wist of het was zoo, maar zij wilde, als <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>meneer het gelastte, wel eens nader informeeren. -</p> -<p>„Dat is goed,” zeide Messner. „Kom vanavond hier even aan. En.… je bent al een vrouw -op leeftijd, niet waar; die praat niet meer dan noodig is, en vertelt haar geheimen -niet rond als een jonge deern.” -</p> -<p>„Ziezoo,” ging hij voort toen de vrouw vertrokken was; „nu ben je tevreden Zus, hoop -ik. Maar ik ben zeker dat je je vergist; ik kan het van Korman niet denken.” -</p> -<p>’s Avonds dacht hij het echter wel. Zus huilde van woede en zong een <span class="corr" id="xd31e2036" title="Bron: schimp-litanei">schimp-litanie</span> aan ’t adres van Korman, waar Messner, hoewel bedaarder, volkomen mee instemde. Zij -spraken af, er den volgenden morgen samen heen te gaan en Li terug te halen. -</p> -<p>Bij nadere overdenking begreep Messner dat zij dit laatste, nu de zaak toch eenmaal -zoo stond, misschien beter niet deden; maar er was met Zus geen praten, dus hield -hij het voor zich. -</p> -<p>Korman zat te werken in zijn kantoortje. Nu hij Rencke had, en deze met den dag vooruitging -in het vak, achtte hij het onnoodig zoo dikwijls naar het werk te gaan. Hij deed nu -’s middags zijn dutje, en ’s morgens knoeide hij zoo’n beetje aan zijn administratie. -Volgens zijn eigen opvatting deed hij die keurig netjes, maar op Soerabaja werd er, -telkens als de post een stuk ervan aanbracht, door den ouden <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>Benoit en diens boekhouder hartelijk om gelachen. -</p> -<p>Na een langdurige studie in een dik boek over het boekhouden, was hem een flauw licht -opgegaan over wat men verstaat onder „boek-<span class="ex">hoofden</span>.” Doch hoe hij die moest vormen was hem niet duidelijk. In het model stonden: Emil -Herz te Hamburg, Joseph Meier te Kopenhagen, en zoo voort; dus: iedere naam in zaken -vertegenwoordigde een grootboekhoofd. Dientengevolge gaf hij er een aan Benoit, aan -zich zelf, aan Rencke, ja zelfs aan den chinees die zijn boodschappen in de stad deed -en zich agent noemde. Dan had hij: huizen bouwen, terrassen maken, bibitkoopen, beddingen -en nog veel meer, alles grootboekhoofden! een ingewikkelde geschiedenis, die hem vrij -wat moeite bezorgde eer alles „klopte.” -</p> -<p>Te midden eener lange recapitulatie over de laatste betaling, werd hij gestoord door -naderende hoefslagen. Buiten komende zag hij tot zijn schrik: voorop Zus, <span class="ex" lang="fr">à la duchesse de Berry</span> op een inlandsch paard, en daarachter Messner. Zus sprong er af, liep de drie treden -van de voorgaanderij op, duwde hem opzij en liep met een strak gezicht naar achter. -</p> -<p>Messner was minder vlug. Afgestegen, wachtte hij tot er een staljongen was toegeschoten -om de paarden vast te houden. Toen ging hij langzaam naar binnen en stelde zich op -tegenover Korman, wiens blik in de ledige ruimte dwaalde. -<span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span></p> -<p>Juist wilde hij beginnen te spreken, want hij zag wel dat hij niets meer behoefde -te vragen, toen een geweldig rumoer beider aandacht afleidde. Het was Zus, die Li -aan een arm had genomen en haar voorttrok onder een <span class="ex">bandjir</span><a class="noteRef" id="xd31e2062src" href="#xd31e2062">67</a> van woorden in de hoogste faussettonen. -</p> -<p>„<span class="ex">Bangsat!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e2070src" href="#xd31e2070">68</a> siste zij Korman naderende; en Li loslatende, riep zij Messner toe: „Die rakkersche -meid is al zwanger!” -</p> -<p>Toen kreeg Korman wat te hooren! Zus had een langen adem, en zij deed haar best; doch -juist dit was haar noodlottig, want Korman had tijd van de verrassing te bekomen. -Li had hem met haar groote zwarte oogen als om hulp smeekend aangezien, en hij voelde -dat hier een daad van moed van hem verwacht werd. Geen moed bezittende, en zich ten -sterkste bewust van zijn schuld en zijn minderheid, brak hij door dat alles heen tot -dollen overmoed. -</p> -<p>Zus was perplex. Zóó was haar nog nooit de les gelezen, zóó’n katje had zij nog nimmer -gehad; en dat van Korman, in presentie van haar … man! -</p> -<p>Li daarentegen was opgefleurd. In één bewondering was zij naast Korman gaan staan -en had zijn hand gegrepen. Met fonkelende oogen zag zij haar <span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>zuster aan, gereed om, als Korman ophield, er het hare bij te voegen. -</p> -<p>Doch dat was niet noodig. Messner maakte een eind aan het standje door beide vrouwen -naar achter te zenden. Toen wendde hij zich tot Korman. Hij bracht dezen zijn onwaardig -gedrag onder het oog, naar welk gedeelte zijner redevoering door Korman nagenoeg niet -geluisterd werd. Voorts deelde hij Korman mede dat hij van zijn plan om Li mede te -nemen was teruggekomen, en wel vanwege de positie waarin het meisje verkeerde, doch -dat hij hierbij één voorwaarde stelde, namelijk dat Korman dit en eventueel volgende -kinderen zou doen wettigen. -</p> -<p>„Want anders,” eindigde hij, „kom ik weer hier en haal haar weg; bij God, dat zou -ik. En je moogt daareven Zus gebluft hebben, mij zou je dat niet kunnen.” -</p> -<p>Dat wist Korman ook, en dus gaf hij zijn woord dat hij aan de door Messner gestelde -voorwaarde zou voldoen. -</p> -<p>Gemakkelijker dan hij gedacht had, gelukte het Messner om Zus te overreden zich bij -het feit, zooals dat was, neer te leggen, waartoe de vrees voor een tweede standje -waarschijnlijk sterk meewerkte. -</p> -<p>De vriendschap scheen geheel hersteld toen Messner en Zus afscheid namen na de rijsttafel. -Blijven overnachten en het werk rondgaan, zooals Korman voorstelde, wilde Messner -echter niet. -<span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span></p> -<p>„Een andere keer,” zeide hij. „Vandaag ben ik niet in een stemming om lang bij je -te kunnen zijn.” -</p> -<p>Op zekeren dag gingen Korman en Rencke naar de tuinen. Reeds sedert een week hadden -zich rondom den hoogsten top van het gebergte wolkjes genesteld; een teeken dat er -regen in aantocht was, doch er was nog geen enkele bui gevallen. -</p> -<p>Plotseling ontstond er een mist; het was alsof een der wolken van boven naar omlaag -gegleden was. De beide europeanen konden het werkvolk niet meer zien, dat op de helling -tegenover hen bezig was. -</p> -<p>„<span class="ex">Djawoeh!</span>” klonk het klagend en langgerekt, en van een anderen kant, als ware het de echo: -„<span class="ex">Bawoeh!</span>” -</p> -<p>„Wat een lugubre geluid is dat,” zeide Rencke. „Mijn jongste zusje zou zeggen: ik -vind het <span class="ex">eng</span>. Wat beteekent het?” -</p> -<p>„<span class="ex">Djawoeh</span> is regen,” antwoordde Korman. „En het andere is een soort van weerslag. Verder beteekent -het, dat we ’t best doen om maar onmiddellijk naar huis te gaan, als we niet kletsnat -willen worden.” -</p> -<p>Nauwelijks waren zij in Korman’s woning of het begon, eerst in groote droppels die -als hagelsteenen klonken op het gegalvaniseerd ijzeren dak, en toen de volle regen, -die een oningewijde op het denkbeeld moest brengen dat de heele rommel straks naar -beneden zou komen. -<span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span></p> -<p>„Een practische dakbedekking,” schreeuwde Rencke, luider dan hij aan boord ooit een -commando had gegeven, terwijl Korman zich vergenoegde met glimlachend te knikken. -</p> -<p>„Morgen de bedekking van de beddingen wat dunnen,” zeide hij, zoodra er kans bestond -het geweld van den regen te overstemmen. „Denk er aan daarvoor een stuk of twintig -<span class="ex">koelies</span> te geven. En ga zelf mee, want anders laten ze te veel <span class="ex">alang-alang</span> naar beneden vallen op de plantjes.” -</p> -<p>De bui werd weldra door meerdere gevolgd; en na een afwisseling van regen en onweer, -kwam het eerste zachte morgenregentje, den definitieven inval van den Westmoesson -aankondigende. -</p> -<p>„Heerlijk plantweer vandaag!” zeide Korman even vóór het begin van de rol bij Rencke -binnenstappende. -</p> -<p>„Weer een nieuwtje voor mij,” antwoordde deze. „Hoe moet het gebeuren?” -</p> -<p>„<span class="ex">Poeterans</span> maken, een gat slaan met den <span class="ex">patjol</span> en planten,” expliceerde de chef. -</p> -<p>Rencke trok de schouders op. Hij zag in dat hij dit werk weer zou moeten leeren als -al het vorige: toezien en volgens zijn beste weten handelen; van Korman kreeg hij -niet anders dan antwoorden die hem al even wijs lieten als te voren. Deze bepaalde -er zich toe alleen dan in te grijpen, als hij vreesde <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>dat zonder dit de boel misliep, zooals nu, daar Rencke, niet wetende wat er gedaan -moest worden, het volk niet kon indeelen. -</p> -<p>Heksenwerk was het niet; zelfs het <span class="ex">poeterans</span> maken was al zoo eenvoudig als iets. De grond tusschen de plantjes op de <span class="ex">pépinières</span> werd eerst vastgetrapt; dan werden er de koffieplanten uitgestoken met een kluit -aarde er aan, die vervolgens met de <span class="ex">arit</span> werd gefatsoeneerd tot een cilinder; eindelijk werd het geheel op een <span class="ex">pisang</span>-blad gezet en ingewikkeld. Aan het touwtje waarmee het blad werd toegebonden—een -<span class="ex">bamboe</span>-touwtje—werden lange einden gelaten, om het straks op den <span class="ex">pikoelan</span><a class="noteRef" id="xd31e2156src" href="#xd31e2156">69</a> te kunnen bevestigen. -</p> -<p>Teneinde zich op de hoogte te stellen van de dikte of lengte die voor den <span class="ex">poeteran</span> vereischt werd, offerde Rencke een plantje op, dat hij uittrok om te zien hoever -de wortels reikten. Hij zag de <span class="ex">koelies</span> den penwortel, waar deze onder den <span class="ex">poeteran</span> uitstak, afbreken; dit was het eenige waarover hij straks om inlichting vragen moest. -</p> -<p>Het planten … men wist in dien tijd nog niet van de moderne plantkuilen, hetgeen de -koffie zeer ten goede kwam. In den plantkuil toch, die liefst een jaar te voren wordt -gemaakt, om den grond te laten „verzuren” naar het heet, doch waardoor de binnenwanden -<span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>als steen verharden, staat het plantje als in een bloempot; en tenzij later de <span class="ex">koelies</span> behoorlijk dicht onder den boom <span class="ex">patjollen</span>, en de wortels vrijheid verschaffen, stuiten deze overal, en krommen zich, tot de -plant, na al het voedsel in den kuil te hebben verteerd, van gebrek doodgaat. Dikwerf -ook rotten de wortels, daar het water in den kuil niet weg kan. -</p> -<p>Rencke vond maar één ding vervelend, en dat was de regen, die nu zachter dan harder -viel, en waartegen een <span class="ex">pajong</span><a class="noteRef" id="xd31e2184src" href="#xd31e2184">70</a> geen voldoende beschutting aanbood zoodra men over de terrassen liep. Hij was derhalve -erg blij toen het tegen den middag opklaarde. -</p> -<p>Bij de tuinen waar geplant werd, had Korman zoogenaamde <span class="ex">gardoe’s</span> laten bouwen. Het waren <span class="ex">alang-alang</span> daken op zes stijlen, met een wand aan de windzijde. Zij dienden om de <span class="ex">bibit</span> te beveiligen tegen plotselinge stortregens, die anders van de <span class="ex">poeterans</span> al heel gauw een modderpapje zouden gemaakt hebben. Met de aan dit soort van werk -eigen vlugheid stonden de <span class="ex">gardoe’s</span> reeds, toen de eerste bezending <span class="ex">poeterans</span> aankwam. -</p> -<p>Op het middaguur thuiskomende vond Rencke zijn chef bezig met iets wat hij in de verte -aanzag voor gooien met stokken, doch nabijgekomen vernam „uitzoeken van <span class="ex">dadap</span>-stekken” te zijn. Deze stekken waren door javanen uit de dichtstbijliggende <span class="ex">dessa’s</span> <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>aangebracht; stuk voor stuk werden zij nagezien, en al wat te dun of te droog was -zoover mogelijk weggeslingerd. Dit laatste, zoo legde Korman uit, om te voorkomen -dat zij ten tweeden male werden aangeboden. Na den middag werden de stekken aangepunt -en naar de tuinen gebracht, om daar, één bij elke twee koffieplantjes, in den grond -te worden gestoken. De <span class="ex">dadap</span>, die snel opgroeit, wordt nog steeds beschouwd als de beste schaduwboom te zijn. -</p> -<p>De afwisseling in het werk deed Rencke genoegen, hoewel het meer van hem vergde. Het -was hoognoodig dat hij den geheelen dag bij het planten stond, om op te passen dat -dit behoorlijk geschiedde; en toen men verder en verder van huis werkte, moest hij -’s middags zijn eten in de tuinen laten brengen, teneinde zoo min mogelijk tijd te -verzuimen. Kwam hij dan ’s avonds thuis, doodmoe en meestal met natte kleeren, dan -had hij weinig lust nog naar de administrateurswoning te gaan, doch vond het gezellig -als Korman bij hem zijn bittertje kwam drinken. -</p> -<p>En de administrateur deed dat gaarne. Hij had in den laatsten tijd een onderwerp, -waarop hij telkens terugkwam als hij alleen was met Rencke: de aanstaande bevalling -van Li. Waar zij bij was, durfde hij het niet uiten, doch haar jeugdige leeftijd boezemde -hem groote ongerustheid in. Hij had er over nagedacht haar naar de stad te brengen -en door den dokter te laten bijstaan, <span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>maar hij was daarvan teruggekomen. Er warde iets door zijn hoofd van wetsbepalingen -omtrent te jonge jaren, verkrachting, en nog veel meer, en hij vreesde dat er misschien -lieden zouden zijn die zich ongeroepen met het geval bemoeiden. Aan den anderen kant -wantrouwde hij de oude vrouw, die zich <span class="ex">doekoen</span> noemde en sedert een week in de bijgebouwen was gelogeerd. Wel vond hij bij Rencke -weinig troost, doch het was hem een behoefte er over te praten. -</p> -<p>„Is men gehouden,” vroeg Rencke eens, „de kinderen die men bij een huishoudster krijgt, -te adopteeren?” -</p> -<p>„Zeker niet,” antwoordde <span class="corr" id="xd31e2233" title="Bron: Karmon">Korman</span>. „<span class="ex">Ik</span> doe het, zieje. Ten eerste is Li van kind af bij ons geweest, en.… och, er zijn verscheiden -redenen. Maar anders, neen; de meesten sturen hun <span class="ex">ménagère</span> weg als zij in positie komt.” -</p> -<p>„Zooals in Holland ’n <span class="ex">maîtresse</span>.” -</p> -<p>„Ongeveer; hoewel er daar niets vóór te zeggen valt.” -</p> -<p>„Hier dan wel?” vroeg Rencke. „Hoe rekent u dat uit?” -</p> -<p>„Dat zal ik je vertellen,” zeide Korman, zijn ledig glaasje naar het blad toeschuivend. -„Een hollandsch kind, door zijn vader erkend, komt ginds op de hem toekomende plaats -in de maatschappij, en behoeft voor niemand achter te staan. Alles wat aan hem in -opvoeding wordt ten koste gelegd is positieve winst, en als hij een en ander derven -moet, kan men <span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span>gerust zeggen, dat het hem op een gemeene manier onthouden is.” -</p> -<p>„Logisch en waar,” merkte Rencke op; „doch dat geldt mijns inziens hier even goed.” -</p> -<p>„Neen. Dat geldt hier alleen dàn wanneer de vader in staat is het kind een supérieure -opvoeding te geven, òf een fortuin na te laten. Kan hij dat niet, dan is het voor -het kind tienmaal gelukkiger niet erkend te worden en inlander te blijven, dan zoo’n -stakker van een arme <span class="ex">sinjo</span> te zijn, die overal moet achterstaan; met te weinig geld en opvoeding om ’n heer -te zijn, en te veel verbeelding van zijn stand om met handenwerk zijn brood te verdienen. -Geloof me, ik heb families ontmoet waarvan, door een toeval of verzuim, een deel der -kinderen niet erkend was. En dan waren de inlanders altijd gelukkiger dan hun zoogenaamde -europeesche broers; ja, ik heb het zelfs gezien dat de laatsten door de eersten werden -onderhouden!” -</p> -<p>„Ja, als dat zoo is, dan heeft u gelijk,” zeide Rencke. „Beter een tevreden inlander -dan een ontevreden europeaan. En … niet ieder kan zijn wilde kinderen bij zijn familie -introduceeren.” -</p> -<p>„Dat hangt er van af of je geld hebt,” zeide Korman. „Ik weet niet of er landen bestaan -waar men rijke menschen veel durft zeggen, doch in Holland is dit niet het geval.” -<span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span></p> -<p>„U schijnt geen hoog denkbeeld te hebben van de maatschappij in ons vaderland.” -</p> -<p>„Een heel laag! Herinner je je dien ouden jonkheer van Crooswijk?” -</p> -<p>„Zeker,” zeide Rencke. „Als kinderen gingen we hem altijd feliciteeren, op nieuwjaar -en op zijn verjaardag. We kregen dan geregeld iets voor onzen spaarpot. En des zomers -kwam er zonder mankeeren een boodschap: of de jongejuffrouwen en de jongeheer lust -hadden met den jonker naar de Grebbe te toeren.” -</p> -<p>„Dezelfde. Nu, ik moest indertijd, bij het afscheidnemen, beloven de correspondentie -met hem aan te houden. Ik heb het trouw volgehouden; en waarom? Hij antwoordde geregeld -en vulde zijn brieven aan met <span class="ex" lang="fr">chronique scandaleuse</span>, die ik, toen althans, gretig las. Ik heb zijn brieven nog liggen, ze maken een curieuze -verzameling uit! En als ik soms hier eens gewetenskneepjes voel over het zoogenaamde -immoreele leven in de Oost, dan sla ik dien bundel nog eens op, om bij den derden -of vierden brief al uit te roepen: Ik dank u Heer, en zoo voort.” -</p> -<p>„Leest u in den laatsten tijd veel in die brieven?” vroeg Rencke ondeugend. -</p> -<p>„Loop naar de pomp!” zeide Korman, <span class="corr" id="xd31e2275" title="Bron: zijn">zijns</span> ondanks lachend<span class="corr" id="xd31e2278" title="Bron: ,">.</span> „Jij hebt goed spotten; ik wou dat je er zelf eens zoo voor zat.” -<span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span></p> -<p>„Dat zal niet licht gebeuren,” antwoordde Rencke. „Ik zal bij voorkomende gelegenheid -van uw wijze lessen gebruik maken.” -</p> -<p>Wie zich het minst ongerust maakte was Li. Zij was blij met wat haar de bevestiging -toescheen van den band die haar met Korman vereenigde, en trotsch op het geval zelf. -Meer dan vroeger wandelde zij ’s avonds den breeden weg op en neer, waarlangs het -steeds toenemend getal „opgezetenen” zich huisjes had gebouwd; en het gelukkigst was -zij wanneer Saminah, de huishoudster van Rencke, ex-weduwe Podrono, haar onverholen -meedeelde dat zij haar benijdde. -</p> -<p>Zij liet zich de zorg waarmee Korman haar behandelde welgevallen, die beschouwende -als een haar rechtmatig toekomende hulde. Alleen speet het haar dat Zus niet eens -kwam kijken. Zij had haar een boodschap gezonden, maar Zus had terug laten zeggen -dat zij geen tijd had. -</p> -<p>„<span class="ex">Kassian</span>,” zeide Li; „zij heeft altijd verlangd naar een kindje, en Papa Messner ook. En nu -krijg ik het nog vóór haar!” -</p> -<p>„Ik wou dat het er al was,” bromde Korman. -</p> -<p>„Alles moet zijn tijd hebben,” zeide Li, zijn ongeduld aan heel andere oorzaken toeschrijvende. -</p> -<p>Onder de minst aangename werkzaamheden op een koffieland behoort ongetwijfeld het -geldtellen. <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>Als ’s avonds de <span class="ex">plajangan</span> aankomt met twee witte zakken op zijn <span class="ex">picol</span>-paard<a class="noteRef" id="xd31e2303src" href="#xd31e2303">71</a> en begeleid door een gewapenden <span class="ex">mandoer</span>, dan weet iedereen dat de volgende morgen dat werkje meebrengt, en hoopt maar dat -het „plezierig” geld zal zijn. Want de remise uit <span class="ex">Soerabaja</span> wordt eer zij naar de onderneming gaat, in de stad gewisseld door den opiumpachter, -die natuurlijk geeft zooals hij het heeft liggen; soms met veel rijksdaalders en guldens—en -dat is plezierig geld—maar ook dikwijls met voor ’t grootste deel kwartjes en dubbeltjes -òf … en dat is het algemeenste!.… duiten. -</p> -<p>Dan kan men zich aan ’n duizend gulden of vijf, zes de vingers moe tellen, om niet -te spreken van het feit dat het nooit wil uitkomen, en men zich blind staart om te -ontdekken waar er maar vier geldstukken op een worp liggen, of zes, in plaats van -de vereischte vijf. -</p> -<p>Op zulk een morgen moet alles wat tellen kan meehelpen. -</p> -<p>Korman vergat ditmaal zijn bezorgdheid voor Li, en deze telde ouder gewoonte dapper -mee, lachend om Rencke die den slag nog maar niet kon beetkrijgen, niettegenstaande -hij al zoo dikwijls had meegedaan. -</p> -<p>Het liep tegen tien uur eer men klaar was. Rencke <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>ging dadelijk na afloop naar het werk, en Korman bracht de geldzakken, elk van vijftig -gulden—voor het gemakkelijk uitgeven—in zijn kantoor en in de brandkast. Daarna ging -hij op zijn gewone omslachtige manier aan het inboeken. -</p> -<p>Li was naar de slaapkamer gegaan om haar handen te wasschen. Zij had haar <span class="ex">kabaja</span> uitgedaan, en plaste met genot in de waschkom. Geld heeft namelijk de eigenschap -om iemand een gevoel van vuil-zijn te bezorgen, dat zich veel verder uitstrekt dan -de werkelijk bevuilde gedeelten, doch daarentegen weer verdwijnt als men zich die -gedeelten reinigt. -</p> -<p>Plotseling werd het haar wee om het hart. Ze had nauwelijks kracht om haar handen -af te drogen en naar het bed te wankelen. -</p> -<p>„<span class="ex">Nèk!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e2332src" href="#xd31e2332">72</a> riep ze, zich steunend tegen den rand van de matras, machteloos zich op te hijschen. -</p> -<p>Er was gedurende eenige oogenblikken wat opschudding in het achterhuis, doch toen -werd alles stil. Met de kalme zekerheid van iemand die dat werk al dikwijls verricht -heeft, en betrekkelijk onverschillig is omtrent den afloop, althans niet vatbaar voor -eenige zenuwaandoening, hielp de oude <span class="ex">doekoen</span>. -</p> -<p>Korman was gereed met zijn inboeking. Hij ging naar het venster en bekeek de strakke -grauwe lucht. Het zag er niet uit alsof er vóór den middag nog <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>regen zou komen, dus kon hij wel eens naar de tuinen gaan. Drie, viermaal moest hij -roepen eer hij antwoord kreeg, en toen was het de staljongen die om den hoek van het -achterhuis naar het venster kwam. -</p> -<p>„Laat een glas water brengen, en zadel den zwarte,” gebood Korman. -</p> -<p>De staljongen scheen te aarzelen.… -</p> -<p>„<span class="ex">Ajo</span>, Gévédé!” -</p> -<p>Ook al goed, dacht de staljongen, en naar achter schreeuwende dat meneer water wilde -hebben, ging hij naar de <span class="ex">gedogans</span> om den zwarte op te tuigen. -</p> -<p>Met een glas water op een blaadje kwam de huisjongen het kantoor binnen. -</p> -<p>„<span class="ex">Sampoen</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e2362src" href="#xd31e2362">73</a> zeide hij doodbedaard. -</p> -<p>„Wat?” vroeg Korman, het glas opnemende. -</p> -<p>„Het kind van mijnheer,” was het antwoord. -</p> -<p>Glas en inhoud kwamen den jongen in ’t gelaat … Wat is dat nu? vroeg hij zich af, -de scherven oprapende. Rare lui, die europeanen … eerst zijn ze er niet bij als hun -vrouw bevalt en dan, als het kind er is, doen ze alsof zij dronken zijn.… -</p> -<p>Met vaart was Korman de kamer binnengevlogen, en vond daar alles in de beste orde -afgeloopen. Li lag, licht gedekt en stevig ingespeld, op het groote ledikant met een -uitdrukking van voldoening toe te zien op hetgeen er met de jonggeborene geschiedde, -<span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span>die met vereende krachten van <span class="ex">doekoen</span> en <span class="ex">kokki</span> tot een toonbaar menschenkind werd gemaakt. -</p> -<p>Zich voorzichtig over haar heenbuigende gaf Korman Li een kus, en zich daarop tot -de andere vrouwen wendende, verweet hij haar dat zij hem niet geroepen hadden. -</p> -<p>De <span class="ex">doekoen</span> deed hem opmerken dat zij de <span class="ex">nonja</span> niet alleen had kunnen laten; <span class="ex">kokki</span> had de <span class="ex">doekoen</span> moeten helpen, de huisjongen had <span class="ex">kokki</span> moeten helpen, en de staljongen had water gehaald. -</p> -<p>Het kind was klaar en werd aan den vader getoond. -</p> -<p>„Gévédé, kleine deugniet, heb ik om jou zoo lang in de penarie gezeten,” zeide Korman, -de kleine op het dikke wangetje streelend. -</p> -<p>Dat was het welkom in het leven, Hendrika Korman door haar vader toegeroepen! -</p> -<p>Want het was een meisje. Maar meisje of jongen, zijn eerstgeborene zou naar zijn overleden -vader gedoopt worden, had Korman bepaald, in de stille hoop daarmee een groot gedeelte -van het pleit te winnen dat hij bij zijn moeder te bezorgen had, die, dat begreep -hij, zijn „oostersch huwelijk” ten zeerste zou afkeuren. -</p> -<p>De eerste dien Korman ontmoette toen hij de slaapkamer verliet, was de huisjongen, -die hem met een uitgestreken gezicht vertelde dat de zwarte gezadeld <span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>was, en vóór stond. Een draai om de ooren was zijn loon. -</p> -<p>„Uitspannen,” beval Korman, in de voorgaanderij komende; doch toen de staljongen met -het paard halverwege den stal was, riep hij hem terug. -</p> -<p>Na een kort briefje te hebben geschreven gaf hij dit aan den staljongen, hem gelastende -te paard naar Donowarie te rijden en het den heer Messner te overhandigen. -</p> -<p>Toen Rencke ’s avonds thuis kwam vernam hij het groote nieuws. Hij verkleedde zich -en ging naar de administrateurswoning om Korman te feliciteeren. Tegelijk met hem -arriveerde Zus. Zij had geen kracht gehad zich langer boos te houden, en nu was zij -gekomen om op Li te passen en niet eer weg te gaan voor deze weer op de been was. -</p> -<p>Het planten was afgeloopen. Ruim honderdvijftig bouws stonden in den grond, en niet -zonder voldoening zond Korman dit bericht aan zijn geldschieter. Deze was op zijn -beurt ook tevreden, en schreef terug dat hij Korman in overweging gaf het volgende -jaar meer europeesch personeel aan te stellen en zoo mogelijk de geheele duizend bouws -aan te planten. -</p> -<p>In de oudste tuinen was het onkruid al weder hoog opgeschoten. Hierin werd nu begonnen -de aarde met den <span class="ex">patjol</span> om te werken, welke bezigheid men <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span><span class="ex">dangir</span> noemt, en waarbij tevens de wortels van het onkruid uit den grond verwijderd worden. -De order luidde, dat de omwerking een voet diep geschieden moest. -</p> -<p>De boschkappers gingen intusschen steeds voort met bouw na bouw tegen den grond te -leggen. Van een paar dikke stammen in de nabijheid van den breeden steen aan de <span class="ex">kalie</span>, had Korman, door ze met den <span class="ex">wadoeng</span><a class="noteRef" id="xd31e2426src" href="#xd31e2426">74</a> ruw te laten bekappen, een stel brugliggers gemaakt. Na aan weerszijden een met steenen -aangevuld bruggehoofd te hebben opgeworpen, werden deze leggers over de <span class="ex">kalie</span> gebracht. Dwars er over heen werden <span class="ex">bamboe-petong</span>, de een naast de ander bevestigd en gedekt door een <span class="ex">sassak</span>—vlechtwerk van <span class="ex">bamboe</span>—, terwijl een dubbele leuning het geheel voltooide. Later, als men eens zagers kon -krijgen, zou de <span class="ex">sassak</span> door planken worden vervangen. -</p> -<p>„Als je soms trek hebt eens naar Donowarie te gaan, moet je het nu doen,” zeide Korman -op zekeren dag tot zijn employé. „Over een paar weken moet er begonnen worden met -<span class="ex">soelammen</span>; en daar moet je den geheelen dag bij zijn.” -</p> -<p>„Heel graag,” antwoordde Rencke. „Moet ik belet laten vragen?” -</p> -<p>„Er gaat straks een <span class="ex">koelie</span>. Ik zal meneer Messner laten weten dat je komt. Morgen dan?” -<span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span></p> -<p>„Ja, alsublieft. En … u noemde daareven de aanstaande werkzaamheid, <span class="ex">soe</span>…” -</p> -<p>„<span class="ex">Soelam</span>? O, dat is de niet geslaagde <span class="ex">bibit</span> en <span class="ex">dadap</span> door nieuwe vervangen.” -</p> -<p>„Dank u,” zeide Rencke, en naar huis gaande repeteerde hij het nieuw geleerde woord, -teneinde het voorgoed in zijn geheugen te prenten. -</p> -<p>Toch, hij had in de taal goede vorderingen gemaakt. Eenmaal het maleisch machtig, -behoefde hij niet meer te vreezen dat zijne orders onbegrepen zouden blijven, want -alle <span class="ex">mandoers</span> spraken deze <span class="ex" lang="la">lingua franca</span> van den N. I. archipel. Daarop was hij begonnen aan het javaansch, hetwelk hij methodisch -leerde. -</p> -<p>Ten eerste nam hij geen enkel woord op of hij liet het eerst voor zich opschrijven, -èn in het laag- èn in het hoog-javaansch. Hiermee bereikte hij een dubbele uitkomst, -te weten dat hij de woorden zuiver uitsprak, en behoorlijke schifting hield tusschen -de beide talen waaruit het javaansch bestaat. Toen hij wat verder was, bemerkte hij -heel goed dat Korman dikwijls hoog-javaansche woorden gebruikte en weer andere woorden -zóó slecht uitsprak, dat enkel inlanders die aan hem gewoon waren ze verstonden. -</p> -<p>Ten tweede oefende hij zich met zijn huishoudster in het spreken van het hoog-javaansch, -iets wat slechts weinige europeanen kunnen, omdat er voor hen bijna geen gelegenheid -bestaat het te doen. -<span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span></p> -<p>Eindelijk leerde hij ook schrijven, te beginnen met de <span class="ex">mandoers</span>-boekjes, die hij in javaansche karakters bijhield. -</p> -<p>In den vroegen morgen reed Rencke de <span class="ex">kampong</span> uit. De levendige beweging van den <span class="ex">plongko</span>, en het vooruitzicht van een paar aangename dagen te zullen doorbrengen, gaven hem -een hooggestemd gevoel. De beplante tuinen doorrijdende—zijn werk!—zag hij met welgevallen -neer op de frissche <span class="ex">bibit</span> met haar teeder groen en lichtbruine topblaadjes; en hij liet zijn verbeelding werken, -het slechte pad herscheppende in een gemakkelijken breeden weg, een gezelschap rondom -zich tooverende, bestaande uit geliefde figuren in Holland, aan wie hij alles uitlegde, -hij zelf chef van de onderneming, door allen bewonderd; tot hij hardop iets zeide -en schrikte van het geluid van zijn stem. -</p> -<p>Met een schok stond de <span class="ex">plongko</span> stil, en Rencke, nu geheel ontwaakt uit zijn droomerij, hoorde een sterk geblaas -en zag tegenover zich een twintigtal honden. Het waren mooie beesten; geel, langharig, -met pluimstaarten en spitse koppen. Zonder zich rekenschap te geven van wat hij deed, -drukte Rencke zijn paard met de hakken. Trillend van angst nam de <span class="ex">plongko</span> een geweldigen sprong vooruit. Op de honden had dit een merkwaardigen invloed; zij -lieten hun dreigende houding varen en slopen naar links <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>en rechts de tuinen in, om, toen Rencke gepasseerd was en in vliegenden ren verder -holde, hem een geblaas achterna te zenden als waarmee zij hem daareven begroet hadden. -</p> -<p>Het is mogelijk dat er menschen zijn die van niets schrikken, die aan geenerlei aandoening -van zenuwen onderhevig zijn; doch in den regel zal hij, die voor het eerst van zijn -leven alleen staat tegenover een wild dier, zich niet op zijn gemak gevoelen. Het -hart klopt sneller; een vreemd samentrekken der spieren doet het lichaam als ’t ware -verstijven; men wil wegloopen, maar kan niet: de beenen weigeren eenvoudig den dienst. -En niet zelden zal de jager die voor ’t eerst is uitgegaan zijn anders wisse prooi -laten voorbijgaan, zonder te schieten; omdat hij niet durft. -</p> -<p>Bij europeanen is dat wellicht sterker dan bij inlanders. Maar is het wonder? Reeds -de kindermeid begint den hollandschen jongen met weergalooze brutaliteit beschrijvingen -te geven van wolven, tijgers, leeuwen en wat al niet, die zij nooit van haar leven -in hun werkelijken staat zag. Later leest hij romans, verre landen teekenende die -de schrijver nooit bezocht, met minstens één gevaarlijke ontmoeting „in het woud,” -of het reisverhaal van een engelschman, die eens een olifant gezien heeft, waarop -een andere engelschman bijna eens een tijger … door een troep met pieken gewapende -inlanders heeft zien afmaken. Als hij wat <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>veel van die dingen gelezen heeft, kan hij ze zelf maken, voor een opstel op school, -waarvoor de onderwijzer niet missen zal hem een extra cijfer te geven. Voorts ziet -hij in Artis de slaperige, zindelijke exemplaren, die daar achter nette tralies te -kijk staan; lieve zachte dieren; die hoogstens eens grommen als men ze met steentjes -gooit, doch waarvoor hij, opgevoed als hij is, behoorlijk bang is. -</p> -<p>Stuur nu zoo’n jongen in het bosch.… -</p> -<p>Rencke was geschrokken, en hij erkende het toen de heer Messner hem vroeg of hij een -plezierig <span class="corr" id="xd31e2521" title="Bron: ridje">ritje</span> gemaakt had. -</p> -<p>„Wolven?” vroeg Messner, nadat Rencke zijn verhaal gedaan had. „Die hebben we hier -niet. Maar geel, en langharig … dat moeten zoogenaamde <span class="ex" lang="ms">asoeh wawar</span> zijn. Ik dacht niet dat die in deze streken voorkwamen; zij hooren meer op het Zuidergebergte -thuis. Maar laat een val zetten, als je thuiskomt.” -</p> -<p>Rencke beloofde dat hij het doen zou, en vroeg of die dieren gevaarlijk waren. -</p> -<p>„Neen,” zeide Messner. „Een paard alleen zouden ze wel aanvallen, maar een mensch … -enfin, je hebt het zelf ondervonden. Trouwens, mijn ondervinding is dat alle dieren -den mensch ontloopen als zij kunnen, en althans den europeaan.” -</p> -<p>De drie dagen die Rencke op Donowarie doorbracht, verschaften hem veel genot. Het -nette huis, het vrije <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>leven, de aangename omgang met Messner, ziedaar drie zaken die hem als ’t ware opfrischten, -na al de dufheid van het geheele zijn en werken te Watoeombo. Daarbij kwam nog iets. -Hem was al heel gauw het verschil opgevallen tusschen het werk op deze onderneming -en die welke hij verlaten had, en in tegenstelling van de onduidelijke antwoorden -die Korman hem steeds gaf als hij om inlichting vroeg, verklaarde Messner hem alles -wat hij weten wilde, op een duidelijke heldere wijze, redegevend tot in de minste -kleinigheden. -</p> -<p>Met verbazing aanschouwde Rencke de mooie horizontale terrassen. -</p> -<p>„Zie,” zeide Messner; „dat doe ik zóó. Ik neem op een der golvingen van het terrein, -op de helling, een punt—ongeveer in het midden van den afstand tusschen het ravijn -en den <span class="ex">loengoer</span>—en daar steek ik een <span class="ex">andjir</span> in den grond. Thuis heb ik een lat van een voet of twaalf lang, mooi recht geschaafd, -en daaraan heb ik een soort vizier gemaakt van twee spijkers, aan de uiteinden ingeslagen. -Op die lat zet ik een gewone bel—je zoudt het ook met een timmermanswaterpas kunnen -doen—en ik richt haar op de volgende golving van mijn terrein en ook in de holte. -Dezelfde bewerking doe ik, na van uit het eerste punt naar boven en beneden <span class="ex">andjirs</span> te hebben gezet op den vereischten afstand, nog eens zoo <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>hoog mogelijk, èn aan den voet van het ravijn. Daarna kan de meet-<span class="ex">mandoer</span> de rest afzetten. Hij heeft nu genoeg vaste lijnen om zich naar te richten. Zouden -door te groote steilte van de terreinholten, de terrassen iets te smal worden, dan -laat hij er hier en daar een uitvallen en de anderen doodloopen; men noemt dat <span class="ex" lang="ms">anakans</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e2557src" href="#xd31e2557">75</a> -</p> -<p>„Hoe doodeenvoudig!” riep Rencke, die met de grootste aandacht had toegeluisterd, -uit; „en toch zoo afdoende. Mag ik u nog wat vragen?” -</p> -<p>„Ga gerust je gang,” zeide Messner. -</p> -<p>„Het is dit: ik zie bij u roode aarde op den kant en zwarte op het terras. Op Watoeombo -is dat in verscheiden tuinen juist omgekeerd, òf er ligt op allebei zwarte aarde.” -</p> -<p>„Dat begrijp ik best,” antwoordde Messner. „Als jelui terrassen maakt, ga je dan niet -aan ’t uitkappen, zóó dat de <span class="ex">andjir</span> op het midden van het terras komt te staan, terwijl je de aarde naar beneden werkt?” -</p> -<p>„Juist,” zeide Rencke. -</p> -<p>„Nu, hier geschiedt dat anders. Mijn <span class="ex">andjirs</span> geven den rand van het terras aan. Van uit de plaats waar ze staan begint de <span class="ex">koelie</span> te kappen; hij spreidt de zwarte aarde naar links uit en hakt dan in den rooden grond, -dien hij naar beneden, op den <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>rand van het terras werkt; zoodoende ondergraaft hij de zwarte aarde, die straks met -een plof op het terras valt. Dit laatste bespaart den <span class="ex">koelie</span> eenig werk, en <span class="ex">ik</span> houd zwarte, vruchtbare aarde op het terras, terwijl de onvruchtbare roode op den -kant ligt; en, daar deze harder is, tevens den bodem versterkt en eenigermate aard-afschuivingen -voorkomt.” -</p> -<p>Het was na verscheiden dergelijke inlichtingen, dat Rencke Messner vroeg of er handleidingen -bestonden over de koffiecultuur. -</p> -<p>„Voor zoover ik weet niet,” was het antwoord. „Feitelijk is onze cultuur nog in de -lange kleeren. De meeste administrateurs werken, zooals zij dat als opzichter hebben -geleerd; enkelen vinden een verbetering uit en probeeren die, waarna zij langzamerhand -bekend wordt en meer algemeen toegepast. Het meest wordt er geknoeid bij de gouvernementscultuur. -Ik noem het knoeien, al die nieuwe probeersels van jonge ambtenaren, die nog geen -voldoende ondervinding hebben om te voren eenigszins de gevolgen van hun nieuwigheden -te kunnen voorzien. Maar.… ik zal me wel wachten het hardop te zeggen; het is zoo -gemakkelijk voor ons om toe te zien, en te leeren hoe men het <span class="ex">niet</span> moet doen, en een enkel maal hoe het wèl kan gedaan worden.” -</p> -<p>„Laat het gouvernement dergelijke beunhazerij maar toe?” vroeg Rencke. -<span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span></p> -<p>„Och ja,” zeide Messner. „Wie is het gouvernement?” -</p> -<p>„Wel,” meende Rencke, „in de eerste plaats de Gouverneur-Generaal.” -</p> -<p>„Geraden!” riep Messner uit. „Je spreekt als een oud-zeeman. De commandant!—dat is -„de man die het weet”, de verantwoordelijke persoon. Best! Maar, aangenomen dat een -commandant van een oorlogsschip van alles aan boord verstand heeft, en het desnoods -zelf zou kunnen vóórdoen—denk je dat er iemand bestaat die in bestuurszaken dezelfde -positie zou kunnen innemen?” -</p> -<p>„In zekeren zin, ja!” zeide Rencke. „Zoomin als de commandant van een schip zelf een -touwtje kan splitsen, maar drommels goed weet hoe een behoorlijk gesplitst touw er -uitziet, zoo goed kan een Gouverneur-Generaal weten hoe alles moet zijn wat onder -zijn beheer staat, zonder het persoonlijk te kunnen aangeven. En evenals de commandant, -kan ook hij een standje of straf uitdeelen als er iets verkeerd gedaan is, zonder -in verdere explicatie te treden omtrent het hoe; dàt moeten de betrokkenen zelf maar -weten.” -</p> -<p>„Je vergeet één ding,” merkte Messner aan; „dat een commandant van jongsaf is opgeleid -tot zijn baantje, en een Gouverneur-Generaal niet. Ja ik vraag, als er eens iemand -was, die door ondervinding, <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>van alle details in de kolonie voldoende op de hoogte was om er over te kunnen oordeelen -en beslissen, hoe zou zoo iemand, die dan natuurlijk gedurende tal van jaren een zeer -warrig leven moest hebben geleid, in ondergeschikte betrekkingen van allerlei aard,—hoe -zou zoo iemand ooit in aanmerking kunnen komen, als men uitziet naar een Gouverneur-Generaal?” -</p> -<p>„Maar als men het is …?” -</p> -<p>„Dan heeft men geen tijd en geen gelegenheid. De Gouverneur kan niet vandaag op een -paard gaan zitten en de binnenlanden inrijden, morgen de handelskantoren afloopen -en overal inlichtingen vragen—zijn positie verbiedt hem dergelijke vrije beweging. -Hij moet op adviezen regeeren en kan niet, al wilde hij nog zoo graag, door eigen -oogen zien. Ook zij die hem adviseeren gaan weer af op adviezen van lagere ambtenaren; -en dit daalt steeds meer, totdat … wie is nu het gouvernement?” -</p> -<p>„Ja, als men het zoo beschouwt, juist zij die uit gebrek aan routine knoeiers zijn,” -gaf Rencke toe. -</p> -<p>Het waren slechts drie dagen die Rencke op Donowarie doorbracht, doch hij had in dien -korten tijd meer geleerd dan in al de maanden die hij te Watoeombo had gesleten. De -gave bezittende van te kunnen zwijgen waar het pas gaf, pronkte hij thuiskomende niet -met de opgegaarde wetenschap, doch <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>paste die toe waar hij kon, en nam zich voor die eveneens te gebruiken als hij later -geroepen werd tot ontginning van nieuwe gedeelten. -</p> -<p>Op de plaats waar hij de wilde honden had ontmoet, liet Rencke een val zetten. De -vindingrijkheid der inlanders had kans gezien daarbij gebruik te maken van een levend -aas, doch zóó dat dit—het was een geitje—niet het minste gevaar liep van te worden -verslonden. De val was gemaakt van <span class="ex">bamboe</span>, en had den vorm van een doos zooals de apothekers gebruiken om poeiers in te doen. -Achterin stond de geit, vastgebonden aan een der stijlen van den achterwand. De voorzijde -was open, doch daarboven hing een valdeur, aan een der armen van een evenaar. Viel -die deur, en ging daarmee de eene arm naar omlaag, dan trok de andere arm van den -evenaar een <span class="ex">bamboe</span> beschotje, dat in den grond gelaten was, door een sleuf in den bodem naar omhoog, -en scheidde zoodoende de val in twee compartimenten: in het kleine de geit, in het -grootere het gevangen dier. -</p> -<p>Met deze vernuftige inrichting ving Rencke twee exemplaren, waarvan tot zijn groote -blijdschap één teef die, naar het uiterlijk te oordeelen, binnen weinige dagen het -hare zou doen ter voorkoming van het uitsterven van het wilde hondenras. Hij doodde -het andere dier. Ook de teef moest dat lot ondergaan, <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>doch eerst nadat zij een tweetal jongen zoover had grootgebracht, dat deze het zonder -haar konden stellen. -</p> -<p>Hij bood er een aan Korman aan, doch deze was bang voor ongelukken, met het oog op -de kleine meid; dus werd de versmade op zekeren dag met de pooten aaneengebonden over -een <span class="ex">pikoelan</span><a class="noteRef" id="xd31e2627src" href="#xd31e2627">76</a> gehangen, en naar Donowarie gebracht, waar hij ten huize van Messner een vriendelijk -onthaal vond. -</p> -<p>Nog eenmaal in dien westmousson moesten de tuinen schoongemaakt worden. De grond op -de terrassen echter nog los genoeg zijnde, werd er nu niet <span class="ex">gedangird</span>, doch alleen het onkruid, waaronder zich reeds de zoo gehate <span class="ex">alang-alang</span> vertoonde, met den <span class="ex">arit</span> weggesneden; een werkzaamheid door de Javanen <span class="ex">babad</span> genoemd, en waartoe zoowel mannen als vrouwen werden gebruikt. -</p> -<p>Korman had intusschen een drukke correspondentie gevoerd met den heer Benoit. Op diens -voorstel over de ontginning der geheele duizend bouws had hij instemmend geantwoord, -en hem verzocht in de Soerabajasche bladen een advertentie te laten zetten, waarbij -sollicitanten naar een opzichtersbetrekking werden opgeroepen. Het aantal jongelieden -buiten betrekking kon in dien tijd nog geteld worden; doch Benoit had zijn eigen naam -onder de advertentie <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>gezet; en de reputatie die van hem uitging, dat hij ijverige jongelui wel eens voorthielp -tot eigen zaken, maakte dat er meer aanbiedingen kwamen dan anders het geval zou geweest -zijn. -</p> -<p>Uit de ontvangen brieven zond Benoit er drie aan Korman, met den raad de schrijvers -er van alle drie te nemen, en inzonderheid Jhr. van Everdingen tot Aardam, met wien -Benoit, naar hij schreef, reeds in nadere onderhandeling was getreden over het voorstel, -dat Korman in den brief zelf zou lezen. -</p> -<p>Op de beide andere brieven beschikte Korman onmiddellijk gunstig, zoodat Gerlings -en Biezeman aanschrijving kregen om met den eersten der volgende maand in dienst te -komen, doch de brief van van Everdingen, met de speciale aanbeveling van Benoit, woog -hem zwaar op het hart. -</p> -<p>Wat toch was het geval. Van Everdingen was pas in Indië gekomen, op een in dien tijd -zeldzame wijze, namelijk met eenig fortuin. Hiervan bood hij aan dertig duizend gulden -in Kormans onderneming te steken, mits hij er een betrekking kreeg en een aan zijn -inbreng geëvenredigd aandeel. -</p> -<p>Korman vloekte zich stijf, maar hij begreep dat er niets aan te doen zou zijn. Hij -schreef aan Benoit dat hij de voorloopige regeling geheel aan hem overliet, en verzocht -alleen vóór de definitieve sluiting der overeenkomst daarvan inzage te mogen hebben. -<span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span></p> -<p>Toen zocht hij Rencke op, om bij dezen zijn gemoed uit te storten. De employé vond -ook dat een dwang, als die welke de geldschieter aldus uitoefende, voor Korman onaangenaam -was. Daarbij vreesde hij, en hij zeide het aan Korman, dat de komst van een compagnon -hem in zijn bevordering zou achteruit zetten. -</p> -<p>„Om den dood niet!” riep Korman uit. „Die lamme 30 mille mogen hem al een aandeel -in de zaak verschaffen, maar in geen geval een hoogere betrekking, dan hij door zijn -werk verdient. Maak je niet ongerust. Ik begrijp trouwens niet, dat Benoit het doet. -Wat beteekent die som voor hem—in een onderneming waar minstens een half millioen -in gaat? Het is om een dwarskijker te hebben, anders niet!” -</p> -<p>„Als ik het had geweten,” zeide Rencke, „dan had ik van mijn familie ook wel een dergelijk -bedrag kunnen krijgen.” -</p> -<p>„Zwijg er over, alsjeblieft,” verzocht Korman. „Benoit is in staat en maakt van al -mijn employé’s nog compagnons!” -</p> -<p>„Het idée was misschien nog zoo kwaad niet,” vond Rencke. „U zoudt op groote ambitie -staat kunnen maken; ieder zou ook voor zijn eigen belang werken.” -</p> -<p>„Behalve als het een luilak was, die dacht: ze kunnen mij er toch niet uitzetten,” -zeide Korman. -</p> -<p>Toen hij het geconcipieerde contract las, glimlachte Korman echter. In hoofdtrekken -luidde het aldus: <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>De onderneming zou in tweeën gesplitst worden, elk deel groot 500 bouws. Tot het eerste -deel behoorde al wat tot nu toe ontgonnen was, met nog tweehonderd bouws; het tweede -deel was geheel onontgonnen grond. Hiervan zou van Everdingen een half aandeel bekomen -voor dertigduizend gulden, waarvoor Korman’s rekening werd gecrediteerd. Benoit zou -voorts werkkapitaal blijven verstrekken; ten eerste voor Korman’s aandeel, en ten -tweede voor van Everdingen, tenzij deze het zelf wilde bijpassen. -</p> -<p>„Begrepen!” zeide Korman bij zich zelf. „We drukken hem dood met de rente.” Nu hij -wist waaraan hij zich te houden had, vond hij het minder erg dan in het begin. -</p> -<p>De beide employé’s, Gerlings en Biezeman, arriveerden tegelijk. De eerstgenoemde was -een jong man van korte gestalte, zwart haar, bruine oogen en een klein, mager kneveltje. -Hij praatte veel en lachte steeds. Overigens toonde hij een beschaafd en welopgevoed -man te zijn. -</p> -<p>Biezeman was een gewezen matroos. Reeds lang in de koffie en in de suiker werkzaam -geweest, had hij van zijn verschillende chefs de manieren overgenomen, die hem van -ieder afzonderlijk het meest beschaafd voorkwamen, daardoor een potsierlijk <span class="ex">ensemble</span> vormende. Als hij zijn hand uitstak, dan herkende men daarin dadelijk de wijze waarop -meneer <span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>A., administrateur van die of die fabriek, dat ook deed; doch waar deze met een welgevormde -kleine hand een gracieuse voorwaartsche beweging maakte, daar was de imitatie dier -beweging, met een groven klauw vol blauwe ankers en hartjes van Biezeman, eenvoudig -koddig. Meneer B., van een koffieland in Midden-Java, droeg zijn zachten, langen baard, -netjes gescheiden, in twee punten uitloopend. Wacht, zeide Biezeman, en kamde en borstelde -net zoo lang, tot zijn als van rood koperdraad vervaardigde gelaatsversiering eveneens -met twee harde punten pronkte. Meneer C., een derde chef, was gewoon „Amice!” boven -aan de briefjes te zetten, die hij zijn employé’s stuurde, en sedert schreef Biezeman -„<span class="ex">Amize!</span>” onverschillig aan wien. -</p> -<p>Zoo kon men nog veel verder gaan, maar dat alles nam niet weg dat Biezeman een flink -en trouw werkman was, die èn daarom èn om de komische stof die hij leverde, overal -gemakkelijk een betrekking kon krijgen. -</p> -<p>Hij bracht een huishoudster mee en twee jongetjes: aanstaande <span class="ex">Gombonggers</span><a class="noteRef" id="xd31e2682src" href="#xd31e2682">77</a>, zooals hij hen voorstelde. -</p> -<p>Korman zette beiden onmiddellijk aan het werk. Er moest een grensweg gemaakt worden, -die de scheiding <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>aangaf tusschen de twee perceelen waarin Watoeombo verdeeld werd. Van het midden uitgaande, -werkte Biezeman de eene helft af en Gerlings de andere. -</p> -<p>Voorloopig waren de beide nieuwe opzichters onder dak gebracht in een oud <span class="ex">kampong</span>-huis, terwijl Biezeman’s huishoudster ook voor Gerlings kookte. Dit huis was, met -dat van Rencke, het laatste dat nog stond onder de boomen; de oude <span class="ex">koelie</span>-loods en andere gebouwen waren allen verdwenen; en straks, als het huis dat voor -Rencke opgetrokken werd, gereed was, en deze nieuwe opzichters naar hun standplaatsen -zouden vertrokken zijn, dan moesten ook de groote boomen vallen en zou daarmee het -eenige schilderachtige plekje dat op Watoeombo te vinden was, weggevaagd worden. -</p> -<p>Ongeveer veertien dagen na de aankomst van de beide opzichters, ontving Korman bericht -dat van Everdingen op reis was naar hem toe. Hij gaf Rencke daarop den welkomen last -om naar de stad te rijden en den nieuweling af te halen; een opdracht die Rencke daarom -dubbel aangenaam vond, omdat Korman, sedert Biezeman er was, zich bijna uitsluitend -met dezen occupeerde, waarbij zich het eigenaardige verschijnsel voordeed, dat hij, -die in en door den omgang met Rencke zich even beschaafd als deze wist te gedragen, -thans hoe langer hoe meer tot een soort van ruwe ongegeneerdheid verviel, die men -<span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>Biezeman vergaf, doch in Korman stuitend was. -</p> -<p>Rencke vond van Everdingen in het logement, in druk gesprek met een heer van buitengewoon -groote lichaamsgestalte. Hij stelde zich voor en vernam dat de vreemdeling van Os -heette en gepensionneerd kapitein was. -</p> -<p>„Meneer van Os denkt overmorgen met ons mee te gaan naar boven,” zeide van Everdingen. -</p> -<p>„Eens kijken of er nog woeste gronden zijn, geschikt voor koffie,” vulde van Os aan. -</p> -<p>„Ik zou denken van wel,” zeide Rencke. „Is u ook van het vak?” -</p> -<p>„Neen, ik ben pas uit den dienst. Daarom zoek ik wat in de buurt van een ander land, -zieje; dan kan ik afkijken,” antwoordde van Os, terwijl Rencke moeite had zich goed -te houden. -</p> -<p>„Is die meneer wel recht bij het hoofd?” vroeg hij later, toen hij met van Everdingen -naar de sociëteit liep. -</p> -<p>„Ik geloof dat hij zich dommer voordoet, dan hij is,” antwoordde deze. „Hij heeft, -naar hij zegt, verscheiden ondernemingen bezocht en bevonden dat koffieplanten geen -heksenwerk is. Enfin, hij moet zelf weten wat hij doet; in alle gevallen is hij een -gezellig prater, en mag ik lijden dat hij in onze buurt komt.” -</p> -<p>Rencke en van Everdingen konden het samen al dadelijk goed vinden. Als bij intuïtie -gevoelden zij dat <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>zij in denzelfden stand thuis behoorden; en mag het al zijn dat in het moederland -de edelman en de patriciër niet altijd harmonieeren, in de kolonie sluit zich een -verdwaald solitair uit de <span class="ex" lang="en">upper ten thousand</span> gaarne bij zijns gelijke aan, als hij dien bij toeval ergens tegenkomt te midden -der <span class="ex" lang="en">lower millions</span>. -</p> -<p>Rencke had belet laten vragen bij den resident. Thuiskomende in het hôtel, vond hij -een uitnoodiging om zijn bezoek uit te stellen tot den volgenden dag, en wel in den -naävond, daar er dan dansreceptie was. Van Everdingen had dezelfde invitatie den vorigen -dag reeds ontvangen. -</p> -<p>Hoewel Rencke reeds na die weinige maanden den invloed gevoelde van de afzondering -in de binnenlanden, was hij echter spoedig weer op dreef; en hij zoowel als van Everdingen, -waren schitterende figuren op het bal. De resident, die daar bij de schaarschte aan -cavaliers sterk op lette, vloeide over van vriendelijkheid jegens hen, en hield een -lofrede op Korman, die zulke nette jongelui aan zich wist te verbinden. -</p> -<p>Ook de heer van Os was op de partij aanwezig, en had zich verdienstelijk gemaakt door -de residentsvrouw voor de quadrilles te engageeren, waarvoor de jongelui hem in stilte -eeuwigen dank zwoeren, en niet minder door met zijn krachtvol orgaan deze dansen te -commandeeren, zóó goed, dat de resident <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>hem ten volle vergiffenis schonk voor het niet deelnemen aan de rondedansen, en hem -later op den avond zijn steun toezegde als de heer van Os mocht besluiten in dit gewest -gronden aan te vragen. -</p> -<p>Een behoorlijke partij in de binnenlanden eindigt niet voor zonsopgang, zoo ook deze -niet. Rencke en van Everdingen stapten dien morgen als het ware zoo uit het residentiehuis -de badkamer in. Toen zij daar weer uitkwamen, en de kamer van van Os passeerden, riep -deze hen aan, en ging hen voor naar binnen. Achter de deur stond een knaapje, en daarop -een veldflesch, waarvan de stop tevens als kroes dienst deed. -</p> -<p>„Ga je gang,” zeide van Os op deze artikelen wijzende. -</p> -<p>Doch de beide jongelui trokken een vies gezicht; zij rooken de jeneverlucht, die vooral -Rencke zoo vroeg in den morgen onaangenaam aandeed. Van Os was ten zeerste verbaasd. -</p> -<p>„Niet?” vroeg hij. „’t Is anders zeer recommendabel, vooral na een nacht wakens. Als -de heeren eens op expeditie waren geweest zouden ze het meer apprecieeren.” -</p> -<p>„Dat is mogelijk,” zeide Rencke, „gewoonte doet veel, maar ik zou het nu niet kunnen -verdragen.” -</p> -<p>„Wel, vrijheid blijheid,” zeide van Os. „Als de heeren zich nog bedenken mochten, -dan weten ze <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>waar het staat.” En zijn handdoek opnemende, slofte hij op zijn beurt naar de badkamer. -</p> -<p>Gaarne had van Os van Rencke’s aanbod gebruik gemaakt om met de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> tot <span class="ex">Wonosarie</span> mede te rijden, en daarom zijn paard—een zware Makassaar—vooruitgezonden. -</p> -<p>Zonder ander ongeval dan een losse onweersbui, zooals de kentering die gewoonlijk -meebrengt, bereikte het drietal Korman’s woning. -</p> -<p>De onverwachte gast werd met hartelijkheid ontvangen, en onmiddellijk een logeergelegenheid -voor hem in orde gebracht. Het was nog in de gulden dagen der zoo geroemde Indische -gastvrijheid, een deugd die overal gevonden wordt waar geld verdiend wordt, of waar -men althans geen zorgen kent. Want komen er tijden, die de menschen noodzaken ieder -dubbeltje driemaal om te keeren eer men het uitgeeft, dan verdwijnt ook de gastvrijheid -en de behulpzaamheid, en ontvangt men den vreemdeling staande in de voorgalerij, om -hem hoogstens den kortst mogelijken weg naar het logement te wijzen. En helaas, al -brengt de fortuin weer blijdere dagen, de vervlogen deugden keeren nooit weerom. -</p> -<p>Met eenige verbazing had Korman van Everdingen aangezien, en zich afgevraagd of deze -bestand zou zijn tegen het zware werk op een onderneming. Want het werken in de open -lucht, het loopen bergop <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>bergaf, natworden en weer opdrogen, vereischt een sterk gestel, en daar zag van Everdingen -nu juist niet naar uit. Vooral waar hij stond te midden der breede gestalten van de -anderen, viel zijn smalle borst, bleek gelaat en eenigszins gebogen rug sterk in het -oog. -</p> -<p>„En u komt zoo gronden zoeken, meneer van Os?” vroeg Korman, toen allen gezeten waren. -„Dan zal ik morgen wel wat <span class="ex">koelies</span> voor u mogen reserveeren?” -</p> -<p>„Zeer verplicht,” was het antwoord. „Maar morgen heb ik alleen iemand noodig die hier -in de buurt wat bekend is. Ik geloof namelijk al gevonden te hebben wat ik zoek. Juist -beneden dit land liggen gronden, die, als ze even goede aarde bevatten als ik hier -heb gezien, voor mij als geknipt zijn.” -</p> -<p>Korman zag even naar Rencke, die bijna onmerkbaar de schouders optrok. -</p> -<p>„Maar het is allemaal <span class="ex">alang-alang</span> en <span class="ex">glagah</span>,” merkte Korman op. -</p> -<p>„Mag ik vragen,” zeide van Os, die de bedoeling van den ander volkomen begreep, „hoe -u het onkruid betitelt, dat ik in de verte in uw tuinen zag wegsnijden?” -</p> -<p>„Wel, <span class="ex">alang-alang</span>,” antwoordde Korman min of meer beteuterd. „Maar,” vervolgde hij, zich herstellend, -„waar een ander alle mogelijke moeite doet <span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>het te verdrijven, zoudt u het daar gaan opzoeken?” -</p> -<p>„Ik zou de zaak anders willen voorstellen,” zeide van Os. „U heeft zwaar bosch omgekapt, -met het resultaat dat er thans <span class="ex">alang-alang</span> in uw tuinen staat; ik heb straks <span class="ex">alang-alang</span> zonder boschkappen, dat wil zeggen: zonder de groote onkosten daaraan besteed.” -</p> -<p>„Zoo oppervlakkig zou men u gelijk geven,” zeide Korman. „Maar het is tegen alles -in.” -</p> -<p>„Tegen alle traditie,” gaf van Os toe; „maar dat bewijst niet veel. Het is mogelijk -dat er in mijn redeneering en gevolgtrekkingen een haakje los is, maar naar dat haakje -zoek ik; en als ik het niet vind, dan waag ik het. Zooveel heb ik op mijn rondzwerven -wel gezien, dat alle koffieplanters probeeren en nog eens probeeren, en dat niemand -precies zou kunnen voorschrijven wat zeker goed is en wat niet deugt. Intusschen groeit -de koffie, hoe men haar ook maltraiteert.” -</p> -<p>Van Everdingen en Rencke hadden dit gesprek met belangstelling aangehoord. De eerste -zooals ieder nieuweling in een vak, in de hoop wat te leeren; de ander als iemand -die reeds zelfstandig weet te oordeelen. -</p> -<p>Rencke dacht aan de lessen die hij op <span class="ex">Donowarie</span> gekregen had, en zijn opinie formuleerend, mengde hij zich in het discours. -<span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span></p> -<p>„Als het geoorloofd is,” zeide hij, „zou ik wel een stelling willen opwerpen. Namelijk -deze: Koffie groeit altijd wanneer de grond goed is en schoongehouden wordt. Daarvan -uitgaande, staat de methode van meneer van Os vrijwel gelijk met de onze. Wat wij -in den beginne meer hebben uitgegeven aan kaploon, betaalt hij straks voor de meerdere -moeite bij het <span class="ex">dangirren</span>, en blijft alleen de vraag open, wie nu het meeste betaalt.” -</p> -<p>Van Os knikte goedkeurend en maakte een beweging alsof hij nog wat had willen zeggen, -doch zich plotseling bedacht; Korman daarentegen schudde het hoofd over de ketterijen -door zijn employé uitgesproken. -</p> -<p>Den volgenden morgen, toen van Os vertrokken was, begeleid door een der vaste opgezetenen, -installeerde Korman van Everdingen. Om aan zijn gebrek aan kennis te gemoet te komen, -werd hem Biezeman toegevoegd. Met hun beiden gingen zij dagelijks uit, het boschkappen -dat nu met kracht begonnen en voortgezet werd surveilleerende, en een weg slaande -naar de uiterste grens van het perceel, waar zij een <span class="ex">kalie</span> vonden en een stuk vlak terrein geschikt voor <span class="ex">kampong</span> en établissement. Daar werd toen eenig volk heengebracht, en ongeveer op dezelfde -wijze als vroeger Korman, vestigde er zich Biezeman, terwijl van Everdingen voorloopig -bij den administrateur in huis bleef. -<span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span></p> -<p>Gerlings, belast met het opzicht over het boschkappen op Rencke’s afdeeling, betrok -een huisje dat voor hem in de <span class="ex">kampong</span> was neergezet, natuurlijk na zich op de bekende wijze te hebben voorzien van het -noodige huisraad, waaronder een <span class="ex">ménagère</span>. -</p> -<p>Een maand later achtte Biezeman, hoewel van Everdingen iederen dag naar hem toe ging, -het noodig een briefje aan Korman te zenden van den volgenden inhoud: -</p> -<blockquote> -<p class="first">„Amize, het huis is klaar. Laat de hoogedelen Heer nou maar komme. -</p> -<p class="signed">verblijv met den achting -<br>Gerrit Biezeman.”</p> -</blockquote><p> -</p> -<p>En hiermee bluschte hij zonder het te weten, een vuurtje dat in Korman’s woning leelijk -aan het smeulen was. -</p> -<p>De dagelijksche omgang had tusschen van Everdingen en Li een zekere mate van intimiteit -doen ontstaan. De vroolijke losheid van manieren die de eerste bezat, zoo geheel in -tegenstelling met Korman’s zwijgende geaffaireerdheid, hadden het jonge vrouwtje zeer -aangetrokken; en zij hield er van met van Everdingen te stoeien en te schertsen, zonder -dat zij bemerkte hoe deze gaandeweg meer werk van haar maakte dan met hun wederzijdsche -positie wel in overeenstemming was te brengen. -<span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span></p> -<p>Als Korman thuis was, nam hij van Everdingen altijd geheel in beslag, en bepaalde -deze er zich toe Li met de oogen te volgen als zij in de galerij kwam, of als toevallig -haar aan te raken wanneer hij haar passeerde; doch als de administrateur nog niet -thuis was bij van Everdingen’s terugkomst van het werk, dan begon het spelletje, tot -groot vermaak van de bedienden die reikhalzend zaten uit te kijken naar den ernst, -die er volgens hen het natuurlijke gevolg van zou zijn. -</p> -<p>Eens—Korman was naar de stad gereden en werd dien dag terug verwacht—waren zij samen -aan het krijgertje spelen in de binnengalerij, die vanwege den sterken wind juist -gesloten was. Na vele vergeefsche pogingen had van Everdingen de vlugge Li ingehaald -en hield haar vast, terwijl zij zich lachende trachtte los te maken, toen haar slof -uitschoot, hakende aan de <span class="ex">rottan</span>-mat, en zij achterover viel op de rustbank. Van Everdingen bleef haar vasthouden, -terwijl zijn onderlip zenuwachtig trok … -</p> -<p>Met fonkelende oogen … -</p> -<p>O neen, toch niet. Li was geen romanheldin en gedroeg zich dus ook niet als zoodanig. -Zij zeide eenvoudig: „<span class="ex">Djangan toewan</span><a class="noteRef" id="xd31e2839src" href="#xd31e2839">78</a>”, en ontsnapte met een vlugge beweging, eerst van de bank en daarop uit de binnengalerij. -<span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span></p> -<p>Li was geschrokken; dàt had zij niet verwacht en niet gewild ook; zij was nog te veel -kind om het gevaar te voorzien, dat gelegen was in het dagelijks stoeien van een jonge -vrouw met een jongen man; zij vond het ten slotte jammer en vervelend. -</p> -<p>Vervelend vooral omdat zij nu niet meer zooveel gekheid durfde maken, bang zijnde -voor de gevolgen. Aan Korman zeide zij echter niets; ook niet toen van Everdingen -haar een paar dagen later onder tafel herhaaldelijk aanstootte; iets wat haar echter -in groote verlegenheid bracht, daar zij het hem niet kon beletten zonder dat Korman -het bemerkte. -</p> -<p>Gelukkig maakte Biezeman’s epistel er een eind aan; dat vond ook van Everdingen, die -zich, toen hij naar zijn eigen woning verhuisd was, onttrokken aan de charme dier -groote zwarte oogen, eigenlijk schaamde voor zichzelf. -</p> -<p>Uit de stad bracht Korman het nieuwtje mee, dat de heer van Os werkelijk de gronden -had aangevraagd aan den onderkant van <span class="ex">Watoeombo</span>, en spoedig aan den gang zou gaan op de <span class="ex">alang-alang</span> velden, die Korman spottenderwijze de „<span class="ex">prairiën</span>” noemde. -</p> -<p>„Ga je mee, eens kijken wat die dolleman uitvoert?” vroeg hij aan Rencke, nadat van -Os een poos aan ’t werk was geweest. -</p> -<p>„Heel graag<span class="corr" id="xd31e2860" title="Bron: ”,">,”</span> zeide deze; „men kan overal wat leeren.” -<span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span></p> -<p>„Hm,” bromde Korman; „vooral hoe je het niet moet doen.” -</p> -<p>Een goed half uur beneden <span class="ex">Watoeombo</span> vonden zij een versch in het hooge gras gekapt pad, en een voorbijgaand inlander -lichtte hen in dat dit de weg was naar Soemberpetong, de oude naam voor het perceel -van van Os, dat officieel echter Marialand gedoopt was, naar van Os’ oudste dochtertje. -</p> -<p>Maar hoe stonden zij te kijken, toen zij den eenzamen weg door de <span class="ex">alang-alang</span> ten einde waren, en stuitten op een stukje bosch! Bosch mocht men het eigenlijk niet -meer noemen. Het dunne hout was weggehakt; zorgvuldig was alle vuilnis weggeruimd -onder de groote boomen; nette breede wegen liepen, schijnbaar achteloos tusschen de -woudreuzen door kronkelend, naar het midden; de wegen aan den kant afgezet met een -roode grassoort; aan den uitersten rand zagen zij de <span class="ex">kampong</span>, de erven omsloten door <span class="ex">bamboe paggers</span>; een inlander was bezig, nog eenigszins onhandig, met een hark, een echte hollandsche -hark!, den weg te reinigen, aan welks einde, na een korten draai, een pleintje lag, -reeds half getransformeerd in een bloemtuin; daarachter het huis. -</p> -<p>„Wat bl …,” begon Korman, doch het woord stolde op zijn tong. Uit de voorgaanderij -kwam een dame, den <span class="ex">koelie</span> die in het tuintje werkte iets toeroepend. Twee meisjes, van ongeveer zes en acht -<span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>jaar, trokken de dame aan de <span class="ex">sarong</span> als om haar aandacht op te wekken. -</p> -<p>„Daar komen heeren, Ma,” hoorden de twee ruiters het oudste meisje zeggen. -</p> -<p>De dame wendde zich om, en beantwoordde den groet der bezoekers, die inmiddels waren -afgestegen. Korman stond verlegen en wist niet wat hij zeggen moest, terwijl Rencke -wachtte tot zijn chef het eerste woord zou gesproken hebben. Er ontstond een pijnlijke -stilte, die echter maar even duurde. -</p> -<p>„U is zeker meneer Korman,” zeide de dame. -</p> -<p>„Ja mevrouw,” antwoordde de aangesprokene, doch verder bracht hij het niet. -</p> -<p>„Mijn naam is Rencke,” viel toen deze in, zich vermakende met de verlegenheid van -zijn chef. „Maar welk een verrassing, mevrouw. We dachten hier meneer van Os te vinden -in een dier fameuse plantershutten, en zie, we treffen een feeënpaleis aan.…!” -</p> -<p>„Nu meneer, geen overdrijving,” zeide mevrouw van Os. „Maar.… willen de heeren alsjeblieft -binnen komen? Marietje, roep Sidin even, om de paarden vast te houden.” -</p> -<p>De komst van Sidin, in een helderwit baadje met blauw afgezet, acheveerde Korman, -die, blij dat hij Rencke meegenomen had, achter dezen de voorgaanderij instapte. -</p> -<p>„Gaat zitten heeren,” verzocht de gastvrouw. „Van <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>Os is uit, maar zal wel zóó thuis komen. Kijk, daar komt hij al aan.” -</p> -<p>Van den tegengestelden kant als vanwaar de bezoekers gekomen waren, verscheen de groote -gestalte van den oud-kapitein, evenals de anderen in het wit, met een breeden zonnehoed -op het hoofd. -</p> -<p>„Daar doe jelui wèl aan!” riep hij binnenkomende. „Dag Korman, dag Rencke! Ik zag -jelui <span class="ex">toppies</span><a class="noteRef" id="xd31e2908src" href="#xd31e2908">79</a> in de verte boven het gras uitsteken, en heb me gehaast naar huis te komen. Ga zitten; -wat gebruiken jelui? Vrouwtje, laat de <span class="ex">minoeman</span><a class="noteRef" id="xd31e2913src" href="#xd31e2913">80</a> eens aanrukken. En een potje bier.” -</p> -<p>De komst van den heer des huizes had Korman weer op zijn gemak gezet; en toen mevrouw -van Os naar binnen was gegaan om voor het gevraagde te zorgen, durfde hij weer te -spreken. -</p> -<p>„Wat is het hier mooi!” begon hij. -</p> -<p>„Aardig prutswerk,” zeide van Os. „Och, mijn vrouw heeft er plezier in om die dingen -te doen, en ik om er naar te kijken. Maar jelui wilt zeker ook eens het meer essentieele -zien? Na de rijsttafel dan; ’t is nu te laat.” -</p> -<p>Intusschen had Korman een aanknoopingspunt gevonden; hij redeneerde alleen over koffie -en nog eens koffie; andere onderwerpen lieten hem koud, omdat <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>hij ze niet machtig was. Toen mevrouw van Os weer terug was gekomen, hield hij met -hardnekkigheid vast aan een quaestie over den aanleg van pépinières, zoodat Rencke -zich geroepen achtte een afzonderlijk gesprek te beginnen met de vrouw des huizes. -</p> -<p>Zij was ook uit den Haag, en kende verscheiden menschen die ook Rencke kende, totdat -deze haar vroeg naar haar meisjesnaam, en toen verwonderd was over het feit dat zij, -die uit een gefortuneerde familie stamde, als onderwijzeres naar Indië was gekomen. -</p> -<p>„Al leerende kreeg ik zin in het onderwijs,” verklaarde zij. „Na de hulpacte te hebben -gehaald, assisteerde ik op dezelfde kostschool waar ik vroeger onderwezen was. Toen -de verplichte twee jaar om waren, ging ik terug naar den Haag, om voor de hoofdacte -examen te doen. Daarin geslaagd, wachtte ik den afloop der onderhandelingen af, die -Papa voor mij voerde met de juffrouw van de kostschool om die inrichting voor mij -over te nemen. Maar wat gebeurt er. Eens, op visite bij een oude freule van onze kennis, -ontmoet ik daar den advokaat Daatselaar.” -</p> -<p>„Die half blinde, met zijn krukje?” vroeg Rencke. -</p> -<p>„Ja, juist! Leeft hij nog?” -</p> -<p>„Neen mevrouw, dat zou wat al te bar zijn. Hij is een jaar of vijf geleden gestorven.” -</p> -<p>„Zoo. Nu, deze ondervroeg mij naar mijn plannen, <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>en ik vertelde hem een en ander. Op eens zegt hij: „Ja ja, daar doen tegenwoordig -veel meisjes aan; de dochter van mijn koetsier heeft onlangs ook haar examen afgelegd.” -Ik was woedend, en—hoe het kwam weet ik niet—ik had plotseling allen lust verloren -om onderwijzeres in Holland te worden. Later hoorden wij van de schitterende vooruitzichten -die Indië aanbood, en … ik ging. Geplaatst te Passoeroean maakte ik kennis met mijn -collega’s. En wie denkt u dat de eerste was?” -</p> -<p>„De koetsiersdochter!” -</p> -<p>„Dezelfde,” zeide mevrouw van Os. „Het was om wanhopig te worden. Gelukkig kwam spoedig -daarna van Os. En nog gelukkiger,” vervolgde zij, eenigszins kleurende op het glimlachje -dat Rencke niet geheel had kunnen onderdrukken, „konden wij het samen zoo goed vinden, -dat ik zijn voorslag met een gerust hart mocht aannemen.” -</p> -<p>Sidin kwam vertellen dat het eten opgedragen was. -</p> -<p>Het trof Rencke zoo netjes als de twee meisjes aan tafel zaten. Op zijn reis toch -had hij in de logementen geen grooten dunk van indische kinderen opgedaan. Het voeren -door de <span class="ex">baboes</span><a class="noteRef" id="xd31e2941src" href="#xd31e2941">81</a>, het smijten met tafelgereedschap en eten, ondanks vermaningen van ouders, de kreten -van: „<span class="ex">nonni</span> wil niet,” „<span class="ex">njotje</span> lust niet, <span class="ex">njotje</span> is zoo misselijk” en andere <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>hebbelijkheden, als het hangen op- en afglijden van hun stoel, wegloopen en terugkomen -zonder verlof.… dat alles, overal herhaald in onderscheiden variaties op hetzelfde -thema, had hem doen denken dat dit zoo ’s lands wijs was. Hier bespeurde hij echter -dat er op dien regel ook uitzonderingen waren. -</p> -<p>Na de rijsttafel gingen de drie heeren op marsch, doch even te voren woonden Korman -en Rencke een tooneeltje bij dat beiden amuseerde. Nadat de <span class="ex">kenthong</span> het sein gegeven had, kwamen de <span class="ex">koelies</span> op het middagappel, dat ter zijde van de administrateurswoning gehouden werd. Daar -lagen twee lange <span class="ex">bamboe</span> riggels, met pennen in den grond vastgezet. De koelies hurkten neder, de hielen op -de <span class="ex">bamboe</span>, zoodat zij dadelijk in een welgeordende dubbele rij kwamen te zitten. De <span class="ex">mandoers</span> bleven staan, elk bij zijn ploeg volk. -</p> -<p>Het beviel de beide bezoekers wel, aangezien het te <span class="ex">Watoeombo</span> lang placht te duren eer het volk voldoende geordend was om het te kunnen tellen. -Maar wat er volgde vonden zij grappig, en Korman daarenboven aanstellerig. -</p> -<p>Nadat van Os het getal der <span class="ex">koelies</span> had opgenomen, dat vergeleken met de lijst van het morgen-appel en de <span class="ex">mandoers</span> orders had gegeven voor het werk, kommandeerde hij: -</p> -<p>„Geeft acht!” -<span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span></p> -<p>Als één man stonden de Javanen op. -</p> -<p>„Ovèrrrr.… huup!<span class="corr" id="xd31e2994" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>Vrij gelijkmatig gingen de <span class="ex">patjols</span> of <span class="ex">wadoengs</span> of <span class="ex">arits</span> omhoog en over den schouder; bij enkelen links, en bij anderen rechts; doch zóó nauw -moest men niet zien. -</p> -<p>„Rechtsom,” en „voorwaarts marsch!” hadden ten gevolge dat de troepjes, twee aan twee, -met den <span class="ex">mandoer</span> aan ’t hoofd, wegmarcheerden, elk naar het hun aangewezen werk. -</p> -<p>„Ik maak u mijn compliment, meneer van Os,” zeide Rencke. „Ik heb, den korten tijd -in aanmerking genomen, onzen luitenant van de mariniers met minder succes de janmaats -zien drillen.” -</p> -<p>„Het wint tijd uit,” zeide van Os. „In de eerste dagen had altijd ieder nog wat te -bescharrelen eer ze aftrokken; dat verveelde mij, en heb ik het toen zóó ingepikt. -De kerels hebben er zelf schik in.—Nu konden wij langzamerhand óók wel opwandelen.” -</p> -<p>Zij bezochten een paar stukjes boschgrond, waar men bezig was de dunne boomen uit -te kappen en den grond schoon te maken—<span class="ex">trontong</span>, zooals dit werk heet—, en op hun terugweg zagen zij een groote open plek waar beddingen -werden aangelegd. Dat was alles. -</p> -<p>De uitgestrektheid van de beddingen deed Korman verwonderd vragen, waar al die <span class="ex">bibit</span> zou moeten <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>geplaatst worden. Het zetten van boschkoffie in de <span class="ex">trontongans</span> had hij begrepen, doch verder scheen de heer van Os geen aanleg te ondernemen. -</p> -<p>„Wel, overal,” was het antwoord. -</p> -<p>„Dan zal er wel spoed gemaakt mogen worden met <span class="ex">babadden</span> en terrassenmaken,” meende Korman, „of je komt niet klaar.” -</p> -<p>„Terrassen?” riep van Os uit, met een uitdrukking van de hoogste minachting. „Daar -doe ik niet aan. Als de eerste regenbui dreigt, steek ik een lucifer aan, en houd -die tegen de <span class="ex">alang-alang</span>; in een ommezien is dan het heele perceel schoon en gereed om te worden beplant. -Alleen in de gedeelten boschgrond laat ik doen wat jelui gezien hebt; en daarmee uit. -Ik heb wel een contract met de Handelsbank, zie je, maar zij willen dat ik eerst <span class="ex">mijn</span> duiten, of liever die van mijn vrouw, opwerk; daarna zouden <span class="ex">zij</span> kapitaal fourneeren. Dat wil zeggen: <span class="ex">ik</span> de risico, en zij, als alles goed gaat, het voordeel. Dank je hartelijk! We zullen -eens zien of we er zonder hen niet kunnen komen. Maar daarom moet ik zuinig zijn, -en mij geen overbodige luxe permitteeren van terrassen als anderszins.” -</p> -<p>Korman was het niet met hem eens en bestreed zijn theorieën, zelfs toen zij weer in -huis waren en mevrouw van Os met blijkbaren angst naar Korman’s uitspraken luisterde. -Rencke bemerkte het, en om een <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>afleiding te geven, zeide hij iets over een hond, dien hij opzij van de voorgalerij -zag liggen. -</p> -<p>„Een trouw beest,” zeide van Os. „Twee jaar geleden heeft hij onze <span class="ex">Nonni</span> uit de <span class="ex">kalie</span> te Batavia gered. Bello, kom hier!” -</p> -<p>Het was een groot dier, bastaard patrijs, met dik bruin kroeshaar en groenachtige -oogen. -</p> -<p>„Valsche oogen,” vond Korman. -</p> -<p>„Toch een lobbes,” zeide van Os den hond streelende. „Alleen op sommige menschen heeft -hij het voorzien; maar het moet gezegd worden, dat het zonder uitzondering <span class="ex">gladakkers</span><a class="noteRef" id="xd31e3068src" href="#xd31e3068">82</a> zijn. Bello schijnt er slag van te hebben die te onderscheiden. Nu is ’t genoeg, -vort!” -</p> -<p>Bij de laatste woorden gaf hij den hond een duwtje van zich af, in de richting van -Korman’s plaats. Deze stak de hand uit om Bello aan te halen, maar eensklaps sprong -de hond op, tegen Korman, de voorpooten op diens borst zettende en hem met een geweldig -gebrom de tanden toonende. -</p> -<p>Korman werd zoo bleek als de muur, en van Os, toeloopende, greep zijn hond, dien hij -met een smak de galerij uit wierp. -</p> -<p>„Wel verduiveld Bello, wat mankeer je?” riep de huisheer, en bracht, tevens om van -zijn verlegenheid <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>te bekomen, den hond naar achter, waar hij hem aan den ketting legde. -</p> -<p>„Ik vraag wel excuus,” zeide hij terugkomende. „Ben je erg geschrokken? Ik begrijp -er niets van; als het niet was om den dienst dien hij ons bewezen heeft, schoot ik -hem dood.” -</p> -<p>„’t Is niets,” verklaarde Korman, die van den schrik bekomen was. „Alleen houd ik -mij gerecommandeerd dat je hem vastlegt als ik eens weer kom.” -</p> -<p>Tegen den avond keerden Korman en Rencke huiswaarts. -</p> -<p>„Wat een knoeier,” was het oordeel van den eerstgenoemde. „Ik heb medelijden met die -vrouw en kindertjes; want hij ruïneert zich vast en zeker.” -</p> -<p>Rencke gaf hier geen weerklank op. Hij zag niet in waarom van Os niet zou slagen, -en vond dat de tijd moest leeren wie het bij ’t rechte eind had. -</p> -<p>De eene helft der onderneming Watoeombo was spoedig geheel van bosch ontdaan, en Gerlings -werd verplaatst naar een geschikt terrein op het nieuw gekapt gedeelte, waar hij een -<span class="ex">kampong</span> liet bouwen en beddingen aanleggen. -</p> -<p>„Die is goddank wat uit de buurt,” zeide Korman. „De vent werkt goed, maar dat eeuwige -lachen bij al wat hij zegt, is onuitstaanbaar.” -</p> -<p>Ook van Everdingen, die nu slechts zelden op het hoofdkwartier kwam, begon lucht te -krijgen op zijn <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>gedeelte. <span class="ex">Sabrang</span> was het gedoopt, hetgeen letterlijk: „de overzijde” beteekent, naar de gewoonte der -inlanders om te spreken van de overzijde van den grooten bergrug, als zij doelden -op de afdeeling van van Everdingen. -</p> -<p>Het huis waar deze in woonde, was als een copie op verkleinde schaal van dat van Messner -op Donowarie, geheel van <span class="ex">bamboe</span> en gedekt met <span class="ex">alang-alang</span> doch overigens comfortabel ingericht. Maar er ontbrak iets aan en dat „iets” wilde -van Everdingen er toch niet in hebben, niettegenstaande het aanbod van Biezeman’s -huishoudster, die een jonger zusje wilde gaan halen uit de streek vanwaar zij zelve -afkomstig was. Hij had zijn hart achtergelaten bij een hollandsche jonkvrouw, wier -ouders echter hun <span class="ex">veto</span> hadden doen hooren. Want het huwelijk bestaat uit twee zaken. De eerste is van geestelijken -aard en wordt door de jongelui zelf met veel gevoel bezorgd; de tweede is een zuiver -financieele transactie, waarvan de ouders het beleid aan zich gehouden hebben. Dikwijls -nu, en <span class="ex">in casu</span> bij van Everdingen, weerhoudt de laatste het geheel. Toen was hij naar Indië getrokken -in de hoop zijn dertigduizend gulden daar in korten tijd te zien groeien, tot de ouders -zijner aangebedene er zich aan vergaapten. En hij had zijn liefde zoo geheel gegeven, -dat er zelfs niet wat afval overschoot voor dat „iets” dat zijn <span class="corr" id="xd31e3111" title="Bron: hui">huis</span> in orde moest houden. -<span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span></p> -<p>De oude <span class="ex">kokki</span>, die voor het eten moest zorgen, ondernam tweemaal in de maand een tocht naar den -<span class="ex">passar</span> te Wonosarie, waar de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> woonde. De eerste keer had de meegebrachte voorraad, berekend voor veertien dagen, -nauwelijks een week gestrekt. Toen sloot van Everdingen de <span class="ex">goedang</span> en het kippenhok af, en gaf elken morgen het <span class="ex">ration</span> voor den loopenden dag. Daarop was het opgedischte eten in quantiteit gaan afnemen, -en de kippenpootjes natellende, bespeurde hij dat de <span class="ex">kokki</span> zich aan verduistering daarvan schuldig maakte. Dit ook ontdekt ziende, werd <span class="ex">kokki</span> om de zooveel dagen erg ziek, om op haar <span class="ex">baleh-baleh</span> te kunnen liggen nadenken over nieuwe <span class="ex">akals</span><a class="noteRef" id="xd31e3145src" href="#xd31e3145">83</a>. -</p> -<p>Zoo ging het ook in alle andere zaken. De huisjongen stal sigaren en tabak, de stalknecht -de <span class="ex">gabah</span><a class="noteRef" id="xd31e3152src" href="#xd31e3152">84</a>; <span class="ex" lang="la">suum cuique</span> dachten zij niet, maar brachten het op hun manier in toepassing. -</p> -<p>Eindelijk werd het den armen van Everdingen te kras, en was er intusschen door een -halfjarig verblijf in de binnenlanden van Java ook een verandering gekomen in zijn -zienswijze omtrent verschillende zaken. Wat hem vroeger van uit Holland immoreel en -stuitend zou hebben toegeschenen, leek hem thans, nu het door den drang der omstandigheden -werd <span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>geboden, maatschappelijk bestaanbaar en ook niet zoo heel onaangenaam meer. -</p> -<p>„Een sigaar, Biezeman?” offreerde van Everdingen op zekeren avond na afloop van de -rol. -</p> -<p>„Alsjeblieft, jonker,” antwoordde Biezeman, wien deze titulatuur zeer voornaam leek. -„O, neem me niet kwalijk!” -</p> -<p>De aanleiding tot deze uitroep was een lucifer, die in van Everdingen’s gezicht terecht -kwam. Biezeman had namelijk van hem afgezien het met een vlugge beweging wegknippen -van zulk een stokje, nadat het had dienst gedaan; doch in zijn pogingen om het te -imiteeren kon hij er alsnog niet de gewenschte richting aan geven, zoodat de houtjes -nu eens achterwaarts, dan weer zijwaarts vlogen, maar nooit rechtuit. -</p> -<p>„Wil je een kop thee? Of misschien liever een glas bier?” noodde van Everdingen. -</p> -<p>„Als ik het zoo voor het zeggen heb, dan zou ik wel een glaasje bier willen; ten minste -wanneer de jonker meedrinkt,” zeide Biezeman. -</p> -<p>De ander stond op en kwam weldra met een flesch terug, terwijl de jongen glazen bracht. -</p> -<p>„Ik moest het zelf halen,” zeide van Everdingen, „want het zit achter slot. De bedienden -weten er anders te goed weg mee.” -</p> -<p>„Dat zal waar zijn. Nu, santjes jonker,” salueerde Biezeman. „Ja, moeder de vrouw -zei nog gister … <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>of was het van morgen … nee toch gister, dat het zonde was zooals ze bij u huishouden -en den boel verrinneweeren.” -</p> -<p>„Zooveel moois is hier anders niet,” zeide van Everdingen glimlachend rondziende over -de eenvoudige meubelen. -</p> -<p>„Neen, dàt is het ook niet. Maar … o ja, nou weet ik temet waarom ze dat zei, van -morgen. Uw jongen stond goed te wasschen, aan de kalie; en daar had-ie z’n eigen lorrige -broek bij uitgetrokken, en een slaapbroek van den jonker bij aangedaan. ’t Was wel -geen <span class="ex">batik</span>, zei ze, maar van dat gedrukte goedje dat de <span class="ex">baren</span> altijd meebrengen, en toch nog te mooi als dat zoo’n slampamper het over z’n vuile -<span class="ex">body</span> heentrekt. Ik zei dat het jammer was dat ik het niet gezien had, want dan had ik -er die dikke <span class="ex">rottan</span> van me eens over laten gaan. Ik dacht, de jonker zou het me niet verakkeseerd hebben -als ik eens op z’n slaapbroek ranselde wanneer hij hem zelf niet aan had; wel?” -</p> -<p>„Zeker niet,” lachte van Everdingen. „Maar je hebt gelijk, ’t is niet in den haak. -Wil je wel gelooven dat ik er in de laatste dagen dikwijls aan gedacht heb, nog maar -gebruik te maken van het aanbod dat je huishoudster me indertijd heeft laten doen?” -</p> -<p>„Waarlijk? Nou daar doe je goed aan,” zei Biezeman. <span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>„Ik ga het dadelijk aan moeder de vrouw vertellen, dan moet ze morgen den marsch in.” -</p> -<p>„Zoo’n haast heeft het niet,” begon van Everdingen, doch de ander vond dat het wel -haast had, en was blij dat hij den goeden royalen jonker een dienst kon bewijzen. -</p> -<p>Zoo ging „moeder de vrouw” er op uit, om na een week terug te keeren met het „iets” -dat totnogtoe in van Everdingen’s woning ontbroken had, en Minah heette. -</p> -<p>Minah was een stadskind. Zij had altijd gewoond bij haar moeder, die als kokki, bij -een europeesche familie haar verblijf hield in de bijgebouwen; zoodoende wist Minah -precies hoe het in een huishouden behoorde te gaan. Haar komst bracht een groote ommekeer -teweeg; <span class="ex">kokki</span> was nooit meer ziek, de jongen bleef van alles af, het paard kreeg wat hem toekwam, -en van Everdingen had rust en comfort in huis. -</p> -<p>Tegen het einde van den Oostmousson verhuisde ook Biezeman naar het andere einde van -Sabrang, en had nu elk der employé’s zijn eigen afdeeling van omstreeks 250 bouws. -</p> -<p>Tik, tik, deed het op het gegalvaniseerd ijzeren dak der administrateurswoning, een -geluid zoo lang niet gehoord, dat Korman, die in zijn kantoor zat te werken, zijn -boeken en papieren in den steek liet <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>om zich naar buiten te spoeden en te zien of het werkelijk ging regenen. -</p> -<p>Een klein wolkje zweefde boven het emplacement, langzaam voortschuivende in de richting -van den hoogsten bergtop, als aangetrokken door het gezelschap natuurgenooten dat -daar reeds vergaderd was. Het was als een bode van den westmousson, die met eenige -droppels kwam waarschuwen: hier zijn we. -</p> -<p>Li was met haar kindje op den arm ook in de voorgalerij gekomen. Haar blik richtende -naar de vlakte, zag zij op eens, een weinig linksaf, een groote rookpluim, zich statig -verheffend in de blauwe lucht. -</p> -<p>„Wat is dat pa?” vroeg zij. -</p> -<p>Korman wendde zich om en keek in de door Li aangewezen richting. Toen haalde hij de -schouders op. -</p> -<p>„Het is die malle kerel met zijn <span class="ex">alang-alang</span>,” zeide hij onverschillig. -</p> -<p>„Kan het geen kwaad voor onze tuinen?” vroeg Li. -</p> -<p>„Te drommel ja, daar zeg je zoo wat,” riep Korman schrikkende. -</p> -<p>Zonder de vraag van Li zou hij er niet aan gedacht hebben; doch nu drong het tot hem -door, dat de brand gemakkelijk kon overslaan op de hoopen droog vuil die tusschen -de koffieboompjes lagen; vooral in de grenstuinen. Onmiddellijk moesten er maatregelen -worden genomen. Hij zond een boodschap naar Gerlings, en ging zelf Rencke aanzeggen -om onverwijld <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>met al het volk naar de grens te trekken. Daar gekomen liet hij kappen, tot een breede -strook voor den grond lag. Het afgesneden gras werd toen naar den uitersten rand gebracht -en in brand gestoken, terwijl de koelies zich in de tuinen posteerden, alle vonken -en brandende stukjes die de wind daarheen voerde, dadelijk blusschend. -</p> -<p>„Ziezoo, dat gevaar is geweken,” zeide Korman toen het vuur zich langzaam verwijderde. -„Gerlings, blijf jij met vijftig man hier, zoolang als je denkt dat het noodig is.” -</p> -<p>„Jawel meneer,” antwoordde de employé. „En, zoudt u niet denken dat het goed was vannacht -een man of tien op wacht te zetten? De brand mocht eens door het bosch ginds terugkomen, -hi hi hi.” -</p> -<p>„Daar zou anders geen aardigheid aan zijn,” merkte de chef op. „’t Is goed, doe dat -maar.” -</p> -<p>„Me dunkt ik hoor schieten,” zeide Rencke. -</p> -<p>„Dat is <span class="ex">bamboe</span>,” meende Korman. „Zonde van ’t mooie goed.” -</p> -<p>„Neen,” zeide Rencke luisterende, „het was een geweerschot. Daar hoor ik er weer een … -nog een.” -</p> -<p>„Ik geloof dat je gelijk hebt,” stemde Korman toe. „Die beroerde kerel is zeker op -jacht gegaan.” -</p> -<p>„Kijk daar, een hert, hi hi hi!” riep Gerlings. -</p> -<p>Zij zagen allen tegelijk op. Een prachtig hert was met een hoogen sprong uit de vlammen -te voorschijn <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>gekomen, en bleef toen staan, angstig snuivend, wankelend, nog eenmaal het zware gewei -trotsch in den nek werpend, om tegelijk op de knieën te zinken en zieltogend neer -te storten. -</p> -<p>Eenige <span class="ex">koelies</span> vlogen er op af en hielpen het edele dier door een paar <span class="ex">arit</span>-slagen uit zijn lijden. Ook de drie europeanen liepen er heen. -</p> -<p>„Zie, een schotwond,” zeide Rencke, wijzende op een bloedige plek nabij den schouder. -„Dat is zijn dood geweest, en niet de vlammen, hoewel die hem ook flink toegetakeld -hebben.” -</p> -<p>„We zullen hem naar huis laten brengen,” zeide Korman, een <span class="ex">mandoer</span> wenkende. „Er zal nog wel een lekker boutje uit te snijden zijn. En om het gewei -zullen we loten … of neen, ik weet beter; het is voor hem die ’t langst zijn lachen -kan houden. Wat zeg jij daarvan, Gerlings?” -</p> -<p>„Hi hi hi,” grinnikte Gerlings, terwijl Rencke zich op dat gezicht ook niet kon inhouden, -maar in een luiden lach uitbarstte. -</p> -<p>„Dan is het voor mij,” zeide Korman. „En laat nu het volk inrukken. Hier, <span class="corr" id="xd31e3256" title="Bron: Setradimedjo">Setrodimedjo</span>, laat dit hert naar de <span class="ex">lodjie</span><a class="noteRef" id="xd31e3261src" href="#xd31e3261">85</a> brengen.” -</p> -<p>Acht man hadden er een zware vracht aan. Nauwelijks waren zij er mee heen, of de europeanen -zagen <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>langs den boschrand den heer van Os aankomen, in zwart bestoven kleeren, het geweer -aan den draagriem over zijn schouder hangend. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="fr">Bonjour</span> heeren!” riep hij. „Jelui hebt er ook den brand ingestoken, zie ik. Een mooie jacht -gehad daardoor. Vijf herten! Allen bij den ingang van het ravijntje ginds, aan den -boschkant. Maar één, ’n mannetje, is mij ontsnapt. Als ik het niet zelf gezien had -zou ik het niet gelooven; hij is na het ontvangen van het schot terug gerend, dwars -tegen het vuur in!” -</p> -<p>„Ik was hier om mijn tuinen te beschermen,” antwoordde Korman. -</p> -<p>„Jongens ja,” zeide van Os. „Dat zie ik. Ik had je wel mogen waarschuwen. Neem me -niet kwalijk …” -</p> -<p>„<span class="ex">Soedah!</span>” zeide Korman. „Als je mee wil gaan, dan krijg je vanavond een stukje hertebout. -Wij hebben namelijk den vluchteling opgevangen. Kijk, daar gaat hij.” -</p> -<p>„Waarachtig,” zeide van Os, den stoet ziende op de hoogste slingering van den zigzagweg -in de verte. „Hij komt je wel toe voor de moeite. Ik wil graag meegaan, want ik erken -dat ik bekaf ben; en als je ook nog een <span class="ex">koelie</span> wilt sturen naar Marialand, dan zal ik je dubbel verplicht zijn.” -</p> -<p>De zware rookwolken van den brand hadden de beide europeanen van Sabrang naar het -hoofdkwartier <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>gelokt, waar zij aankwamen toen de anderen juist terugkeerden. Korman noodigde hen -uit tot ’s avonds te blijven; men kon dan een partijtje maken, waartoe toch wel weinig -gelegenheid meer zou zijn, zoodra de op komst zijnde regens de drukte van het planten -meebrachten. -</p> -<p>Men zat aan tafel. Korman diende de soep, toen op eens allen opkeken. De hoefslag -van een dravend paard deed zich hooren, hetgeen de komst van een europeaan meldde, -aangezien inlanders hun paarden liefst in den telgang of een drieslag, die daar veel -op gelijkt, rijden en bovendien geen inlander Rencke’s woning zou passeeren zonder -af te stijgen. -</p> -<p>Het was de heer Messner, voor wien, nadat allen die hem vreemd waren zich hadden voorgesteld, -een plaats aan tafel werd ingeruimd. -</p> -<p>„Ik dacht zoo waar,” helderde hij zijn laat bezoek op, „dat jelui allen waart afgebrand. -Het volk wist verschrikkelijke verhalen te doen. Hier in de buurt vernam ik eindelijk -de ware toedracht der zaak, en ik schold mij zelven voor een ezel dat ik dat niet -eer begrepen had.” -</p> -<p>„Nu,” zeide Korman, „als onze vriend van Os me niet reeds vroeger had meegedeeld dat -het zijn plan was, zou ik ook eer aan een ongeluk gedacht hebben dan aan ernst.” -</p> -<p>„Toch had ik het moeten inzien,” zeide Messner; <span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>en zich tot van Os wendende ging hij voort: „uw werkwijze heeft me groote belangstelling -ingeboezemd, en ik ben zeer nieuwsgierig naar de resultaten, die ik voor u hoop dat -goed zullen zijn.” -</p> -<p>En hij gaf als zijn meening te kennen dat zij goed <span class="ex">moesten</span> zijn, tevens verklarende waarom hij zoo dacht, daarbij een wetenschap van détails -tentoonspreidende, die van Os met steeds klimmende verbazing aanhoorde. -</p> -<p>„Als ik niet beter wist,” zeide de administrateur van Marialand eindelijk, „zou ik -denken dat u dagelijks bij mij geweest was om toe te zien, ja tot in mijn boeken toe -uw oog had geslagen. Hoe in ’s heerennaam weet u al die dingen?” -</p> -<p>„Och, het volk praat onder elkaar over alles en nog wat,” zeide Messner; „en dan hoort -men allicht iets; temeer daar ik, zooals gezegd, veel belang stelde in wat u deed.” -</p> -<p>Om niet onbeleefd te zijn leidde van Os het discours van zijn eigen zaken af. Hij -had intusschen voor Messner een groot respect opgevat, hetgeen reeds gebleken was -uit de wijze waarop hij met hem gesproken had, zoo geheel afwijkende van zijn half-ironisch -antwoorden op alle vragen en beweringen van Korman. Ook was het hem aangenaam iemand -ontmoet te hebben van zoo groote practische kennis, aan wien hij bij het voorkomen -van moeielijke vraagstukken <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>raad zou kunnen vragen, vooruit wetende dien ook te zullen ontvangen. -</p> -<p>Toen het tafellaken was weggenomen, en Li zich naar achter begeven had, haalde Korman -kaarten en fiches, terwijl de bediende glazen bracht en in een hoek van de binnengaanderij -een voorraad flesschen neerzette, die iemand licht op het idée had kunnen brengen -dat hier een nieuwe <span class="ex">toko</span> in dranken stond geopend te worden. -</p> -<p>Gaandeweg werd de voorraad <span class="ex">minoeman</span> in den hoek kleiner, en de gezichten naar evenredigheid rooder, misschien ook door -de animo van het <span class="ex">sliekoer</span>, zooals het getal 21 in het javaansch uitgedrukt wordt. -</p> -<p>Na middernacht bleekten de gelaatstrekken meer en meer op, vooral als er een naar -buiten geweest was, zonder dat de anderen daar veel notitie van namen, daar zij toch -vroeger of later denzelfden tocht moesten doen, soms met niet geringen spoed, om zich -op het voorerf „van de stomachale en cerebrale patentialiteit te libereeren,” volgens -de zegswijze van zeker apothekersbediende. -</p> -<p>Er werd met afwisselend geluk gespeeld; behalve door Korman, die steeds verloor, en -door Rencke, die aldoor won. Toen de zon opging had de eerstgenoemde omstreeks driehonderd -gulden aan den tweeden af te dragen, terwijl winst en verlies van de andere spelers -onbeduidend waren. -<span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span></p> -<p>Zij hielden op, en gingen zitten in de voorgalerij, op luierstoelen, zich vermakend -met de grillige vormen der wolkjes in de morgenlucht, die voor hun vermoeide oogen -allerlei gestalten van wilde dieren aannamen. Li was vroeger opgestaan dan gewoonlijk, -op last van Korman, die wist hoe lekker een kop koffie smaakt na zulk een nacht, en -liet dezen drank door de bedienden presenteeren. Daarna werd er ontbeten met een glas -bier, „om op te frisschen”, en na afloop kwamen de paarden voor, om een ieder naar -zijn huis terug te voeren, hetgeen deze verstandige dieren met veel tact deden. -</p> -<p>De regens vielen dit jaar vroeg in en verrasten eigenlijk van Everdingen, die nog -een kleine honderd bouws overhield, waarvan het bosch nog niet gekapt was, dan wel -nog te versch om te willen branden. Toch was er goed gewerkt, hetgeen vooral te danken -was aan den overvloed van werkvolk in die streek; in dit seizoen nog vermeerderd met -vluchtelingen uit een naburige residentie, waar hongersnood had geheerscht. -</p> -<p>Ware dit laatste het geval niet geweest, dan zou het Korman nooit gelukt zijn zooveel -bosch in één jaar te kappen; en hij zegende de ramp, die de onvoorzienigheid van hen -die tot voorzien geroepen waren, over het ongelukkige gewest gebracht had. -</p> -<p>Toch had de aanwezigheid van dat vreemde volk <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>voor de onderneming Watoeombo een blijvend nadeel medegebracht, hoewel de administrateur -dat niet inzag; integendeel, hij noemde het een voordeel.… -</p> -<p>De javaan die de landstreek verlaat waar hij geboren is, waar zijn ouders, zijn grootouders -geleefd hebben en begraven liggen, behoort niet tot het beste deel der natie. Over -het algemeen ziet dat volk in emigratie een schande; er zijn er die liever doodhongeren, -en, eer dat geschiedt, de afschuwelijkste daden plegen, dan hun <span class="ex">dessa</span> te verlaten; kinderen zijn in zulke dagen lastposten, in wier altijd hongerige magen -de schaarsche voorraad voedsel veel te snel verdwijnt, en dus gaarne worden omgezet -in wat rijst.… Dat zijn echter gewone zaken, waartoe nu misschien met een bloedend -hart, maar toch gemakkelijker wordt overgegaan dan tot het verlaten van den grond -waaruit men als het ware gesproten is. -</p> -<p>Was het dan te verwonderen, dat de meeste dier uitgewekenen opiumschuivers waren, -die zonder dien <span class="ex">stimulans</span> niet werken konden? In de <span class="ex">dessa</span> van den <span class="ex">assistent-wedhono</span> stond wel een kit, doch de voorraad was daar in de eerste dagen niet voldoende; en -ook ging het niet aan dat telkens een deel der <span class="ex">koelies</span> afwezig was, op weg om zich de zoo noodige <span class="ex">tjandoe</span> te verschaffen. Er één te sturen om voor allen te halen was ondoenlijk, daar de bepalingen -het vervoeren van een eenigszins groote hoeveelheid verbieden. -<span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span></p> -<p>Op zekeren dag reed Korman naar de stad en besprak de zaak met den opiumpachter. Het -gevolg was, dat deze van toen af geregeld een aantal dier bekende ronde blikken doosjes -zond, die één <span class="ex">thail</span> opium bevatten. Zij gingen wel vergezeld van stukjes papier met roode chineesche -karakters beschreven, teneinde hun wettige afkomst te staven, maar toch was het tegen -de wet om er meer dan één in huis te hebben. Dus zond Korman ze altijd dadelijk na -ontvangst weg, naar de employé’s. Deze moesten hem voor elk doosje twaalf gulden verantwoorden, -waartoe zij er honderd en twintig <span class="ex">pessans</span> uit lieten maken, in stukjes blad gewikkeld, die de <span class="ex">koelies</span> voor tien cent kochten. -</p> -<p>Aan den pachter betaalde Korman negen gulden per <span class="ex">thail</span>. Het voordeel dat deze handel opleverde paraisseerde echter niet in de boeken. -</p> -<p>Later, toen de vreemde <span class="ex">koelies</span> reeds lang vertrokken waren, bestond deze opiumverkoop nog. Het gebruik der <span class="ex">tjandoe</span> had zich geworteld; het was niet meer uit te roeien. Het gaat daarmee als met de -papaverplant zelf, die eenmaal gezaaid en opgekomen, niet meer te vernietigen is; -en wilde iemand voorgoed een einde maken aan alle reglementeering van de opium, en -daarmee tevens aan het door moreelen en immoreelen dwang veroorzaakte opiummisbruik, -hij had met een zakje papaverzaad slechts <span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span>een toer te maken over Java, en overal, liefst op plaatsen die weinig bezocht worden, -een weinigje te laten vallen. Eer men het bemerkte zou de plant inheemsch zijn geworden, -onder het bereik van iedereen. -</p> -<p>Het jaar naderde zijn einde. Zware regens hadden de nietige berg-<span class="ex">kalies</span> in stroomen herschapen, die groote steenen in hun vaart meesleepend, een geweld maakten -als van een onafgebroken onweer. Schurende langs het gevelde bosch had het water ook -verscheiden boomstammen meegevoerd, die aan den kant waren blijven liggen, of na het -branden in het ravijntje waren gestort waardoor de <span class="ex">kalie</span> liep, zijnde dat de gemakkelijkste manier om ze uit den weg te krijgen. Doch thans -leverden die stammen een niet gering gevaar op voor de brug aan den ingang van het -perceel, onderstrooms van den breeden steen. Want hiertegen stootende, bestond er -kans dat zij dwars kwamen te liggen, en een opstopping veroorzaakten, die doorbrekende, -noodlottig had kunnen worden voor de brug. -</p> -<p>Om dit te voorkomen had Korman aan weerszijden van de <span class="ex">kalie</span> een afdeeling <span class="ex">koelies</span> geposteerd, die met lange <span class="ex">bamboes</span> de boomen zooveel mogelijk in den stroom hielden, links of rechts van den breeden -steen. Om twaalf uur wandelde hij er met Rencke heen. -</p> -<p>De regen had opgehouden en er was een wind opgestoken <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>sterker dan men op Java gewoon is. Zwaar kruiden de grauwe wolken in het zwerk daarboven, -en beneden raasde de <span class="ex">bandjir</span>, het gejoel der <span class="ex">koelies</span> overstemmende. -</p> -<p>Korman schreeuwde hun een bevel toe, dat niet verstaan werd en ook overbodig was. -Want sneller dan een order kon uitgesproken en begrepen worden dreven de boomstammen -voorbij, en bij het werk der Javanen op den oever kwam alles neer op oogenblikkelijk -zien en handelen. En zij deden het goed. Als er een zware stam aankwam stonden zij -gereed, met gevelde <span class="ex">bamboe</span>, het bovenlijf heen en weer wiegelend op de maat van een klagend recitatief, dat -sneller en sneller ging naarmate de stam dichter bij kwam, en eindigde in een algemeen -gehuil bij het stooten op het juiste oogenblik dat de boom voorbij schoot. -</p> -<p>„Het mindert al,” merkte Rencke op, nadat zij er ongeveer tien minuten gestaan hadden. -</p> -<p>„Zooveel te beter,” zeide Korman, „want als dat vannacht moest voortduren gaf ik niet -veel voor het leven van onze brug.” -</p> -<p>„Hé, dat is sterk!” riep Rencke uit, die zijn aandacht op het stroomende water bleef -vestigen. En hij ging eenige passen vooruit, in de richting van de brug. -</p> -<p>De aanleiding tot dien uitroep was het minderen <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>der hoeveelheid water, die als plotseling tot op een derde van zooeven slonk, terwijl -het geraas nu ook in vergelijking met eenige oogenblikken geleden in een stilte overging … -neen, zich scheen te verwijderen. Want in de verte … -</p> -<p>„Gévédé, Rencke! Terug!” gilde Korman. De <span class="ex">koelies</span> aan deze zijde weken van den oever; die van de overzijde wierpen de staken neer en -holden over de brug alsof zij om hun leven liepen, Rencke meetrekkende in hun vaart. -</p> -<p>Korman tierde en vloekte, trachtend hen tegen te houden; maar het ging niet; zij kenden -het naderend gevaar, dat hen alle vrees voor den europeaan deed vergeten. -</p> -<p>Donderend kwam het nader, een verwarde massa vluchtende boomen, vallende en weer opstaande, -springende tientallen van meters ver, ledematen verliezende door de wrijving tegen -elkaar, maar rennende in ijdel pogen om te ontkomen aan den vervolger: het van woede -ziedende water. -</p> -<p>Kalm wachtte de breede steen in het midden der <span class="ex">kalie</span> den schok af, rustig in zijn onwrikbare kracht, wetend dat voor hem alles moest wijken -of tegen hem verpletterd worden. -</p> -<p>Daar kwam het, met een slag die de aarde deed dreunen; een golf vloog over den steen -weg, de luchtdruk deed de brug reeds buigen en zwiepen nog eer de massa haar bereikte … -<span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span></p> -<p>Weer dreven enkele stammen in den <span class="ex">bandjir</span>, als even te voren; maar nu stonden er geen <span class="ex">koelies</span> meer ter bescherming van de brug, want die was weg. -</p> -<p>Korman mopperde verschrikkelijk. Het was alsof het verlies van de brug hem half ruïneerde. -Midden in die bui kwam een <span class="ex">koelie</span> met een briefje van Gerlings. -</p> -<p>„Meer uitroepteekens dan woorden,” zeide Korman. „’t Is alsof hij zelfs in zijn schrijven -dat lamme gegrinnik niet laten kan. Heb jij rijst over.” -</p> -<p>De laatste vraag was aan Rencke gericht, die hoofdschuddend antwoordde. -</p> -<p>Het was in de laatste dagen van het jaar. Korman had met Benoit een contract, waarbij -bepaald was dat hij voor de gelden die hij in den loop van een jaar ontving, vijf -procent rente moest betalen, onverschillig of hij die op 1 Januari dan wel op 31 December -kreeg; daarna kostte het kapitaal hem negen procent ’s jaars. Om nu in het laatst -van December nog een remise aan te vragen, vond hij jammer, om de vijf procent; dus -stelde hij het uit tot 1 Januari, en intusschen werd het volk niet betaald. Dat kon; -men kan met javanen veel doen, doch voor één ding moest gezorgd worden: rijst. -</p> -<p>Het volk nam van huis, als zij op de onderneming gingen werken, rijst mee voor vijf -dagen; bleef het langer, dan werd er rijst gekocht van den voorraad <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>dien ieder opzichter daarvoor had liggen. De verstrekking geschiedde nagenoeg tegen -inkoopsprijs, doch men woog het niet … het werd gemeten met een <span class="ex">takkeran</span> van vijf of tien <span class="ex">katties</span>, waarvan er honderd veertig in een picol gingen! De winst <span class="corr" id="xd31e3469" title="Bron: paraiseerde">paraisseerde</span> alweer niet in de boeken … -</p> -<p>Nu had Gerlings den bodem van zijn rijsthok gezien, en vroeg om instructies. Geld -om rijst te koopen was er niet, en de <span class="ex">koelies</span> vroegen natuurlijk om rijst. Hij had nog slechts een beetje; hoe moest hij doen? -</p> -<p>In gewone gevallen zou Korman beter nagedacht hebben en getracht er in te voorzien, -doch nu hij zijn brug kwijt was, en daardoor ontstemd, krabbelde hij met potlood een -kort antwoord op het ontvangen briefje, daarop neerkomende dat hij ’t zelf niet had -en het ook niet kon … hier volgde een minder kiesche uitdrukking. Gerlings moest nu -zelf maar zien hoe hij het bolwerkte. -</p> -<p>Gerlings had echter niet gevraagd om geen antwoord te bekomen. Enfin, hij zou morgen -wat minder geven dan de aanvragen, en overmorgen nòg minder of niets, een weinig op -zij leggen voor zijn eigen gebruik, en dan … dan moest Korman het weten. Hij had het -vooruit <span class="ex">niet</span> geweten, en thans zijn plicht gedaan door te waarschuwen. <span class="ex" lang="la">Ultra posse nemo obligatur!</span> -<span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span></p> -<p>Den volgenden dag trokken de <span class="ex">koelies</span> lange gezichten; wat niet misstond, meende Gerlings, daar de javaan van nature een -veel te kort gezicht heeft. Den dag daarna, nòg langer; en met nieuwjaarsmorgen.… -</p> -<p>Rencke had juist rol gehouden en stond in zijn voorgalerij, gereed om naar de administrateurswoning -te gaan en te feliciteeren. Korman was eerst van plan geweest de employé’s op oudejaarsavond -uit te noodigen; maar die brug.…! -</p> -<p>Een galoppeerend paard kwam door de <span class="ex">kampong</span>, bereden door een inlander, die Rencke’s huis voorbij zou zijn gerend, als hij niet -op het laatste oogenblik gezien had dat de <span class="ex">toewan ziender</span> in zijn voorgalerij stond. -</p> -<p>„Waarheen? Wat is er?” riep Rencke. -</p> -<p>De inlander scheen zich een oogenblik te beraden of hij toch maar door zou gaan, doch -dàt was te bar; hij liet het paard staan en kwam naar Rencke toe, dezen een stukje -papier toestoppende, confuus, zonder één der door de <span class="ex">hormat</span><a class="noteRef" id="xd31e3506src" href="#xd31e3506">86</a> voorgeschreven beleefdheidsvormen. -</p> -<p>„Gévédé!” -</p> -<p>Rencke vloekte anders nooit, maar nu flikkerden zijn oogen; met één greep had hij -zijn karwarts van <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>het rek aan den muur, en voortsnellende vatte hij de manen van het wachtende paard, -sprong er op, en holde weg, in de richting vanwaar de <span class="ex">koelie</span> gekomen was. -</p> -<p>Hellingen op, af, ’t deed er niet toe, vooruit maar. In verkeerden galop om een hoek, -’t zou wat, ’n indisch paard springt vanzelf over! De laatste bocht, en vóór hem lag -een pleintje en Gerlings huis. -</p> -<p>Het paard zette de ooren in den nek, Rencke’s lippen scheidden zich, de witte tanden -blootleggende; maar zonder vaart te minderen, integendeel, harder nog, vloog hij de -opeengepakte massa inlanders op het lijf, eer zij hem zagen. -</p> -<p>Een paniek ontstond, en het gedrang van de in geen bepaalde richting vluchtende javanen -zou Rencke hebben ingemetseld, als niet zijn paard trappend en bijtend ruimte had -gehouden, terwijl hij zelf ieder dien hij bereiken kon met de karwarts bewerkte. -</p> -<p>Eindelijk was het pleintje leeg; alle <span class="ex">koelies</span> waren de <span class="ex">kampong</span> in, waar zij zich in de huizen verscholen. Eén lag vlak vóór Gerlings huis, kermende -van de pijn. Het was een der belhamels geweest, die het dak beklommen had, om dat -openbrekende, een toegang tot de woning te maken. Want de aanval kon noch aan den -voorkant, noch van achter geschieden, aangezien telkens als zij het probeerden een -geweerloop den <span class="ex">koelies</span> door een of andere opening tegenblonk. -<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span></p> -<p>Rencke klopte aan de deur, luid roepende: „Hé, Gerlings! Waar zit je?” -</p> -<p>„Zijn ze weg?” klonk het van binnen. -</p> -<p>„Ja.” -</p> -<p>„Wacht dan even, ik moet den boel opruimen.” -</p> -<p>Rencke ondervroeg intusschen den <span class="ex">koelie</span> die op den grond lag. Hij was gevallen, en had pijn aan zijn been. -</p> -<p>Rencke hurkte neer en bezag het. Den voet opbeurende gaf deze op zonderlinge wijze -mee in het enkelgewricht, terwijl de <span class="ex">koelie</span> een luid <span class="ex" lang="ms">adoeh</span><a class="noteRef" id="xd31e3551src" href="#xd31e3551">87</a> uitstootte. -</p> -<p>„Die is er uit,” dacht Rencke hardop. Hij had aan boord wel eens meer gevallen van -dien aard zien behandelen; en, vertrouwende op zijn goed geluk, stond hij op, nam -het been mee de hoogte in, zette zijn rechtervoet tot steun op de heup van den inlander -en trok met een krachtigen ruk aan den voet, dien dadelijk daarop naar binnen buigende. -De patiënt was flauwgevallen, maar het ontwrichtte lichaamsdeel was weer op zijn plaats -gebracht. -</p> -<p>Rondziende als om hulp, bespeurde Rencke den huisjongen van Gerlings, loerende langs -den hoek van het huis. Hij riep hem. -</p> -<p>„Die man is van het dak gevallen, meneer,” lichtte hem de jongen in. -<span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span></p> -<p>„Ook al goed,” zeide Rencke. „Hier, houd den voet vast zooals ik hem nu heb. Ziezoo.” -</p> -<p>Toen ging hij weer naar de deur terug, die na nog eenig gestommel door Gerlings werd -geopend, maar voorzichtig, met de linkerhand, terwijl hij in de rechter een revolver -hield. -</p> -<p>„Kom, wees nu niet gek,” zeide Rencke met een trap tegen de deur. „Wat moeten ze wel -van je denken!” -</p> -<p>„Gelukkig dat je er bent,” zeide Gerlings, die erg bleek zag. „Ze wilden me vermoorden!” -En hij maakte een beweging om, toen Rencke er in was, de deur weer te sluiten. -</p> -<p>„Open!” beval deze. „Open, zeg ik je. En laat nu je meid een stuk goed geven om dien -kerel daarbuiten te verbinden.” -</p> -<p>Gerlings moest het zelf halen, want zijn huishoudster lag voorover op het bed, kreunende -den dood af te wachten dien zij meende dat haar beschoren was, en tot niets in staat. -</p> -<p>De javaan, die intusschen weer bijgekomen was, werd door Rencke verbonden en toen -op een mat gelegd in het smalle voorgalerijtje. -</p> -<p>„Vertel me nu eens wat er gebeurd is,” zeide Rencke. -</p> -<p>„Van morgen, op de rol, vroeg mij een uit het volk wanneer er betaling was,” zeide -Gerlings. „Ik antwoordde: zoodra als ik van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> <span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>geld krijg. Toen zegt de vent brutaal: We willen het nu hebben; en tegelijk beginnen -de anderen op te staan en te schreeuwen. Ik weg, het huis in, hi hi hi! Wat er verder -buiten gebeurd is heb je zelf gezien; maar ze schreeuwden en scholden om er beroerd -van te worden.…” -</p> -<p>„Hoe heb je dien staljongen weg kunnen sturen?” vroeg Rencke. -</p> -<p>„O, die kwam de achterdeur in juist toen ik die wou sluiten, en zei: Meneer geef mij -een briefje voor den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>. Ik heb wat op het rapportpapiertje gekrabbeld, en toen is hij de achterdeur weer -uitgegaan. Verder weet ik niet.” -</p> -<p>„Hm,” deed Rencke. „Laat dan nu de <span class="ex">kenthong</span> slaan; we zullen die rol nog eens overhouden.” -</p> -<p>„En als ze dan weer beginnen? Zou ik er niet eerst vandoor gaan?” -</p> -<p>„Je blijft! Hoor eens Gerlings, als je wilt dat ik je help en je sauveer bij den oude, -dan doe je nu precies wat ik zeg.” -</p> -<p>Gerlings gaf zijn jongen last om de <span class="ex">kenthong</span> te slaan. Een tiental inlanders kwamen op dat sein langzaam aanzetten. Het waren -de <span class="ex">mandoers</span>. -</p> -<p>Voor Rencke neerhurkende, deed een hunner het woord, betuigende dat zij niet aan het -geval schuld hadden; dat de <span class="ex">koelies</span> nu ook berouw hadden over hun daad; dat zij zoo bang waren, dat zij niet durfden -<span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>komen voor meneer’s aangezicht; dat eindelijk, wat meneer wilde bevelen door hen zou -worden uitgevoerd, al was het om te sterven! -</p> -<p>Rencke glimlachte even en zag Gerlings aan. Daarop gelastte hij de <span class="ex">mandoers</span> om in alle <span class="ex">kampong</span>-huizen aan te zeggen dat er straks nog eenmaal op de <span class="ex">kenthong</span> zou worden geslagen. Wie dan niet verscheen zou door hem, Rencke, uit zijn huis worden -gehaald, en met den zoodanige zou het slecht afloopen. -</p> -<p>Zij kwamen als geranselde honden op de stem van den meester; zwijgend hurkten zij -neer, dicht opeen, als zocht een ieder steun bij zijn buurman. Rencke telde hen af -en deelde hen in, volgens de opgave van Gerlings. Voor dat hij het sein gaf tot oprukken, -sprak hij hen aan. -</p> -<p>„Mannen, gij allen, hoort! En antwoordt als ik u vraag: Was de duivel van morgen in -u gevaren, dat ge opstond tegen uw heer? Hebt ge grieven, welnu waarom daarover niet -gesproken, niet beraadslaagd? Dat zou mannen-<span class="ex">adat</span><a class="noteRef" id="xd31e3620src" href="#xd31e3620">88</a> geweest zijn. Wat ge nu hebt gedaan was het werk van honden, die slechts blaffen -en bijten, omdat <span class="ex" lang="ms">toewan Allah</span> hun niet gegeven heeft te spreken. Ziet, Hij zelf heeft u geoordeeld, de handen losmakende -van uw makker die op <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>het dak zat, tot hij viel, en nu met een gebroken been daar ligt. Waar Hij alzoo strafte, -zal ik het niet meer doen. Is er onder u een die verstandig spreken kan, en mij zeggen -wat ge wilt, dat hij voorkome.” -</p> -<p>Er heerschte groote stilte terwijl aller blikken zich vestigden op een javaan, die -ongeveer in het midden zat. Deze aarzelde, maar eindelijk, gedrongen door de stomme -uitnoodiging van al zijn makkers, stond hij op en ging naar Rencke toe. Zonder te -hurken, terwijl een donkerder waas het bruine gezicht overtoog, wees hij met gestrekten -duim op Gerlings. -</p> -<p>„Die daar.…” -</p> -<p>Een welgemikte oorveeg maakte een eind aan den volzin, en deed den spreker onderste -boven tuimelen, midden in een plas water. Een gesmoord lachen doorliep de rijen der -<span class="ex">koelies</span>. -</p> -<p>„Ik heb genoeg gehoord,” sprak Rencke. „De <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span> zal mij straks verder inlichten, en met hem zal ik beraadslagen. Gaat nu allen heen, -aan het werk.” -</p> -<p>Zij gingen, behalve de voorvechter, die op een wenk van Rencke door het <span class="ex">kampong</span>-hoofd werd aangehouden. -</p> -<p>„Dat is afgeloopen,” zeide Rencke tot Gerlings. „Maak even de rekening op van dit -heer, dan zullen we hem opzenden naar den <span class="ex">assistent-wedhono</span>. Maar wat mankeer je, man; je staat te beven op je voeten!” -<span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span></p> -<p>„Toen je daareven dien man sloeg, dacht ik: we zijn er bij! Het is dezelfde die van -morgen begon.” -</p> -<p>„Je hebt gezien hoe je zoo’n zaakje aan moet pakken. Drink wat.… en geef mij ook maar -een brandy-soda,” zeide Rencke, die, nu alles voorbij was toch ook eenige werking -van zijn zenuwen bespeurde. -</p> -<p>Nog waren zij daarmee bezig, terwijl Gerlings op een stukje papier het bedrag had -opgeteekend van het loon dat de gevangen belhamel verdiend had, toen voor de deur -de staljongen van Gerlings verscheen, het paard van Rencke, den <span class="ex">plongko</span>, aan den teugel houdende. -</p> -<p>„Kijk, dat is een goed idée!” zeide Rencke. „Nu moesten we samen naar Watoeombo rijden -om den oude te feliciteeren.… ’t is waar ook.… gezegend nieuwjaar!” -</p> -<p>„<span class="ex">Slamat</span><a class="noteRef" id="xd31e3664src" href="#xd31e3664">89</a>!” antwoordde Gerlings. „Hi hi hi!” -</p> -<p>Na den <span class="ex">koelie</span> onder geleide van het <span class="ex">kampong</span>-hoofd te hebben afgezonden, vertrokken ook de beide opzichters. -</p> -<p>Te Watoeombo zat Korman in niet geringe spanning de terugkomst van Rencke af te wachten. -Hij had van den staljongen alles vernomen, en vreesde dat de moedige jonge man het -offer zou zijn geworden van zijn voortvarendheid, en meer nog, dat het oproerige <span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>volk hierheen zou komen. Hij gaf last om zijn paard te zadelen en bleef in de voorgaanderij -op en neer loopen, steeds den weg die naar Gerlings’ afdeeling leidde, in het oog -houdende. Plotseling bevangt hem de gedachte aan Li en zijn kind, en hij vervloekte -zichzelf dat hij den <span class="ex">plongko</span> had weggezonden. Hoe moesten die twee nu wegkomen als het gevaar dreigde? De kleine -kon hij zelf op het paard nemen.… -</p> -<p>Gelukkig! Daar kwamen van Everdingen en Biezeman. -</p> -<p>Toen deze twee hoorden wat er gaande was, wilden zij er onmiddellijk heen rijden. -Doch Korman hield hen terug. -</p> -<p>„Rencke is gegaan zonder mij eerst te raadplegen,” zeide hij. „Als een dolleman is -hij weggehold. En nu moet de zaak in orde zijn, of je zoudt door er heen te gaan nog -meer bederven. Laat ons bedaard afwachten tot er bericht komt.” -</p> -<p>Zij behoefden niet lang meer te wachten. Korman loosde een zucht van verlichting toen -hij de twee opzichters ongedeerd aan zag komen, en betuigde Rencke zijn groote tevredenheid, -toen deze met weinig woorden rapport had gedaan. -</p> -<p>„Alleen,” zeide hij, „had je niet mogen gaan zonder mij. Ik heb er genoeg over in -gezeten. Maar enfin, ’t is goed afgeloopen; dus zullen we er maar <span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span>over zwijgen. Ja, zooals je zegt, er moet rijst heen. Wie heeft over?” -</p> -<p>„Op Sabrang ligt meer dan we noodig hebben,” zeide van Everdingen. -</p> -<p>„Dan zal ik om één uur volk sturen,” zeide Korman, en zoo geschiedde. -</p> -<p>Na de rijsttafel, toen de anderen vertrokken waren, werd er tusschen Korman en Gerlings -een heftig gesprek gevoerd. De laatste weigerde eenvoudig naar zijn afdeeling terug -te gaan, tenzij hij geld had om het volk af te betalen; en of Korman hem al beduidde -dat er geen geld was, dat hij, nu er rijst was niets te vreezen had, dat hij de heele -afdeeling op de flesch hielp door zijn lafheid, en eindelijk dat hij te kiezen had, -tusschen zijn onmiddellijk ontslag of het doen van zijn plicht, Gerlings antwoordde -onveranderlijk: „Ik doe het niet; ik durf niet.” -</p> -<p>Woedend was Korman in zijn kantoor gegaan, en zat daar het ontslag van den employé -te schrijven. -</p> -<p>Door de open binnengalerij had Li het geheele gesprek aangehoord, en toen Korman zich -verwijderde, kwam zij naar voren. Zij vermaande Gerlings toch te doen wat zijn plicht -was. -</p> -<p>„Geloof mij,” zeide zij; „er is geen gevaar meer. Daar! wil ik uw <span class="ex">njai</span> een bezoek gaan brengen en vannacht overblijven?” -</p> -<p>„Laat meneer Korman zelf komen,” zeide Gerlings. <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>„Me dunkt dat het hem als administrateur in de eerste plaats past zijn ondergeschikten -bij te staan waar zij niet verder alleen kunnen.” -</p> -<p>„Meneer Korman,” vond Li, „moet als administrateur op het hoofdkwartier zijn. Dáár -is de plaats die den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> past.” -</p> -<p>„Een mooie <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>!” riep Gerlings uit. „Wil ik u eens wat zeggen, <span class="ex">nonja</span>? Hij is zelf te bang! Hi hi hi!” -</p> -<p>Met een blik vol minachting nam Li hem op, en zonder een woord te zeggen draaide zij -zich om. Juist kwam Korman weer uit zijn kantoor, een beschreven stuk postpapier in -de hand. -</p> -<p>„Nu, gaan of niet?” -</p> -<p>„Neen.” -</p> -<p>„Hier dan; je hebt je ontslag.” -</p> -<p>„Liever dan vermoord te worden,” zeide Gerlings, het papier aannemende. „Ik groet -u; hi hi hi!” -</p> -<p>Een ontslag was zoo erg niet in die dagen. Men ging ergens in een logement zitten, -wachtte tot er een administrateur kwam die iemand noodig had, of informeerde bij den -logementhouder waar er in den omstreek een vacature was. Gerlings nam het dan ook -niet erg zwaar op, doch maakte haast met zijn vertrek; want één ding wist hij: als -namelijk Korman in de gelegenheid was de redenen van het ontslag op zijn manier ruchtbaar -te maken, eer Gerlings <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>een betrekking had, dan kreeg hij er geen. Men mocht in dien tijd zijn wat men wilde, -mits men geen last had met het volk. Wat zijn achterstallig tractement betrof, plus -de zes weken die hij daarboven te vorderen had, dat zou hij trachten te innen zoodra -hij een nieuwe plaatsing bekomen had. -</p> -<p>Rencke ging tijdelijk naar de verlaten afdeeling, doch den derden dag kon hij reeds -weer op Watoeombo terugkeeren. Er was een nieuwe employé uit de lucht komen vallen! -</p> -<p>Gerlings had dezen in het logement ontmoet. Ze hadden elkaar hun lotgevallen verteld, -en het gevolg was, dat Gerlings naar de suikerfabriek ging die de andere verlaten -had, en deze zijn lang mager lichaam op een picolpaard zette en zich naar Watoeombo -liet dragen, waar hij omstreeks den middag aankwam. -</p> -<p>Korman wist niet wat hij zag, toen de optocht voor zijn huis stil hield, en de aankomende -zijn voeten uit de touwtjes die voor stijgbeugels dienden nam, om vervolgens het nietige -paardje gewoon van onder zijn lange beenen uit, weg te laten loopen. -</p> -<p>„Mijn naam is Menier de Brisson,” stelde hij zich voor. -</p> -<p>„De boekhouder van Sonokling?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Geweest, meneer. Misschien wist u dat meneer van Sloten naar Holland gaat?” -</p> -<p>„Ja, en Parser wordt administrateur.” -<span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span></p> -<p>„Juist meneer. En met dezen heb ik eens standjes gehad over de indeeling van de wachten, -’s nachts, in den maaltijd,” zeide Brisson. „Toen heeft hij ongelijk gekregen. Maar -hij heeft het mij nooit vergeven; en nu hij baas wordt begrijpt u.…” -</p> -<p>„Jawel, dat spreekt. Dus kom je om een betrekking. Wel, je treft het, Gerlings is -een paar dagen geleden weggegaan.… Ben je moe?” -</p> -<p>„O neen meneer, alleen wat gevoelig van het lange zitten op het <span class="ex">tjekattahan</span>,<a class="noteRef" id="xd31e3744src" href="#xd31e3744">90</a> dat voor zadel dienst deed.” -</p> -<p>„Dat is minder,” lachte Korman. „Ik zal je iemand meegeven naar de afdeeling van Gerlings. -Je zult daar meneer Rencke vinden, die je wel van alles op de hoogte zal brengen. -Er is op ’t oogenblik weinig te doen, daar gisteren, na de betaling, veel volk is -weggegaan.” -</p> -<p>Brisson was weldra op weg, en Korman wenschte zich geluk met de aanwinst, daar hij -van dien jongen man veel goeds gehoord had. -</p> -<p>Ook Rencke was blij dat hij zoo spoedig werd afgelost, en nog meer toen Korman hem -mededeelde dat zijn tractement met vijftig gulden ’s maand verhoogd werd, waardoor -hij nu driehonderd vijftig gulden kreeg. Hem werd echter opgedragen van nu aan het -werk op de andere afdeeling te surveilleeren. -<span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span></p> -<p>„Dit is een zeer geringe vermeerdering van werk,” zeide Korman; „en het voordeel er -van is dat je een gelijke positie hebt als van Everdingen. Ik had er bij de aanstelling -van Gerlings niet zoo gauw aan gedacht; maar nu ging het gemakkelijk.” -</p> -<p>Voor de onderneming maakte de tractementsverhooging van Rencke geen verschil, daar -Brisson vijftig gulden minder kreeg dan Gerlings, te weten tweehonderd gulden. -</p> -<p class="trailer center">EINDE VAN HET EERSTE DEEL.</p> -<p><span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span></p> -<p><span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span></p> -<p><span class="pageNum" id="pb2.5">[<a href="#pb2.5">5</a>]</span></p> -</div> -<div class="footnotes"> -<hr class="fnsep"> -<div class="footnote-body"> -<div class="fndiv" id="xd31e128"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e128src">1</a></span> Grassoort, omtrent drie meter hoog. <a class="fnarrow" href="#xd31e128src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e197"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e197src">2</a></span> Genoeg! soit! <a class="fnarrow" href="#xd31e197src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e202"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e202src">3</a></span> Slimme schavuit. <a class="fnarrow" href="#xd31e202src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e223"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e223src">4</a></span> Javaansch districtshoofd. <a class="fnarrow" href="#xd31e223src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e232"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e232src">5</a></span> Daar is de rivier. <a class="fnarrow" href="#xd31e232src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e248"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e248src">6</a></span> Eveneens een hooge grassoort. <a class="fnarrow" href="#xd31e248src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e256"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e256src">7</a></span> Rivier. <a class="fnarrow" href="#xd31e256src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e277"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e277src">8</a></span> Door geesten bewoond<span class="corr" id="xd31e279" title="Bron: ,">.</span> <a class="fnarrow" href="#xd31e277src" title="Ga terug naar noot 8 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e296"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e296src">9</a></span> Vlam in hout, rotting enz. <a class="fnarrow" href="#xd31e296src" title="Ga terug naar noot 9 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e310"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e310src">10</a></span> Mindere geestelijke. <a class="fnarrow" href="#xd31e310src" title="Ga terug naar noot 10 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e332"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e332src">11</a></span> Dorp. <a class="fnarrow" href="#xd31e332src" title="Ga terug naar noot 11 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e350"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e350src">12</a></span> Moeite, gezanik. <a class="fnarrow" href="#xd31e350src" title="Ga terug naar noot 12 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e402"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e402src">13</a></span> Gewijd feestje. <a class="fnarrow" href="#xd31e402src" title="Ga terug naar noot 13 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e446"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e446src">14</a></span> Met saamgevoegde handen het voorhoofd aanraken. <a class="fnarrow" href="#xd31e446src" title="Ga terug naar noot 14 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e457"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e457src">15</a></span> Hut. <a class="fnarrow" href="#xd31e457src" title="Ga terug naar noot 15 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e482"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e482src">16</a></span> Stad. <a class="fnarrow" href="#xd31e482src" title="Ga terug naar noot 16 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e487"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e487src">17</a></span> Op z’n gemak, zonder Sehnsucht. <a class="fnarrow" href="#xd31e487src" title="Ga terug naar noot 17 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e493"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e493src">18</a></span> Javaansche huishoudster. <a class="fnarrow" href="#xd31e493src" title="Ga terug naar noot 18 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e547"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e547src">19</a></span> Titel eener chineesche <span class="ex">getrouwde</span> dame. <a class="fnarrow" href="#xd31e547src" title="Ga terug naar noot 19 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e555"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e555src">20</a></span> Werklieden, geen vakmannen. <a class="fnarrow" href="#xd31e555src" title="Ga terug naar noot 20 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e561"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e561src">21</a></span> Tijdelijk verblijf. <a class="fnarrow" href="#xd31e561src" title="Ga terug naar noot 21 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e613"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e613src">22</a></span> Een soort hak. <a class="fnarrow" href="#xd31e613src" title="Ga terug naar noot 22 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e724"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e724src">23</a></span> Gordijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e724src" title="Ga terug naar noot 23 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e745"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e745src">24</a></span> Letterlijk: Ik smeek (om verlof te mogen spreken met) uwe genade. <a class="fnarrow" href="#xd31e745src" title="Ga terug naar noot 24 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e771"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e771src">25</a></span> Gebakken rijst. <a class="fnarrow" href="#xd31e771src" title="Ga terug naar noot 25 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e783"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e783src">26</a></span> Bergrug. <a class="fnarrow" href="#xd31e783src" title="Ga terug naar noot 26 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e845"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e845src">27</a></span> Arit = kapmes. <a class="fnarrow" href="#xd31e845src" title="Ga terug naar noot 27 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e861"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e861src">28</a></span> Houd even op. <a class="fnarrow" href="#xd31e861src" title="Ga terug naar noot 28 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e975"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e975src">29</a></span> Als een <span class="ex">sarong</span>, doch niet toegenaaid en langer. <a class="fnarrow" href="#xd31e975src" title="Ga terug naar noot 29 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e985"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e985src">30</a></span> Smaller dito. Als <span class="ex">kain</span> en <span class="ex">kemben</span> van dezelfde teekening zijn, heet dat: <span class="ex">sawitan</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e985src" title="Ga terug naar noot 30 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1004"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1004src">31</a></span> Bericht. <a class="fnarrow" href="#xd31e1004src" title="Ga terug naar noot 31 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1028"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1028src">32</a></span> Opzichter (javaansch). <a class="fnarrow" href="#xd31e1028src" title="Ga terug naar noot 32 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1085"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1085src">33</a></span> Groote heer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1085src" title="Ga terug naar noot 33 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1090"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1090src">34</a></span> Waterpassen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1090src" title="Ga terug naar noot 34 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1100"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1100src">35</a></span> Dammetjes der rijstvelden. <a class="fnarrow" href="#xd31e1100src" title="Ga terug naar noot 35 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1115"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1115src">36</a></span> Hond. <a class="fnarrow" href="#xd31e1115src" title="Ga terug naar noot 36 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1136"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1136src">37</a></span> Oudere broer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1136src" title="Ga terug naar noot 37 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1182"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1182src">38</a></span> Javaansche wijk. <a class="fnarrow" href="#xd31e1182src" title="Ga terug naar noot 38 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1197"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1197src">39</a></span> Moed, moedig. <a class="fnarrow" href="#xd31e1197src" title="Ga terug naar noot 39 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1212"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1212src">40</a></span> Vrijdag, én de javaansche dag <span class="ex">legie</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e1212src" title="Ga terug naar noot 40 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1238"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1238src">41</a></span> Postlooper. <a class="fnarrow" href="#xd31e1238src" title="Ga terug naar noot 41 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1310"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1310src">42</a></span> Heg. <a class="fnarrow" href="#xd31e1310src" title="Ga terug naar noot 42 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1320"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1320src">43</a></span> Dak op stijlen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1320src" title="Ga terug naar noot 43 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1327"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1327src">44</a></span> Losse stallen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1327src" title="Ga terug naar noot 44 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1358"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1358src">45</a></span> Nieuwe meneer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1358src" title="Ga terug naar noot 45 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1418"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1418src">46</a></span> Medelijden. Hier als uitroep. <a class="fnarrow" href="#xd31e1418src" title="Ga terug naar noot 46 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1425"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1425src">47</a></span> Gevlekt paard, schek. <a class="fnarrow" href="#xd31e1425src" title="Ga terug naar noot 47 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1439"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1439src">48</a></span> Meneer verstaat de kunst. <a class="fnarrow" href="#xd31e1439src" title="Ga terug naar noot 48 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1481"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1481src">49</a></span> Rustbank. <a class="fnarrow" href="#xd31e1481src" title="Ga terug naar noot 49 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1490"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1490src">50</a></span> Jonge plant, stek, zaad. <a class="fnarrow" href="#xd31e1490src" title="Ga terug naar noot 50 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1498"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1498src">51</a></span> Hol blok. <a class="fnarrow" href="#xd31e1498src" title="Ga terug naar noot 51 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1508"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1508src">52</a></span> Kamponghoofd. <a class="fnarrow" href="#xd31e1508src" title="Ga terug naar noot 52 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1590"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1590src">53</a></span> Heel mooi. <a class="fnarrow" href="#xd31e1590src" title="Ga terug naar noot 53 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1668"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1668src">54</a></span> Kom, licht op! <a class="fnarrow" href="#xd31e1668src" title="Ga terug naar noot 54 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1706"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1706src">55</a></span> Bittertje. <a class="fnarrow" href="#xd31e1706src" title="Ga terug naar noot 55 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1730"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1730src">56</a></span> Een vergiftige plant, sterk verdoovend. <a class="fnarrow" href="#xd31e1730src" title="Ga terug naar noot 56 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1803"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1803src">57</a></span> Tobben, peinzen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1803src" title="Ga terug naar noot 57 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1812"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1812src">58</a></span> Rijksdaalder. <a class="fnarrow" href="#xd31e1812src" title="Ga terug naar noot 58 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1825"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1825src">59</a></span> Familielid. <a class="fnarrow" href="#xd31e1825src" title="Ga terug naar noot 59 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1848"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1848src">60</a></span> Bamboe muziekinstrument. <a class="fnarrow" href="#xd31e1848src" title="Ga terug naar noot 60 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1879"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1879src">61</a></span> Een lange, gebatikte shawl. <a class="fnarrow" href="#xd31e1879src" title="Ga terug naar noot 61 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1932"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1932src">62</a></span> Gaat het goed? <a class="fnarrow" href="#xd31e1932src" title="Ga terug naar noot 62 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1952"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1952src">63</a></span> Hollanders. <a class="fnarrow" href="#xd31e1952src" title="Ga terug naar noot 63 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1971"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1971src">64</a></span> Juffrouw. <a class="fnarrow" href="#xd31e1971src" title="Ga terug naar noot 64 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e1976" lang="nl"> -<p class="footnote" lang="nl"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1976src">65</a></span> (Be)ndoro = genadig. <a class="fnarrow" href="#xd31e1976src" title="Ga terug naar noot 65 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2014"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2014src">66</a></span> Ziender = javanisme van „opziener”. <a class="fnarrow" href="#xd31e2014src" title="Ga terug naar noot 66 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2062"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2062src">67</a></span> Stortvloed. <a class="fnarrow" href="#xd31e2062src" title="Ga terug naar noot 67 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2070"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2070src">68</a></span> Smeerlap. <a class="fnarrow" href="#xd31e2070src" title="Ga terug naar noot 68 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2156"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2156src">69</a></span> Draagstok. <a class="fnarrow" href="#xd31e2156src" title="Ga terug naar noot 69 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2184"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2184src">70</a></span> Parapluie. <a class="fnarrow" href="#xd31e2184src" title="Ga terug naar noot 70 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2303"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2303src">71</a></span> Lastpaard. <a class="fnarrow" href="#xd31e2303src" title="Ga terug naar noot 71 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2332"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2332src">72</a></span> Oude vrouw, moedertje. <a class="fnarrow" href="#xd31e2332src" title="Ga terug naar noot 72 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2362"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2362src">73</a></span> Reeds. <a class="fnarrow" href="#xd31e2362src" title="Ga terug naar noot 73 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2426"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2426src">74</a></span> Bijl. <a class="fnarrow" href="#xd31e2426src" title="Ga terug naar noot 74 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2557"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2557src">75</a></span> Letterlijk: op kinderen gelijkend. <a class="fnarrow" href="#xd31e2557src" title="Ga terug naar noot 75 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2627"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2627src">76</a></span> Draagstok. <a class="fnarrow" href="#xd31e2627src" title="Ga terug naar noot 76 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2682"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2682src">77</a></span> Opleidingsschool voor kader, te Gombong. <a class="fnarrow" href="#xd31e2682src" title="Ga terug naar noot 77 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2839"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2839src">78</a></span> Niet doen, meneer. <a class="fnarrow" href="#xd31e2839src" title="Ga terug naar noot 78 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2908"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2908src">79</a></span> Hoeden. <a class="fnarrow" href="#xd31e2908src" title="Ga terug naar noot 79 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2913"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2913src">80</a></span> Dranken, gewoonlijk gebruikt voor morgendranken. <a class="fnarrow" href="#xd31e2913src" title="Ga terug naar noot 80 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e2941"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2941src">81</a></span> Meiden, alle vrouwelijke dienstboden behalve de <span class="ex">kokki</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e2941src" title="Ga terug naar noot 81 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3068"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3068src">82</a></span> Inlandsche honden, steilooren, meton. voor schavuiten. <a class="fnarrow" href="#xd31e3068src" title="Ga terug naar noot 82 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3145"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3145src">83</a></span> Streken. <a class="fnarrow" href="#xd31e3145src" title="Ga terug naar noot 83 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3152"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3152src">84</a></span> Ongepelde rijst (haver). <a class="fnarrow" href="#xd31e3152src" title="Ga terug naar noot 84 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3261"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3261src">85</a></span> Paleis … huis van den chef. <a class="fnarrow" href="#xd31e3261src" title="Ga terug naar noot 85 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3506"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3506src">86</a></span> <span class="sic">Eerbied … sbewijzen</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e3506src" title="Ga terug naar noot 86 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3551"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3551src">87</a></span> Uitroep van pijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e3551src" title="Ga terug naar noot 87 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3620"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3620src">88</a></span> Gewoonte. <a class="fnarrow" href="#xd31e3620src" title="Ga terug naar noot 88 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3664"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3664src">89</a></span> Heil! <a class="fnarrow" href="#xd31e3664src" title="Ga terug naar noot 89 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3744"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3744src">90</a></span> Houten pakzadel. <a class="fnarrow" href="#xd31e3744src" title="Ga terug naar noot 90 in tekst.">↑</a></p> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div class="div1 last-child part"> -<div class="divHead"> -<h2 class="main">TWEEDE DEEL</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">De tijd die er verloopt, wanneer een onderneming wordt ontgonnen op de wijze als Korman -dat gedaan had, tusschen het planten van de laatste <span class="ex">bibit</span> en het eerste vruchtdragen van den koffieboom, is vrij eentonig. Elken dag naar de -tuinen gaan en altijd hetzelfde werk zien is voor den europeaan, vooral in Indië, -vervelend en afmattend. Hij wil vooruitgang, afwisseling, en de natuur roept hem toe: -zachtkens aan; zie, ik rijg takje aan takje, blaadje aan blaadje; alles kost mij studie -en werk; alles moet zijn begin hebben en zijn langzame ontwikkeling; mij verveelt -het niet, ik doe al sinds eeuwen hetzelfde werk! -</p> -<p>Is het wonder dat zich, èn daardoor èn door het aangewezen zijn op elkaar in een kleine -ruimte, de humeuren minder gunstig ontwikkelen en er standjes ontstaan uit niets? -</p> -<p>De huishoudster van Rencke had zich veroorloofd <span class="pageNum" id="pb2.6">[<a href="#pb2.6">6</a>]</span>te zeggen dat de kleine Hendrika Korman kromme beentjes had. „Moeder de vrouw” van -Biezeman, tegen wien het gezegd was, oordeelde het feit gewichtig genoeg om zich te -gaan overtuigen, en, zoo het waar was, Li in te lichten wat zij moest doen om genoemde -beentjes recht te laten groeien. Toen zij echter kwam en de gezonde kleine ledematen -zag, die Hendrika door het leven moesten dragen, liet zij zich ontvallen wat <span class="ex">njai</span> Rencke daarover had verteld. -</p> -<p>Li was verontwaardigd, ten diepste getroffen in haar moederlijke ijdelheid. En als -het nog waar was! Haar engel kromme beentjes? <span class="ex">Njai</span> Rencke werd ontboden en kreeg een standje, zóó dat zij blij was toen ze weg kon komen. -Maar ze zou het „moeder de vrouw” betaald zetten, wacht maar! -</p> -<p>Om te beginnen klaagde zij haar nood aan haar collega, die het huishouden van Brisson -bestuurde, en deze vond ook dat de babbelzucht van Biezeman’s wilde echtgenoote te -erg was! Welk oordeel door tusschenkomst van de vrouw van den <span class="ex">warong</span>-houder aan de belanghebbende werd overgebracht. -</p> -<p>Een hatelijkheid was het antwoord, en tevens het begin van een reeks boodschappen -heen en weer, meestal behelzende wat de afzendster wel zou doen met de tegenpartij -wanneer die het ongeluk had haar in handen te vallen. -</p> -<p>Eindelijk kwam er een briefje van Biezeman, waarin <span class="pageNum" id="pb2.7">[<a href="#pb2.7">7</a>]</span>hij „amize” Brisson waarschuwde dat het nu uit moest zijn, of dat hij anders zou komen -en den ander, al was hij nog zoo’n lange sladood, een paar blauwe oogen als aandenken -nalaten. -</p> -<p>Brisson zond het briefje naar Rencke, met het verzoek om een halven dag verlof teneinde -er persoonlijk antwoord op te kunnen gaan brengen. Rencke stond dat niet toe, doch -stuurde het epistel aan van Everdingen, en vroeg hem daarbij: of men het als een staaltje -mocht aanmerken van den <span class="ex">bon ton</span> op <span class="ex">Sabrang</span>? -</p> -<p>Toen was het aan den gang! Hatelijkheden en grofheden wisselden elkaar af, <span class="ex">Sabrang</span> en <span class="ex">Watoeombo</span> waren als twee vijandelijke legerkampen; en toen op het laatst van Everdingen en -Rencke niet dan met groote moeite door Korman belet werden met elkaar op leven en -dood te duelleeren, wist geen van beiden beter of zij streden voor een heilig recht, -en niet over de zwaar belasterde beentjes van Hendrika Korman. -</p> -<p>„Toe pa, stuur ze om de beurt eens naar de stad,” zeide Li op een avond, toen Rencke -met een hoogrood gelaat was komen vertellen „dat het zóó niet langer ging!” -</p> -<p>Korman dacht er over na, en vond er iets op. Hij liet Rencke ontbieden. -</p> -<p>„Er ligt een aangeteekende brief op het postkantoor,” zeide hij; „’n <span class="ex">remise</span> van Soerabaja.” -<span class="pageNum" id="pb2.8">[<a href="#pb2.8">8</a>]</span></p> -<p>„Die komt op tijd,” merkte Rencke op, „want we hebben niet veel meer in kas.” -</p> -<p>„Juist,” zeide Korman. „En … Sabrang heeft ook heel wat noodig … dus wou ik je verzoeken -zelf naar de stad te rijden, en het geld mee te brengen.” -</p> -<p>„Uitstekend meneer!” antwoordde Rencke, <span class="corr" id="xd31e3819" title="Bron: aangegenaam">aangenaam</span> gestemd in het vooruitzicht weer eens „menschen” te zullen zien. -</p> -<p>„Ga dan morgen,” zeide Korman. „Je kunt een dag over blijven, als je wilt. Er is nu -toch geen bijzondere drukte. Ik denk er trouwens hard over, in het vervolg altijd -een van jullie te sturen om het geld te halen. Het transport met den <span class="ex">plajangan</span> bezorgt me geregeld een slapeloozen nacht. Als hij er eens vandoor ging, zou ik eigenlijk -niet verantwoord zijn.” -</p> -<p>Rencke was het daarmee volkomen eens. -</p> -<p>Hij ging, en Korman reed denzelfden dag naar Sabrang, waar hij van Everdingen eveneens -zijn besluit mededeelde, dat ook bij dezen in goede aarde viel. -</p> -<p>„En,” voegde Korman er op het laatst bij, „zie dat je overmorgen op Watoeombo komt. -Rencke zal wel een hoop nieuws meebrengen.” -</p> -<p>De nieuwsgierigheid dreef van Everdingen op den bepaalden dag naar het hoofdkwartier, -hoewel hij <span class="pageNum" id="pb2.9">[<a href="#pb2.9">9</a>]</span>eerst van zins geweest was niet te gaan. Doch hij bedacht dat dit van den anderen -kant wel eens aan vrees kon worden toegeschreven; en dàt nooit! Alleen zorgde hij -er voor, het eerst aan te komen. Het is toch altijd gemakkelijker bij zulke gelegenheden -af te wachten hoe de ander zijn <span class="ex">entrée</span> maakt, dan dit zelf te doen. -</p> -<p>Rencke kwam laat. De geldzakken, die hij vóór zich op den zadel had gehangen, maakten -het vlugge rijden moeielijk. Het regelmatige stappen van zijn paard had hem even voorbij -Wonosarie dommelig gemaakt, en de twee vorige nachten, die hij zonder naar bed te -gaan had doorgebracht, deden er het hunne toe. Zoodat hij er niets van bemerkte hoe -de <span class="ex">plongko</span> in het bosch een uurtje doorbracht met knabbelen aan de enkele grassprietjes, die -op den kant van den weg kans hadden gezien door de doode bladeren heen te groeien. -Het eindelijk weer voortgaan van zijn rijdier deed hem ontwaken, om met schrik te -bemerken hoe weinig hij pas had afgelegd. Onwillekeurig betastte hij ook de zakken -waarin het hem toevertrouwde geld geborgen was. Toen drukte hij zijn paard in een -snelleren gang, de teugels tusschen de tanden, en op iederen geldzak een hand houdende. -</p> -<p>Zijn <span class="ex">entrée</span> was netjes. Och, hij had de heele ruzie in die drie prettige dagen vergeten! Er had -<span class="ex" lang="fr">sans <span class="pageNum" id="pb2.10">[<a href="#pb2.10">10</a>]</span>mots</span> een verzoening plaats, die onmiddellijk reageerde op de andere opzichters, en van -deze op hun respectieve huishoudsters, die elkaar een bezoek brachten, en heel gemoedelijk -bij een partijtje <span class="ex">keplék</span><a class="noteRef" id="xd31e3855src" href="#xd31e3855">1</a> hun grieven vergaten. -</p> -<p>Li had derhalve, zooals zij wel meer deed, een goeden raad gegeven; en ofschoon Korman -het later bij van Os en Messner deed schijnen alsof hij op het snuggere denkbeeld -was gekomen dat een eind had gemaakt aan de standjes, voor zichzelf erkende hij niettemin -Li’s verdiensten. -</p> -<p>En die waren groot, in alle opzichten. Volgens de herinnering die Korman nog had van -een hollandsche vrouw, stond Li bij een zoodanige in niets ten achter. Kleur? Dat -scheelde zooveel niet; er waren indische meisjes die er vrij wat donkerder uitzagen. -Conversatie? Hoe weinig vrouwen hebben die! Li kon althans vroolijk babbelen over -alles en niets. Als hij haar trouwde—hij begon er ernstig over te denken, te meer -daar zij voor de tweede maal in positie was—dan moest ze echter hollandsch leeren. -Dat zou hij eens probeeren haar zelf te onderwijzen; ja, en fransch ook … -</p> -<p>Dit denkbeeld verder uitmijmerende, doemde voor zijn geest een tafereeltje op, dat -hij had bijgewoond <span class="pageNum" id="pb2.11">[<a href="#pb2.11">11</a>]</span>in de eerste dagen van zijn aankomst in Indië. Het stond hem op eens helder voor oogen; -de binnengalerij van het residentiehuis te Soerabaja, waar receptie was; receptie -van den Gouverneur-Generaal, die een reis naar den Oosthoek maakte.… Daar stond zij, -het pittige vrouwtje van den handelschef; één en al indische gratie. De echtgenoote -van den landvoogd moest haar aanspreken; daar had zij door de positie van haar man -recht op. Het ongeluk wilde echter dat de hooge dame geen hollandsche was, en zich -derhalve behielp met fransch of engelsch, al naar gelang iemand prefereerde. Men fluisterde -onder elkaar dat de gemalin van Zijn Excellentie in alle talen verschrikkelijk knoeide.… -</p> -<p>Het indische vrouwtje naderende dacht zij.… enfin, dat bleef haar geheim; doch zij -sprak: -</p> -<p><span class="corr" id="xd31e3866" title="Niet in bron">„</span><span class="ex" lang="fr">Madame, quelle langue préférez vous? Moi je parle le français, l’allemand, l’anglais, -l’espagnol, l’italien … et enfin: le suédois.</span>” -</p> -<p>Een ondeugend vuur schitterde in de donkere oogen der aangesprokene, toen zij met -groote radheid antwoordde: -</p> -<p>„<span class="ex" lang="fr">Chose de préférence, Madame; moi je parle le hollandais, le français, le javanais</span>, maleisch, madoereesch, alfoersch, soendaneesch, bataksch … <span class="ex" lang="fr">et enfin, le suédois</span>!” -<span class="pageNum" id="pb2.12">[<a href="#pb2.12">12</a>]</span></p> -<p>Korman zag weer de verbaasde gezichten van alle omstanders; één voor één herkende -hij ze, met een juistheid die hem zelf verwonderde, daar het al zooveel jaren geleden -was; doch de trekken van het indische vrouwtje gingen over in die van Li, en voor -zijn droomend oog geschiedde het zooeven verhaalde nogmaals, maar nu met Li als hoofdpersoon. -</p> -<p>Zeker, waarom niet? Het lag maar aan de opvoeding. Morgen … neen dadelijk zou hij -beginnen! -</p> -<p>„Li, wat zou je er van zeggen als wij eens <span class="ex">betoel</span><a class="noteRef" id="xd31e3886src" href="#xd31e3886">2</a> trouwden?” vroeg hij. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Sama djoega</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e3895src" href="#xd31e3895">3</a> meende Li. -</p> -<p>Heb je van je leven! Maar ’t was waar ook, de opvoeding moest nog aangevangen worden -en daarmee zouden ook wel andere opvattingen geboren worden. -</p> -<p>Met het a b c begon hij en eindigde er ook mee, want toen kwam de bevalling tusschenbeiden, -die niet zoo vlot ging als de eerste maal. Week na week verliep eer Li het bed kon -verlaten, en tweemaal moest de dokter gehaald worden uit de stad; een vreeselijk dure -geschiedenis! Doch dat kon Korman niet schelen voor ’t oogenblik; als hij Li maar -behield. -</p> -<p>„Wil je wel gelooven,” zeide hij tot Rencke, „dat ik haar niet zou kunnen missen? -Van af dat zij zoo groot was als nu Hendrika, is ze bij ons geweest; <span class="pageNum" id="pb2.13">[<a href="#pb2.13">13</a>]</span>maar nooit heb ik geweten dat zij me zoo na aan ’t hart lag, als juist nu. Als zij -kwam te sterven zou ik het dien kwajongen nooit vergeven.” -</p> -<p>Gelukkig geschiedde dit niet, en mocht de kwajongen, die onder den naam van Gerard -in de registers van den burgerlijken stand werd ingeschreven, zich verheugen in een -groote belangstelling van de zijde zijns vaders. Meer dan ooit zijn zusje, de kleine -Hendrika, die van nu af de tweede plaats bekleedde, en al jong zich leerde voegen -naar de luimen, die Korman zijn zoontje stelselmatig aanleerde. -</p> -<p>De afgebroken lessen van Li werden niet weer opgevat. Op den duur vond Korman het -toch te lastig en tijdroovend. Zoodra de koffie produceerde zou hij een gouvernante -aannemen, die het even goed kon doen. -</p> -<p>Behalve de tuinen die onmiddellijk aan de <span class="ex">loengoers</span> grensden, en waarover de wind vrij heen streek, beloofde de aanplant van Watoeombo -zijn plicht te zullen doen. Met de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen was het echter slecht gesteld. De koffie wilde er niet groeien, en de <span class="ex">dadap</span> evenmin, doch daarentegen schoot de <span class="ex">alang-alang</span> er steeds weelderiger op. Tot een diepte van anderhalf voet had Korman er laten <span class="ex">dangirren</span>. Hij had daarvoor duur betaald, van één tot één en ’n kwart cent per boom, maar met -geen ander resultaat als dat het zoo verfoeide onkruid nog dikker opkwam dan vroeger, -en de koffieplantjes, voor <span class="pageNum" id="pb2.14">[<a href="#pb2.14">14</a>]</span>het grootste gedeelte tweemaal <span class="ex">gesoelamd</span>,<a class="noteRef" id="xd31e3929src" href="#xd31e3929">4</a> er geel en mager bijstonden, treurige voorbeelden van slechte werkwijze. -</p> -<p>Eindelijk besloot Korman die tuinen af te schrijven, doch eerst wilde hij eens een -kijkje gaan nemen bij Messner en bij van Os. Bij den laatste eigenlijk alleen uit -nieuwsgierigheid, want te leeren zou er niets zijn; van Messner misschien, ofschoon -hij zich wel wachten zou het te erkennen. -</p> -<p>Donowarie had zich niet zoo snel ontwikkeld als de naburige onderneming. Het gevaar -kennende van groot kapitaal, dat drukkende rente met zich brengt, wilde Messner trachten -een deel van zijn land vrij te werken, om daarna met de winst het verdere te ontginnen. -Na de honderd vijftig bouws van het eerste jaar, had hij alleen dan laten aanleggen -als hij volk te veel had, zoodat er gaandeweg niet meer dan vijftig bouws bij waren -gekomen. Het verveelde Korman er dikwijls naar te gaan zien; het was altijd eender. -Zijn laatste bezoeken waren slechts <span class="ex">pro forma</span> geweest, en hadden zich niet verder uitgestrekt dan tot de naaste omgeving van Messner’s -huis. Hij kon echter aan Benoit rapporteeren dat hij er geweest was. -</p> -<p>Toen hij ditmaal kwam, had hij moeite Messner te beduiden dat hij meer wilde zien -dan anders, en wekte diens verbazing op door de inspectie voort te zetten <span class="pageNum" id="pb2.15">[<a href="#pb2.15">15</a>]</span>tot in de hoogste tuinen. Er werd daar juist gewerkt. -</p> -<p>„Wat doe je nu?” riep Korman eensklaps uit, zijn oogen nauwelijks vertrouwende. -</p> -<p>„<span class="ex">Labrak</span>,” zeide Messner laconiek. -</p> -<p>„Dat ken ik niet. Het heeft iets van het krabben met den <span class="ex">patjol</span>, zooals ze in de gouvernementstuinen doen. Is dat in plaats van het <span class="ex">babadden</span>?<span class="corr" id="xd31e3957" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Neen,” antwoordde Messner; „ik zal je zeggen wat het is. Maar kijk eerst eens rond. -Hoe vind je dat deze tuinen staan?” -</p> -<p>„Hm, mooi is anders,” vond Korman, „hoewel mijn <span class="ex">loengoer</span>-tuinen er nog beroerder uitzien. Ik denk er over om ze af te schrijven.” -</p> -<p>„Dat was ik met deze ook van plan,” zeide Messner. <span class="corr" id="xd31e3967" title="Niet in bron">„</span>De <span class="ex">alang-alang</span> verstikte de koffie, de <span class="ex">dadap</span> wilde niet groeien, en zelfs mijn proef met <span class="ex">sengon</span>, als schaduwboom, mislukte. Op een goeden dag, dat ik hier voorbij kwam en me weer -liep dood te ergeren, bedacht ik in eens, dat waar <span class="ex">ik</span> al zoo’n moeite had met die <span class="ex">alang-alang</span>, onze vriend van Os er nog veel erger aan toe moest zijn. Dat wil ik toch eens zien, -dacht ik, en thuiskomende verleid ik Zus om er den volgenden morgen met me heen te -rijden.” -</p> -<p>„Met Zus?” vroeg Korman verbaasd. „Wist je dan niet dat van Os getrouwd was?” -</p> -<p>„Natuurlijk wist ik dat. Ik was er immers vroeger al geweest,” zeide Messner. „Maar -mevrouw van Os <span class="pageNum" id="pb2.16">[<a href="#pb2.16">16</a>]</span>had het zelf gevraagd. Het is een volbloed europeesche, weet je, en die hebben op -die punten niet zooveel <span class="ex">tinka’s</span><a class="noteRef" id="xd31e3992src" href="#xd31e3992">5</a> als de indische dames. Weet je wat ik geloof? Dat zij zich bewust zijn van het verschil -tusschen hen en een huishoudster, en weten dat zij niet te vreezen hebben voor een -zoodanige te worden aangezien, al gingen ze er eens samen mee uit wandelen.” -</p> -<p>„Ha ha, die is goed!” lachte Korman. „Maar … je hebt toch bij hem niet je middel tegen -de <span class="ex">alang-alang</span> opgedaan?” -</p> -<p>„Zeker heb ik dat. Waar hij het vandaan haalt weet ik niet, maar zooveel is zeker -dat hij drommels goed weet wat hij doen moet.” -</p> -<p>„Bah!” zeide Korman. „Een man die met zijn <span class="ex">koelies</span> soldaatje speelt!” -</p> -<p>„Als ik kans zag mijn volk zoo te drillen, deed ik het hem na,” zeide Messner. „Doch -dat is tot daaraantoe; ga maar eens bij hem kijken, en laat je uitleggen hoe en waarom -hij zoo werkt. Ik kan dat niet zoo.” -</p> -<p>Korman keek op, voelende dat hij voor den mal gehouden werd; doch Messner had zijn -trekken goed in bedwang. Zij waren al sprekende den weg afgegaan, en hadden zich van -de plaats waar gewerkt werd verwijderd. Korman bemerkte dit te laat, zich verwenschende -dat hij zich tot praten had laten verleiden. Het was een zwak van hem, dat als hij -praatte, <span class="pageNum" id="pb2.17">[<a href="#pb2.17">17</a>]</span>hij niets zag; althans niet opmerkzaam genoeg; en nu was hem feitelijk geheel ontgaan -wat het volk voor zijn oogen had staan doen. -</p> -<p>„Ik zal er morgenochtend heen gaan,” zeide hij, „van hier uit. Maar … geef me straks -een <span class="ex">koelie</span> voor een briefje. Ik wou liefst vooruit waarschuwen, want hij houdt er een hond op -na …” -</p> -<p>„Die enkel <span class="ex">gladakkers</span> aanvalt,” voleindigde Messner. -</p> -<p>„Watblief? Heeft <span class="ex">hij</span> je dat gezegd,” vroeg Korman woedend. -</p> -<p>„Neen zeker niet,” haastte zich Messner te antwoorden. „Ik heb van Rencke gehoord -in welke verlegenheid dat gezegde hem gebracht heeft. Trek het je dus niet aan.” -</p> -<p>Het briefje werd verzonden, en Bello lag behoorlijk aan den ketting toen Korman op -Marialand arriveerde. -</p> -<p>De ontvangst aldaar was hartelijk, als bereid aan een te lang uitgebleven vriend. -Korman werd er bijna verlegen onder; en wat hem vooral hinderde was de onafgebroken -tegenwoordigheid van mevrouw van Os, die heden alles in den steek liet, haar kinderen, -haar keuken zelfs, om den gast te onderhouden. Zoolang zij er bij was, schaamde zich -Korman om met het eigenlijke doel van zijn bezoek voor den dag te komen; doch de tijd -verstreek … -</p> -<p>„Het is mij opgevallen zoo weinig <span class="ex">alang-alang</span> <span class="pageNum" id="pb2.18">[<a href="#pb2.18">18</a>]</span>je in de tuinen, waar ik langs ben gekomen, hebt overgehouden,” zeide hij ten laatste. -„Hoe heb je ’m dat toch geleverd?” -</p> -<p>Nauwelijks had hij dien zin geuit, of mevrouw van Os werd door een dringende huishoudelijke -bezigheid weggeroepen. -</p> -<p>„Een Malangsch recept,” zeide van Os. „Ten minste ik geloof dat ik het in die buurten -alleen gezien heb. Hoe diep denk je dat de <span class="ex">alang-alang</span> wortels zitten?” -</p> -<p>„Fameus diep,” meende Korman. „Ik heb plaatsen waar zij ruim anderhalf voet diep in -den grond zitten.” -</p> -<p>„Omdat jij ze er zoo diep hebt ingewerkt,” betoogde van Os. „Hier zitten ze geen halve -voet diep, doordat ik met <span class="ex">dangirren</span> niet verder laat gaan dan zoo veel. Feitelijk doen ze bij mij niet meer dan even -het vuil omhakken.” -</p> -<p>„Maar daarmee geef je geen lucht genoeg aan de wortels van den koffieboom,” riep Korman -uit. -</p> -<p>„Ik wil me aan die theorie niet wagen,” antwoordde van Os. „Ik voor mij geloof dat -de wortels van iedere plant hun eigen weg wel weten te vinden in de aarde, en het -losmaken van den grond zich niet verder behoeft uit te strekken dan tot den bovenkorst, -die door den invloed van weer en wind verhardt. Is deze open, dan kan alles wat er -in moet, doordringen.” -</p> -<p>„Enfin,” zeide Korman, de schouders ophalende. <span class="pageNum" id="pb2.19">[<a href="#pb2.19">19</a>]</span>„Maar wat heeft dat alles met de uitroeiing van de <span class="ex">alang-alang</span> te maken?” -</p> -<p>„Nogal duidelijk,” vond van Os. „Ten eerste werk ik de wortels niet in den grond, -en ten tweede kost het schoonmaken mij zóó weinig, dat ik het dikwijls kan laten doen. -Wat betaal jij voor het <span class="ex">dangirren</span>?” -</p> -<p>„Tachtig cent de honderd boomen, op gemakkelijk terrein.” -</p> -<p>„Kijk! en ik dertig à veertig cent. Dus kan ik het tweemaal laten doen, tegen jij -eens. Daarbij doe ik niet aan <span class="ex">babadden</span>, doch laat in de plaats daarvan maar weer <span class="ex">labrakken</span>—zoo noemden ze het in Malang.” -</p> -<p>„Dat woord gebruikte Messner ook,” zeide Korman. -</p> -<p>„Zoo? Ja, hij was een poos geleden hier, en zeide in eenige tuinen op Donowarie mijn -methode te zullen toepassen. Maar ter zake; doordat mijn <span class="ex">kebons</span> dusdoende nagenoeg altijd schoon zijn, en de <span class="ex">alang-alang</span> geen tijd heeft om veel blad te schieten, kwijnt zij natuurlijk weg, of verbastert -tot een soort kruipend gras. Hoewel, voor het laatste wil ik niet instaan; ik ben -geen botanicus en kan dus niet zeker zeggen of het werkelijk een verbastering dan -wel een supplantatie is. Daarover gesproken, weet je wat ik ergens in het Solosche -gezien heb?” -</p> -<p>„Nog niet.” -</p> -<p>„Wel,” vervolgde van Os, „daar was er een die <span class="pageNum" id="pb2.20">[<a href="#pb2.20">20</a>]</span>beweerde dat <span class="ex">alang-alang</span> verdrongen werd door een ander onkruid: <span class="ex">djowirono</span>? Ken je het?” -</p> -<p>„Zeker,” zeide Korman. „Bij het afsnijden stinkt het net als rotte pieterselie.” -</p> -<p>„Hetzelfde. Nu, deze vriend verzamelde daarvan het zaad—je weet wel, precies als dat -van die dingen in Holland, die we als kinderen altijd uitbliezen, paardebloemen geloof -ik. En als hij <span class="ex">gedangird</span> had liet hij het uitzaaien.” -</p> -<p>„Hielp het?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Ik weet het niet,” zeide van Os. „Waar het stond, groeide geen <span class="ex">alang-alang</span>; maar voor de rest was hij er pas mee begonnen, en wachtte zelf den uitslag af.” -</p> -<p>„Je hebt veel gereisd, naar het schijnt,” was de opmerking van Korman, die aan het -gesprek een andere wending gaf, daar van Os onmiddellijk een afkeurend oordeel uitsprak -over het eeuwige thuiszitten van de planters op Java, het alleen voor zichzelf voortknoeien, -en het angstvallig vermijden van iets na te doen van elkaar, alsof er één was die -meer kon dan gissen en raden naar de beste werkwijze. -</p> -<p>Dit was een onderwerp waaromtrent Korman met hem van oordeel verschilde. Hij ontkende -wel niet dat men nieuwe vindingen kon doen die doeltreffend waren, doch hield vol -dat er een aantal vaste regels bestond volgens welke men vroeger altijd gewerkt had -en … rijk geworden was. Die regels had hij <span class="pageNum" id="pb2.21">[<a href="#pb2.21">21</a>]</span>door de practijk, in vorige jaren werkende bij een ervaren chef, leeren kennen en -daarop zou hij geen inbreuk plegen. Hij vergeleek ze bij de Mozaïsche wet der tien -geboden, die op zichzelf ook goed was mits men er zich letterlijk aan hield, en er -niet aan knoeide met uitleggingen die het heldere stuk verduisterden, en Mozes zelf -het meest zouden verbazen als hij ze kon hooren. -</p> -<p>Hieruit ontstond een geschikte aanleiding om de jurisprudentie in het algemeen, en -die van Nederlandsch-Indië in het bijzonder, eens flink over den hekel te halen. Niet -dat één hunner er iets van afwist—och neen; maar dat belet niet, en in Indië minder -dan ergens anders, er een meening over te hebben, en die te defendeeren door dik en -dun. Doet men dit laatste met de noodige brutaliteit, dan verkrijgt men allicht, evenals -Korman dien dag bij de familie van Os, de reputatie van „toch een drommels knap mensch -te zijn.” Jammer dat hij geen advokaat geworden was! Want—en daarmee was mevrouw van -Os het nu ook eens—in de koffie deugde hij niet. -</p> -<p>Het oordeel van Korman over van Os, dat hij bij het naar huis rijden bij zich zelf -opmaakte, was evenwel nog strenger. Van Os deugde voor niets. Voor militair niet eens; -want waarom zou men hem anders als kapitein gepensionneerd hebben? En wat zijn kennis -van koffieplanten aanging, dat was heelemaal niets. <span class="pageNum" id="pb2.22">[<a href="#pb2.22">22</a>]</span>Wat ’n onzin, dat <span class="ex">labrakken</span>! Waar de <span class="ex">koffie</span> en de <span class="ex">dadap</span> goed waren opgegroeid, daar verdween de <span class="ex">alang-alang</span> vanzelf, omdat zij niet tegen schaduw kan. En als de koffie niet groeide, dan zat -dit in iets anders, in den grond of zoo; want de plantjes waren overal dezelfde geweest. -</p> -<p>Zijn besluit om de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen af te schrijven had door die twee bezoeken geen verandering ondergaan. -</p> -<p>De derde westmousson, na dien waarin de eerste bouws van Watoeombo beplant waren, -was aangebroken. Eenige dagen regen hadden het stof van de bladeren afgespoeld, en -tusschen het donkergroen schitterde het helderwit. De <span class="ex">dadap</span>, die in den oostmousson een groot deel van de bladeren had verloren, maakte nu weer -jong groen, dat zich ontwikkelend de teedere bloesem der koffie beschermde. Een heerlijke -geur als van jasmijn vergezelde het schoone schouwspel dat de lagere tuinen van Watoeombo -opleverden. -</p> -<p>Hoogerop was nog weinig, doch dat was geen nadeel, want de boomen waren niet groot -en sterk genoeg om aan de uitputting van een zware dracht weerstand te kunnen bieden. -</p> -<p>Toen de bloesem zich geheel ontwikkeld had, noodigde Korman zijn geëmployeerden uit -een dag ten zijnent door te brengen, en gezamenlijk met hem de <span class="pageNum" id="pb2.23">[<a href="#pb2.23">23</a>]</span>verwachte oogst te taxeeren. Het behoeft wel geen betoog dat de meeningen sterk uiteenliepen. -Men telde de bloesem aan een tak, schatte daarna het totaal aan een boom, en vermenigvuldigde. -Een klein verschil in de eerste telling groeide bij die bewerking natuurlijk verbazend. -Dan was de een optimist, de ander pessimist, zoodra er gesproken werd over het percentage -dat zich niet tot vrucht zou zetten of af-regenen en waaien. Met dat al was het een -prettig dagje, dat Korman’s voorraad in <span class="ex">goedang</span><a class="noteRef" id="xd31e4146src" href="#xd31e4146">6</a> en wijnrek kolossaal deed verminderen. Zich niet storende aan de taxaties van het -vroolijke troepje, besomde Korman zelf veertig picols voor Watoeombo en tien voor -een paar tuinen op Sabrang, die, ondanks het jaar verschil in ouderdom, reeds dapper -meededen. -</p> -<p>Eigenlijk was de schatting van Korman ook niet oorspronkelijk. Een paar dagen te voren -had hij een briefje ontvangen van Messner, waarin deze hem mededeelde dat hij ongeveer -veertig picols dacht te zullen oogsten, Korman verzoekende dit bij gelegenheid aan -Benoit te schrijven. Als Messner zooveel maakte, meende Korman, dan zou hij wel evenveel -krijgen, en met de vroegrijpe tuinen van Sabrang nog een beetje meer. -</p> -<p>Het was hem te vergeven. Niets toch is moeielijker <span class="pageNum" id="pb2.24">[<a href="#pb2.24">24</a>]</span>dan de eerste kleine oogst van een koffieland te taxeeren. Later, als de tuinen geregeld -produceeren, heeft men punten van vergelijking, en op een oogst van duizenden picols -mag men zich gerust met een paar honderd vergissen; dat valt niet zoo op als enkele -picols bij een kleine hoeveelheid. -</p> -<p>Op een morgen, in het laatst van den westmousson, liet Korman een zestal <span class="ex">koelies</span> van de rol weghalen; en toen Rencke met zijn rapport naar de administrateurswoning -ging, vond hij den chef bezig met het uitzetten van twee langwerpige vierkanten, door -middel van <span class="ex">bamboe</span> stokjes, terwijl de <span class="ex">koelies</span> op zijn bevel den grond <span class="ex">ompatjolden</span>, de afgezette stukken tevens een weinig ophoogende met de aarde die zij uit de goten -haalden, die er omheen werden aangelegd. -</p> -<p>„Gaat u bouwen?” vroeg Rencke, nadat hij een oogenblik had toegezien. -</p> -<p>„Nog niet,” zeide Korman. „We zullen het van ’t jaar zoo eenvoudig mogelijk doen. -Dit worden droogbakken.” -</p> -<p>Het denkbeeld, uitgedrukt in het woord „bak,” kon Rencke niet terugvinden in wat hij -vóór zich zag; doch wetende dat vragen hem hier niet veel wijzer zou maken, trok hij -een gezicht alsof Korman’s antwoord hem geheel voldeed en op de hoogte gebracht had. -<span class="pageNum" id="pb2.25">[<a href="#pb2.25">25</a>]</span></p> -<p>„Morgen al het volk, eer het naar de tuinen gaat, even hierheen sturen,” gelastte -Korman verder. „Zij moeten de aarde aantrappen.” -</p> -<p>De employé voldeed den volgenden morgen aan deze opdracht, en nu werd hem ook duidelijk -wat de bedoeling van Korman’s constructie was. De twee vierhoeken werden door de <span class="ex">koelies</span> hardgetrapt, geheel op dezelfde wijze als op den eersten dag de vloer van de tijdelijke -woning. In het midden, overlangs, waren zij hoog, en liepen met een zeer flauwe helling -naar de kanten af. -</p> -<p>Na het trappen werden de oneffenheden bijgewerkt; en aldus geschiedde voortaan elken -morgen, tot de beide stukken zoo hard als een stoep en zoo gelijk als een dansvloer -waren. Dat zij dienen moesten tot het in de zon laten drogen der koffie begreep Rencke, -hoewel hij de benaming „bakken” gek bleef vinden. -</p> -<p>In de tuinen was intusschen de bloesem overgegaan in groene boontjes, en deze zwollen -als bij den dag, om daarna geelachtig en eindelijk rood te worden toen de regens langzamerhand -ophielden. -</p> -<p>Behalve de droogbakken was er een kleine loods gebouwd, was er een soort laag juk -op elk der bakken opgezet, waren er kleine vierkante draagbare stukjes dak van <span class="ex">bamboe</span> en <span class="ex">alang-alang</span> gemaakt, en eindelijk ontving Korman een dertigtal manden uit <span class="pageNum" id="pb2.26">[<a href="#pb2.26">26</a>]</span>de stad, waarvan er tien naar Sabrang werden gezonden. Daar was ook een aanleg gemaakt -evenals te Watoeombo. -</p> -<p>Was Rencke nog steeds in gespannen verwachting van wat er met dit alles moest worden -gedaan, van Everdingen wist ten naaste bij, door Biezeman voorgelicht, wat hij had -te doen zoodra de koffie rijp was om geplukt te worden. -</p> -<p>Die dag kwam. ’s Avonds te voren was Rencke bij Korman komen aanloopen. -</p> -<p>„Ziet u eens, meneer!” riep hij uit, niet zonder verontwaardiging in den toon zijner -stem, terwijl hij zijn zakdoek op tafel uitspreidde. -</p> -<p>„Nu, wat zou dat?” zeide Korman, den inhoud van Rencke’s zakdoek bekijkend, die bestond -uit een hoopje koffie van de roode schil ontdaan. -</p> -<p>„Dat heb ik zóó op den weg gevonden,” zeide Rencke. „Wat een baldadigheid! Het moet -door een der grassnijders zijn gedaan, want van het volk zijn er geen dien weg afgekomen.” -</p> -<p>Korman schoot in een luiden lach. -</p> -<p>„Li!” riep hij. „Kom eens hier. Kijk eens, Rencke verdenkt onze grassnijders deze -koffie geplukt te hebben!” -</p> -<p>Li bezag de koffie en glimlachte. -</p> -<p>„Er is gister ook al een beetje gevonden door den <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span>,” zeide zij. „Ik heb het op een <span class="pageNum" id="pb2.27">[<a href="#pb2.27">27</a>]</span><span class="ex">tampah</span><a class="noteRef" id="xd31e4208src" href="#xd31e4208">7</a> te drogen gelegd. Het is <span class="ex">taik<a class="noteRef" id="xd31e4213src" href="#xd31e4213">8</a> loewak</span>.” -</p> -<p>„Toch koffie?” vroeg Rencke. -</p> -<p>„Wel zeker,” zeide Li, „maar eerst door de <span class="ex">loewaks</span> opgegeten. Ik hoorde dat gister ook voor het eerst.<span class="corr" id="xd31e4224" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„De <span class="ex">loewak</span> is een soort bunsing,” verklaarde nu Korman, „die de boonen opeet, doch alleen de -roode schil verteert en de rest weer uitwerpt. Daar hij de rijpsten uitkiest, krijgt -men uit de <span class="ex" lang="ms">taik loewak</span> de mooiste koffie.” -</p> -<p>„Dat begrijp ik,” zeide Rencke. „Wel, wel, daar heb ik me voor niets boos gemaakt. -Men moest die beestjes kunnen dresseeren om <span class="ex">hier</span> de koffie neer te leggen.<span class="corr" id="xd31e4239" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Ja, dat was niet kwaad,” antwoordde Korman. „Intusschen is het voor ons een teeken -dat we met plukken beginnen moeten. Laat in de <span class="ex">kampong</span> zeggen dat morgen een stuk of twintig vrouwen aan het werk kunnen gaan. We zullen -ze maar in daghuur laten werken; voor taakwerk is er nog te weinig.” -</p> -<p>De koffie die de vrouwen den volgenden middag aanbrachten, werd gemeten in een ledige -jeneverkist. Het verpakkingsmiddel van de vierkanters is de traditioneele maat voor -de koffie. Men is het vrijwel eens, dat zes dier kisten roode koffie één picol bereide -<span class="pageNum" id="pb2.28">[<a href="#pb2.28">28</a>]</span>opleveren; hoewel hieromtrent ook verschil van opinie bestaat. -</p> -<p>Nadat Korman de hoeveelheid had genoteerd, liet hij de vroeger vermelde manden halen. -In elk dezer werd wat roode koffie gedaan, en op het bevel: „<span class="ex" lang="ms">ajo, illis!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e4255src" href="#xd31e4255">9</a> stapten de aanwezige vrouwen elk in een mand, en ontdeden, door er met de vereelte -voetzolen op te trappen, in weinig tijds de koffie van de roode schil. Toen dat was -geschied, nam ieder haar mand mee naar de <span class="ex">kalie</span>, om daar, de mand half in het water, gestadig omroerende, de koffie af te wasschen, -zoodat zij van het strooperige vocht en de losse schillen bevrijd, als schoone witte -boonen op de droogbakken kon worden uitgespreid. -</p> -<p>„Dit is nu de onvervalschte Westindische bereiding,” zeide Korman. -</p> -<p>„Oostindische, bedoelt u zeker?” vroeg Rencke. -</p> -<p>„Neen,” was het antwoord, „die bestaat niet, of liever men noemt die <span class="ex">gewone</span> bereiding. Het verschil bestaat in het laten drogen met of zonder de roode schil. -Het eerste duurt langer, de stroop droogt er in en maakt de koffie zwaarder, de kleur -van de bereide koffie wordt iets groener en de prijs er van op de markt is lager. -Nu weet je er alles van.” -</p> -<p>„Nagenoeg,” zeide Rencke, „en ik begrijp dat men <span class="pageNum" id="pb2.29">[<a href="#pb2.29">29</a>]</span>die Westindische bereiding slechts op een gedeelte van den oogst zal kunnen toepassen.” -</p> -<p>„Waarom?” -</p> -<p>„Wel,” meende Rencke, „om maar één ding te noemen: de vrouwen zouden van dat trappen -binnen korten tijd zeere voeten krijgen.” -</p> -<p>„Dat hebben anderen vóór dezen ook al bedacht,” zeide Korman, „en daarom een molen -uitgevonden die dat werk doet. Naar ik hoor is er zelfs hier op Java een beter systeem -gemaakt dan dat in de West. Enfin, het volgend jaar zal ik er eens op uitgaan.” -</p> -<p>De koffiepluk ging van dien dag af geregeld door, doch weldra begon Korman bevreesd -te worden dat hij het getal picols, dat hij getaxeerd had, en wat erger was, aan Benoit -opgegeven, niet zou bereiken<span class="corr" id="xd31e4278" title="Bron: ,">.</span> Op Watoeombo kon het echter niet veel verschillen, doch Sabrang haalde nauwelijks -de helft. -</p> -<p>Meer nog dan dit feit hinderde hem een moeielijkheid in zijn administratie. De verwarring -was ontstaan door de opeenstapeling van nieuwe boekhoofden, bij gelegenheid van den -koffiepluk en de bereiding. Het vervolgde hem om zoo te zeggen dag en nacht, en met -schrik zag hij het einde van de maand naderen en het oogenblik dat hij zijn verantwoordingsstaat -zou moeten opmaken en afzenden aan Benoit. Voor de eerste maal niet in orde! Maar -dat kon, dat mocht immers niet.… Dan maar van den beginne af weer <span class="pageNum" id="pb2.30">[<a href="#pb2.30">30</a>]</span>eens nagecijferd, zooals hij al zoo dikwijls gedaan had met het resultaat, dat het -telkens anders uitkwam. -</p> -<p>Een lange gestalte onderschepte het licht in de deur van het kantoor, en deed Korman -van zijn papieren opzien. Toen hij zag, dat het Brisson was, sloeg hij zich voor het -hoofd. Hoe dom er niet aan te denken dat hij een gewezen boekhouder in zijn dienst -had! -</p> -<p>„Je komt als geroepen,” zeide hij. „Maar … zeg me eerst wat je had.” -</p> -<p>„Ik ben al bij meneer Rencke geweest,” zeide de employé, „en die heeft me naar u toe -gezonden. Er is namelijk vanmorgen een inlander uit Plèrès bij mij gekomen.” -</p> -<p>Plèrès was de naam van de <span class="ex">dessa</span> die boven Donowarie lag, en vanwaar de jonge koffieplantjes kwamen. -</p> -<p>„Zoo, en wat had die?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Hij bood koffie te koop aan,” antwoordde Brisson. -</p> -<p>Alsof hij den jongen man wel had willen omhelzen, zoo stond Korman op. -</p> -<p>„Meneer Rencke.…” begon Brisson, de beweging van den ander misduidende. -</p> -<p>„Wat vroeg hij voor de picol? Je hebt hem toch aangehouden?” zeide Korman hem in de -rede vallende<span class="corr" id="xd31e4300" title="Bron: ,">.</span> -</p> -<p>„Zeker meneer, hij wacht bij mij thuis. Hij zeide dat als wij zuiver wogen of maten, -hij voor tien gulden de picol wilde leveren. En we konden ook van anderen krijgen, -zooveel wij wenschten.” -<span class="pageNum" id="pb2.31">[<a href="#pb2.31">31</a>]</span></p> -<p>„Te drommel, wat wordt er dan in ’t gouvernementspakhuis beknibbeld,” riep Korman -uit. „Daar krijgen zij veertien gulden—dat wil zeggen: het gouvernement betaalt zooveel. -Maar als zij bij ons liever voor tien gulden willen brengen, dan wordt er flink gestolen. -Ik wist wel dat het erg was, maar dit frappeert me toch.” -</p> -<p>„Ja,” stemde Brisson toe. „Ik wist ook eerst niet wat ik hoorde. Tien gulden! Het -zou zonde zijn dit te laten voorbijgaan.” -</p> -<p>„Dat zullen we ook niet,” zeide de chef. „Ga dadelijk naar huis en zeg den man dat -het goed is. Maar ik heb dit jaar niet meer dan … laat zien, er is bij de gouvernementskoffie -meer tweede qualiteit dan eerste … enfin, twintig picols zoowat. Hij moet ze bij jou -afleveren. Als je dat gedaan hebt, kom dan terug; ik heb hier een werkje voor je.” -</p> -<p>Het kon iemand toch meeloopen! Daar was hij in eens van alle zorg ontheven. Brisson -zou hem door zijn boekerij heen helpen, en de inhaligheid van den <span class="ex">mantri</span>-koffie<a class="noteRef" id="xd31e4314src" href="#xd31e4314">10</a> door het tekort van zijn product. Drommels ja, op die manier zat er zelfs een rijkworder -in. Alleen moest hij oppassen dat er niemand achter kwam. Trouwens, wie zou hier in -deze <span class="corr" id="xd31e4317" title="Bron: beurt">buurt</span> komen snuffelen? Het transport liep natuurlijk van Plèrès voorbij het land van Messner; -tot zoover volgde het <span class="pageNum" id="pb2.32">[<a href="#pb2.32">32</a>]</span>den gewonen weg alsof het naar het gouvernementspakhuis ging; dan hadden zij slechts -den zijweg in te slaan, oplettende of er ook een verdacht persoon in de nabijheid -was; eenmaal op het grondgebied van Watoeombo liepen zij verder geen gevaar. Voorts -moesten enkel de employés inkoopen, en op hun kasstaat.… ja, hoe moest dat? Misschien -wist Brisson daar wel wat op. -</p> -<p>Deze kwam spoedig terug met het bericht dat alles in orde was. -</p> -<p>„Mooi zoo,” zeide Korman. „Kom nu eens mee in ’t kantoor. Ik heb <span class="ex">soesah</span> met de administratie; ze moesten dat geduvel niet door de administrateurs laten doen, -die buitenaf werk genoeg hebben. Enfin, kijk eens.” -</p> -<p>Brisson keek en had werk zijn lachen te houden. Korman legde hem uit hoe hij zijn -posten boekte, en zag gelukkig niet op, eer het Brisson gelukt was de wanhopig komische -uitdrukking van zijn gelaat te doen verdwijnen. -</p> -<p>„Jawel meneer, ik begrijp het,” zeide eindelijk Brisson. „Mag ik het nu even alleen -doorloopen?” -</p> -<p>„Ga je gang,” zeide Korman. „Ik rijd intusschen naar Sabrang; tegen dat ik terug ben -zal je het wel gevonden hebben.” -</p> -<p>Zoodra Brisson alleen was gaf hij lucht aan een zoolang ingehouden lachbui. Deze voorbij -zijnde ging hij het geknoei van Korman met aandacht na, en <span class="pageNum" id="pb2.33">[<a href="#pb2.33">33</a>]</span>slaagde in korten tijd in het vinden van diens fout, of liever fouten. Toen, de posten -groepeerende, maakte hij een recapitulatie, de oude boekhoofden behoudende, doch de -laatst door Korman uitgedachte in één hoofd: „Pluk en Bereiding” samentrekkende. -</p> -<p>Hij was daarmee gereed lang voor Korman’s terugkomst, en niet willende leegzitten, -begon hij, vóór in het boek, op een meer practische wijze de administratie om te werken. -</p> -<p>Korman vond van Everdingen op zijn werk. -</p> -<p>„Ik heb een vondst gedaan!” riep hij hem al uit de verte toe. „Hoeveel koffie heb -je al?” -</p> -<p>„In mijn <span class="ex">goedang</span> staan vier picols,” zeide van Everdingen, „gereed om te worden gestampt; en op de -bakken nog anderhalf picol, denk ik. Veel zal er niet meer bijkomen.” -</p> -<p>„Neen,” antwoordde Korman, „dat zie ik. Maar daarom niet getreurd. Ik zei al dat ik -een vondst gedaan had … je zult de tien picols vol maken, en nog een paar op den koop -toe.” -</p> -<p>En hij deelde hem mede wat Brisson dien morgen had aangebracht. -</p> -<p>„Voor dit jaar is het niet noodig,” eindigde Korman, „dat je zelf opkoopt. We zullen -dat op Watoeombo maar afhandelen. Alleen moet je inboeken, alsof je gekocht had.… -dat wil zeggen alsof je had laten plukken en bereiden; ik zal je de manier nader opgeven.” -<span class="pageNum" id="pb2.34">[<a href="#pb2.34">34</a>]</span></p> -<p>Doch van Everdingen schudde het hoofd. Koffie van het gouvernement stelen, gefingeerde -uitgaven boeken.… -</p> -<p>„Is die koffie-opkoop geoorloofd?” vroeg hij. -</p> -<p>„Natuurlijk niet; je moet ook een beetje voorzichtig zijn,” antwoordde de chef. -</p> -<p>„Neem mij niet kwalijk, meneer,” zeide van Everdingen; „maar ik heb er veel op tegen.” -</p> -<p>„Och kom,” zeide Korman; „iedereen doet het als hij er kans toe ziet. En daarbij behoef -je het niet zelf te doen; laat Biezeman er voor zorgen.” -</p> -<p>„Dat nooit!” riep van Everdingen uit. „Als er risico aan verbonden is, dan behooren, -dunkt mij, zij dien te dragen die er het voordeel van trekken. Doch het is onnoodig -dat we er verder over praten; ik doe het niet.” -</p> -<p>Korman had een ruw woord op de lippen, maar hij hield het in. Lang praatte hij nog, -trachtende van Everdingen te overtuigen dat er geen gevaar in stak en ook geen schande. -Geen enkel koffieplanter zag er die in. Die enkele picols zouden het gouvernement -niet ruïneeren; daarentegen hielp men den armen inlander, die anders voor niets werkte -en zwoegde. -</p> -<p>„Je moet weten,” zeide hij, „hoe schandelijk dat volk wordt afgezet. Eerst brengen -zij hun koffie naar het pakhuis, waar op de brutaalste manier overwicht wordt genomen -en de qualiteit afgekeurd. Ik <span class="pageNum" id="pb2.35">[<a href="#pb2.35">35</a>]</span>heb het eens gesnapt; dat zal ik je vertellen. Het was in de eerste jaren dat ik in -het land was. Een kennis van mij, een aspirant-controleur, moest onverwachts een koffiepakhuis -opnemen, en vroeg mij of ik trek had mee te gaan. Wel, om kort te gaan, we keken de -staten na in het dagboek, wogen den voorraad koffie; alles klopte op een haar. De -aspirant was wanhopig, want hij was pas aangesteld en vermeende dat hij uitgezonden -was met de <span class="corr" id="xd31e4361" title="Bron: serieuse">serieuze</span> bedoeling om den pakhuismeester te snappen. Op eens valt mij iets op. In de dagstaten -stond telkens als laatste inbrenger: Wongsodikromo. Hé, denk ik, dat is vreemd; en -nauwkeuriger kijkende bevond ik dat genoemde Wongsodikromo altijd heel veel koffie -inbrengt. Begin je het te begrijpen?” -</p> -<p>„Een gefingeerde naam?” -</p> -<p>„Juist. Nu, ik wou den aspirant niet wijzer maken; je weet nooit hoeveel <span class="ex">soesah</span> je je zelf er mee bezorgt. Maar toen hij even naar buiten ging, wees ik die posten -met den vinger aan, zonder iets te zeggen, alleen den <span class="ex">mantri</span> aanziende. De vent werd groen van schrik.” -</p> -<p>„Dat had u vlug uitgevonden;” merkte van Everdingen op. -</p> -<p>„Och,” zeide Korman, „als men z’n volkje kent, zie je.… Maar, dat was dus het overwicht. -Hoeveel er voor tweede qualiteit werd ingekocht, doch als <span class="pageNum" id="pb2.36">[<a href="#pb2.36">36</a>]</span>eerste geboekt, is moeielijk te bepalen. Wat echter wel kan worden gezien, door iemand -die wil althans, is dat de menschen die het pakhuis verlaten, worden staande gehouden -en heel gemoedelijk van het grootste gedeelte van hun geld ontlast. Naar het heet -is dat voor de <span class="ex">padjek</span>, de belasting weet je; maar hoeveel maal of de stakkers die betalen weet de hemel.” -</p> -<p>„Foei!” riep van Everdingen uit. „Dat zijn russische toestanden.” -</p> -<p>„Nog sterker: javasche,” zeide Korman. „Begrijp je nu dat je een edele daad verricht -door die menschen van hun koffie af te helpen?” -</p> -<p>„Volkomen,” zeide van Everdingen lachend. „Ik beloof u dat ik het iedereen zal aanraden.” -</p> -<p>De ironische toon waarop de laatste woorden werden uitgesproken deed Korman van verder -aandringen voorloopig afzien. Maar zoodra hij, op den weg naar huis, van Everdingen -uit het gezicht verloren had, maakte hij een dreigende beweging met zijn karwats. -</p> -<p>„Dat heb je nu Gévédé van die compagnieschap!” mompelde hij. „Als hij een gewoon employé -was, zou het spoedig met hem gedaan zijn.” -</p> -<p>Een inlander kwam hem te gemoet, eerbiedig den <span class="ex">tjaping</span><a class="noteRef" id="xd31e4391src" href="#xd31e4391">11</a> van het hoofd nemende. Korman herkende <span class="pageNum" id="pb2.37">[<a href="#pb2.37">37</a>]</span>in hem een der vaste opgezetenen van Sabrang. Zijn paard inhoudende begon hij den -man te ondervragen, het zoo inrichtende dat de javaan begreep welke antwoorden er -verwacht werden, en dat die ten nadeele van van Everdingen moesten zijn. Het was een -comediespel, waarbij beide partijen de rol van huichelaar speelden, terwijl elk van -zijn kant in schijnbaar onschuldige woorden, zooveel mogelijk trachtte uit te drukken -dat hij <span class="ex" lang="fr">bon entendeur</span> was en de <span class="ex" lang="fr">demi-mots</span> van den ander volmaakt begreep. Het eind was dat de inlander een paar rijksdaalders -in zijn buikband verborg, en Korman voortreed met iets als een glimlach op het gelaat. -</p> -<p>„Nog aan ’t werk?” riep hij thuiskomende Brisson toe. „En waarom heb je geen <span class="ex">paitje</span> genomen? Het stond er voor.” -</p> -<p>„Dank u meneer,” zeide Brisson. „Ik drink nooit bitter. Het staatje is klaar, hier -is het.” -</p> -<p>Korman doorliep de door Brisson opgemaakte recapitulatie. -</p> -<p>„En wat zat je nog meer te doen?” vroeg hij. -</p> -<p>„Ik meende, meneer,” zeide Brisson aarzelend, „dat u wel wat veel boekhoofden heeft -aangelegd. Daardoor komt allicht verwarring, en dacht ik dat een vereenvoudiging misschien -niet kwaad zou zijn. Zóó bijvoorbeeld.” En hij liet zijn werk aan Korman zien. -</p> -<p>„Het zal wel goed zijn,” zeide Korman; „maar van <span class="pageNum" id="pb2.38">[<a href="#pb2.38">38</a>]</span>het jaar kan ik er niet aan denken je dit werk op te dragen. Voor den volgenden oogst -moet er een employé speciaal voor het établissement en de boekhouding zijn; dan kunnen -we eens praten.—En wat zeg je, drink je nooit een bittertje? Ben je er vies van?” -</p> -<p>„O neen, meneer,” <span class="corr" id="xd31e4418" title="Bron: antwoorde">antwoordde</span> de employé; „alleen kan ik alles wat alcohol is niet te best verdragen.” -</p> -<p>„Dat is ongewoonte,” besliste Korman. „En een verkeerde ongewoonte. De dokter zeide -mij laatst nog dat het slecht was in Indië in ’t geheel niets te gebruiken. Je moet -er maar aan wennen—altijd matig natuurlijk. Dus,” vervolgde hij een tweede bittertje -inschenkend, „begin er maar dadelijk mee. Proost, frisschen morgen!” -</p> -<p>Brisson nam het hem opgedrongen glas aan en ledigde het, doch langzaam, met kleine -teugjes, zoodat het strekte tot Korman zich reeds voor de vijfde maal had ingeschonken. -En toch, het was verwonderlijk, werkte de kleine hoeveelheid bij hem meer dan hem -lief was. Gewoon goed uit te drukken wat hij wilde zeggen, zijn volzinnen afrondende -en behoorlijk eindigende, verliep hij zich thans in bijzinnen die elkaar in groote -verwarring opvolgden, staken, trapten, in den weg zaten, om na de uiterste krachtsinspanning -van Brisson als droog zand uiteen te vallen. Zijn blauwe oogen puilden daarbij uit -het hoofd; den mond <span class="pageNum" id="pb2.39">[<a href="#pb2.39">39</a>]</span>half open knikte hij Korman toe met een wezenlooze uitdrukking; het was een onaangename -verandering. -</p> -<p>„Breng het paard van meneer voor,” riep Korman naar achter. Hij had gezien dat Rencke -uit zijn huis kwam en naar allen schijn zich gereed maakte om in de administrateurswoning -een praatje te gaan maken. -</p> -<p>Nauwelijks zat Brisson in den zadel of hij diende zijn rijdier een harden zweepslag -toe, en vertrok <span class="ex" lang="fr">ventre à terre</span>. Rencke moest opzij springen om niet te worden aangereden, en met verontwaardiging -ving hij, in plaats van het verwachte excuus, een luid sarrend lachen op. -</p> -<p>„Heb je ooit zoo iets gezien?” vroeg hem Korman. -</p> -<p>„Is er iets voorgevallen?” was de wedervraag, waarbij in Rencke’s stem de toorn duidelijk -hoorbaar was. -</p> -<p>Korman vertelde het hem: -</p> -<p>„Wat een ongelukkig gestel,” zeide Rencke. „Nu begrijp ik ook waarom hij nooit bij -me wilde komen, zoo ’s avonds. ’t Is gelukkig dat hij zich weet te onthouden, anders -kwam er niet veel van hem terecht.” -</p> -<p>„Hij moest zich wennen om iets te kunnen verdragen,” meende Korman. „Is er iets bijzonders?” -</p> -<p>„Neen meneer.” -</p> -<p>Daarop deed Korman hem het verhaal van de wederwaardigheden van dien morgen, niet -nalatende zich sterk te beklagen over de weigering van <span class="pageNum" id="pb2.40">[<a href="#pb2.40">40</a>]</span>van Everdingen. Rencke luisterde toe: van Everdingen’s handelwijze keurde hij volkomen -goed; ook hij zou niet genegen worden bevonden zich voor Korman’s belangen aan de -wet te vergrijpen. Toen hij eindelijk bemerkte dat het laatste niet van hem geëischt -zou worden, aangezien Korman geen koffie-opkoop wilde doen plaatsvinden op het hoofdkwartier, -verdween zijn ongerustheid en gaf hij toe: „dat een compagnon een lastig wezen is.” -</p> -<p>In de nu volgende dagen reed Korman dikwijls naar de afdeeling van Brisson. Picolsgewijs -kwam daar de koffie binnen, reeds geheel bereid. Dat behoefde geen verwondering te -baren, daar de inlander zoo vroeg plukt, zoo vroeg als hij durft, om te voorkomen -dat zijn buurman anders dat werk voor hem verricht. Het spreekt dat de qualiteit van -de koffie door dit onrijpe plukken lijdt, en er onder de gewone gouvernementskoffie -slechts weinig voorkomt, wat een consciëntieus planter tot de „eerste qualiteit” brengt; -althans onder het merk van zijn onderneming. Dat er toch slechts een betrekkelijk -klein verschil van tijd was tusschen het afgewerkt zijn van deze koffie en die te -Watoeombo, was te wijten aan den langeren duur der inlandsche bereiding. -</p> -<p>Toen de twintig picols vol waren, liet Korman den opkoop staken en bracht de koffie -over naar het hoofdkwartier, in een der leegstaande kamers van zijn bijgebouwen. Daar -stonden ook reeds zakken vol van eigen <span class="pageNum" id="pb2.41">[<a href="#pb2.41">41</a>]</span>product, doch nog in den hoornschil, daar men vermeent dat de kleur der koffie, als -zij geheel is bereid, spoediger verdwijnt dan wanneer dit omhulsel haar nog voor den -invloed van licht en vocht beschermt. -</p> -<p>De oostmoesson was voor het drogen der koffie zeer gunstig geweest. Slechts een paar -maal had men overdag de koffie naar het midden van de bakken behoeven te schoffelen -en met de draagbare stukjes dak toedekken tegen een opkomende regenbui. Deze uitslag -was te danken aan een kunstmiddel. Op een langen staak, verticaal in den grond geplant, -werd een bezem bevestigd, en daarop offeranden van rijst, <span class="ex">lombok</span><a class="noteRef" id="xd31e4452src" href="#xd31e4452">12</a> en in <span class="ex">pisang</span>-blad gewikkelde <span class="ex">kwee-kwee</span><a class="noteRef" id="xd31e4460src" href="#xd31e4460">13</a> gelegd. Ziedaar alles. En dat het hielp, bleek uit de resultaten. -</p> -<p>Op een morgen oordeelde Korman dat het tijd werd de koffie van den hoornschil te ontdoen -en te laten sorteeren. Op de bakken lag nog slechts weinig; voor ’t grootste gedeelte -opraapsel, waarvan wat de qualiteit betreft geen groote verwachtingen werden gekoesterd. -Hij stuurde een boodschap naar Sabrang, om den volgenden dag ook de daar aanwezige -koffie te laten stampen en ongesorteerd over te zenden. Op Watoeombo werd reeds dien -dag begonnen. -</p> -<p>Daartoe waren kegelvormige mandjes gevlochten, <span class="pageNum" id="pb2.42">[<a href="#pb2.42">42</a>]</span>met de punt vastgezet in zware stukken hout. In deze mandjes werd de koffie gestort, -en gestampt met de gewone <span class="ex">aloe</span> die ook voor het rijststampen gebezigd wordt. Zoodra een flinke hoeveelheid gereed -was, namen de vrouwen die dat werk verrichtten, een weinig op een <span class="ex">tampah</span> en begonnen door deze op en neer te bewegen, staande in den wind, de koffie te wannen -tot de stukgestooten hoornschil was weggewaaid en alleen de blauwgroene boonen overbleven. -Daarna gingen zij naar de hiervoor ontruimde voorgalerij van de administrateurswoning, -en zochten op aanwijzing van Korman, en onder toezicht van dezen, Rencke en Li, de -soorten uit. -</p> -<p>Het eerst de mannetjes-koffie. Dit zijn boonen waarvan er slechts één in een roode -schil zitten, in tegenstelling van de anderen die twee aan twee aldus omhuld zijn. -Door den ronden vorm daarvan was deze sorteering zeer gemakkelijk. De koffie werd -naar één kant van den <span class="ex">tampah</span> gestreken en deze schuin gehouden onder een zacht schudden, waardoor de ronde boontjes -vanzelf naar beneden rolden. -</p> -<p>Daarna de sorteering op kleur en gaafheid. Dit is een werk waartoe men enkel vrouwen -kan bezigen. Mannen toch, zooals Rencke bij zijn proef persoonlijk ondervond, missen -het noodige geduld, terwijl zij tevens geen memorie hebben van de standaardkleur en -het hun weldra voor de oogen gaat schemeren. -<span class="pageNum" id="pb2.43">[<a href="#pb2.43">43</a>]</span></p> -<p>Tot de eerste qualiteit behooren gave, goedkleurige boonen. Gevlekte of halve boonen -zijn tweede qualiteit, en zwarte koffie of gruis derde soort. -</p> -<p>Korman was even naar buiten gegaan, op de droogbakken. In de goot die daar om heen -liep bespeurde hij ettelijke koffieboonen. -</p> -<p>„Rencke!” riep hij. „Stuur even een vrouw hierheen.” -</p> -<p>Juist kwam er een troepje uit de stamploods. -</p> -<p>„Eén mensch naar den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>!” riep Rencke hen toe. -</p> -<p>Een der vrouwen gaf haar <span class="ex">tampah</span> over, en voldeed aan het bevel. Zij was in vergevorderde positie. -</p> -<p>„Hola!” riep Rencke haar toe. „Ik zei immers één mensch!” -</p> -<p>„Er <span class="ex">komt</span> maar één vrouw,” zeide Korman opziende, en zich verwonderende over Rencke’s aanmerking. -</p> -<p>Maar de vrouwen hadden die echt javaansche geestigheid gevat, en lachten dat zij schudden, -elkaar toeroepende, en verklarende dat de <span class="ex">toewan ziender</span> niet enkel het voorkomen, maar ook het verstand en den geest van een jongen <span class="ex">priaji</span><a class="noteRef" id="xd31e4510src" href="#xd31e4510">14</a> had. -</p> -<p>„Je bent net als Messner,” mompelde Korman, toen hij het eindelijk begreep. „Die loopt -ook altijd zoo hoog met z’n javaansche uien.” -<span class="pageNum" id="pb2.44">[<a href="#pb2.44">44</a>]</span></p> -<p>Den volgenden morgen werd met hetzelfde werk voortgegaan, en was men de koffie van -Sabrang wachtende, toen eensklaps van Everdingen zelf verscheen. -</p> -<p>Hij zag er bleek en vermoeid uit. Op zijn hoofd droeg hij een <span class="ex">mandoers</span>-hoed; schoenen en kousen had hij niet aan; een verkreukelde <span class="ex">kabaja</span> en een slaapbroek dekten zijn leden. -</p> -<p>„Wat is er gebeurd?” riepen Korman en Rencke tegelijk uit. -</p> -<p>„Afgebrand!” was het antwoord. „Kijk,” vervolgde hij, een zwarte punt van zijn <span class="ex">kabaja</span> toonende, <span class="corr" id="xd31e4531" title="Niet in bron">„</span>ik ben er zelf nauwelijks uit gekomen.” -</p> -<p>„En de koffie?” vroeg Korman met blijkbare spanning. -</p> -<p>„Weg,” zeide van Everdingen dof. „Alles is weg; koffie, geld, mijn kleeren, alles! -Ik heb niet meer dan wat ik hier aan ’t lijf heb.” -</p> -<p>„Maar vertel dan toch geregeld,” zeide Korman. -</p> -<p>„<span class="ex">Kassian!</span>” riep Rencke uit. „Hij is er heelemaal suf van. Heb je al ontbeten?” -</p> -<p>Een hoofdschudden was het eenig antwoord. -</p> -<p>„Ga dan mee naar mijn huis,” sloeg Rencke voor. „Hier is zooveel drukte. Je kunt dan -tevens een pak kleeren van mij aantrekken.” -</p> -<p>„Ja, doe dat,” zeide Korman. „Ik ga intusschen eens kijken op Sabrang. Waar is Biezeman?” -</p> -<p>„Bezig met opruimen en zien of er nog iets gespaard is,” zeide van Everdingen. -<span class="pageNum" id="pb2.45">[<a href="#pb2.45">45</a>]</span></p> -<p>Terwijl Korman zijn paard liet zadelen en wegreed, gingen de beide employé’s naar -Rencke’s huis. Een flink ontbijt en een glas bier hadden van Everdingen weldra weer -op zijn verhaal gebracht, en hij deed toen aan Rencke een verslag van het gebeurde. -</p> -<p>Den vorigen middag had hij de koffie in zakken laten overstorten en alles klaar gezet -tot spoedige afzending. Of nu daarbij een der <span class="ex">koelies</span> gerookt, en zijn strootje tusschen de zakken had laten vallen, of hoe dan ook, maar -’s nachts was hij door de angstkreten van zijn huishoudster gewekt. Overal zag hij -vlammen, terwijl de splijtende <span class="ex">bamboe</span> een helsch lawaai maakte. Het venster openrukken, zijn huishoudster er uit tillen -en zelf naspringen was het werk van eenige seconden; nog juist bijtijds, want spoedig -daarna stortte de rommel in. -</p> -<p>„Ik kan me voorstellen dat je geschrokken bent,” zeide Rencke. „Hoe laat was het ongeveer?” -</p> -<p>„Wel, tegen den morgen.” -</p> -<p>„Dan,” meende Rencke, „geloof ik niet dat die brand ontstaan is door een strootje -dat gisteren is weggeworpen. Zóólang zou het niet kunnen smeulen bij deze droogte. -Het moet aangestoken zijn. Wat zeiden je bedienden?” -</p> -<p>„Die hebben het te druk gehad met hun eigen boeltje uit de bijgebouwen te redden,” -zeide van Everdingen. „En voorts heb ik me nog weinig moeite gegeven om de oorzaken -op te sporen.” -<span class="pageNum" id="pb2.46">[<a href="#pb2.46">46</a>]</span></p> -<p>Op Sabrang wees een zwarte hoop de plek aan waar van Everdingen’s woning gestaan had. -Met een zestal <span class="ex">koelies</span> was Biezeman bezig op te ruimen; voorzichtig liet hij stuk voor stuk de verbrande -en geblakerde <span class="ex">bamboes</span> van den hoop halen en op het voorerf opstapelen. Reeds zag men hier en daar den vloer -van het huis, toen Korman opreed. -</p> -<p>„Waarom ben je daar zoo voorzichtig mee?” vroeg hij. -</p> -<p>„Om te kijken wat er mogelijk nog ligt,” antwoordde Biezeman. „De jonker had een geldkistje, -ziet u, en nu zou het kunnen zijn dat ze het vonden en wegmoffelden.” -</p> -<p>„Hoe groot was het?” -</p> -<p>„Zóó, zoowat,” zeide Biezeman, de handen ongeveer een voet van elkaar houdende. -</p> -<p>„Zat het kasboek er ook in?” vroeg Korman gejaagd. -</p> -<p>„Dat weet ik zoo net niet. Maar de jonker bewaarde er zijn geld in; en al was hij -nou nog zoo rejaal, er zal wel wat van zijn tractement zijn overgeschoten.” -</p> -<p>Korman bleef toezien tot bijna alles was opgeruimd. -</p> -<p>„Daar zie ik wat!” riep eensklaps Biezeman uit, en een stuk van een kastdeur wegschoppende -ontblootte hij een zwart geblakerd doch oogenschijnlijk ongedeerd miniatuur brandkastje. -Het was nog warm, zoodat hij eerst water liet halen om het af te koelen, tot groote -ergernis van Korman die als op heete <span class="pageNum" id="pb2.47">[<a href="#pb2.47">47</a>]</span>kolen stond om een antwoord te bekomen op de vraag die hij zooeven gedaan had. -</p> -<p>Doch Biezeman ging met groote bedaardheid en overleg te werk. Toen het kistje voldoende -koud was liet hij het opnemen. Aan den onderkant hing een kegel vuil—althans zoo meende -Biezeman, die het er met zijn stok trachtte af te slaan. Doch hij ontmoette iets hards. -Door de trilling van den slag liet de droge aarde los en de kegel vertoonde wit schitterende -plekken. -</p> -<p>„Wat duivel is dat?” riep hij uit, en gelastte de <span class="ex">koelies</span> het kistje omgekeerd neer te leggen. -</p> -<p>Met hun beiden bekeken zij den uitwas, tot Korman eensklaps uitriep: -</p> -<p>„Het geld is gesmolten!” -</p> -<p>Zoo was het. In den bodem van het brandkastje bevonden zich twee gaten, bestemd om -muurschroeven door te laten. Daardoor had de hitte toegang gekregen tot den inhoud -en deze kunnen vernietigen, tot het gesmolten zilver den uitgang weer verstopte. -</p> -<p>Korman was gerustgesteld. Waar het metaal gesmolten was, zou er van het kasboek, als -dat er zich in bevonden had, niet veel over zijn, en kon hij de laatste afgifte van -geld, waarover nog geen verantwoording bestond, in eens boeken. Het kon dan besteed -zijn aan het onderhoud der tuinen zoowel als aan pluk en bereiding; in één woord: -het was niet meer <span class="pageNum" id="pb2.48">[<a href="#pb2.48">48</a>]</span>na te gaan hoeveel picols Sabrang gemaakt had. -</p> -<p>Nu zijn attentie niet langer uitsluitend op het afgebrande huis gevestigd was, zag -hij ook naar andere dingen, en bemerkte dat onder de <span class="ex">koelies</span> die Biezeman gebruikt had, zich ook de man bevond met wien hij indertijd op den weg -zoo’n lang gesprek had gehouden. -</p> -<p>„Hoor eens, Biezeman,” zeide hij, dezen apart nemende. „Heb jij eenig idee hoe deze -brand is aangekomen?” -</p> -<p>Biezeman schudde het hoofd. -</p> -<p>„De jonker is zoo’n best mensch, dat ik niet zou weten wie.” -</p> -<p>„Hm, baldadigheid misschien,” zeide Korman. „Is die eene … daar, de voorste van die -bij het kistje staan, niet een vaste opgezetene van hier?” -</p> -<p>„Ja, meneer,” antwoordde Biezeman. „Een van de oudsten zelfs; hij heet Tjokro.” -</p> -<p>„Laat hem dan het kistje opnemen en ergens in veiligheid brengen. Zoodoende krijgen -we hem alleen en zal ik hem eens ondervragen.” -</p> -<p>„Ik heb het huis daar aan ’t eind, voor den jonker laten ontruimen,” zeide Biezeman. -„Moeder de vrouw is bezig er ’t een en ander in te dragen en op orde te maken met -Minah … de barones, weet u.” -</p> -<p>„Goed, dan maar daarheen,” zeide Korman, zich aan zijn snor trekkende om niet te lachen -over deze mooie titulatuur. -<span class="pageNum" id="pb2.49">[<a href="#pb2.49">49</a>]</span></p> -<p>„Tjokro,” begon hij, zoodra zij in het <span class="ex">kampong</span>-huis waren, „je ziet er uit alsof je nogal <span class="ex">pinter</span> <span class="corr" id="xd31e4621" title="Bron: ben">bent</span>.” -</p> -<p>„<span class="ex">Noeninggih!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e4629src" href="#xd31e4629">15</a> -</p> -<p>„Je begrijpt zoo goed als ik en een ander, dat het huis van meneer in brand gestoken -is.” -</p> -<p>„<span class="ex">Noeninggih!</span>” -</p> -<p>„Hier heb je twee <span class="ex">ringgits</span>. Als je mij de daders kunt aanwijzen krijg je meer.” -</p> -<p>„<span class="ex">Noeninggih, koelo noewoen!</span>” -</p> -<p>„Heb je eenig vermoeden wie het gedaan zou hebben?” -</p> -<p>Met een uitgestreken gezicht verklaarde de inlander dat hij er niets van wist. Doch -hij zou <span class="corr" id="xd31e4652" title="Bron: meneer’s">meneers</span> bevelen opvolgen, het geld besteden aan <span class="ex">obat</span><a class="noteRef" id="xd31e4657src" href="#xd31e4657">16</a> en bezweringen, en twijfelde niet of de zaak zou <span class="ex">trang</span><a class="noteRef" id="xd31e4662src" href="#xd31e4662">17</a> te maken zijn. -</p> -<p>„Dat is alles wat wij kunnen doen,” zeide Korman, en na nog eenige vragen gedaan te -hebben het werk op Biezeman’s afdeeling rakende, vertrok hij. -</p> -<p>Dien avond schreef Korman aan zijn geldschieter over het ongeval. Wat het meest te -betreuren was, meende hij, waren de <span class="ex">ruim tien</span> picols koffie, die mede verbrandden. Gelukkig dat Watoeombo een gelijk getal boven -de taxatie produceerde; dat verzachtte <span class="pageNum" id="pb2.50">[<a href="#pb2.50">50</a>]</span>het feit eenigszins, hoewel het niettemin zeer te bejammeren viel. In allen gevalle -was het een les om geen te groote zuinigheid te betrachten in de constructie van latere -gebouwen waarin het product moest worden opgeschuurd, en die in eens maar van hout -en met zink gedekt, op te stellen. -</p> -<p>Ook van Everdingen was huiverig geworden voor <span class="ex">alang-alang</span> bedekking, en zeide dit aan Korman, toen er eenige dagen na den brand sprake was -van wederopbouw van zijn huis. -</p> -<p>„Ja,” zeide Korman, „ik heb er al over gedacht, om nu wij toch bouwen moeten, een -houten huis te zetten. Kostte dat lamme djatihout maar niet zooveel geld! Want wildhout, -je ziet het aan mijn huis, trekt, en werkt en barst tot de boel er zoo onooglijk uitziet -dat je het wel omver zoudt willen halen. Enfin, het volgend jaar metsel ik alles in; -maar om nu op Sabrang ook al een steenen huis te zetten.…” -</p> -<p>„In Holland heb ik wel eens gehoord,” zeide van Everdingen, „dat men hout moest vellen -bij donkere maan. Dan trekt het niet, zegt men.” -</p> -<p>„Onzin, boerepraatjes,” riep Korman uit. „Neen, we moeten zien op een goedkoope manier -aan djatihout te komen. Er bestaat, geloof ik, een bepaling, dat men van de regeering<a class="noteRef" id="xd31e4682src" href="#xd31e4682">18</a> toestemming kan krijgen zelf in een bosch te kappen, als men hout noodig <span class="pageNum" id="pb2.51">[<a href="#pb2.51">51</a>]</span>heeft van een afmeting die niet op den gewonen houtaankap te krijg is. Ik zal het -eens nazien.” -</p> -<p>„Daar had ik me bijna verpraat!” dacht hij toen van Everdingen vertrokken was. „We -zullen wel djatihout koopen waar ze thuis niets van weten, maar als die Everdingen -er de lucht van krijgt, maakt hij maar weer <span class="ex">capsies</span>.” -</p> -<p>Rencke zat in zijn voorgalerij, in diep nadenken. Zooeven was de inlander bij hem -geweest, dien hij had afgezonden naar Sabrang, den dag van den brand, om te trachten -aldaar de brandstichters op te sporen. De man was teruggekomen met een bericht dat -Rencke ongelooflijk toescheen. Volgens zijn zeggen was het heel niet moeielijk geweest -<span class="ex">katrangan</span><a class="noteRef" id="xd31e4696src" href="#xd31e4696">19</a> te krijgen. De dader heette Tjokro, en vertelde aan al wie het hooren wilde, dat -hij gehandeld had op aansporen van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>, die hem er tweemaal twee <span class="ex">ringgits</span> voor gegeven had; de laatste maal zoo ’t heette om uit te vinden wie het gedaan had! -</p> -<p>Rencke wist niet wat hij er van denken moest. De door hem gezonden inlander was zeer -betrouwbaar; het stond dus vast dat die Tjokro zich zoo had uitgelaten; maar kon het -waar zijn, wat hij beweerde? Hij dacht er over om naar Korman te gaan, en het dezen -te vertellen, doch schrikte hiervoor terug omdat hij hem niet geraadpleegd had alvorens -zijn mannetje <span class="pageNum" id="pb2.52">[<a href="#pb2.52">52</a>]</span>te zenden. Van Everdingen te waarschuwen vond hij niet <span class="ex" lang="en">fair</span>.… -</p> -<p>„<span class="ex">Soedah!</span>” besloot hij; „als het waar is dat die Tjokro de zaak rondbazuint, dan komen er ook -anderen achter. Het gaat mij in zekeren zin niet eens aan. Ik zwijg derhalve.” -</p> -<p>De komst van den bediende van Korman met een dik pak papieren gaf aan zijn gedachten -een andere richting. Het waren passen voor het vervoer der koffie naar de stad, één -voor iederen picol. Zij waren geteekend door den secretaris der residentie, en werden -beschouwd als een panacee tegen het vervoer van clandestiene koffie. Want, meende -de resident, als nu ieder, die zonder zulk een pas koffie transporteert, wordt aangehouden, -hoe zou dan nog diefstal aan iemand nut zijn, als hij de verkregen waar niet zonder -groot gevaar bij de afnemers kan brengen? -</p> -<p>Dit was immers juist geredeneerd! Het gaf een hoop schrijfwerk en meer werkte het -niet uit; want van Watoeombo gingen den volgenden morgen als eerste zending dertig -picolpaarden, waarop minstens tien picols koffie die rechtens aan het gouvernement -toekwamen. -</p> -<p>Toen deze oogst weg was, werd het tijd aan de voorbereidende maatregelen te denken -voor dien van het volgend jaar. Zonder aarzelen schatte Korman die op duizend picols; -wat er tekort kwam wist hij <span class="pageNum" id="pb2.53">[<a href="#pb2.53">53</a>]</span>nu gemakkelijk aan te vullen. Doch er moest een installatie gekocht worden, en daarvoor -zou hij zelf naar Soerabaja gaan. -</p> -<p>Eer hij vertrok bezorgde hij twee dingen. Vooreerst de benoodigde metselsteenen, waartoe -hij een steenbakker liet komen, die aan den overkant der <span class="ex">kalie</span> de geschikte aarde vond om zijn bedrijf uit te oefenen, en daar weldra aan den gang -was met vormen. -</p> -<p>Ten tweede het hout. Hij was vast besloten zooveel mogelijk stijlen van djatihout -te gebruiken voor de permanente gebouwen der installatie. Een deel daarvan moest hij -inkoopen, om geen achterdocht te verwekken; doch de rest, en tevens het hout voor -van Everdingen’s nieuwe woning, bezorgde hij zich op de volgende manier. -</p> -<p>Voor eigen gebruik, dat wil zeggen voor hun <span class="ex">huizen</span>, mogen de javanen djatihout kappen. Zoodoende vindt men in de <span class="ex">dessa</span> hier en daar een huis waarvan het geraamte uit de zoo gewilde houtsoort bestaat. -Het is niemand verboden zulk een woning te koopen en naar elders over te brengen. -Doch er zit niet veel hout in. En toch ontvangt de kooper zooveel balken als hij wil, -die allen uit dat fameuse huis heeten te komen. -</p> -<p>Het eigenaardige van de transactie bestaat in de aanstellerij van kooper en verkooper. -Geen van beiden spreekt het woord uit, dat de zaak aanwijst die moet worden uitgevoerd. -<span class="pageNum" id="pb2.54">[<a href="#pb2.54">54</a>]</span></p> -<p>„Kromo,” zegt de eerste. „Ik wil je huis koopen; ik kan echter zoo op het oog niet -schatten hoeveel hout er in zit; breng het bij mij op de onderneming, en daar zal -ik het opmeten; ik betaal zooveel per voet.” -</p> -<p>Kromo antwoordt op dit alles met het stereotype <span class="ex" lang="ms">noeninggih ’ndoro</span>. Hoogstens bedingt hij een hoogeren prijs dan de gebodene. Eindelijk wordt hem gevraagd -of er wel balken van zekere afmeting in voorkomen<span class="corr" id="xd31e4747" title="Bron: .">,</span> en wordt hem de maat met een grassprietje of een touwtje duidelijk gemaakt. Dan trekt -hij een bedenkelijk gezicht. -</p> -<p>„Ja, zie je,” gaat de kooper voort. „Die moet ik absoluut hebben. Maar ik geloof wel -dat zij er zijn, ten minste achterin heb ik eenige balken gezien, die nog nieuw waren. -Men zou haast zeggen dat zij eerst kort geleden gekapt waren.” -</p> -<p>Een uitdrukking van groote slimheid verspreidt zich over Kromo’s trekken, en het <span class="ex">noeninggih</span> klinkt haast hartstochtelijk. Hij begint te begrijpen; en terwijl de europeaan voortgaat -met het telkens <span class="ex">bijna</span> te zeggen, nog steeds twijfelend of de inlander zijn bedoeling wel vat, laat deze -de djatiboomen die hij vellen zal, reeds voor zijn geestesoog voorbijgaan. En als -de kooper eindigt met hem op het hart te drukken dat van de balken de <span class="ex">poeroesan</span><a class="noteRef" id="xd31e4762src" href="#xd31e4762">20</a> niet af mag breken, grijnslacht hij zachtjes. -<span class="pageNum" id="pb2.55">[<a href="#pb2.55">55</a>]</span></p> -<p>Dan gaat hij hakken en brengt bij één ouden balk, twintig nieuwe, waaraan een <span class="ex">poeroesan</span> gefabriekt is, die elk eerzaam timmerman een stuip zou bezorgen van het lachen als -hij hem zag. -</p> -<p>Op zijn reis naar Soerabaja, den dichtstbijgelegen houtaankap aandoende, bestelde -Korman eenig houtwerk; voornamelijk daksparren en andere stukken van kleinere afmeting, -die hij op de onderneming moeielijk kon laten aanmaken, daar zij gezaagd moesten worden, -en de inlandsche timmerlieden die hij had, slechts konden bekappen. -</p> -<p>Nauwelijks was hij weg, of Li maakte zich op om aan een beleefdheidsplicht te voldoen. -De huishoudsters van de employé’s hadden haar allen bezocht, doch Korman had haar -nimmer toegestaan contra-bezoeken te gaan brengen. Het ging haar aan het hart, want -Li was van nature zeer fijn van manieren, doch waar hij gebood moest zij volgen; dat -beschouwde zij als haar eerste plicht. Nu echter was er gelegenheid het verzuimde -in te halen, en zij maakte er dadelijk gebruik van. -</p> -<p>Als de hoogste in rang ontving Minah—de barones, zou Biezeman zeggen—het eerste bezoek, -dat van ’s morgens tot in den vooravond duurde. Toen zij kwam ontving Minah haar met -gebak, maar niet de gewone inlandsche <span class="ex">kwee-kwee</span>, neen, echt gebak zooals dat in de groote steden werd gemaakt door <span class="pageNum" id="pb2.56">[<a href="#pb2.56">56</a>]</span>hollandsche dames. Ook onderwees zij Li in de kunst het te bereiden, met gist die -zij zelf kweekte en waarmee zij ook brood bakte. Brood! Dat zag men op Watoeombo slechts -eens per week, als de <span class="ex">plajangan</span> kwam, en dan nog oudbakken. Li moest dadelijk weten hoe Minah dat deed. -</p> -<p>En deze wees haar hoe zij een kopje meel nam, er een dooier van een ei doorheen werkte -en wat zout, het daarna aanmengde met klapperwater en door de <span class="ex">kokki</span> liet kneden, of eigenlijk slaan op een plank, tot het genoeg was, wat zij dááraan -zag dat het deeg in draden kon worden getrokken die taai waren, en hoe fijn ook, niet -braken. Dan nam zij voor de eerste maal een weinig deeg er van af, en bewaarde dit -in een stopflesch tot den volgenden dag; dan werd de helft er van in het nieuw te -maken brood gebruikt en van het <span class="corr" id="xd31e4788" title="Bron: gekneedde">geknede</span> deeg weer een weinig bijgevuld in de stopflesch. Na vier of vijf dagen was daarin -een soort gist gekweekt en door het gebruik daarvan rees het brood elken dag mooier. -</p> -<p>Aan de rijsttafel was van Everdingen tegenwoordig, en volmaakte de ontvangst die Minah -aan Li bereid had, door zijn vele attenties. Toch, toen Li naar huis ging was zij -niet in haar schik. Zij kon zich geen rekenschap geven van wat het was, maar Minah -had op haar een ongunstigen indruk gemaakt. Zou het jaloezie wezen? Vrouwen zijn soms -zonderling, en <span class="pageNum" id="pb2.57">[<a href="#pb2.57">57</a>]</span>gunnen den man dien zij verstooten hebben aan geen ander. -</p> -<p>Li had er spijt van dat zij Minah den volgenden dag bij zich genoodigd had; doch het -was niet te herroepen, en Minah kwam. -</p> -<p>Toen zij weer vertrokken was wist Li wat haar gevoel beteekende. Minah was een valsch, -gevaarlijk wezen. Li had moeite gehad zich bedaard te houden, en dat moest toch, wilde -zij zonder gevaar voor haar zelve en haar kinderen het kwaad voorkomen dat stond te -gebeuren. -</p> -<p>Zij hadden samen gepraat—Minah bracht het gesprek er op—over de positie van een huishoudster. -Dat Korman haar kon wegzenden, wist Li; doch natuurlijk zou hij dat nimmer doen, tenzij -zij zich misdroeg; en o! de gedachte zelfs daaraan was haar vreemd. Zij was immers -zijn vrouw, de moeder zijner kinderen.… -</p> -<p>Minah noemde haar een onnoozel halsje. Zij wist dan beter wat er in de wereld te koop -was. De heeren namen een huishoudster op een goedkoopje, zoolang zij nog geen tractement -genoeg hadden om een <span class="ex">njonja</span><a class="noteRef" id="xd31e4802src" href="#xd31e4802">21</a> <span class="ex">blanda</span> te bekostigen. Want die zijn duur; ten eerste van nature, ten tweede door hun kleeding, -en ten derde omdat zij van niets verstand hebben en door de bedienden van alle kanten -bestolen <span class="pageNum" id="pb2.58">[<a href="#pb2.58">58</a>]</span>worden. Watblief? Die waar Minah’s moeder diende, was een der <span class="ex">pintersten</span>, wat echter niet belette dat zij, Minah, zes jaar lang had meegegeten. En zij niet -alleen. Ieder der bedienden had een vrouw of een man en kinderen, die allen meeaten -uit de <span class="ex">goedang</span>. Een kleine kolonie op het achtererf! Welke huishoudster, die zuinig wilde zijn, -zou dat toelaten? Van Everdingen en zij hadden een <span class="ex">kokki</span>, een jongen, en een waterdrager, die allen in de bijgebouwen woonden en in de kost -waren. Maar zij kregen niets te veel, niet meer dan zij ook precies op konden; en -familie duldde Minah zelfs niet in de <span class="ex">kampong</span>. -</p> -<p>Dat had Minah van alle kanten goed bekeken. Zoodra de heeren het betalen konden, namen -zij een vrouw en kon de huishoudster haar matje oprollen. Tenzij zij <span class="ex">pinter</span> was. Want er waren middelen om de heeren te dwingen! Die assistent-resident onder -anderen, die naast hen woonde in de stad.… Minah was nog jong toen het gebeurde, maar -zij had het verhaal dikwijls gehoord van de oude tante van haar moeder, die bij hen -inwoonde, en zelf de <span class="ex">obat</span> had geleverd. Die mooie meneer dacht zoo stilletjes met verlof naar Holland te gaan. -Maar het behoefde niet! Want een poosje te voren werd hij ziek en dacht dat hij ging -sterven. En zijn huishoudster had verschrikkelijk geschreid en zich aangesteld alsof -zij zich de haren uittrok van verdriet, kermende en klagende <span class="pageNum" id="pb2.59">[<a href="#pb2.59">59</a>]</span>dat zij en haar kinderen naar de <span class="ex">kampong</span> verwezen waren, omdat die arme schapen niet gewettigd waren. Toen was er een ambtenaar -gekomen van de secretarie en zij waren getrouwd, om de kinderen. En de <span class="ex">njonja assistent</span> trok kousen en schoenen aan en een zwartzijden japon, en mocht voortaan als er visite -was binnenkomen; want.… de assistent-resident werd beter! Wat hadden haar moeder en -de tante van haar moeder er dikwijls om gelachen! Maar zij, Minah, had het zich in -het geheugen geprent; en eer zij met haar zuster was meegegaan naar hier, om huishoudster -te worden bij van Everdingen, wist zij uit welke planten de <span class="ex">obat</span> was getrokken die zulk een heerlijke uitwerking had. -</p> -<p>Li nam zich voor om Korman dadelijk te waarschuwen als hij thuis kwam. Op het oogenblik -durfde zij niets, want zoo’n schepsel was tot alles in staat als zij wist dat Li haar -verraden had. -</p> -<p>Korman bleef langer uit dan hij oorspronkelijk van plan geweest was. Toen hij bij -den fabrikant kwam om te bestellen, vroeg deze hem ten eerste hoeveel koffie hij per -etmaal wilde pellen, en ten tweede over hoeveel water hij beschikken kon. Op de eerste -vraag kon hij natuurlijk dadelijk antwoorden, zoodat de fabrikant hem aanraadde op -Sabrang, op beide afdeelingen, een paar pulpers te plaatsen, door <span class="ex">koelies</span> uit de hand te draaien; evenzoo op de afdeeling van <span class="pageNum" id="pb2.60">[<a href="#pb2.60">60</a>]</span>Brisson; doch op Watoeombo zelf moest andere beweegkracht aangewend worden en dadelijk -een grootere installatie opgesteld. Als de drijfkracht water was, dan moest de fabrikant -weten hoeveel daarvan kon verkregen worden, teneinde de grootte van het waterwiel -te kunnen berekenen. -</p> -<p>„Wel, een <span class="ex">kalie</span> vol!” riep Korman uit. -</p> -<p>De fabrikant kon evenwel met die opgave niet volstaan. -</p> -<p>„Ik moet twee dingen weten,” zeide hij. „De hoeveelheid water en het verval. Het eerste -bepaalt men ruw weg, door de kalie over een lengte van vijftig meters op afstanden, -van bijvoorbeeld vijf meter, te peilen en aldus de gemiddelde diepte te berekenen. -Dan meet men op dezelfde wijze de gemiddelde breedte. En eindelijk laat men aan het -begin van het gemeten vak een licht voorwerp, een kurk of zoo, in het water vallen -en neemt nauwkeurig op in hoeveel seconden het den weg aflegt tot aan het einde. -</p> -<p>„Voor het verval moet ik weten hoe hoog u, na afdamming der rivier, het water kunt -krijgen boven de plaats der installatie. Dat geschiedt door eenvoudig waterpassen.” -</p> -<p>„Wilt u dat eens opschrijven,” verzocht Korman, „dan zal ik mijn eersten geëmployeerde -opdragen een en ander ten spoedigste te doen.” -</p> -<p>Zoo geschiedde, en Korman moest wachten tot hij <span class="pageNum" id="pb2.61">[<a href="#pb2.61">61</a>]</span>de opgaven van Watoeombo had ontvangen. Ook schreef hij aan Messner, die hem opdroeg -voor hem een viertal pulpers te bestellen, die met de hand bewogen konden worden, -doch later eventueel ook op een waterwiel te gebruiken waren. -</p> -<p>In den tijd die er verliep tusschen het afzenden van zijn brief en het antwoord daarop, -verveelde Korman zich vrij wel in de groote stad, daar hij bijna niemand kende. ’s -Avonds bezocht hij meestal de <span class="corr" id="xd31e4867" title="Bron: Societeit">Sociëteit</span>, waar Benoit hem een introductie bezorgd had; maar te eenkennig om zich aan dezen -of genen voor te stellen, zat hij uit den treure de prentjes te bekijken in de leeszaal. -</p> -<p>Eens meende hij een bekende luidklinkende stem te hooren, en opziende bemerkte hij -zijn buurman van Os. Snel sloeg hij de illustratie die voor hem lag, dicht en hield -zich als wilde hij het gebouw verlaten, zich echter met opzet naar de zijdeur begevende -om van Os tegen te komen. -</p> -<p>„Hallo!” riep deze uit. „Ben jij ook hier? Dat treft! Laat mij om te beginnen de heeren -eens aan elkaar voorstellen. Kaptein Kool van de genie, mijn technisch raadsman—meneer -Korman, administrateur van het monsterland Watoeombo.” -</p> -<p>Beiden vonden de kennismaking aangenaam, althans zij verklaarden zulks. -</p> -<p>„En wanneer ga je weer naar boven?” vroeg van Os. -<span class="pageNum" id="pb2.62">[<a href="#pb2.62">62</a>]</span></p> -<p>„Over een paar dagen,” zeide Korman, en vertelde waarop hij wachtte. -</p> -<p>„Dan konden wij wel samen gaan—dat is te zeggen met ons drieën,” opperde van Os. „Want -mijn vriend Kool zal me het genoegen doen van ziek te worden en berglucht noodig te -hebben tot herstel van gezondheid.” -</p> -<p>„O zoo!” zeide Korman lachend, den kapitein aanziende, die een toonbeeld van gezondheid -was. -</p> -<p>„Van Os spot er mee,” zeide deze. „Doch ik ben werkelijk ongesteld. De zaak is deze: -als ik om dezen tijd niet eens naar een koel klimaat ga, dan word ik ziek en moet -toch naar boven.” -</p> -<p>„Dus bij wijze van voorbehoedmiddel?” -</p> -<p>„Geraden! Voor den dienst is het precies hetzelfde of ik gezond dan wel ziek een maand -absent ben, maar voor mij persoonlijk maakt het een groot verschil. En nu kan ik tegelijk -mijn vriend van Os een genoegen doen door eens naar zijn bouwerij te kijken; waarom -zou ik het dus laten?” -</p> -<p>„U heeft volkomen gelijk,” zeide Korman. „En … mag ik vragen, heeft u ondervinding -van den aanleg van koffie-établissementen?” -</p> -<p>Er was onmiskenbare ironie in den toon van zijn stem. Kapitein Kool voelde het, en -fronste de wenkbrauwen. -</p> -<p>„Hoe kan je dat vragen!” riep van Os als verwonderd <span class="pageNum" id="pb2.63">[<a href="#pb2.63">63</a>]</span>uit. „Heb je meneer zijn naam niet goed verstaan?” -</p> -<p>„Ja wel,” stotterde Korman; „kaptein Kool …” -</p> -<p>„Van de genie,” vulde van Os aan. „Juist; en ken je dan het werk niet dat de kaptein -heeft samengesteld?” -</p> -<p>„Neen …” -</p> -<p>„Wel voor den dokter! Hoe is het mogelijk?! Kijk bij gelegenheid eens in de laatste -aflevering van de Indische Gids; die heeft er nog een recensie over.” -</p> -<p>„Hoe heet het?” vroeg Korman geheel overbluft. -</p> -<p>„Hm,” deed van Os, „ùche, ùche. Hoe duivel … o ja<span class="corr" id="xd31e4897" title="Bron: ..,">…,</span> <span class="ex">Koffie-établissementen, in Oost- en West-Indië</span>. Is ’t niet, Kool?” -</p> -<p>„Ja,” zeide deze met een quasi zedige gelaatsuitdrukking. „Met houtsneden.” -</p> -<p>„Juist. Er staan teekeningen achter.” -</p> -<p>„Wel,” zeide Korman, „dan zal ik er morgen dadelijk een exemplaar van koopen. Het -is hier toch te krijg?” -</p> -<p>„Ik geloof dat Thieme & C<sup>o</sup> het heeft,” zeide kapitein Kool. „Hoewel … het is in Holland uitgegeven.” -</p> -<p>„Kom, laat ons nu wat gaan biljarten,” stelde van Os voor, zijn glas ledigend. -</p> -<p>„Wat heb je dien meneer te pakken gehad,” zeide kapitein Kool toen hij met van Os -in een <span class="ex">kossong</span><a class="noteRef" id="xd31e4917src" href="#xd31e4917">22</a> <span class="pageNum" id="pb2.64">[<a href="#pb2.64">64</a>]</span>naar huis reed. „Wat voor een soort mensch is hij?” -</p> -<p>„’n Goed merk; alleen een beetje verwaand,” zeide van Os. -</p> -<p>Korman ging den volgenden morgen naar Thieme & C<sup>o</sup> en vroeg naar het boek van kapitein Kool. De employé die hem te woord stond, raadpleegde -den Catalogus voor den Boekhandel, doch vond het er niet in. -</p> -<p>„Het is zeker een pas uitgekomen werk. Ik zal er over schrijven en het u toezenden. -Mag ik uw adres weten?” -</p> -<p>Korman gaf het en ging toen terug naar zijn logement, waar hij tot zijn groote vreugde -brieven van Watoeombo en Donowarie vond met de verlangde opgaven. -</p> -<p>De zaken wikkelden zich nu spoedig af. De fabrikant maakte zijn becijferingen, en -daarna een teekening voor het metselwerk dat Korman had <span id="xd31e4932"></span>laten doen. Voor de opstelling van het ijzeren waterwiel en de overbrengende beweging, -zou een deskundige te Watoeombo komen. -</p> -<p>Zooals was afgesproken maakten zij de terugreis met hun drieën, in Korman’s reiswagen. -</p> -<p>Op Watoeombo komende bevond Korman dat er reeds een flinke massa hout was aangekomen, -zoowel van den houtaankap als uit de <span class="ex">dessa</span>. De steenbakkers hadden een oven opgebouwd van twintigduizend steenen, en er juist -den brand in gestoken, zoodat <span class="pageNum" id="pb2.65">[<a href="#pb2.65">65</a>]</span>men over een week de gare metselsteenen kon verwachten. In de stad had hij kalk en -portland-cement besteld; zand leverde de <span class="ex">kalie</span> in elke hoeveelheid. -</p> -<p>Rencke, die in zijn schooltijd aan rechtlijnig teekenen gedaan had, zette, na eenige -studie op de teekening van den fabrikant, de <span class="corr" id="xd31e4947" title="Bron: fundatie’s">fundaties</span> heel aardig uit; tot stille tevredenheid van Korman, die gevreesd had met vragen -te zullen worden lastig gevallen over al die strepen en lijnen waarvan hij niets begreep. -</p> -<p>Zoodra zij zoover waren dat op het terrein zelf de grootte van de molenloods kon aangegeven -worden, werd deze opgetrokken. Djatihouten stijlen op steenen voetstukjes droegen -het dak, dat met gegalvaniseerd ijzer gedekt werd. De helft der loods werd ingenomen -door de molens; de andere helft, die ongeveer anderhalf meter hooger uit den grond -was, werd bevloerd en gepleisterd, terwijl een laag halfsteensmuurtje er omheen liep. -</p> -<p>Toen men dit gereed had, en aan den buitenkant ook de fundeering voor het waterwiel, -schreef Korman aan den fabrikant dat hij gereed was, en stuurde <span class="ex">koelies</span> en paarden naar de stad, om het daar, bij zijn chineeschen agent, bewaarde ijzerwerk -af te halen. -</p> -<p>Ver boven de <span class="ex">kampong</span> was een dammetje in de <span class="ex">kalie</span> gelegd, even hoog genoeg om een gootvol water af te leiden. Een <span class="ex">mandoer</span>, dezelfde die indertijd van Korman een pak slaag had gekregen, <span class="pageNum" id="pb2.66">[<a href="#pb2.66">66</a>]</span>omdat hij de terrassen niet waterpas kon maken, was daar aan het werk; en nu hij water -had bewees hij als een echte javaan daarmee de zuiverste waterpasse leiding te kunnen -maken. Bijna veertig voet boven de molenloods kwam de waterleiding uit, waarin men -desverkiezende de geheele <span class="ex">kalie</span> had kunnen aftappen. -</p> -<p>Van Soerabaja kwam nu de deskundige, de monteur der fabriek, die de installatie geleverd -had. Hij bracht een inlandsch werkman mee. Deze twee, geholpen door een zestal <span class="ex">koelies</span> van de onderneming, zetten het ijzeren waterwiel, dat uit segmenten bestond die aan -elkaar geschroefd werden, in korten tijd op de fundatie, en daarvan uitgaande, brachten -zij een as dwars door de loods aan, die zes riemschijven droeg, één voor elken pulper. -Ten slotte liet de deskundige een draaibare sluis maken, om, al naar men noodig had, -het water in het wiel te kunnen leiden of het te doen afstroomen naar de <span class="ex">kalie</span>. Toen dit alles gereed was, waarmee ongeveer twee weken waren gemoeid geweest, liet -hij den boel draaien. Daarbij bleek dat alles in orde was, althans de beweegkracht -en de transmissie; de pulpers zouden eerst gekeurd kunnen worden als er koffie was. -Doch het systeem was reeds elders beproefd en goedbevonden, dus gaf Korman zonder -aarzelen een kasaanwijzing af op Benoit voor den prijs der installatie en de onkosten -van het monteeren, waarmee de deskundige vertrok. -<span class="pageNum" id="pb2.67">[<a href="#pb2.67">67</a>]</span></p> -<p>Op de afdeelingen, en eveneens op Donowarie, was het eenvoudiger toegegaan. Daar stonden -de molens onder een <span class="ex">bamboe</span>-loods en daarnaast de gemetselde waschbakken. Water voor de pulpers en voor het wasschen -werd met <span class="ex">bamboe</span>-leidingen uit de <span class="ex">kalie</span> getrokken. -</p> -<p>De molenloods te Watoeombo stond dicht bij de administrateurswoning, en vandaar tot -aan de <span class="ex">kampong</span> werd nu het geheele terrein getransformeerd in droogbakken; in vorm gelijk aan de -primitieve aarden bakken, doch nu netjes bevloerd met metselsteenen en geheel met -portland-cement bepleisterd. In de specie die voor pleisteren gebruikt wordt, mag -geen kalk bijgemengd worden, daar deze zich door de inwerking van de natte koffie -oplost. -</p> -<p>Lang voor de koffie geplukt kon worden waren op Watoeombo de installaties gereed. -Op Marialand was men niet zoo vlug. -</p> -<p>Kapitein Kool was daar den dag na zijn aankomst begonnen het terrein, dat van Os voor -zijn installatie bestemd had, van alle kanten te bekijken en op te meten. Toen had -hij teekengereedschap te voorschijn gehaald en zich gedurende een week beziggehouden -met het vervaardigen van schetsen, die hem echter geen van allen schenen te voldoen. -</p> -<p>„We moesten eens beginnen, ouwe,” zeide van Os op een morgen. -<span class="pageNum" id="pb2.68">[<a href="#pb2.68">68</a>]</span></p> -<p>„Dat zullen we ook,” was het antwoord. „Maar mijn stelregel is: eerst met het hoofd, -dan met de handen. En met het hoofd ben ik bezig, ja bijna klaar. Kijk eens hier.” -</p> -<p>Terwijl van Os de hem voorgelegde schets bekeek, legde de genieofficier hem die uit. -</p> -<p>„Dat is drommels mooi!” riep van Os eindelijk uit. „Weet je wat, ik zeg niets meer; -ga jij je gang, al moest het nog een maand duren.” -</p> -<p>„Overmorgen ben ik klaar,” beloofde Kool. „Laat straks even een plank voor mij afschaven, -dan zal ik de werkteekeningen maken. Overmorgenochtend kan je laten beginnen met uitgraven; -ik zal het morgen uitzetten.” -</p> -<p>Kapitein Kool bleef een maand, en toen hij weg ging, wist van Os hoe hij het werk -moest afmaken. Een zestal werkteekeningen wezen het als vanzelf aan, duidelijk en -gedétailleerd als zij waren. -</p> -<p>Eindelijk was ook hij zoover dat de monteur kon komen, niet echter om een waterwiel -op te stellen, doch een kleine stoommachine. -</p> -<p>De administrateur van Marialand had namelijk één principe consequent doorgevoerd. -Zijn woning, de <span class="ex">kampong</span> en het établissement lagen precies in het centrum der onderneming. Dat had hij geacht -het meest in het belang van de zaak te zijn, en daar moest zoo mogelijk alles zich -naar regelen. Hij kon nu wel <span class="pageNum" id="pb2.69">[<a href="#pb2.69">69</a>]</span>een waterleiding maken naar het établissement, doch de kosten daarvan zouden zeer -hoog geloopen zijn; dus koos hij een stoommachine als motor voor zijn pulpers en maakte -een gewone buisleiding van <span class="ex">bamboe</span> voor het waschwater. En om dit laatste nog zoo goedkoop mogelijk in te richten, liet -hij de leiding slechts uit één <span class="ex">bamboe</span> aanleggen en een verzamelbassin metselen, dat ’s nachts vol liep, en zoodoende voor -het werk overdag genoeg uitleverde. -</p> -<p>Het opstellen van de kleine stoommachine duurde niet lang, doch bij het proefstoomen -draaide zij zeer langzaam, en toen de pulpers werden aangekoppeld weigerde zij formeel -den dienst. De monteur, een gewezen machinist van een stoomboot, zocht een week lang -naar de fout, en verklaarde eindelijk dat die moest zitten in een te kleine uitholling -van de stoomschuif, waardoor de afgewerkte stoom niet spoedig genoeg ontwijken kon -en zoodoende een tegendruk veroorzaakte. -</p> -<p>Van Os zat met de handen in het haar. Tot overmaat van ramp kreeg hij de tijding dat -er twee nichtjes van hem in Indië waren aangekomen en te Batavia zouden komen inwonen -bij hun oom, een andere broer van van Os. Dit ware nu op zichzelf genomen zoo erg -niet, maar broer kon hen om de een of andere reden niet dadelijk bergen, en had hen -daarom tijdelijk in het logement bezorgd, om hen per eerstvolgende <span class="pageNum" id="pb2.70">[<a href="#pb2.70">70</a>]</span>boot naar Soerabaja, adres van Os, op te zenden. Hij moest dus naar Soerabaja om hen -te halen. -</p> -<p>„Hoor eens,” zeide hij tot den monteur, toen de tijd drong; „loopt dat ding nu of -niet? Ik bedoel vandaag nog.” -</p> -<p>„Neen meneer,” was het antwoord. „Er is een gebrek aan de.…” -</p> -<p>„Ja wel, dat weet ik,” viel van Os in. „Er zit iets in de stoomschuif het achterste -voren, of zoo. Ik wou alleen zeggen dat ik morgen naar Soerabaja ga. Wil je meegaan -of wachten tot je chef hier komt; want dien breng ik mee.” -</p> -<p>„Ik zou liever hier blijven,” zeide de monteur. „Als de ingenieur dan komt, wou ik -er graag bij zijn.” -</p> -<p>„Goed,” besloot van Os. -</p> -<p>Korman had gehoord dat van Os met zijn installatie tobde. Hoe en wat, wist de inlander -die het vertelde niet te zeggen. Daarom besloot hij er eens heen te gaan. Op het briefje, -dat hij vanwege den kwaadaardigen hond den dag te voren verzond, kreeg hij echter -antwoord van mevrouw van Os dat haar man plotseling op reis was gegaan. Hij stelde -den tocht dus uit. -</p> -<p>Na een week kwam van Os terug, zijn nichtjes en den ingenieur medebrengende. De laatste -was een dier weinige Engelschen, die men in het buitenland aantreft vrij van de ruwe -vlegelachtige lompheid en stijve <span class="pageNum" id="pb2.71">[<a href="#pb2.71">71</a>]</span>aanstellerij, die de kenteekenen zijn van exemplaren van dat ras, zoodra zij hun eigen -land verlaten hebben. -</p> -<p>Hij was daarenboven zeer conversabel en bewegelijk, sprak bijna onberispelijk hollandsch, -en had de reis vooral voor de jonge dames met veel tact en geest weten op te vroolijken. -</p> -<p>De nichtjes, Caroline en Saartje, twee en twintig en twintig jaar oud, waren beiden -zeer blond, opgewekt, beschaafd, muzikaal en pas van de kostschool. -</p> -<p>De monteur haastte zich zijn chef te begroeten. -</p> -<p>„<span class="ex">Halloh</span> Stevens,” zeide deze; „<span class="ex" lang="en">won’t she go?</span> Wat mankeert er aan?” -</p> -<p>Door van Os vergezeld gingen zij naar de machine. En hier veranderde op eens de geheele -manier van doen van den engelschen ingenieur. Kalm en met een ernstige beradenheid -bezag hij de opstelling, en knikte een paar maal goedkeurend. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="en">Well done!</span>” zeide hij tot Stevens, die herademde. Toen, de hand aan het vliegwiel der machine -slaande, trachtte hij dit, doch vergeefs, om te draaien. -</p> -<p>„Laat dien riem even afnemen,” gelastte hij. „Heb je al stoom?” -</p> -<p>„Pas twintig pond meneer,” antwoordde Stevens met een blik op den manometer. -</p> -<p>De riem die de machine aan de overbrengende beweging verbond was er intusschen afgenomen. -Nog eens herhaalde de ingenieur zijn proef, en toen hij <span class="pageNum" id="pb2.72">[<a href="#pb2.72">72</a>]</span>met alle kracht het vliegwiel nauwelijks een duim verder kon draaien, vroeg hij om -een schroefsleutel. Hiermede draaide hij de moeren van de kussenblokken een weinig -losser, en ging voorts ook die der werkbussen na. Eindelijk lichtte hij de klepjes -van de oliekoppen op, en draaide voor de derde maal aan het vliegwiel, dat nu zonder -eenige moeite rondging. -</p> -<p>Toen zette hij de waterkraantjes van den cilinder open, liet nog één blik over het -geheel gaan en draaide langzaam aan de smoorklep. -</p> -<p>Statig zette het kleine ding zich in beweging. <span class="ex">Pf, pf</span>, deden de waterkraantjes, maar nadat deze gesloten waren, hoorde men niets meer. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="en">She ’s allright</span>,” verklaarde de ingenieur. -</p> -<p>„Ja wel,” zeide van Os, „zoo ging het laatst ook, maar dat is te langzaam, en als -de molens aangezet worden staat hij stil.” -</p> -<p>De ingenieur zeide niets, doch met een handige beweging wierp hij den riem over het -draaiende drijfwiel. De machine bleef bijna even vlug doorloopen. Nog een zetje aan -de smoorklep, en alles snorde <span class="ex" lang="en">full speed</span>. -</p> -<p>„Prachtig!” riep van Os uit. „Wacht, ik ga de dames roepen.” -</p> -<p>Van zijn afwezigheid maakte de ingenieur gebruik om den armen Stevens, die er met -open mond bij stond, een ongezouten standje te maken. En deze <span class="pageNum" id="pb2.73">[<a href="#pb2.73">73</a>]</span>kon niets anders tot zijn verdediging aanvoeren, als dat hij aan boord gewoon was -geweest met stijf aangeslagen metalen te werken. -</p> -<p>„Dat is waar,” zeide zijn chef. „Maar als je je zelf aanbiedt om landmachines te monteeren, -dan behoor je ook daarvan verstand te hebben. <span class="ex" lang="en">Never mind</span>, het overige is in orde, wees in ’t vervolg attenter.” -</p> -<p>De dames vonden het natuurlijk heel mooi; maar van Os was in de wolken. Morgen moest -er geplukt worden, en hoezeer zijn vrouw ook tegenstribbelde en beweerde dat zij nooit -klaar zou komen, wilde hij invitaties rondzenden aan alle heeren in de buurt om in -den namiddag te komen en vervolgens een klein maalfeest mede te vieren. -</p> -<p>Dat zij allen aan de uitnoodiging voldeden behoeft wel geen betoog, en eenstemmig -was de bewondering over de practische inrichting van het établissement. -</p> -<p>Aan den rand van het boschje, waarin het woonhuis stond, lag een vrij gelijkmatig -hellend terrein. Bovenaan waren drie terrassen uitgekapt. Op het hoogste stond een -loods, met steenen vloer, welke vloer van hout was voortgezet en met een dikke pleisterlaag -bedekt tot over het tweede terras heen, alzoo daarop een bovenverdieping vormende. -Deze bovenverdieping was, met het hoogste terras, de ontvangloods der roode koffie. -Door gaten in den vloer, die in trechters uitkwamen, liep de koffie door water <span class="pageNum" id="pb2.74">[<a href="#pb2.74">74</a>]</span>gestuwd en medegevoerd in de pulpers, die beneden stonden op het tweede terras, waar -een kleine afgescheiden ruimte ook de stoommachine en ketel inhield. Het derde terras -bestond uit vier waschbakken. Dit alles was onder dak en omsloten door een traliewerk -van zoogenaamd volièregaas. Nog lager waren de droogbakken, terrasvormig vóór en naast -elkander, door een vernuftig gotenstelsel gescheiden, waarlangs men de koffie, als -die gewasschen was, met een waterstraal op de bakken kon doen loopen. Behalve de stoker -voor de machine, waren twee man voldoende om de geheele installatie te doen werken. -</p> -<p>Toen de gasten verzameld waren, leidde van Os hen naar de molenloods en nam het ontvangen -van de koffie een aanvang. Door een <span class="ex">mandoer</span> en een <span class="corr" id="xd31e5102" title="Bron: ambonneesch">amboneesch</span> opzichter geleid, liep dit, dank zij de tucht die bij alles op Marialand heerschte, -zeer spoedig af. Daarop ging men het trapje af naar de machinekamer. Slechts de dames -en de administrateurs konden hierin een plaats vinden, de anderen stonden in de ruimte -bij de pulpers. -</p> -<p>Op de smoorklep was een bloemruiker gebonden; en terwijl een bediende champagne presenteerde, -noodigde de ingenieur mevrouw van Os uit de machine in beweging te stellen. -</p> -<p>„Ik durf niet,” zeide zij. „Laat Caroline het maar doen.” -<span class="pageNum" id="pb2.75">[<a href="#pb2.75">75</a>]</span></p> -<p>Caroline durfde wel. Zij trad naar voren en draaide op aanwijzing van den ingenieur -aan het wieltje. Daarbij had zij uit vrees voor olievlekken de mouw van haar japon -hoog opgetrokken en vertoonde een buitengewoon fraaigevormden arm. Trouwens het heele -tooneeltje, toen de machine begon te draaien en de aanwezigen een luid hoera deden -opgaan, had iets zeer frisch en levendigs, geaccompagneerd als het werd door het geklater -van het vallende water en het knarsen van de koffie in de pulpers. -</p> -<p>Men had eindelijk genoeg gekeken en allen begaven zich naar het woonhuis, om zich -met een bittertje of een glas port voor te bereiden tot het diner. Aan tafel werd -toast na toast geslagen. Doch toen Messner den gastheer prees over zijn practischen -blik bij de inrichting van de installatie, nam deze het woord en verklaarde dat de -eer daarvan geheel aan zijn vriend Kool toekwam. -</p> -<p>„’t Is waar ook,” zeide Korman. „Dat boek … ik heb het niet kunnen krijgen. Heb jij -het?” -</p> -<p>„Neen,” antwoordde van Os. „Dat was een ui.” -</p> -<p>„Hoe flauw!” mompelde Korman. Doch hij werd niet boos; daartoe was hij op het oogenblik -niet in een stemming. Er was met hem sedert het laatste uur iets zonderlings voorgevallen. -Eerst wist hij niet wat het beteekende en meende dat hij koorts had. Een extra bittertje, -anders voor hem een afdoend <span class="pageNum" id="pb2.76">[<a href="#pb2.76">76</a>]</span>middel, hielp ditmaal niet; doch toen hij aan tafel zat en links van zich Caroline -van Os vond … o, toen zag hij plotseling weer dien arm aan de smoorklep en een hevige -begeerte maakte zich van hem meester om dien meer, altijd! te mogen zien, hem tevens -te kunnen verbergen voor de onbescheiden blikken van ieder ander. Hij dacht niet aan -Li, aan zijn kinderen, aan niets als aan dien blanken arm, dien hij detailleerde in -zijn vormen en lijnen tot het kuiltje toe in den elleboog.… -</p> -<p>Na tafel speelden de dames op de piano, en later op den avond werd dit instrument -voor het raam der binnengaanderij geschoven om den dans te accompagneeren der jongelui -in de voorgalerij. Korman stond in de deuropening, zich verwenschende dat hij niet -kon dansen en geen oogenblik de bevallige gestalte van Caroline uit het oog verliezende, -woedend als nu Rencke, dan van Everdingen, dan Brisson haar omvatten.… -</p> -<p>En het verliet hem niet meer, ook niet toen de gewone gang van het werk hem tot bedaarder -nadenken dwong. Li was wel goed, maar men kon toch zijn heele leven niet tegen zoo’n -bruin gezicht blijven kijken, en ook vond hij het nu eensklaps jammer om het geslacht -der Kormans voorgoed in de donkere kleur te converteeren. Wat een verschil toch! In -het gezicht mocht het minder opvallen, maar <span class="pageNum" id="pb2.77">[<a href="#pb2.77">77</a>]</span>op zoo’n arm! En verder! Hoe echter moest hij het tot stand brengen? Li wegzenden … -wat zou Messner doen? En toch, niettegenstaande alle moeielijkheden die hij voorzag, -wilde hij het niet opgeven. -</p> -<p>De meisjes blijven een maand of drie, had van Os gezegd; welnu, die tijd was lang -genoeg om alles voor te bereiden, en eindelijk zou hem wel een denkbeeld invallen -om met fatsoen Li weg te krijgen en Caroline in haar plaats. Intusschen zou het zaak -zijn dikwijls naar Marialand te gaan; een voorwendsel was gemakkelijk te vinden … -een digestiebezoek om te beginnen. -</p> -<p>Doch in de eerste dagen kwam er niet van. De pluk was begonnen. Brisson werd op het -hoofdkwartier ontboden en belast met het toezicht op het malen en de verdere behandeling -der koffie. In zijn vrije oogenblikken liet Korman hem aan de boeken werken, die nu -van den beginne af opgehaald, in behoorlijken vorm werden ingericht. -</p> -<p>In Brisson’s plaats werd voorloopig de hoofd-<span class="ex">mandoer</span> van Rencke gezet, terwijl Korman een oproeping in de couranten had laten plaatsen -voor een nieuwen opzichter. Aan beide europeanen gaf deze regeling, vooral in de eerste -dagen, veel werk. -</p> -<p>Eén zaak baarde Korman veel zorg. Hij moest dit jaar een paar honderd picols gouvernementskoffie -koopen, en als het wat lang duurde eer hij een <span class="pageNum" id="pb2.78">[<a href="#pb2.78">78</a>]</span>employé had voor de afdeeling van Brisson, zou de hoofd-<span class="ex">mandoer</span> dien inkoop moeten leiden. Dat was de kat op het spek binden, met andere woorden -den man in sterke verleiding brengen ten eigen bate te ruim te meten en er zoo een -duitje uit te knoeien. -</p> -<p>Korman besloot een laatste poging aan te wenden om van Everdingen tot andere gedachten -te brengen wat betrof den opkoop van koffie. -</p> -<p>Voor de eerste maal sedert het feest op Marialand ging Korman van Watoeombo weg. Nauwelijks -had hij de <span class="ex">kampong</span> achter zich, of weer hield datgene zijn gedachten bezig dat er sedert zijn ontmoeting -met Caroline van Os nooit geheel uit was geweest. Alleen, waar het een zaak betrof -die hem persoonlijk aanging, kon hij nooit in geregelde volgorde nadenken. Steeds -nam hij sprongen van de voorbereiding eener zaak, als hij al zoover kwam, tot op het -geheel gereedzijn en de gevolgen daarvan voor hem zelf. Zooals nu, op zijn <span class="corr" id="xd31e5143" title="Bron: rid">rit</span> naar Sabrang, moest hij tot drie, viermaal toe zijn gedachten terugdringen van het -punt dat zij bereikt hadden, namelijk het huwelijksleven met Caroline, tot de vraag -hoe van Li af te komen en hoe Caroline … aan te klampen, zooals hij dat bij zichzelf -uitdrukte. -</p> -<p>Hij stond voor van Everdingen’s woning vlugger dan hem lief was, ja eigenlijk hinderde -het hem dat hij niet nog wat had kunnen doorrijden en zich bij <span class="pageNum" id="pb2.79">[<a href="#pb2.79">79</a>]</span>zijn overdenkingen houden, te meer daar hij nu niet gereed was met zijn argumenten -in de zaak waarover hij van Everdingen had te spreken. -</p> -<p>Maar hij was er, en dus steeg hij af, zich echter verwonderende van Everdingen niet -voor den dag te zien komen. Op het werk waar hij langs gereden was, had hij hem ook -niet gezien; waar duivel zat de vent? -</p> -<p>„Hei, <span class="ex">djongos</span>!”<a class="noteRef" id="xd31e5156src" href="#xd31e5156">23</a> riep hij naar binnen gaande. Geen jongen, doch Minah verscheen. Met haar slofjes -klikklakkende over de <span class="ex">bamboe</span>-mat draaide zij op hem af, en zichtbaar was de teleurstelling op haar ronde gezichtje, -toen Korman van haar coquet persoontje in ’t geheel niet aangedaan scheen. -</p> -<p>„Waar is meneer?” vroeg hij op ongeduldigen toon. -</p> -<p>„<span class="ex">Tobat</span>,” klaagde Minah; „meneer is uit. Hij is in de laatste dagen altijd uit, en komt soms -niet eens rijsttafelen.” -</p> -<p>„Is hij bij meneer Biezeman?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Neen,” zeide Minah verbaasd. „Op Soemberpetong. Om teekeningen te maken van den molen -daar. Hij zeide dat de <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> het gelast had.” -</p> -<p>Op Soemberpetong! Minah gebruikte hier den inlandschen naam voor het land van van -Os. -</p> -<p>Korman stond als versteend. Soemberpetong! Marialand! En dat terwijl hij zijn tijd -met nietsdoen verknoeide! <span class="pageNum" id="pb2.80">[<a href="#pb2.80">80</a>]</span>Een beeld, van Everdingen vrijende met Caroline, teekende zich in zijn gedachten af -en deed hem de vuisten ballen. Vervloekt! En toen herinnerde hij zich op eens wat -Li hem bij zijn terugkomst verteld had van Minah … -</p> -<p>„Op mijn last, haha!” stootte hij uit. „Heeft hij je dat wijsgemaakt, domoor? Ja wel, -op mijn last! Oók als hij straks een der jonge dames als zijn vrouw hier in huis brengt -zeker?” -</p> -<p>Een donkerder tint overtoog Minah’s gelaat, haar borst ging hevig op en neer, en een -stap nader komende greep zij met haar rechterhand den opslag van Korman’s jas. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Apa betoel?</span>”<a class="noteRef" id="xd31e5187src" href="#xd31e5187">24</a> vroeg zij. -</p> -<p>Hij maakte dat bevestigend keelgeluid, in Indië gebruikelijk, en nam tevens haar hand -van zijn jas weg, om op een heel anderen toon voort te gaan. -</p> -<p>„Pas op,” zeide hij; „als iemand het zag!” Doch haar hand hield hij vast, haar zachtjes -voortduwende tot in van Everdingens slaapkamer. -</p> -<p>„<span class="ex">Soedalah!</span>” zeide Minah. „Als hij mij ontrouw is, waarom zou ik hem trouw zijn.” -</p> -<p>„En nu,” gebood Korman bij het weggaan, „mondje dicht, hoor! Ook over dat andere dat -ik je gezegd heb.” -</p> -<p>Op den terugweg ontmoette hij van Everdingen. Hij schrok er van; dat was op het randje -af! -<span class="pageNum" id="pb2.81">[<a href="#pb2.81">81</a>]</span></p> -<p>„Zoo, verliefde ridder!” begroette hij hem. „Ik hoor dat je op Marialand geweest bent; -<span class="ex">vues</span> hè?” -</p> -<p>„Ja,” zeide van Everdingen, insgelijks lachend. „Op de installatie van ginds. Ik dacht, -waarom zouden wij niet van het goede voorbeeld profiteeren, en heb meneer van Os gevraagd -of ik zijn inrichting mocht opmeten en nateekenen. Toen heeft hij mij toegestaan zijn -eigen teekeningen te copieeren; doch bij hem aan huis; hij wilde ze niet uit handen -geven.” -</p> -<p>„Niet kwaad bedacht,” vond Korman. „Heb je tijd om vanavond op Watoeombo te komen?” -</p> -<p>„Zeker!” -</p> -<p>„Kom dan vóór den eten, en deel in onzen pot.” -</p> -<p>Bij den zijweg, dien van Everdingen afgekomen was, hield Korman zijn paard een oogenblik -in, als dacht hij er over naar Marialand te rijden. -</p> -<p>„Neen,” zeide hij halfluid en zijn paard wederom aanzettende, „nog niet.” En met groot -leedvermaak dacht hij aan den poets dien hij van Everdingen gespeeld had. Ook de uitnoodiging -van hedenavond zou een steentje bijdragen; Minah moest immers gelooven dat van Everdingen -weer naar Marialand ging! Wat een leelijk gezicht zou hij trekken als hij, in plaats -van Caroline, de bruine Minah naar het bureau van den burgerlijken stand moest geleiden! -</p> -<p>Het gelukte hem intusschen niet van Everdingen <span class="pageNum" id="pb2.82">[<a href="#pb2.82">82</a>]</span>dien avond te bewegen tot het opkoopen van koffie. De tuinen op Sabrang stonden goed, -meende deze, en zouden voldoende opbrengen om hun langs eerlijken weg een gezonde -verdienste te bezorgen. -</p> -<p>Korman drong niet sterk aan, hoewel hij in van Everdingen’s gevoelen niet deelde, -althans wat de tuinen van Watoeombo betrof. Hij had een flauw besef dat die niet voldoende -produceerden, dat Messner naar gelang van zijn aanplant meer maakte, om niet te spreken -van Marialand waar de koffie in alle tuinen haast even mooi stond, zonder schrale -plekken. Alleen door opkoop van gouvernementskoffie was het goed te maken; zonder -die hulp zou Benoit al heel gauw vragen doen die minder aangenaam waren. -</p> -<p>Even na het avondeten kwam de <span class="ex">plajangan</span>. De trommel openende vond Korman die vol brieven. -</p> -<p>„Wat een schep!” zeide hij. „Heb je lust ze te lezen<span class="corr" id="xd31e5225" title="Bron: .">?”</span> -</p> -<p>„Hoe zoo?” vroeg van Everdingen. -</p> -<p>„Het zijn sollicitaties, ingekomen op onze advertentie,” lichtte hem Korman in. „Je -kunt merken dat de tijden veranderen; een jaar of wat geleden kon je je blind zoeken -naar een employé; nu is er overvloed. Vier en dertig!” riep hij uit, de brieven tellende. -„Hier, pak aan!” -</p> -<p>Zij lazen, elkaar de brieven overreikende, en toen zij gereed waren bleven beiden -eenige oogenblikken zwijgen. -<span class="pageNum" id="pb2.83">[<a href="#pb2.83">83</a>]</span></p> -<p>„Er zijn er bij die je zóó opzij kunt leggen,” merkte Korman eindelijk aan. -</p> -<p>„Ja, de meesten zelfs!” stemde van Everdingen toe. „Die van <span class="ex">sinjo</span>’s en gepensionneerden bijvoorbeeld. Weet u wie mij het meest lijkt?” -</p> -<p>„Die … waar is de brief … die maar een paar regels schrijft, bedoel je?” -</p> -<p>„Ja.” -</p> -<p>„Hier heb ik hem,” zeide Korman. „Hm … ja; ’n flinke hand en weinig omhaal … Lamers -heet hij. Vooruit dan maar! Hij kan komen.” -</p> -<p>Nog dienzelfden avond schreef Korman aan Lamers, blij in het vooruitzicht dat die -plaats nu spoedig vervuld zou zijn en hij zelf meer tijd zou hebben om voor zijn bijzondere -belangen te zorgen. -</p> -<p>Intusschen begrijpende dat niets zijn zaak meer schaden kon dan zich niet te vertoonen -en den ander vrij spel te laten, zette hij zich den volgenden middag te paard en reed -naar Marialand. -</p> -<p>„Ik kom nog eens op mijn gemak kijken naar je installatie,” zeide hij na gegroet te -hebben. -</p> -<p>„Dat is goed,” zeide van Os. „Alleen zal je mij moeten excuseeren; morgen gaat de -post en ik heb heel wat te schrijven. De meisjes zullen je wel gezelschap houden.” -</p> -<p>„En Caroline kan meneer de noodige ophelderingen geven,” voegde Saartje er bij. „Zij -studeert voor machinist.” -<span class="pageNum" id="pb2.84">[<a href="#pb2.84">84</a>]</span></p> -<p>„Trekt u dat vak werkelijk aan?” vroeg Korman, terwijl zij opwandelden. „Ik wil zeggen …” -stotterde hij<span class="corr" id="xd31e5253" title="Niet in bron">,</span> „de kennis van … ahem … de werktuigkunde.” -</p> -<p>„O neen,” lachte zij. „Het is enkel nieuwsgierigheid. Ik kon niet goed velen dat het -machinetje voor mij zooveel geheimzinnigs bleef behouden.” -</p> -<p>„Nu jokt zij heusch,” zeide Saartje. „Oom had van den ingenieur een boekje gekregen, -moet u weten, om van buiten te leeren. Als dan de inspecteur van het stoomwezen kwam -kon oom zijn examen doen … verbeeld u, voor stoker! Toen oom er één avond in had zitten -lezen, werd hij wanhopig van al die vreemde namen van dingen die hij niet vinden kon. -Caroline is daarop met onuitputtelijk geduld aan het zoeken en vergelijken gegaan, -tot zij op een goeden dag oom alles kon uitleggen en aanwijzen.” -</p> -<p>„Dat is knap,” vond Korman. -</p> -<p>„Saartje overdrijft,” zeide Caroline. „Ik heb eenvoudig den inlandschen drijver uitgehoord, -die al die namen kende; het eenige moeielijke was de woorden te herkennen, zooals -hij die <span class="corr" id="xd31e5260" title="Bron: raadbraakte">radbraakte</span>.” -</p> -<p>Zij gingen door de <span class="ex">takker</span>-loods, waar de amboneesche opzichter bezig was de koffie te ontvangen en de machinekamer -in. Korman bespeurde dadelijk een verschil met de vorige maal dat hij hier geweest -was. Het was schooner. De vloer zoowel als de machine. Langs het latwerk was een plank -gespijkerd en daartegenaan <span class="pageNum" id="pb2.85">[<a href="#pb2.85">85</a>]</span>hingen in keurige orde de schroefsleutels, oliekannen; pakking en andere waarlooze -stukken. Zelfs het brandhout was netjes opgestapeld. -</p> -<p>Met zichtbare deferentie groette de inlandsche drijver—een maleier—de binnentredende -jonge dame, en deelde haar mede dat hij door den opzichter aangezegd was over een -kwartier stoomklaar te zijn. -</p> -<p>„Hoe vindt u mijn studeerkamertje?” vroeg Caroline. -</p> -<p>„Prachtig,” zeide Korman. „Ik wist niet dat het in een machinekamer zoo zindelijk -kon zijn. U is nu zeker op de hoogte van alles?” -</p> -<p>„O ja,” antwoordde zij. „Erg moeielijk is het niet.” -</p> -<p>Zij praatten nog wat door, tot het sein op een miniatuur <span class="ex">kenthong</span> boven weerklonk en het malen een aanvang nam. -</p> -<p>Caroline zette zelf de machine in beweging, doch als Korman ditmaal gehoopt had nogmaals -den fraaien arm te zien, dan had hij mis gerekend, want de jonge dame was nu aan het -werk gewoon. -</p> -<p>Over één zaak was hij echter tevreden. Het kostte hem namelijk volstrekt geen moeite -meer om met de meisjes te praten; de woorden kwamen als vanzelf; hij vond zich zeer -onderhoudend en hoopte dat de anderen die meening deelden. Het scheen wel zoo, want -bij het naar huis gaan zeide Caroline: -</p> -<p>„Foei, wat hebben we gebabbeld; meneer Korman heeft haast geen tijd gehad om iets -te zien.” -<span class="pageNum" id="pb2.86">[<a href="#pb2.86">86</a>]</span></p> -<p>„Toch wel,” zeide Korman overluid, en toen zich naar Caroline overbuigende, fluisterde -hij haar in: „Ik heb u immers gezien?” -</p> -<p>Het was te donker, maar anders had Korman kunnen zien hoe Caroline te gelijk een kleur -kreeg en een onwillige beweging maakte. -</p> -<p>Voor heden echter was voor Korman dit de finale geweest van zijn hofmakerij. Op het -laatste eindje van den weg liet hij Saartje de kosten van het gesprek dragen, en was -blij toen hij onder de vleugelen van van Os in de voorgaanderij zat, en een bittertje -hem deed herstellen van de doorgestane moeite. -</p> -<p>Het avondeten liep vlug af, en daarna gingen van Os en Korman naar de voorgaanderij, -doch de dames bleven achter. -</p> -<p>„Hè,” zuchtte van Os; „ik ben blij dat die schrijverij achter den rug is. Het spijt -mij dat ik je alleen moest laten, maar na tafel is het mij onmogelijk een letter op -papier te zetten.” -</p> -<p>„Och,” zeide Korman, „ik heb me uitstekend geamuseerd. Veel gezien heb ik natuurlijk -niet, want het was een gepraat zonder eind.” -</p> -<p>„Dat begrijp ik,” lachte van Os. „Ja, op den duur zou ik de meisjes hier niet kunnen -hebben. ’t Is te lastig; je moet ze bezighouden, weet je, en dat kost meer tijd dan -ik missen kan. Apropos, we komen eerstdaags eens bij jou.” -<span class="pageNum" id="pb2.87">[<a href="#pb2.87">87</a>]</span></p> -<p>„Doe dat niet!” riep Korman verschrikt uit. „Mijn huiselijke omstandigheden …” -</p> -<p>„Poeh!” deed van Os. „Ze zijn in Indië geboren—de meisjes bedoel ik.” -</p> -<p>„Ja wel, maar …” zeide Korman. „Hoor eens. Als je in den knoei zat met het een of -ander waar je geen raad mee wist, wat zou je doen?” -</p> -<p>„Dat hangt er van af,” zeide van Os verwonderd. „Je zoudt iemand anders kunnen raadplegen, -bijvoorbeeld; hoewel dat gewoonlijk niet veel helpt.” -</p> -<p>„Misschien in mijn geval wel,” meende Korman. -</p> -<p>„Aha, gewichtige mededeelingen. Dat is een buitenkansje,” spotte van Os. „Kom maar -over de brug; maar laat ik je eerst nog ’n grogje inschenken.” -</p> -<p>„Ziezoo. Wat heb je nu?” vervolgde hij nadat dit gewichtige werk volvoerd was. „<span class="ex">Soesah</span> met je geldschieter?” -</p> -<p>„Neen, daar behoef ik niet bang voor te zijn,” zeide Korman. „Het is iets anders. -Ik zou je er niet over gesproken hebben, als je daar even dat plan niet geopperd had … -het is eigenlijk nog wat vroeg … hm, ik kan, dat begrijp je, niet altijd ongetrouwd -blijven …” -</p> -<p>Van Os begon te begrijpen. Zachtjes fluitend bleef hij vlak voor zich uit staren, -met de strakke uitdrukking van iemand die eerst meer hooren wil alvorens zijn goed- -of afkeuring te laten blijken. -<span class="pageNum" id="pb2.88">[<a href="#pb2.88">88</a>]</span></p> -<p>„Sinds de vorige keer dat ik hier was,” ging Korman voort, „heb ik gemeend dat … hoe -zal ik het zeggen … dat ik er niet te lang mee wachten moest; en dat je nichtje Caroline … -Zie je, eigenlijk kan ik nog niets zeggen; maar toch zou ik niet graag hebben dat -zij in aanraking kwam met … je weet wel.” -</p> -<p>„Dat is duidelijk,” zeide van Os. „Je kunt moeielijk zeggen: ‚Kijk, daar heb je nu -mijn huishoudster. Zou je zoo vriendelijk willen zijn haar plaats in te nemen?’ Bedoel -je het zoo niet?” -</p> -<p>„Juist!” antwoordde Korman. „Daarbij komt dat ik in een heel bijzondere positie verkeer, -doordat ik kinderen heb. Anders zou je, als je dergelijke plannen hebt, tegen je huishoudster -kunnen zeggen: ruk uit! En mocht het mislukken, dan neem je een ander. Maar <span class="ex">ik</span> kan dat niet doen. Nu dacht ik de zaak uit te stellen … dat wil zeggen mij te bepalen -tot een vriendschappelijken omgang en later je nicht na te reizen. Als jij me intusschen -een handje helpen wou …” -</p> -<p>„Ik? Hoe bedoel je dat?” vroeg van Os. -</p> -<p>„Wel … het is natuurlijk de vraag of je er vóór bent.” -</p> -<p>„Gesteld dat het zoo is.” -</p> -<p>„Me dunkt dat het dan niet moeielijk is. Ik kom hier af en toe, en jij plaagt haar -een beetje …” -<span class="pageNum" id="pb2.89">[<a href="#pb2.89">89</a>]</span></p> -<p>„Dankje,” zeide van Os, „dat doe ik niet. Ik wil je wel van dienst zijn, maar niet -op die manier. Je moet zelf zien of je het met Caroline vinden kunt; daar bemoei ik -mij niet mee. Om je te bewijzen dat ik je niet ongenegen ben, zal ik je al dadelijk -iets vertellen wat je nuttig kan zijn. Weet je waarom mijn broer de meisjes hierheen -gestuurd heeft?” -</p> -<p>„Nog niet.” -</p> -<p>„Ik weet het eigenlijk niet zeker, maar ik ken hem en heb zoo mijn vermoedens. Nauwelijks -waren de meisjes hier, of ik las in de courant dat hij zijn pensioen zou aanvragen. -Nu is mijn broer altijd een erge duitendief geweest, en zou hij nooit zijn pensioen -hebben genomen als hij niet voor het mindere inkomen een aequivalent had gevonden. -Begin je hem te snappen?” -</p> -<p>„Neen,” zeide Korman, met een onwillekeurige blik op de brandyflesch, waaruit van -Os al sprekende een derde grogje prepareerde. -</p> -<p>„Je weet toch wel wat een aequivalent is?” vroeg van Os. -</p> -<p>„Ja wel,” zeide Korman. „Een ding dat, als ze het niet vinden kunnen, de regeeringsmannen -belet noodige veranderingen en verbeteringen in te voeren.” -</p> -<p>„Je wordt nog uiig op den laten avond,” zeide van Os. „Welnu, mijn broer heeft dat -gevonden in het fortuin van de meisjes. Begrijp je het nu?” -<span class="pageNum" id="pb2.90">[<a href="#pb2.90">90</a>]</span></p> -<p>„O!” riep Korman uit. „Hoe kon ik dat weten!” -</p> -<p>„Dat is waar,” stemde van Os toe. „Daar had ik niet aan gedacht. En … weet je wat … -ik vind het een nobele streek van je dat je daar in ’t geheel niet naar gevraagd hebt. -Ik zal je helpen, kerel; dat beloof ik je nu. Haha! en mijn broer een kool stoven. -Hij, die dacht dat de binnenlanden veilig waren, en zeker van hier uit de meisjes -ergens heengebracht zou hebben waar op geen tien paal afstand een vrijer te vinden -was! ’t Zou mij niets verwonderen of hij ging naar Holland.” -</p> -<p>„Dus zou ik haar hier nog moeten vragen?” -</p> -<p>„Natuurlijk,” zeide van Os. „Ik zal er met mijn vrouw over spreken, en kom wel eens -op Watoeombo: Heb zoolang geduld.” -</p> -<p>Toen Korman op den weg naar huis was, bedacht hij plotseling dat hij geheel vergeten -had over van Everdingen te spreken. <span class="ex">Soedah!</span> dien zou toch spoedig de lust vergaan; en zoo niet, dan was Saartje er ook nog. Want -het was zonderling, nu hij wist dat de meisjes fortuin hadden, was het alsof de persoonlijke -voorkeur die hij Caroline gegeven had sterk verminderde, verbleekte door den goudglans -die haar omstraalde. Het eenige was dat Saartje zooveel jonger was. Een vrouw moest -niet te jong zijn; zij behoorde zich rekenschap te kunnen geven van wat zij deed als -zij trouwde, om niet naderhand te gaan zaniken <span class="pageNum" id="pb2.91">[<a href="#pb2.91">91</a>]</span>over verloren illusies en dergelijken. Want het te jonge trouwen der meisjes in Indië -was voor driekwart de oorzaak der vele echtscheidingen in dat land, meest een jaar -of twee drie na het huwelijk. Als halve kinderen die zij zijn, verrast hen de huwelijksaanvraag; -hopende getrouwd nog meer vrijheid te hebben dan thuis, rijker te kunnen leven, nieuwsgierig -naar den omgang met een man, zeggen zij ja, om na korten tijd te bemerken dat hun -nieuwe toestand niet beantwoordt aan het door hen gedroomde ideaal. En dan is de man -de schuld van alles, tot zij zich verbeelden door hem bedrogen en misleid te zijn -en hunkeren van hem ontslagen te worden, om in een vrije positie te kunnen doen en -laten wat zij willen. -</p> -<p>Het was over tienen toen hij thuiskwam. Naast het geraas van de <span class="ex">kalie</span> weerklonk nog dat van het waterwiel, niet ongelijk aan het geklepper van een raderstoomboot. -Korman verkleedde zich eerst en ging toen naar de molenloods, waar hij Rencke en Brisson -vond, de eerste om den ander wat gezelschap te houden bij het eentonige opzicht over -het malen. -</p> -<p>„Veel binnengekomen?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Honderd dertig kisten,” antwoordde Brisson; „behalve de <span class="ex" lang="ms">taik loewak</span>.” -</p> -<p>„Mooi zoo, dat begint goed te gaan. En is er nog wat bereide koffie ontvangen?” -<span class="pageNum" id="pb2.92">[<a href="#pb2.92">92</a>]</span></p> -<p>„Pas drie picol. Ze vroegen het hier te mogen brengen, maar dat wilt u immers niet -hebben?” -</p> -<p>„Neen, zeker niet,” zeide Korman. „Waarom is dat? Knoeit die vent?” -</p> -<p>„Ik geloof het niet,” zeide Brisson. „Maar zooals u weet, de eene inlander vertrouwt -den ander niet.” -</p> -<p>„Binnen een week kan Lamers, de nieuwe opzichter, hier zijn. Zeg hun dat, en laat -hen tot zoolang maar scharrelen. Hoe is het, ben je bijna klaar?” -</p> -<p>„Ja, meneer, ’t is zoo gedaan.” -</p> -<p>Een oogenblik later hield het geknars van de molens op, en gingen zij ieder naar zijn -huis. Korman om aan de zijde van Li te liggen droomen over zijn huwelijksplannen. -</p> -<p>Geduldig wachtte hij nu tot van Os kwam. Dit gebeurde echter in de eerstvolgende week -niet. Intusschen was de nieuwe opzichter gekomen en aan het werk gezet. -</p> -<p>Lamers voldeed echter niet aan de verwachting die Korman, afgaande op zijn brief, -van hem gekoesterd had. Dat schrijven toch had een zekere beschaving doen veronderstellen, -die de man geheel en al miste. Ruw in voorkomen en manieren maakte hij een ongunstig -verschil met de andere jongelui van Watoeombo. Op zijn werk was echter in den eersten -tijd geen aanmerking te maken; hij ging op zijn tijd naar de tuinen, kon goed met -het volk omgaan, was netjes <span class="pageNum" id="pb2.93">[<a href="#pb2.93">93</a>]</span>op zijn administratie en.… kocht veel koffie op. -</p> -<p>„Jongens, meneer,” zeide Brisson op een morgen tot Korman, „wat zet die Lamers een -vaart! Hij is nog geen tien dagen hier en heeft al over de zestig picols.” -</p> -<p>„Is hij razend?” riep Korman uit. „Dat moet niet; op zoo’n manier komt er niets in -het gouvernementspakhuis, en zouden wij in ’t oog loopen. Stuur hem eens een boodschap.… -of weet je wat, laat hem dien inlander, die zoo’n beetje den baas speelt bij den aanvoer, -eens hierheen zenden.” -</p> -<p>Terwijl Brisson om aan dezen last te voldoen zich naar zijn schrijftafel begaf en -een briefje aan Lamers opstelde, wandelde Korman het kantoor uit, de voorgalerij in. -Er waren nu twee weken verloopen sedert zijn gang naar Marialand, en nog hoorde of -zag hij niets van van Os. Door uitvragen van den man die het rapport van Sabrang ’s -morgens bracht, was hij te weten gekomen dat van Everdingen er in dien tijd nog driemaal -geweest was. Waar moest dat heen? Hij beschuldigde zichzelf van groote domheid dat -hij tegenover van Os zoo openhartig geweest was. Die hield hem natuurlijk voor den -gek, terwijl hem tevens de gelegenheid was afgesneden om zelf zijn belangen te behartigen. -</p> -<p>Plotseling ondervangt een witte stip, op den weg tegenover hem, zijn starenden blik. -Waarachtig, het <span class="pageNum" id="pb2.94">[<a href="#pb2.94">94</a>]</span>was van Os! Korman’s hart klopte tot in zijn keel; in groote spanning wachtte hij -den komende af. -</p> -<p>„Zoo, <span class="ex" lang="en">old fellow</span>!” riep de oudkapitein afstijgende, terwijl hij Korman, die hem te gemoet kwam, de -hand drukte. „Ja, ja,” vervolgde hij de drie treden van de voorgaanderij opstappende, -„ik praat al engelsch ook. Dat komt er van als je nichtjes te logeeren hebt die pas -van de kostschool komen.” -</p> -<p>„Sst,” deed Korman; „er zit iemand in ’t kantoor.” -</p> -<p>„Maak je niet ongerust,” zei van Os. „Ja wel—ik zal straks eens naar je molens kijken, -maar eerst wat te drinken hebben. Ik heb het wel aan je verdiend!” -</p> -<p>Korman riep den bediende. -</p> -<p>„Een potje bier?” vroeg hij, en toen van Os toestemmend knikte, gelastte hij den jongen -dat te brengen. -</p> -<p>Te gelijk met het gevraagde kwam ook Li voor. Zij begroette den gast, die haar handje -in de zijnen nam en haar eenige oogenblikken als medelijdend aankeek, tot groote ergernis -van Korman. -</p> -<p>Op zijn dooie gemak dronk van Os zijn glas bier, daarbij Li vragende naar de kinderen -en vertellende van zijn dochtertjes, als schepte hij er genoegen in Korman zoo lang -mogelijk te laten wachten. Eindelijk stond hij op en begaven zich de beide mannen -naar de ledige molenloods. In een hoek daarvan was een <span class="pageNum" id="pb2.95">[<a href="#pb2.95">95</a>]</span>klein kantoortje afgescheiden, waar zij plaats namen. -</p> -<p>„Nu ouwe,” begon van Os, „je kansen staan goed. Maar ’t heeft kracht gekost! Je boft -er mee dat mijn vrouw Caroline zoo goed mag lijden en haar graag hier in de buurt -zou hebben.” -</p> -<p>„Heb jullie het haar gezegd?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Zoo mal niet,” was het antwoord. „Neen, we hebben dat erg <span class="ex">pinter</span> aangepakt. In de eerste dagen hebben we de lui zoo eens de revue laten passeeren, -om te zien of zij ook wou aanbijten. Maar zij was ons te slim af. Ten laatste heeft -mijn vrouw haar alleen onderhanden genomen, en haar afgeschilderd wat haar wachtte -bij mijn broer, en hoe leuk het zou zijn als ze hier kon blijven. En wat denk je dat -ze geantwoord heeft?” -</p> -<p>„Zeg het maar.” -</p> -<p>„Dat employés toch ook dikwijls van de eene onderneming naar de andere trokken. Slim -hè? Ze liet zoodoende mijn vrouw uit den hoek komen, want die moest jou toen wel noemen. -Jij of van Everdingen, zei ze. Nu, die had bij ons zitten vertellen dat hij in stilte -geëngageerd was in Holland, dus bleef jij alleen over. Toen kwamen je kinderen op -de proppen; en zij kon zich toch ook niet op een bordje aan je laten presenteeren … -Enfin, het eind van de geschiedenis was dat zij zei: als je haar vroeg, dan zou zij -erover denken; maar in ieder geval de voorwaarde stellen <span class="pageNum" id="pb2.96">[<a href="#pb2.96">96</a>]</span>dat je de kinderen naar Europa stuurde. Ik heb er een dag of vijf over heen laten -loopen eer ik hier naar toe kwam, en nu moet jij nog een paar dagen wachten eer je -op Marialand komt; want ik wil om den dood niet dat zij merkt dat ik of mijn vrouw -je een handje geholpen hebben. Oef! is dat lang praten! Laat ons nu een bittertje -gaan pakken.” -</p> -<p>„Wacht nog even,” zeide Korman. „Kan ik nu dadelijk met haar spreken?” -</p> -<p>„Wel verduiveld,” barstte van Os uit. „Wou je dat ik de vrijerij ook nog voor je deed?” -</p> -<p>„Neen, liever niet,” zeide Korman lachend. „Enfin, ik begrijp het al. En … ik kan -mijn huishouden voorloopig zoo laten?” -</p> -<p>„O ja, tot je haar vraagt. <span class="ex">Kassian</span>, ik heb wezenlijk met dat arme ding te doen. Als ik er zoo een gehad had geloof ik -niet dat … <span class="ex">soedah</span>, jij moet het weten; dat zijn mijn zaken niet.” -</p> -<p>„Blijf je eten?” vroeg Korman, toen zij terugwandelden naar het huis. -</p> -<p>„Dankje. Eén <span class="ex">paitje</span>, en dan ruk ik uit. Ze behoeven thuis niet te weten dat ik hier ben geweest.” -</p> -<p>Toen van Os weg was bleef Korman zitten nadenken. Een gevoel van spijt maakte zich -van hem meester, dat hij zoo voorbarig gehandeld had ten opzichte van van Everdingen. -Hij durfde hem nu niet meer waarschuwen. Minah zou, als hij het deed, natuurlijk <span class="pageNum" id="pb2.97">[<a href="#pb2.97">97</a>]</span>alles vertellen, en hij wist dat hem den zedelijken moed ontbrak om tegenover haar -vol te houden dat zij loog. Trouwens, die meid kon hem nog in een lastig parket brengen. -Als hij met Caroline getrouwd was, zou zij dan haar mond houden? Hm, als hij haar -niet in den weg stond, wel, en anders niet. Dan moest de zaak maar loopen zooals zij -wilde. -</p> -<p>„Zeg, Brisson!” -</p> -<p>„Ja, meneer,” riep de employé terug, en kwam in de voorgaanderij. -</p> -<p>„Moet je geen bittertje hebben? Niet? Jongen, het staat toch zoo mal! Je moest het -maar eens doorzetten. Ik heb nogal wat met je te bepraten, zoo af en toe, en dat doe -ik liever niet onder werktijd. Maar ik vind het schrikkelijk saai om met je aan de -bittertafel te zitten en alleen wat te gebruiken. Je moest ’s avonds thuis eens beginnen, -tot je er aan gewend bent.” -</p> -<p>„Ik zal het probeeren,” zeide Brisson. -</p> -<p>„Doe dat. Schiet je op met de boekerij?” -</p> -<p>„O best, meneer; ik denk over een dag of wat geheel „bij” te zijn. Maar ik ben een -raar ding tegengekomen. Zoudt u eens even willen zien?” -</p> -<p>Korman volgde hem in het kantoor. -</p> -<p>„Hier,” zeide Brisson, hem een kladstaat voorleggende, „sluit ik op 31 Maart met meer -uitgaven dan er geld in kas was. Op 4 April klopt het weer.” -<span class="pageNum" id="pb2.98">[<a href="#pb2.98">98</a>]</span></p> -<p>„Hoe komt dat?” vroeg Korman, en toen hij zich over het staatje heenboog kleurde hij -sterk. „Ik zie het al,” zeide hij daarop; „er is een betaling tusschen.” -</p> -<p>„Ja,” zeide Brisson, „dat heb ik ook gezien. U schijnt ’n vergissing te hebben in -den datum van ontvangst der remise.” -</p> -<p>„Neen, dat kan niet,” zeide Korman. „Ik heb waarschijnlijk geld van mij zelven gebruikt; -ik meen mij zoo iets te herinneren …” -</p> -<p>„Zal ik dan de laatste posten van Maart maar overbrengen in April?” vroeg Brisson. -„Of, omdat u de staatjes naar Soerabaja gezonden heeft, is het misschien regelmatiger -dat ik de kas bezwaar met een voorschot van uwentwege?” -</p> -<p>„Ja, dat is beter,” besliste Korman, zich omdraaiende. -</p> -<p>De employé oogde hem na met een wonderlijke uitdrukking, om daarna een notitie te -doen op een blaadje van zijn zakboekje, waar bovenaan het volgende opschrift stond: -„<span class="ex">Vermoedel. door K. gecharg. posten</span>.” -</p> -<p>Een paar dagen later stond Korman juist gereed naar Marialand te rijden, toen een -inlander, in wien hij den chef van het koffietransport uit de <span class="ex">dessa</span> Plèrès herkende, op de bovenste trede van de trap der voorgaanderij neerhurkte. -</p> -<p>„Wat heb je?” was de vraag waarmee Korman het eerbiedig <span class="ex" lang="ms">koelo noewoen</span> beantwoordde. „Meneer <span class="pageNum" id="pb2.99">[<a href="#pb2.99">99</a>]</span>Lamers heeft je hierheen gezonden, niet waar?” -</p> -<p>„Meneer moest hem niet kwalijk nemen.… meneer Lamers had hem niet gestuurd. Hij was -uit eigen beweging gekomen om de hulp af te smeeken van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>. Zijn picolpaard met koffie stond in de kampong van meneer Lamers, doch met dezen -had hij niet kunnen spreken, want hij was dronken, heel erg dronken. Hij gooide met -stoelen naar ieder die hem naderde.” -</p> -<p>„Hoor je dat?” riep Korman Brisson toe. -</p> -<p>„Neen meneer,” <span class="corr" id="xd31e5469" title="Bron: antwoorde">antwoordde</span> deze het kantoor uitkomende. -</p> -<p>„Die vent vertelt dat Lamers stomdronken is. ’n Mooi geval! Ga jij.… neen toch niet.… -loop even achterom naar tuin <span class="ex">Podrono</span> III, daar zal je meneer Rencke vinden. Verzoek hem door te gaan naar Lamers en de -zaak te onderzoeken.” -</p> -<p>Brisson ging en intusschen sprak Korman met den inlander. -</p> -<p>„Voor wat meneer vreesde,” zeide deze, „was volstrekt geen gevaar. In het gouvernementspakhuis -werd niet minder geleverd dan vroeger. De koffie die hij bracht kwam van den anderen -kant van het gebergte, langs een pad dat sinds jaar en dag alleen gebruikt werd om -opium van de kust en clandestien zout te vervoeren.” -</p> -<p>„O zoo,” zeide Korman, „dan is het goed.” En hij gaf den man zijn afscheid, hem zeggende -dat meneer Rencke wel gezorgd zou hebben voor zijn koffie. -<span class="pageNum" id="pb2.100">[<a href="#pb2.100">100</a>]</span></p> -<p>Korman bleef wachten op Rencke’s terugkomst. Het duurde niet lang of deze kwam. -</p> -<p>„Een misselijk geval,” rapporteerde hij. „De man is door het dolle heen. Hij is, geloof -ik, wat we aan boord een kwartaal-zuiper noemden. Hij ziet wezens die hem te lijf -willen, en zoo voort. Eerst dacht ik dat hij mij ging attaqueeren, maar hij kwam tot -betere gedachten. Toen schold hij op u en Brisson. Ik zou daar geen melding van maken, -als die dronkemanspraat niet iets had ingehouden dat.… enfin, hij dreigde met bij -de eerste gelegenheid de beste aan den resident bericht te zullen zenden van den koffie-opkoop -hier.” -</p> -<p>„Dat hem de duivel hale!” riep Korman woedend. „Hij moet onmiddellijk weg. Kan je -dat alleen aan?” -</p> -<p>„O ja wel,” zei Rencke glimlachend; „als u maar tijd laat tot hij zijn roes heeft -uitgeslapen. Zou u het niet raadzaam achten hem zijn salaris uit te betalen?” -</p> -<p>„Dat is goed,” zeide Korman. „Vraag maar geld aan Brisson, die heeft de kas.” -</p> -<p>Korman reed heen. -</p> -<p>„Tante, daar komt mijn vrijer!” -</p> -<p>Mevrouw van Os en haar nichtjes waren in den tuin bezig, toen deze plotselinge uitroep -van Caroline allen deed opzien. Tusschen de boomen door bespeurden zij de gestalte -van den naderenden Korman, <span class="pageNum" id="pb2.101">[<a href="#pb2.101">101</a>]</span>waarop mevrouw de vlucht nam naar binnen, terwijl de beide meisjes in een vroolijk -lachen uitbarstten. -</p> -<p>„Bello!” riep mevrouw in de verte, en „Bello, Bello! waar is de hond?” herhaalde Caroline. -</p> -<p>Onwillekeurig hield Korman zijn paard in, wat de pret der meisjes nog deed vermeerderen. -</p> -<p>„Foei!” fluisterde Saartje. „Pas op, straks gaat hij nog op den loop!” -</p> -<p>„Morgen dames! Mag ik meelachen; waarover is het?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Caroline zei,” begon Saartje, „kijk, daar komt …” -</p> -<p>„Zal je zwijgen!” viel Caroline in, kleurend tot in haar hals. -</p> -<p>„.… daar komt meneer Korman.” -</p> -<p>„Ik ben zeker dat uw zuster iets anders gezegd heeft,” plaagde Korman. „Wil ik eens -raden?” -</p> -<p>„Dat is goed; maar … ééns.” -</p> -<p>„Nu dan: daar komt die aardige, gezellige …” -</p> -<p>„Ho, mis!” riepen beide meisjes. -</p> -<p>„Dan.…” -</p> -<p>„Neen, ééns mocht u raden, niet meer,” zeide Caroline. „Komt u binnen? Tante is zich -gaan opknappen en oom is naar de tuinen,” vervolgde zij het huis binnengaande. „Dus -is u aan onze genade overgeleverd. Wacht, ik zal de honneurs eens waarnemen.” En den -zwaren basstem van haar oom imiteerende sprak zij met koddige deftigheid: „Daar doe -<span class="pageNum" id="pb2.102">[<a href="#pb2.102">102</a>]</span>je wèl aan, ouwe! Ga zitten. Wat zal je gebruiken? Een potje bier?” -</p> -<p>„Steek eens op!” voltooide Saartje, die een sigarenkoker uit de binnengalerij gehaald -had. -</p> -<p>„Bravo, dames!” zeide Korman, een manilla opstekend. „Ik zal thuis eens nazien of -ik nog niet een paar complete heerenkostumes heb.” -</p> -<p>„O graag,” riep Caroline uit. „We zullen ze u netjes gestopt terugzenden.” En hierbij -fixeerde zij een hersteld plekje op Korman’s witte jas. -</p> -<p>„En de rafels afknippen,” voegde Saartje er aan toe, als toevallig haar blik op den -onderkant van Korman’s pantalon richtend. -</p> -<p>„Op alle punten geslagen!” zeide Korman. „Maar hoe kan het anders; twee tegen één?” -</p> -<p>„Tante roept,” zeide Saartje opstaande, en ondanks den wanhopigen blik van haar zuster -verdween zij. -</p> -<p>Er ontstond een stilte. Caroline keek zenuwachtig voor zich, wetende dat Korman, als -hij wezenlijk plannen had, van deze gelegenheid gebruik zou maken; Korman verrast -door het plotselinge alleenzijn met Caroline, vergetende wat hij had willen zeggen. -Dit vergeten hield zijn geest zoo bezig, dat hij niet in staat was iets anders te -bedenken, en eindelijk het feit zelf ter hulp nam. -</p> -<p>„Juffrouw Caroline,” begon hij, „ik had gehoopt vandaag een oogenblik met u alleen -te kunnen spreken, <span class="pageNum" id="pb2.103">[<a href="#pb2.103">103</a>]</span>en mij voorbereid op wat ik zeggen zou. Maar nu, ’t is vreemd, weet ik niets meer, -behalve het doel dat ik voor oogen had. Dat is … dat ik u vragen wou … of u … mijn -vrouw wilt worden.” -</p> -<p>Zij hield haar oogen neergeslagen, en hij, hierdoor moediger wordende, greep haar -hand. En hij sprak door, wetende dat men van een vrouw veel gedaan krijgt met kalm -te praten, het doet er niet toe wat, als het stemgeluid slechts onafgebroken voortrolt -in niet al te sterke variaties van toon. Want dat zou haar aandacht afleiden en die -naar den spreker trekken, terwijl de bedoeling is dat zij, zich verbeeldende na te -denken, verhinderd wordt door het spreken om zulks logisch te doen, en zachtjesaan -medegevoerd wordt op den klank, om, als de spreker ophoudt met een intonatie van zalig -verlangen, een antwoord te geven dat als het ware een voortzetting en slot is van -wat hij zeide. -</p> -<p>Korman kweet zich hiervan meesterlijk. Caroline’s zacht uitgesproken „ja” volgde zonder -komma of punt op zijn laatste woord; eerst toen hij haar naar zich toe trok en haar -een zoen gaf, kwam zij tot besef van wat zij gedaan had, en dat zij geheel vergeten -had haar condities te noemen, zooals zij zich had voorgesteld te zullen doen als Korman -haar vroeg. -</p> -<p>„Bravo, bravo!” en hiermee sprong van Os over het zijhekje van de voorgaanderij, vlug -genoeg om <span class="pageNum" id="pb2.104">[<a href="#pb2.104">104</a>]</span>Caroline op te vangen eer zij door de middendeur weg kon komen. -</p> -<p>„Zoo juffertje!” zeide hij haar gezichtje tusschen zijn handen nemend. „Laat jij je -zoenen in een open galerij! Kijk me eens aan, als je durft. Brutaal als de beul!” -liet hij er op volgen, toen de blauwe kijkers van Caroline hem ondeugend tegenflikkerden. -„Zeg, Korman, jij liever dan ik hoor!” -</p> -<p>„Ik hoor tante’s slofjes klepperen,” zeide Caroline ontsnappend. „Pas maar op, oom!” -</p> -<p>„Zoo’n rakker!” riep van Os. „Intusschen gefeliciteerd, ouwe! Dat heb je hem knap -geleverd. Hei, jongens, <span class="ex">minoeman</span>! Ik heb trek in een <span class="ex">paitje</span>, en jij?” -</p> -<p>„Ik ook, alleen weet ik niet of.…” -</p> -<p>„Kom, stel je niet aan. Daar ben je niet jong genoeg meer voor,” zeide van Os. „En.… -verwen haar niet, pas op!” -</p> -<p>Er werd besloten het engagement voorloopig nog geheim te houden. Ten eerste moest -Caroline aan haar oom te Batavia schrijven, en voorts had Korman eenigen tijd noodig -om zijn „huishoudelijke inrichting” te regelen, met andere woorden Li weg te zenden -en voor de kinderen in Holland een onderkomen te zoeken. -</p> -<p>Het laatste was niet het gemakkelijkste. Jong uit Holland vertrokken had hij daar -geen vrienden meer; die relaties waren verjaard of afgestorven. Zijn moeder <span class="pageNum" id="pb2.105">[<a href="#pb2.105">105</a>]</span>was de eenige, doch deze had hem op zijn mededeeling van de geboorte van Hendrika -kort en beslist geantwoord dat zij geen „wilde” kinderen van hem erkende. Alleen wanneer -hij die „heidensche” vrouw tot het christendom kon overhalen en haar trouwde op de -eerlijke hollandsche manier, zou zij er notitie van nemen. Tot zoolang verzocht zij -verschoond te blijven van berichten hetzij over „dat mensch”, hetzij over de kinderen. -</p> -<p>Geen uitleggingen van Korman hadden gebaat; zij bleef bij haar eerste woord. -</p> -<p>Het toeval gaf hem een middel aan de hand om in deze zaak te voorzien. Ongeveer een -week nadat hij het jawoord van Caroline ontvangen had, moest Korman voor zaken naar -de stad. In het logement ontmoette hij een hoofdingenieur van den Waterstaat, die -naar aanleiding van irrigatieplannen, daar eenigen tijd bleef vertoeven. -</p> -<p>„Een heel werk,” merkte Korman op, toen de ingenieur hem had uitgelegd hoever zich -de plannen uitstrekten. „Als het uitgevoerd wordt blijft u zeker hier?” -</p> -<p>„In geen geval,” was het antwoord. „U weet nog niet hoeveel tijd er gewoonlijk verloopt -tusschen een opname en de uitvoering van een werk.” -</p> -<p>„Ik kan het mij eenigszins voorstellen,” zeide Korman, „als ik naga hoelang het geduurd -heeft eer wij de papieren voor onze erfpacht gekregen hebben.” -<span class="pageNum" id="pb2.106">[<a href="#pb2.106">106</a>]</span></p> -<p>„Nu, en over twee maanden heb ik mijn pensioen verdiend,” zeide de ingenieur. „Zoolang -zal mijn werk hier wel duren; dus hebben we ons huishouden te Soerabaja opgebroken, -om zoo gauw mogelijk naar het vaderland te kunnen gaan.” -</p> -<p>„Is mevrouw dan ook hier?” vroeg Korman en op dit oogenblik schoot hem zijn idee te -binnen. -</p> -<p>Hij schoof zijn stoel dichter bij dien van den ouden heer. -</p> -<p>„Neem me niet kwalijk,” zeide hij, „als ik u een voorslag doe. We zitten hier in de -binnenlanden zoo hulpeloos.… Enfin, de zaak is dat ik een gelegenheid zoek om mijn -twee kinderen naar Europa mee te geven.” -</p> -<p>De ingenieur trok de wenkbrauwen samen. -</p> -<p>„Als u er eens met mevrouw over sprak,” vervolgde Korman. „Ik heb er een bankje van -duizend gulden voor over.” -</p> -<p>„O!” riep de ingenieur uit, terwijl de uitdrukking van zijn gelaat plotseling veranderde. -„Dan behoef ik er mijn vrouw niet over te spreken—dat is te zeggen, voor den vorm -natuurlijk … ik wou maar … ik bedoel dat u op een toestemmend antwoord kunt rekenen. -Morgenavond bijvoorbeeld. Dan hebben wij een dag bedenktijd; voor den vorm, ziet u.” -</p> -<p>„Mijn moeder woont in Utrecht,” hernam Korman. „Zij is oud en verplaatst zich moeielijk. -Dus moeten de kinderen bij haar aan huis bezorgd worden.” -<span class="pageNum" id="pb2.107">[<a href="#pb2.107">107</a>]</span></p> -<p>„Dat is niets,” verklaarde de ingenieur. „Dat zijn bijzaken. Ha, daar is mijn vrouw; -mag ik u voorstellen.…” -</p> -<p>Twee dagen daarna reed Korman naar zijn land terug met het prettige gevoel van de -grootste moeielijkheid te boven te zijn gekomen. -</p> -<p>Ongeveer halverwege de onderneming trok een stoet die hij in de verte zag aankomen -zijn opmerkzaamheid. Het was een dier <span class="ex">bamboe</span> draagstoelen, eigenlijk een huis in miniatuur, door twaalf <span class="ex">koelies</span> gepikeld, terwijl een ander twaalftal er omheen liep ter aflossing. -</p> -<p>Naderbij gekomen herkende hij in den begeleider een <span class="ex">mandoer</span> van Sabrang. De man liet de <span class="ex">tandoe</span><a class="noteRef" id="xd31e5582src" href="#xd31e5582">25</a> bij Korman neerzetten en schoof de deur in den zijwand open. Op een matras uitgestrekt -lag daar van Everdingen. Zijn gezicht was verschrikkelijk ingevallen, doch de oogen -stonden helder toen hij Korman als geruststellend toeknikte. -</p> -<p>„Het ging niet langer,” zeide hij. „De dokter moet maar eens zien wat hij er van maken -kan.” -</p> -<p>„Wat scheelt er aan?” vroeg Korman verschrikt. -</p> -<p>„Koorts en pijn in de rechterzij. Biezeman zegt dat het leverziekte is. Is dat gevaarlijk?” -</p> -<p>„Gevaarlijk niet,” zeide Korman. „Vraag aan den <span class="pageNum" id="pb2.108">[<a href="#pb2.108">108</a>]</span>dokter of hij je <span class="ex" lang="ms">temoe lawa</span> wil geven. Dat is de eenige afdoende inlandsche medicijn.” -</p> -<p>„Ik zal het onthouden,” beloofde van Everdingen. En hij stak Korman de hand toe, die -deze met een huivering aanvatte. -</p> -<p>Korman vertoefde slechts een oogenblik op Watoeombo, om dadelijk door te gaan naar -Sabrang. Bij het huis van van Everdingen hield hij even stil. Er was niemand. Op weg -naar Biezeman, trof hij dezen in de tuinen aan. -</p> -<p>„Een leelijk geval, meneer, met den jonker,” merkte de employé op. -</p> -<p>„Wat denk jij dat het is?” vroeg Korman. -</p> -<p>„Ja, wat zal ik daarvan zeggen. Ik ben geen dokter,” verklaarde Biezeman. „En die -kunnen een mensch toch ook niet in zijn binnenste kijken, zoodat ze wel raden moeten -en net zoolang probeeren met hun likkepotjes totdat er een pakt. Maar om op ons <span class="ex">aperpo</span> terug te komen—ik heb nogal genie in wat moeder de vrouw er van zegt; die zegt alsdat -het den jonker zijn lever is; en dat is ’n leelijk ding als je dat in de kou krijgt.” -</p> -<p>„We willen er het beste van hopen,” zeide Korman. „Kan je het werk alleen af?” -</p> -<p>„Dat houdt niet over, meneer. Dat sakrementsche malen.… als ik daar iemand voor krijgen -kon.” -</p> -<p>„Goed,” zei Korman. „Ik zal den hoofd-<span class="ex">mandoer</span> <span class="pageNum" id="pb2.109">[<a href="#pb2.109">109</a>]</span>van Watoeombo zoolang hier sturen. Je hebt het huis van meneer van Everdingen afgesloten, -heb ik gezien.” -</p> -<p>„Ja meneer,” antwoordde Biezeman; „en de barones is bij ons ingekwartierd. Die deed -niks als grienen en wou absoluut mee naar de stad; om den jonker <span class="ex">obat</span> te geven, zei ze. Maar dat ging natuurlijk niet; en op die inlandsche <span class="ex">obat</span> heb ik in ’t geheel geen fidutie meer.” -</p> -<p>„Zeg dat niet te gauw!” -</p> -<p>„Neen, ik weet best wat ik zeg. U kent dien ouden vent wel, dien toovenaar die bij -meneer Messner is?” -</p> -<p>„Ja wel,” zeide Korman. -</p> -<p>„Nu, dien heb ik laatst hier gehad. En weet u wat die zei? Hij zei dat javaansche -medicijn allemaal larie was, behalve als je ze uit het goede adres hebt.” -</p> -<p>„En dat is?” -</p> -<p>„Ja, dat weet ik zoo precies niet meer. Hij vertelde van <span class="ex">pangerans</span><a class="noteRef" id="xd31e5632src" href="#xd31e5632">26</a>; als die er meer vrouwen op na hielden dan één—en dat deden ze allemaal—dan gaven -zij die andere geen erfenis mee, maar leerden ze de <span class="ex">obat</span> kennen. Die weten het alleen en mogen het niet verder vertellen. Hij zelf was … ik -zal maar zeggen ’n buitenbeentje van zoo’n <span class="ex">pangeran</span>, en zijn moeder wist er dus ook alles van; maar zij heeft hem niets anders nagelaten -als ’n tooverboek waarmee hij dieven vangt.” -<span class="pageNum" id="pb2.110">[<a href="#pb2.110">110</a>]</span></p> -<p>„Doet hij dat met een boek?” vroeg Korman, die altijd behagen schepte in het gepraat -van Biezeman. -</p> -<p>„Ja, maar ik heb hem in de kaart gekeken. Dat boek is geschreven met arabische letters, -maar het is gewoon javaansch. Als je nou wat hebt, zooals ik laatst, toen ze <span class="ex">kains</span> van moeder de vrouw gestolen hadden, dan vraagt hij je heelemaal uit: op welken dag, -hoe laat zoo wat … afijn, alles. En dan kijkt hij in zijn boek en vertelt je precies -hoe de dief het gedaan heeft, of het een man of een vrouw is, welken kant zij uit -zijn gegaan en waar je ze vinden kunt. Weet u wat <span class="ex">ik</span> geloof? Dat hij eerst de dieven inlicht hoe ze stelen moeten en dan later op een -haar na weet hoe hij ze vangen moet.” -</p> -<p>„Dat kon wel,” lachte Korman. „Nu, als je wat hebt, dan stuur je maar een boodschap. -Goeden middag.” -</p> -<p>Korman was dien avond te moe om nog naar Marialand te gaan. Op een luierstoel in de -voorgaanderij lag hij behagelijk uitgestrekt, toen Li, die de kinderen in bed bezorgd -had, bij hem kwam zitten, op haar geliefd plekje, de leuning van zijn stoel. -</p> -<p>„Ben je moe, pa?” vroeg zij zijn voorhoofd streelende. -</p> -<p>„Ja,” zeide hij, de oogen half sluitende. „Hoor eens Li, ik heb in de stad een familie -van Soerabaja ontmoet, die over twee maanden naar Holland vertrekt. <span class="pageNum" id="pb2.111">[<a href="#pb2.111">111</a>]</span>Zoo met hen pratende kwam mij de gedachte in het hoofd, dat onze kinderen toch eindelijk -eens naar Europa moeten, vooral <span class="ex">Non</span>… om te leeren, weet je. En toen hebben wij de zaak besproken, zoodat alles in orde -is … als jij het goedvindt.” -</p> -<p>Li’s oogen verduisterden zich en twee groote tranen rolden haar over de wangen. Zich -naar Korman overbuigende vleide zij haar hoofd aan zijn borst. -</p> -<p>„Zij zijn nog zoo klein!” snikte zij. „Laat hen nog een poosje hier.” -</p> -<p>„Kom Li, wees niet kinderachtig,” zei Korman. „Het moet immers toch gebeuren, en niet -gemakkelijk vinden wij weer zoo’n beste gelegenheid. Grootmama zal goed voor hen zorgen, -en over een jaar of wat zijn zij weer terug. Je hebt nog ruim een maand tijd om er -aan te wennen …” -</p> -<p>„Straks zei je twee maanden!” -</p> -<p>„Nu ja, eer zij van Soerabaja vertrekken. Maar je begrijpt dat de kinderen er dan -zijn moeten, en dat zij wel een week noodig hebben om kleertjes te koopen. Zie je, -ik heb het met die mevrouw zóó afgesproken, dat zij de kinderen al meeneemt als zij -naar Soerabaja gaat.” -</p> -<p>„Als je het zoo beschikt hebt … dan is het goed,” zeide Li met oostersche gelatenheid. -„Ik ga maar naar bed … ik kan toch niet ophouden met huilen.” En zij kuste hem goedennacht. -<span class="pageNum" id="pb2.112">[<a href="#pb2.112">112</a>]</span></p> -<p>Toen Li weg was haalde hij een étui uit den zak van zijn kabaja en opende het. Een -gouden armband, uit zware platte schakels bestaande, blonk hem tegen. Hoe goed zou -die staan op Caroline’s blanken arm! Het had geld gekost; <span class="ex">soedah!</span> ’n spiering om een kabeljauw te vangen, dacht Korman, terwijl hij opstond en het -kleinood in de brandkast wegsloot. Tot morgen; dan kon hij weer eens naar Marialand -rijden en zijn meisje opzoeken. Zij zou natuurlijk blij zijn dat hij al zoover gevorderd -was. Eigenlijk was het jammer dat hij nog zoo lang moest wachten. Hoeveel zou zij -hebben? Hij durfde er niet naar te vragen. Eén ding stond echter vast, zij moesten -buiten gemeenschap van goederen trouwen. Dan hadden zij ten eerste haar fortuin, en -vervolgens al wat hij zoo gaandeweg had achtergehouden en overgelegd met meer te boeken -dan er was uitgegeven. En Benoit kon nooit aan het geld komen dat op naam van zijn -vrouw stond, en wat hij nog meer achter die „schuine deur” zou bergen! Zoodoende zou -de koffieonderneming althans aan één persoon voordeel bezorgen. Want of zij ooit rendeeren -zou, dat stond te betwijfelen. Nu Brisson de boeken had bijgewerkt, bleek hem meer -en meer, dat het ideale „vrijwerken” nog in een heel ver verschiet lag. Het land was -te groot; hoogstens zou het goede rente afwerpen van het daarin gestoken kapitaal; -doch daarvan profiteerde Benoit in <span class="pageNum" id="pb2.113">[<a href="#pb2.113">113</a>]</span>de eerste plaats, en hij mocht zich met het overschotje tevreden stellen. En kreeg -hij dat dan nog maar in handen! Maar neen, dat verdween in de boeken, ter aflossing -van schuld. Zijn kleinkinderen zouden er misschien een mooi kapitaal door bezitten, -maar dat lag niet in zijn bedoeling. Het eenvoudigste was om er uit te halen zooveel -als doenbaar was, alles te zetten op naam van Caroline, en er eindelijk uit te scheiden -met een grooten beer aan Benoit, waar deze naar „fluiten” kon. -</p> -<p>Den volgenden morgen kwam Rencke, dadelijk na afloop van de rol, in de administrateurswoning. -</p> -<p>„Ik heb uw briefje van gisteravond ontvangen,” zeide hij. „Maar ik kan den hoofd-<span class="ex">mandoer</span> niet naar Sabrang zenden; hij neemt den boel van Lamers waar.” -</p> -<p>„Daar had ik in ’t geheel niet meer aan gedacht,” zeide Korman. „Stuur maar een ander; -het is enkel om op het ontvangen en malen van koffie te letten. Hoe is het met dien -Lamers afgeloopen?” -</p> -<p>„Vrij kalm,” antwoordde Rencke. „Hij was erg beteuterd en beloofde beterschap. Maar -uw orders waren te stellig, dan dat ik er iets aan durfde veranderen.” -</p> -<p>„Neen, op den duur zou ik hem toch niet graag gehouden hebben,” vond Korman. „Maar -wat heeft Brisson?” vervolgde hij wijzende op dezen, die blootshoofds, met haastigen -stap naderde. -</p> -<p>Zenuwachtig reikte hij Korman een papier toe. <span class="pageNum" id="pb2.114">[<a href="#pb2.114">114</a>]</span>De administrateur herkende dadelijk het nette regelmatige schrift van den ontslagen -Lamers. Lezende, overtoog een toornige trek zijn gelaat. -</p> -<p>„Leg het maar in het kantoor,” gelastte hij, Brisson het briefje teruggevende, „’n -Dreigbrief van Lamers,” zeide hij daarop tot Rencke. „Het beteekent niets. Ga je gang -dus met Sabrang; wien je ook stuurt, het is altijd goed.” -</p> -<p>En toen het kantoor binnengaande voer hij hevig uit tegen Brisson. -</p> -<p>„Had je je bezinning verloren?” raasde hij. „’t Is <span class="ex">Gévédé</span> of je een klein kind bent, om onderteekende briefjes te sturen over den koffieopkoop.” -</p> -<p>„Het is er maar één,” bracht de employé in het midden. „Dien morgen, toen u zoo’n -haast had …” -</p> -<p>„Eén is voldoende,” viel Korman hem in de rede. „Juist dat ééne briefje kan je voorgoed -ongelukkig maken. Hij vraagt er tweehonderd vijftig gulden voor, niet waar?” -</p> -<p>„Ja meneer.” -</p> -<p>„Dan zou ik maar zelf naar de stad rijden en het met hem afmaken. Ik zal je het geld -geven—in voorschot natuurlijk, want het is je eigen stommigheid, en dus niet meer -dan billijk dat je het zelf draagt.” -</p> -<p>„<span class="sic">Alsublieft</span> meneer,” zeide Brisson. „Mag ik vandaag nog gaan?” -<span class="pageNum" id="pb2.115">[<a href="#pb2.115">115</a>]</span></p> -<p>„Ja zeker. En morgen terug. Kijk meteen op het postkantoor of er brieven zijn.” -</p> -<p>Hoewel Korman zich groot hield tegenover zijn ondergeschikte, zat hij niettemin geducht -in angst over de zaak. Wel is waar gaf dat briefje van Brisson geen enkel bewijs tegen -hem, doch het kon een waarschuwing aan het Binnenlandsch Bestuur voldoende motiveeren; -en dan was het uit met den opkoop van koffie—althans in de eerste jaren. Hij hoopte -slechts dat Brisson het er goed af mocht brengen en het gevaarlijke papiertje in zijn -bezit krijgen. -</p> -<p>Intusschen belette hem dat alles om heden naar Marialand te gaan. Het stond niet, -om Watoeombo te verlaten, nu er drie employé’s mankeerden en er volop werk was. Tegen -den middag uit de tuinen terugkeerende, zond hij een <span class="ex">koelie</span> met een brief naar Caroline, haar het treurige en het goede nieuws meldende. -</p> -<p>Brisson kwam den volgenden middag thuis. -</p> -<p>„Ik heb het, meneer!” riep hij triomfantelijk uit. „En de tweehonderd vijftig pop -nog in mijn zak.” -</p> -<p>„Dat is een felicitatie waard,” zeide Korman. „Hoe heb je dat klaar gespeeld?” -</p> -<p>„Ik heb hem onder tafel gedronken,” antwoordde Brisson. -</p> -<p>Korman schoot in een luiden lach. -<span class="pageNum" id="pb2.116">[<a href="#pb2.116">116</a>]</span></p> -<p>„Jij hem!” riep hij uit. „Vertel nu toch geen stukjes.” -</p> -<p>„Op mijn woord,” verklaarde de employé. „Gisteravond, na den eten, zaten we samen -voor mijn kamer te praten, te onderhandelen. Hij had het eigenlijk op u gemunt, zeide -hij, en raadde mij aan u de tweehonderd vijftig pop nooit terug te geven. Ik ging -maar een beetje met hem mee, dat begrijpt u. Zoo tegen half tien presenteerde ik hem -iets. Hij nam jenever met suiker en water. Ik heb de grogjes wat sterk laten maken, -terwijl ik zelf een glas wijn bleef drinken. Om half twaalf gaf hij het op. Ik liet -hem liggen en doorzocht zijn koffer tot ik mijn briefje vond. Toen heb ik hem met -behulp van een der wakers in zijn bed gelaveerd, en ben van morgen vroeg vertrokken. -Hier is het geld weerom, op tien gulden na die ik noodig had voor extra uitgaven. -En een brief voor u van den dokter. Meneer van Everdingen is er slecht aan toe; ik -ben gistermiddag even bij hem geweest.” -</p> -<p>Driftig scheurde Korman de enveloppe open. De dokter verzocht hem ten spoedigste in -de stad te komen. Van Everdingen’s toestand was van dien aard, dat er weinig kans -op herstel overbleef. Hij wenschte eenige beschikkingen te maken en had verlangd dat -Korman daarbij tegenwoordig zou zijn. -</p> -<p>„Roep meneer Rencke,” gelastte Korman. „Hé, <span class="pageNum" id="pb2.117">[<a href="#pb2.117">117</a>]</span>paard zadelen! Li, waar ben je? Van Everdingen gaat dood.” -</p> -<p>„<span class="ex">Kassian!</span>” zeide Li. „Ga je naar de stad pa?” -</p> -<p>„Ja; maak een rolletje kleeren voor me klaar. Het kan natuurlijk een paar dagen aanhouden; -stuur dus een koffertje met goed morgen met den <span class="ex">plajangan</span> mee. Zoo, Rencke, heb je ’t al gehoord?” -</p> -<p>„Ja meneer. Die arme kerel!” -</p> -<p>„Ik moet weg; daar is niets aan te doen; je moet het zien te schipperen …” -</p> -<p>„Het zal wel lukken,” meende Rencke. -</p> -<p>In het logement, in de kamer die het verst van den grooten weg verwijderd was, lag -de zieke. Het had hem aan oppassing en gezelschap niet ontbroken. Ieder mocht den -stillen, beschaafden jonkman gaarne lijden, en nauwelijks had de dokter op de <span class="corr" id="xd31e5745" title="Bron: societeit">sociëteit</span> verteld hoe het met hem stond, of hij werd bestormd met aanbiedingen om te waken, -ziekenkost te laten koken—wat er maar noodig was. De dokter had daarvan gebruik gemaakt, -zoodat van Everdingen geen oogenblik alleen lag. Doch ondanks alle goede zorgen was -de patiënt bij den dag achteruit gegaan. -</p> -<p>Toen Korman het erf opreed zag hij den resident uit de kamer van den zieke komen en -de onstuimigheid waarmee hij den neus snoot en zonder Korman te zien voorbij liep, -deed dezen het ergste vreezen. In het galerijtje liep de notaris met nog een heer, -<span class="pageNum" id="pb2.118">[<a href="#pb2.118">118</a>]</span>beiden met strakke gezichten, en binnen was de dokter, geholpen door den houtvester, -bezig voor de zooveelste maal een kunstbewerking toe te passen, die den armen patiënt -toch niet hielp. -</p> -<p>„Schei maar uit dokter,” zeide van Everdingen mat. „Daar is Korman.” -</p> -<p>De geneesheer voldeed onmiddellijk aan het verzoek, als begreep hij zelf dat het een -noodelooze kwelling was. Met een spons wiesch hij de bloedstipjes van de borst des -lijders en borg zijn instrument op, terwijl hij Korman ruimte liet om het bed te naderen. -</p> -<p>„Je gaat ons toch niet verlaten?” vroeg Korman op dien quasi-luchtigen toon van iemand -die met één blik gezien heeft dat het einde nabij is. -</p> -<p>„Ja,” zeide van Everdingen, de vraag opvattende zooals zij bedoeld was. „Ga zitten, -hier bij mij. Ik wil mijn testament maken. Jij moet executeur zijn; wil je?” -</p> -<p>Korman knikte bevestigend, zich niet storend aan het tutoyeeren, dat van Everdingen -hem voor dezen nooit gedaan had. Zonderling, de naderende dood scheen de rollen om -te keeren; de ondergeschikte had op dit oogenblik zijn chef kunnen bevelen wat hij -wilde, en deze zou het hebben opgevolgd zonder zich te bedenken. -</p> -<p>„Mijn moeder is erfgenaam,” ging van Everdingen voort; „maar zij moet geen last hebben -van de zaak. <span class="pageNum" id="pb2.119">[<a href="#pb2.119">119</a>]</span>Verkoop mijn aandeel en maak het haar over. Dat is alles wat beschreven moet worden. -Maak het met den notaris in orde. Het voorlezen kan ik wel aanhooren, maar geen gepraat -er over.” -</p> -<p>Het kostte eenige moeite den notaris te overreden de zaak aldus te behandelen. Hij -vond het een onregelmatigheid, en zwichtte niet eer de dokter, die er bijgeroepen -werd, verklaarde dat de patiënt geenerlei vermoeienis kon verdragen. -</p> -<p>Toen alles afgeloopen was wenkte van Everdingen Korman weder tot zich. -</p> -<p>„Zorg voor mijn huishoudster,” zeide hij. „Koop een huisje ergens, of wat je goeddunkt. -Schrijf aan mijn neef te Utrecht dat hij het aan moeder meedeelt. Deze ring.… neem -een stukje papier. Noteer nu: freule E. van Stolwijk, den Haag. Aan haar zenden en -schrijven, maar voorzichtig.” -</p> -<p>„Ik beloof het je,” zeide Korman. „Maar nu moet je niet meer praten; het pakt je te -veel aan.” -</p> -<p>Van Everdingen glimlachte. „Wat doet een uur langer of korter er toe!” -</p> -<p>Doch de vermoeidheid kreeg de overhand en hij sloot de oogen. Korman wenkte den dokter. -</p> -<p>„Zeg eens,” zeide hij toen zij buiten waren, „wat mankeert hij?” -</p> -<p>„De lever,” antwoordde de geneesheer. „Maar het is een zeldzaam geval. U is executeur -niet waar?” -<span class="pageNum" id="pb2.120">[<a href="#pb2.120">120</a>]</span></p> -<p>„Ja,” zeide Korman. „Waarom?” -</p> -<p>„Hm.… in ’t belang der wetenschap.… ik kan nu alleen de uiterlijke symptomen beschrijven, -maar het zou niet ondienstig zijn ook de inwendige.…” -</p> -<p>„Houd maar op, dokter,” zeide Korman beslist. „Daar komt niets van in. Als de familie -het ooit vernam.… neen, ik wil het niet hebben, en daarmee uit. Heusch, doe geen moeite. -Ik vind het daarenboven weinig verkwikkelijk om over zoo iets te praten als iemand -nog leeft.” -</p> -<p>De dokter haalde de schouders op over deze leekenkoppigheid. -</p> -<p>„Blijft u bij hem tot het is afgeloopen?” vroeg hij. -</p> -<p>„Ja,” zeide Korman. -</p> -<p>Van Everdingen overleed tegen den morgen. -</p> -<p>Zoodra Korman de noodige beschikkingen had gemaakt voor de begrafenis, die ’s middags -zou plaats hebben, zette hij zich tot schrijven. Eerst de brieven die de overledene -hem had opgedragen en toen aan Benoit. De laatste was de uitvoerigste. -</p> -<p>„Meneer Korman!” -</p> -<p>De aangesprokene zag op. In de deur van zijn kamer stond een korte gedrongen figuur. -Een bijna kale schedel, donkere oogen, eenigszins gebogen neus, zware donkerblonde -snor, sprekende trekken.… ziedaar wat men ongeveer mocht opnoemen als men Bedouin -Starke wilde beschrijven. Toch, een nauwkeurig <span class="pageNum" id="pb2.121">[<a href="#pb2.121">121</a>]</span>signalement van hem te geven behoorde tot de onmogelijkheden. De bijnaam „kameleon”, -die een vriend hem had trachten te bezorgen, was door alle anderen die hem kenden, -bij acclamatie verworpen als te weinig zeggend. Want had genoemd diertje tien, vijftien -minuten noodig om van kleur te verwisselen, Bedouin Starke veranderde zijn geheele -voorkomen in minder dan een seconde. Talrijk waren de verhalen die over deze eigenschap -van hem de ronde deden. Onverstoorbaar van humeur, geestig en knap, was hij overal -een welkome verschijning. Zooals men zeide had hij maar één lastige karakterfout, -en wel dat hij niet velen kon dat men hem te veel op de vingers zag. Daardoor had -hij in het begin van zijn indische carrière zoowat elk half jaar een andere betrekking, -tot hij eindelijk op een koffieonderneming was terechtgekomen aan de van Watoeombo -afgewende zijde van ’t gebergte. Hier hield hij het zes jaar uit, een feit dat zijn -oplossing vond in het gestadig naar Europa heen en weertrekken van den administrateur-eigenaar. -Deze kwam af en toe terug; doch voor dat hij nog goed gelegenheid had om met zijn -ondergeschikte standjes te krijgen, was hij al weder vertrokken, waarop dan Bedouin -Starke gewoon was in de stad te komen en het weggaan van zijn chef met een „gloeiende -fuif” te vieren. -</p> -<p>Nu stond hij met een vriendelijk gezicht Korman toe te knikken. -<span class="pageNum" id="pb2.122">[<a href="#pb2.122">122</a>]</span></p> -<p>„Zoo, Starke!” riep deze uit. „Is de baas alweer weg? Kom je hem uitluiden?” -</p> -<p>„Neen,” was het antwoord. „Ditmaal ben <span class="ex">ik</span> weg. Apropos, die arme van Everdingen! Dikwijls ontmoet, dikke vrienden geworden. -Ik kwam eens naar hem kijken, maar te laat. En nu moeten we hem begraven.… kan ik -wat voor u doen? Niet? Enfin, ik zal een roerende speech op zijn graf houden.” -</p> -<p>Bij de laatste woorden had zijn gelaat een zoo wanhopig droevige uitdrukking aangenomen, -dat Korman het uitproestte. -</p> -<p>„Hoor eens,” zeide Korman zich herstellende, „je haalt geen gekheid uit.” -</p> -<p>„Ik zou niet durven,” zeide Bedouin Starke. „Waar de opgesperde kaken des doods ons -tegengrijnzen, en dichtsnappend een vriend van onze zijde.…” -</p> -<p>„Ben je bedonderd!” viel hem Korman in de rede, bleek wordende, meer van de mimiek, -dan van den onzin dien de ander uitsloeg. „Je zoudt iemand van zijn stuk brengen! -Vertel liever eens wat je in de stad komt doen.” -</p> -<p>„Rentenieren.” -</p> -<p>„Watblief?” -</p> -<p>„Zooals ik zeide. De baas is van plan voorgoed te blijven. Hij kan de Parijsche lucht -niet meer verdragen. En wat nu? Eén is voldoende om aan ’t hoofd te staan van een -land. Zijn er twee dan wordt de <span class="pageNum" id="pb2.123">[<a href="#pb2.123">123</a>]</span>ander natuurlijk een loop in ’t lijntje, en daar bedankten we allebei voor. Toen zijn -we mekaar aan het opdringen gegaan, <span class="ex" lang="fr">et me voilà</span>!” -</p> -<p>„Dus zoek je een betrekking?” -</p> -<p>„Wou u mij er een aanbieden? ’t Is waar, met van Everdingen komt er een vacature.” -</p> -<p>„Juist,” zeide Korman. „Ik kom zelfs twee lui te kort. Maar voor de eene plaats heb -ik al een zekere de Leeuw.” -</p> -<p>„Een <span class="ex">sinjo</span>”, merkte Bedouin Starke op. -</p> -<p>„Wat doet het er toe; hij moet goed zijn,” meende Korman. „Welnu, wil je?” -</p> -<p>„Ik geef daar geen antwoord op zoolang van Everdingen nog onbegraven ligt,” zeide -Bedouin Starke. „Weet u wat … ’t is vandaag Dinsdag; als ik Zaterdagavond boven kom -dan doe ik het. Ik moet eerst wat uitwaaien.” -</p> -<p>„Afgesproken,” zeide Korman. -</p> -<p>Bedouin Starke was een man van zijn woord. Op het graf van van Everdingen hield hij -een aanspraak, die de meeste aanwezigen—en velen waren opgekomen—tot tranen roerde, -en inzonderheid Korman een lijkkleur op het gelaat joeg; zoodat de algemeene opinie, -zich uitende dien avond op de <span class="corr" id="xd31e5823" title="Bron: societeit">sociëteit</span> bij monde van den aspirant-controleur, was, dat Starke bij al zijn grappen toch <span class="ex" lang="fr">au fond</span> ’n ernstige kerel, en Korman een patent chef mocht genoemd worden. -<span class="pageNum" id="pb2.124">[<a href="#pb2.124">124</a>]</span></p> -<p>De omstandigheden noopten Korman nog denzelfden avond terug te gaan naar Watoeombo. -Wel zou de nacht vallen eer hij zijn onderneming bereikte, doch het was lichte maan -en wilde dieren waren in die streek zoo goed als onbekend. -</p> -<p>In de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> zat hij te soezen. Het scheen alsof er na de drukte en de spanning van de laatste -twee dagen een reactie bij hem was ingetreden, zich oplossende in een hoogst onaangenaam -gevoel van zenuwachtigheid, dat hij ten deele toeschreef aan het „geklets van dien -vent”, waarmee hij bedoelde de door Bedouin Starke gesproken woorden. Langzamerhand -kwam het beeld van den gestorvene hem weer voor oogen, niet zooals hij daar ziek gelegen -had, doch in zijn werk, op zijn paard door de tuinen rijdende, evenals op dien dag -toen hij hem ontmoette bij den zijweg naar Marialand, nadat hij … Korman bleef eenigen -tijd verwijlen bij hetgeen aan die ontmoeting was voorafgegaan, en de conclusie die -hij niet durfde trekken, dat het gisteren afgespeelde een gevolg was van het toen -gebeurde, bezorgde hem een gevoel als van een knellenden band ter hoogte van zijn -maag, die zijn longen opwaarts drukte en hem belette adem te halen. -</p> -<p>Gelukkig, daar was Wonosarie, en het rijpaard dat hem wachtte. Hij onderhield zich -slechts een oogenblik met den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, en zette zijn paard <span class="pageNum" id="pb2.125">[<a href="#pb2.125">125</a>]</span>dadelijk bij het afrijden in een flinken draf, dien hij volhield tot het terrein begon -te stijgen en de weg een vluggen gang moeielijk maakte. -</p> -<p>Hooger in het gebergte gekomen, bemerkte hij dat zich eenige wolken om den top samentrokken; -een onwelkom iets, daar hij zich ten eerste bij het incompleet van europeanen bezorgd -maakte voor de op de droogbakken uitgespreide koffie—inlanders zijn zoo nonchalant!—en -ten tweede zou op het oogenblik een regenbui minder aangenaam zijn. Reeds nu deed -de kou hem rillen in zijn van het transpireeren vochtige kleeren. -</p> -<p>De weg slingerde zich om een uitlooper van den berg heen en liep toen steeds klimmend, -weer de ravijnholte in. Aan het einde was een vrij scherpe bocht, zoodat Korman, die -een tijdlang voortgereden was met zijn rug naar den kant der benedenlanden, bij het -omslaan daarvan plotseling weer met het gezicht naar de vlakte gewend kwam. Doch die -zag hij niet meer. Behalve dat het donker werd, kwam een laaghangende wolk aandrijven, -hem recht te gemoet. Toen het gevaarte van waterdamp het ravijn bereikte scheen het -zich saâm te trekken, als om zoolang mogelijk de botsing met de aarde te vermijden, -tot de voorkant eindelijk een scherpen steven van een voortzeilend schip geleek. -</p> -<p>Wat was het, dat Korman op eens de gedachte <span class="pageNum" id="pb2.126">[<a href="#pb2.126">126</a>]</span>ingaf dat die wolk op hem af kwam? Het gevoel dat hem verlaten had bij het uitstappen -van de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> bekroop hem weer, doch nu sterker. Met wijdgeopende oogen zag hij naar het majestueuse -monster, dat steeds donkerder, dreigender tint aannam. Een drukkende windstilte ontstond -en toen een hel licht … het paard schrok en wierp hem af … -</p> -<p>„Heere Jezus, vergeef het mij!” stamelde Korman ter aarde stortend. En het klonk als -een vloek. -</p> -<p>De laatste wolk schoof voorbij de maan en het bleeke licht deed den gevallene uit -zijn bezwijming ontwaken. Langzaam, als op den tast, stond hij op, eerst een riem -voelende aan zijn linkerarm, toen bemerkende dat het de teugel was van het paard, -daarna het paard zelf ziende dat door een toeval aldus belet was geworden zich te -verwijderen. Voorzichtig steeg hij op en reed verder. Het hinderde hem niet dat hij -doornat was; niets hinderde hem op het oogenblik; zijn gedachten stonden stil tot -hij thuis was, en daar, in het volle licht van de lamp, die Li bij zijn nadering had -opgestoken, kwam hij weer tot zich zelven. -</p> -<p>„Bah!” mompelde hij, en ging naar de slaapkamer om zich te verkleeden. -</p> -<p>Zaterdagavond kwam, en ook Bedouin Starke. Terwijl zijn huishoudster en een dochtertje -zich met de bedienden onmiddellijk naar Sabrang begaven, bleef hij op Korman’s verzoek -te Watoeombo eten. Den volgenden <span class="pageNum" id="pb2.127">[<a href="#pb2.127">127</a>]</span>morgen werd hij geïnstalleerd in de betrekking, die van Everdingen zoolang bekleed -had. -</p> -<p>Van zijn tegenwoordigheid op Sabrang maakte Korman gebruik om Biezeman te vragen naar -Minah, en vernam tot zijn groote vreugde dat deze reeds vertrokken was, naar haar -moeder. Hij besloot daarop den last van van Everdingen niet letterlijk uit te voeren, -doch zond aan Biezeman tweehonderd gulden, om die als erfdeel van haar gestorven heer -aan Minah over te maken. -</p> -<p>Een paar dagen na Bedouin Starke arriveerde ook de Leeuw, die de door Lamers verlaten -plaats innam. -</p> -<p>Het malen was nu geheel afgeloopen en de laatste koffie lag op de bakken, terwijl -in de stamploods dagelijks het vroolijk gebabbel der sorteerende vrouwen weerklonk. -Stamploods was het eigenlijk slechts bij wijze van spreken, want in de plaats der -vroegere primitieve mandjes, werd nu het werk verricht door een pelmolen, die zijn -drijfkracht eveneens aan het waterwiel ontleende. -</p> -<p>Het was in die dagen dat op een vooravond Rencke de administrateurswoning binnentrad. -Dit was op zich zelf niets buitengewoons, maar er was in de uitdrukking van zijn gezicht -iets, dat Korman trof, en hem vragen deed of de binnenkomende wat bijzonders had. -</p> -<p>„Ja,” zeide Rencke, plaatsnemende. „Ik heb in de <span class="pageNum" id="pb2.128">[<a href="#pb2.128">128</a>]</span>laatste tijden veel nagedacht over mijn positie hier, en ik moet erkennen dat die -heel mooi is. Een hoog tractement, goede behandeling, aangenaam werk … men zou haast -vragen: wat wil je meer? Voor ’t oogenblik niets. Maar in de toekomst … ik kan natuurlijk -niet altijd in tractement vooruit blijven gaan … en ook … Ik zou u wel willen vragen -wat eigenlijk het vooruitzicht is dat u mij kunt openen, gesteld dat ik nog jarenlang -hier bleef.” -</p> -<p>„Wel,” antwoordde Korman; „administrateur worden als ik er vandoor ga.” -</p> -<p>„Wanneer denkt u dat te doen?” -</p> -<p>„Als het land vrij is.” -</p> -<p>„Wanneer, meent u, zal dat gebeuren?” -</p> -<p>„Wie kan dat zeggen!” riep Korman uit. -</p> -<p>„Juist, wie kan dat zeggen,” herhaalde Rencke. „Zoo heb ik er ook over gedacht. En -daarbij, dat er misschien wel iets op te vinden was voor mij, om vóór dien tijd in -eigen verdiensten te komen. Mag ik vragen: wordt het aandeel van Everdingen verkocht?” -</p> -<p>„Ja … dat is te zeggen, hij wilde het zoo,” zeide Korman. „Er is nu naar zijn familie -geschreven, of die het goedvindt. We krijgen telegrafisch antwoord.” -</p> -<p>„Zoo,” zeide Rencke nadenkend. „Dus zou ik door mijn familie een bod kunnen laten -doen aan de zijne.” -</p> -<p>„Ben je heelemaal.…?” vroeg Korman. -<span class="pageNum" id="pb2.129">[<a href="#pb2.129">129</a>]</span></p> -<p>„Hoe zoo?” -</p> -<p>„Wel, laat den boel kalm op vendutie komen. Niemand die er wat voor biedt als hij -niet tevens een betrekking er bij kan krijgen.” -</p> -<p>„Daar is veel van aan,” vond Rencke. -</p> -<p>„Je begrijpt,” zeide Korman, „dat ik zelf ook opbied, al was het alleen voor mijn -fatsoen als executeur; maar in geen geval ga ik hooger dan de som die hij er ingestoken -heeft.” -</p> -<p>„Dank u voor de inlichting,” zeide Rencke. „U houdt mij dus op de hoogte?<span class="corr" id="xd31e5887" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Zeker,” beloofde Korman, doch hij wierp Rencke, toen deze wegging, een allerzonderlingsten -blik achterna. -</p> -<p>De tijd verstreek, en eindelijk brak de dag aan waarop Li afscheid moest nemen van -haar kinderen. -</p> -<p>Korman had haar verzocht geen huilpartij te beginnen met het oog op <span class="ex">njotje</span>’s lastig karakter en mogelijk verzet, als hij bemerkte dat het een werkelijke scheiding -was van zijn moeder, die hij nog nooit verlaten had. Li hield zich dapper en zette -de kinderen zelf in de <span class="ex">tandoe</span>, na ieder een kus gegeven te hebben. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Mama toeroet!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e5904src" href="#xd31e5904">27</a> riep de kleine Gerard. -</p> -<p>„Mama loopt achteraan,” zeide Li, den dragers een wenk gevende. En langzaam rees de -<span class="ex">tandoe</span> van den grond, terwijl Korman opsteeg. -<span class="pageNum" id="pb2.130">[<a href="#pb2.130">130</a>]</span></p> -<p>Zoolang zij kon zag de arme Li haar kinderen na; en toen de stoet aan den overkant -van de <span class="ex">kalie</span> achter de boomen verdwenen was, ging zij naar achter, om op haar bed stil te gaan -liggen uitschreien. In haar leed had zij slechts één troost, namelijk dat zij voor -de derde maal moeder zou worden. Aan Korman had zij hiervan nog niets gezegd; het -was nog te vroeg, meende zij. -</p> -<p>Toen de zijweg naar Marialand bereikt was, scheidde Korman zich van de <span class="ex">tandoe</span> af, de <span class="ex">koelies</span> toeroepende om vlijtig voort te loopen en dat hij hen wel zou inhalen. -</p> -<p>In vluggen draf bereikte hij weldra het woonhuis. -</p> -<p>„Ik kom je nog even goedendag kussen,” zeide hij tot Caroline, de daad bij het woord -voegende. -</p> -<p>„Dus zijn de kinderen op weg?” vroeg Caroline. „<span class="ex">Kassian</span>; was de moeder niet erg naar?” -</p> -<p>„Och neen,” zeide Korman. „Ik geloof niet dat zulke menschen zooveel gevoel hebben -als wij. Heb je al antwoord van je oom?<span class="corr" id="xd31e5936" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Ja,” antwoordde zij. „Vandaag over acht dagen gaan wij. Ben je vóór dien tijd terug?” -</p> -<p>„Ik weet het niet,” zeide Korman. „Het hangt van Benoit af. Maar anders zie ik je -te Soerabaja. Dat zou wèl zoo gezellig zijn.” -</p> -<p>Doch Caroline schudde het hoofd. „Neen,” zeide zij; „dat mag niet.” -<span class="pageNum" id="pb2.131">[<a href="#pb2.131">131</a>]</span></p> -<p>Toen hij wegreed, de kinderen achterna, vond hij dat Caroline erg koppig was. Wat -kwam het er op aan! Te Soerabaja wist immers niemand hoe de verhoudingen op zoo’n -koffieland waren, en zou niemand zich de tanden stooten aan hun engagement, al wist -men dat Li nog bij hem in huis was. <span class="ex">Soedah</span>, als zij eenmaal getrouwd waren zou zij spoedig leeren zich naar zijn wil te schikken. -En met deze illusie, die zooveel mannen koesteren vóór hun huwelijk, was hij voorloopig -tevreden. -</p> -<p>De reis van Korman naar Soerabaja was onverwacht opgekomen. Benoit had verlangd hem -te spreken over de regeling van het aandeel van Everdingen, nadat er uit Europa bericht -was ontvangen dat diens familie met de beschikking van den overledene genoegen nam. -Hij had echter zijn vertrek eenige dagen uitgesteld om gezamenlijk met den ingenieur -en zijn kinderen te kunnen reizen. -</p> -<p>Nu het hem ontzegd was met Caroline te Soerabaja te mogen vrijen, wilde hij voor haar -vertrek terug zijn en haastte zich derhalve zooveel mogelijk. Toen hij weer op den -terugweg was vond hij dat de tocht eigenlijk overbodig was geweest. Wat de oude heer -met hem besproken had, was evengoed te schrijven geweest. Benoit wilde van Everdingen’s -aandeel zelf koopen, doch daar hij de geldschieter was en hij op dat aandeel een aanzienlijk -bedrag <span class="pageNum" id="pb2.132">[<a href="#pb2.132">132</a>]</span>had ingebracht, wilde hij in deze niet persoonlijk ageeren, en droeg Korman op door -een strooman te laten bieden. -</p> -<p>„Want, zie je,” zeide hij, „dan kan ik met mijn pretentie fatsoenlijker voor den dag -komen.” -</p> -<p>In de nieuwsbladen werd geadverteerd dat op dien en dien dag, ten overstaan van den -notaris enz. enz. zou worden verkocht de onderneming Sabrang.… -</p> -<p>Rencke was zeer teleurgesteld toen hij de tijding vernam. -</p> -<p>„Ik wil u niet overhaasten,” zeide hij den dag na Korman’s terugkomst, „maar van nu -af zal ik omzien naar een gelegenheid om zelf te beginnen, dan wel mij ergens in te -koopen.” -</p> -<p>„Dat moet jij weten,” zeide Korman. -</p> -<p>„Tenzij,” vervolgde Rencke, „dat ik hooger kan bieden dan meneer Benoit.” -</p> -<p>„Dat zou hij je niet goed afnemen,” waarschuwde Korman; „en in allen gevalle zou je -van hem geen kapitaal krijgen.” -</p> -<p>„Ik zal er niet om vragen,” zeide Rencke. „Hoewel ik niet begrijp hoe hij het zou -kunnen nalaten. U laat uw helft in Sabrang toch niet schieten?” -</p> -<p>„Natuurlijk niet.” -</p> -<p>„Dus moeten we tot een accoord komen, of ik koop heel Sabrang, òf ik jaag het zoo -hoog op als het waard is.” -<span class="pageNum" id="pb2.133">[<a href="#pb2.133">133</a>]</span></p> -<p>„Ik zal er over nadenken,” zeide Korman. Nog dienzelfden avond schreef hij aan Benoit -over Rencke’s voornemen. -</p> -<p>Per keerende post kwam een uitvoerig antwoord, waaruit Korman kon opmaken wat hij -te doen had. Kon opmaken—want de brief was zoo zorgvuldig gesteld dat er feitelijk -niets in stond, en toch weer alles. Het eerste gevolg er van was dat de administrateur -meer dan gewoonlijk op het werk kwam en Rencke allerlei aanmerkingen maakte. Hij had -er nu trouwens den tijd voor. Het vertrek der dames van Os, dat in alle stilte had -plaats gehad, maakte een eind aan de uitstapjes naar Marialand; de administratie was -geheel in handen van Brisson, die dat netjes en goed deed, en ten slotte vond Korman -dat hij vroeger veel te weinig op het werk kwam als voor een chef stond. -</p> -<p>Ook op Sabrang werd hij dikwijls gezien. Toen hij daar voor de eerste maal kwam, reed -Bedouin Starke juist uit en het was Korman onmogelijk hem in te halen, daar hij zijn -paard niet durfde laten doen wat de ander van zijn rijdier eischte. Het was een trotsch -gezicht om Starke te zien rijden. Bergop stapte hij, zijn paard steunende door zich -aan de manen vast te klemmen, maar afwaarts ging het steeds in draf. Dan vrijwaarde -hij het paard tegen het nadeelig schokken in de borst door het de achterhand sterk -<span class="pageNum" id="pb2.134">[<a href="#pb2.134">134</a>]</span>onder te laten brengen, bij een fiere elevatie van den nek, en sierlijk bijgebracht -hoofd. Dan overwon de manegekunst de grootste moeielijkheden van het terrein, hetzij -een steile helling of boomstammen dwars over den weg of een stuk waterleiding, waarover -nog geen brug was. Het was zóó mooi, dat Korman, toen hij na herhaaldelijk te zijn -afgestegen, eindelijk den tuin bereikte waar de opzichter halt gehouden had, niet -kon nalaten hem er over te prijzen. -</p> -<p>„Een paard heeft vier beenen,” beweerde Bedouin Starke, „en kan dus naar rato tweemaal -zooveel als een mensch.” -</p> -<p>Den tweeden keer vond Korman den ander midden in den werktijd thuis, en de derde maal -ook, en toen verklaarde Starke zelfs dat hij geen tijd had mee te gaan naar de tuinen. -</p> -<p>„Het zal toch dienen,” meende Korman, „als ik het werk kom inspecteeren.” -</p> -<p>„Pardon,” zeide Bedouin Starke. „Vergun me hierin met u van opinie te verschillen. -De quaestie is enkel of er aanmerkingen te maken zijn: zoo ja, dan behoorde ik er -bij te zijn om die te ontvangen, zooneen, dan kunt u best alleen constateeren dat -de boel in orde is.” -</p> -<p>„Wou je dan beweren,” zeide Korman, „dat er op je werk geen enkele aanmerking is?” -</p> -<p>„Zooals u zegt. Natuurlijk op dát werk dat afgeleverd en ingeboekt staat.” -<span class="pageNum" id="pb2.135">[<a href="#pb2.135">135</a>]</span></p> -<p>„Goed!” zeide Korman. „Ik ga—maar als ik iets vind, dan zal ik het je dubbel aanrekenen.” -En terwijl Starke bedaard met zijn schrijfwerk voortging, inspecteerde zijn chef het -werk. -</p> -<p>Doch hoe Korman ook rondzag, hij kon geen fout vinden die tot een gegronde opmerking -stof leverde. -</p> -<p>„Je boft vandaag,” zeide hij terugkomende. „Maar ik twijfel er aan of het op den duur -goed zal blijven gaan, als je onder werktijd thuis zit.” -</p> -<p>„Laat ik u eerst eens een bittertje inschenken,” zeide Starke; „dat praat pleizieriger. -En nu zal ik zoo vrij zijn de zooeven door u gebruikte uitdrukking te wraken. Ik bof -namelijk volstrekt niet; het is eenvoudig het <span class="corr" id="xd31e5986" title="Bron: resulaat">resultaat</span> van mijn werkwijze.” -</p> -<p>„Dat moet je mij eens uitleggen.” -</p> -<p>„Gaarne. Ik ga van het standpunt uit dat een inlander ook een mensch is.…” -</p> -<p>„Hm,” bromde Korman er tusschen. -</p> -<p>„.… en als zoodanig zich voortdurend ergert als men hem den geheelen dag op de vingers -ziet. Daartegenover staat dat hij in zijn werk moet worden nagegaan, of anders knoeit -en luiert hij. Sta je er nu den heelen dag bij, dan profiteert hij van elk oogenblik -dat je je rug omdraait.” -</p> -<p>„Juist,” zeide Korman; „en als je er niet bent, dan profiteert hij dubbel.” -</p> -<p>„Behalve,” zeide Bedouin Starke, „als hij elk oogenblik <span class="pageNum" id="pb2.136">[<a href="#pb2.136">136</a>]</span>denken kan: daar komt meneer! en altijd onverwacht, nu uit het Noorden, dan uit het -Zuiden, steeds zóó dat ik er bij ben als ik verkeerde dingen doe. Me dunkt, als die -angst er behoorlijk in zit, dan kan men gerust zijn.” -</p> -<p>„Dat is toe te geven,” zeide Korman. „Hoewel, een javaan is slim, en heel gauw weet -hij op welke tijden je bijvoorbeeld nooit komt, en dat, als je naar huis gaat, hij -je in ’t eerste uur althans niet weer terug ziet.” -</p> -<p>„Ja,” antwoordde Bedouin Starke. „’t Is daarom ook een heele studie om te zorgen dat -zij nooit den draad van je komen en gaan in handen krijgen. Op het oogenblik bijvoorbeeld, -weten zij dat u hier is, en gevoelen zich daardoor vrij veilig, denkende dat ik niet -komen zal. Welnu”—en hiermede stond Starke op en wenkte iemand om den hoek van zijn -huis—„dat hebben zij mis.” -</p> -<p>Een staljongen verscheen, het paard, dat klaarblijkelijk te voren gereed was gehouden, -vóór brengende. -</p> -<p>„Tot straks,” zeide Starke opstijgende. „Kijkt u intusschen de illustraties eens in—daar -op het knaapje—ik ben zóó terug.” En weg was hij, Korman geheel verbluft achterlatende. -</p> -<p>„Ik zou hem op staanden voet ontslagen hebben,” verklaarde van Os, toen Korman hem -het verhaal van het bovenstaande deed. „Aan den anderen kant <span class="pageNum" id="pb2.137">[<a href="#pb2.137">137</a>]</span>zou ik geen aanmerkingen hebben gemaakt op zijn thuiszijn, als zijn werk—zooals je -zelf zegt—het beste was van ’t heele land. In zooverre heeft hij gelijk.” -</p> -<p>Intusschen verminderde Korman zijn tournées naar Sabrang, om des te meer Rencke lastig -te vallen. Deze, in het bewustzijn van altijd naar beste krachten zijn plicht te hebben -gedaan, en meer dan dat, werd kregelig, maar zweeg, tot hij op zekeren dag dat Korman -het al te bont maakte en hem zelfs aanvloekte, plotseling zijn ontslag vroeg. -</p> -<p>Van het oogenblik af dat dit woord uitgesproken was, veranderde Korman’s houding ten -eenenmale. Hij werd weer vriendelijk als vroeger, en eindelijk drong hij bij Rencke -aan dat deze op zijn aanvraag terug zou komen. Doch Rencke weigerde beslist, verklarende -alleen te willen onderhandelen over het aandeel van Everdingen. Dit wilde Korman niet, -en het einde was dat Rencke Watoeombo verliet, zijn huishoudster naar haar <span class="ex">dessa</span> zendende, tot nader order, en zelf in de stad zijn intrek nemende bij den houtvester, -met wien hij zeer bevriend was, om af te wachten tot de dag der vendutie dezen strijd -zou beslissen. -</p> -<p>Eenige dagen voor dien gewichtigen dag bevatten de nieuwsbladen echter een advertentie, -dat de aangekondigde vendutie van Sabrang was uitgesteld tot <span class="pageNum" id="pb2.138">[<a href="#pb2.138">138</a>]</span>den 23<sup>en</sup> December. Het was toen de 10<sup>e</sup> November, en Rencke, zijn gastheer niet zoolang tot last willende zijn, nam een hem -aangeboden betrekking aan op de onderneming waar vroeger Bedouin Starke gewerkt had. -Hij had den administrateur vooraf gewaarschuwd dat zijn plan was een bod te doen naar -Sabrang, en deze nam daarmee genoegen, niet twijfelende of Korman zou dat stuk zijner -onderneming zelf willen behouden, en boven elk bod van Rencke een hooger doen. -</p> -<p>Doch geen van beiden hadden zij gerekend op de duivelsche sluwheid van dien man, noch -op de macht van Benoit’s geld. -</p> -<p>„Rectificatie. In ons nummer van 8 November <abbr title="jongstleden">j.l.</abbr> kwam een annonce voor over de aangekondigde veiling van het koffieperceel Sabrang, -deel uitmakende enz. enz. Daarin is een fout ingeslopen. Er stond nl. 23 December; -dit moest zijn 23 November. Onze lezers vinden hierachter de verbeterde annonce.” -</p> -<p>Zoo luidde het berichtje dat Rencke’s chef ’s avonds na aankomst van den <span class="ex">plajangan</span>, uit zijn luierstoel deed opspringen. -</p> -<p>„Ze hebben je te pakken gehad!” was de uitroep waarmee hij bij Rencke kwam binnenstormen. -</p> -<p>Het was de 23<sup>e</sup> November! -</p> -<p>Rencke’s spijt en verontwaardiging kenden geen grenzen. Hij vroeg verlof om naar de -stad te mogen <span class="pageNum" id="pb2.139">[<a href="#pb2.139">139</a>]</span>gaan, teneinde Korman over zijn bedrog te onderhouden, wat de chef hem gaarne toestond, -mede walgend van zooveel knoeierij. -</p> -<p>Maar Rencke vond niet wien hij zocht. In het logement wist men hem te vertellen, dat -Korman dien morgen met een reiswagen naar Soerabaja vertrokken was. Bij den notaris -vernam hij dat het perceel gekocht was voor twee en twintig duizend gulden door Menier -de Brisson. Waarschijnlijk een strooman, meende de notaris; hij had tegen Korman opgeboden; -anders was er niemand geweest. -</p> -<p>Met dezen troost kon Rencke naar huis gaan, wat hij deed. -</p> -<p>„Zoolang ik nog hier ben,” zeide zijn chef, „wil ik geen compagnon hebben; maar over -twee jaar ga ik voorgoed naar Europa. Als je dan de helft van de onderneming van mij -wilt overnemen, heb ik er niets op tegen; anders verkoop ik haar geheel.” -</p> -<p>„Als u hierover een notarieel contract met mij maakt, neem ik uw aanbod aan,” antwoordde -Rencke, en na lang praten werden zij het eens. -</p> -<p>Brisson was na zijn heldenstuk verricht te hebben naar Watoeombo teruggereden. Van -Korman had hij een boodschap meegekregen aan de andere employés, die hij echter eerst -mocht overbrengen zoodra Messner op de onderneming zou geweest zijn en aldaar verricht -hebben wat Korman hem opdroeg <span class="pageNum" id="pb2.140">[<a href="#pb2.140">140</a>]</span>in een brief, dien Brisson hem moest toezenden. -</p> -<p>Zoo luidde zijn instructie. -</p> -<p>Messner kwam uit de tuinen thuis in een niet zeer opgewekte stemming. De laatste berichten -in de couranten uit Midden-Java vertelden van een ziekte, die daar in den koffie-aanplant -heerschte; een bladziekte, die het sterven van verscheiden boomen ten gevolge had. -En op zijn rondgang heden had hij ook op Donowarie de oranjekleurige vlekken gezien, -die van deze ziekte het kenmerk heetten. Wel meende hij die meer, ja altijd aan zijn -boomen te hebben bespeurd, maar toch maakte hij zich ongerust en besloot eens naar -Korman en van Os te gaan en met hen de zaak te bespreken. -</p> -<p>Op tafel in de voorgaanderij lag de brief van Korman. Hij stak dien in zijn zak; onderweg -zou hij hem op zijn gemak lezen. In haast trok hij andere schoenen aan en steeg toen -op. Reeds had hij de eerste tuinen van Watoeombo achter zich, toen hij zich den brief -herinnerde, die nog ongeopend in zijn borstzak zat. Misschien was het ook wel over -de koffiebladziekte! -</p> -<p>„Waarde Messner! Het spijt mij dat ik u niet heb kunnen spreken over de zaak die in -deze regelen behandeld wordt. Een belofte bond mij. Later, als ik terug ben uit Batavia, -waarheen ik afreis als ge dezen ontvangt, zal ik u alles uitleggen. Sedert eenige -weken ben ik geëngageerd met mej. C. van Os en <span class="pageNum" id="pb2.141">[<a href="#pb2.141">141</a>]</span>straks met haar gehuwd. De omstandigheid dat ik bij Li kinderen heb, deed haar eischen -dat ons huwelijk niet hier, maar te Buitenzorg zou worden gesloten, waar haar oom -thans woont. En eer Li uit mijn huis was, mocht niemand van ons engagement weten. -Ge begrijpt dat het voor mij een lastige zaak was. Wil Li op de hoogte brengen. Ge -kunt voor haar een huisje huren in de stad en maandelijks honderd gulden van mij ontvangen -voor haar onderhoud, zoolang als zij niet trouwt of bij een ander gaat. Doe mij het -genoegen een en ander ten spoedigste te regelen. -</p> -<p>Van onze komst, die naar ik verwacht niet later dan vandaag over een maand zal plaats -vinden, zal ik je telegrafisch bericht zenden. -</p> -<blockquote> -<p class="first">Geloof mij -</p> -<p>t. à. v. -</p> -<p class="signed">W. Korman.</p> -</blockquote><p> -</p> -<p>„Begrijpen! Of ik hem begrijp!” riep Messner uit. „Hij blijft in zijn rol tegenover -dat arme kind. Op ’n smerige wijs is hij aan haar gekomen, even vuil laat hij haar -glippen nu hij haar niet meer noodig heeft. Een huisje in de stad! Zeker om haar nu -en dan … Neen vriend, daar zal ik voor zorgen. Dáárom moesten de kinderen dus weg! -Een beroerde karrewei intusschen … enfin, dan maar dadelijk.” -</p> -<p>Bij de administrateurswoning stond het vol meubelen. <span class="pageNum" id="pb2.142">[<a href="#pb2.142">142</a>]</span>Van den zonnigen dag en Korman’s afwezigheid had Li gebruik gemaakt om alles eens -een flinke beurt te geven. Binnenshuis waren <span class="ex">koelies</span> aan het witten, en daarbuiten appliceerden de bedienden op tafels en stoelen dat -strijkvernis, dat men in Indië algemeen „politoer” noemt. Li zelf dwaalde van den -een naar den ander, druk en gelukkig in het vooruitzicht van het pluimpje dat zij -zeker was te zullen verdienen. -</p> -<p>Voor den naderenden Messner was deze trouwe zorg een onpleizierig gezicht. Ten eerste -om het contrast met Korman’s cynisch handelen, en voorts omdat het in die herrie heel -moeilijk was Li te boodschappen dat zij door Korman weggezonden werd. -</p> -<p>Blij hem te zien, en tevens verlegen omdat zij hem geen geschikt plekje kon aanbieden, -begroette Li haar pleegvader. -</p> -<p>„In het kantoor is alles nog in orde, papa,” zeide zij. „Meneer Brisson zit er te -werken.” -</p> -<p>„Ik heb er op het oogenblik niet noodig,” zeide Messner aarzelend. „Ben je van middag -klaar?” -</p> -<p>„O ja,” verzekerde Li. „Ik heb niet meer uitgehaald dan in één dag af kan. Morgen -komt de slaapkamer aan de beurt en het kantoor, en overmorgen de bijgebouwen; als -het ten minste niet regent.” -</p> -<p>„Goed. Maak dat je tegen vier uur alles in orde hebt. Ik ga nu naar Marialand en blijf -vannacht bij jou logeeren.” -<span class="pageNum" id="pb2.143">[<a href="#pb2.143">143</a>]</span></p> -<p>„Heerlijk!” juichte Li. „Ik zal voor vanavond wat lekkers klaarmaken. Maar …<span class="corr" id="xd31e6088" title="Niet in bron">”</span> vervolgde zij hem ernstig aanziende, „heeft papa <span class="ex">soesah</span>? Is Zus <span class="corr" id="xd31e6093" title="Bron: nietwel">niet wel</span>?” -</p> -<p>„Zou ik dan hier zijn?” vroeg hij terug. „Nou kind … misschien vertel ik het je vanavond -wel. Dag!” -</p> -<p>Met hartelijkheid werd Messner op Marialand ontvangen. Van Os apart nemende, ondervroeg -hij hem over het engagement van Korman, en eindigde met hem den pas ontvangen brief -te laten zien. -</p> -<p>„Hm,” zeide van Os, „voor heel moedig heb ik hem nooit aangezien, doch ik vind dat -hij dit zaakje zelf had behooren te doen. En wat de rest aangaat, heb ik hen maar -zoo’n beetje laten scharrelen. Ik bemoei mij niet graag met zoo iets; <span class="ex" lang="fr">pas mettre le doigt</span>, en zoo voort.” -</p> -<p>„Neen, je hebt gelijk,” zeide Messner. „<span class="ex">Soedah</span>, ’t is gebeurd, maar mijn gezicht zullen ze op Watoeombo niet gauw meer zien. Dan -heb ik nog wat; je hebt zeker al van de koffiebladziekte gelezen.<span class="corr" id="xd31e6108" title="Niet in bron">”</span> -</p> -<p>„Stapels!” verklaarde van Os. „Ik ben maar weer op mijn gewone manier te werk gegaan -en heb aan alle lui op Midden-Java geschreven om inlichtingen. Na den eten zal ik -je den rommel laten zien.” -</p> -<p>Aan tafel wijdde mevrouw van Os uit over de gezelligheid die de komst van Caroline -op Watoeombo voor haar zou aanbrengen; hoe jammer het was dat van Everdingen dood -en Rencke weg was; dit waren <span class="pageNum" id="pb2.144">[<a href="#pb2.144">144</a>]</span>nu juist twee heeren die het goede voorbeeld dat de chef gaf, konden volgen; het zou -toch veel beter zijn als de jongelui minder in concubinaat leefden, iets dat op een -in volle exploitatie zijnde onderneming niets tegen had; de <span class="ex" lang="en">hardships</span> van het openen—nu, dat was voor de meeste dames geen doen. -</p> -<p>„Als u zóó spreekt,” zeide Messner; „dan durf ik Zus niet meer hier te brengen.” -</p> -<p>„Zus is mij altijd welkom,” zeide mevrouw van Os. „Ik doelde ook niet op u; de tijden -waren, toen u begon, verschillend met thans, en ik kan mij voorstellen dat u niet -meer verandert. Voor mijn gevoel is Zus evengoed aan u verbonden, en misschien met -hechter band, dan menige gehuwde vrouw.” -</p> -<p>Na tafel gingen de heeren naar het kantoor. -</p> -<p>„Hier heb je een en ander,” zeide van Os. „Ik heb ze gesorteerd. Dit dikke pak bestaat -uit raadgevingen van lui die verklaren dat het niets geholpen heeft wat zij zelf gedaan -hebben, of denken te doen. Diep patjollen, goten tusschen de boomen, proefstations, -en zoo voort. Dit dunne bundeltje is van dezulken die vooruitgang meenen te bespeuren; -het komt echter vrijwel op dezelfde soep neer. Eindelijk deze ééne, die zegt dat zijn -manier geholpen heeft.” -</p> -<p>„Daar zou ik het meest vertrouwen in stellen,” vond Messner. -<span class="pageNum" id="pb2.145">[<a href="#pb2.145">145</a>]</span></p> -<p>„Ik ook; alleen zijn middel is wat zonderling. Hij beweert dat het kapellen zijn die -’t hem doen, en laat die vangen.” -</p> -<p>„Geen kleinigheid!” -</p> -<p>„Hij schrijft dat hij in ’t begin vijftig man over zijn tuinen verdeeld had,” zeide -van Os, „doch later waren zes man voldoende.” -</p> -<p>„Dat valt me mee,” zeide Messner. „Wat denk jij te doen?” -</p> -<p>„Afwachten, en als het hier komt, en de geleerden zijn het er nog niet over eens, -dán het voorbeeld van onzen kapelvanger volgen. Maar wat leelijker is,” ging van Os -voort, „dat de prijzen zoo omlaag gaan. Het scheelt allicht een paar jaar eer je land -vrij is.” -</p> -<p>„Ja,” stemde Messner toe. „Als ze zoo voortgaan, dan is een koffieland niet langer -een rijkworder. Voor mij is dat niets, ik zou in Europa niet meer aarden, maar voor -jelui is het naar.” -</p> -<p>„Kom, dan laat ik mij als stafofficier aanwerven bij een vreemde mogendheid,” zeide -van Os. „Wat hier in Indië gepensioneerd wordt heeft in het buitenland den naam van -het beste te zijn; en mij zelven niet in aanmerking nemende, geloof ik waarachtig -dat ze gelijk hebben ook.” -</p> -<p>Met een bezwaard hart kwam Messner terug op Watoeombo. Als om zoolang mogelijk het -verpletterende nieuws aan Li te besparen, hield hij zich tot <span class="pageNum" id="pb2.146">[<a href="#pb2.146">146</a>]</span>aan het avondeten bezig met het bezichtigen der installatie—’n dood ding, nu alles -stil stond—en met Brisson, die blij was deze aanspraak te hebben. -</p> -<p>Al een paar maal had Messner hem scherp in de oogen gezien, en eindelijk zeide hij: -</p> -<p>„Je ziet er niet zoo gezond uit als de vorige maal dat ik hier was.” -</p> -<p>„De zittende levenswijze.…” meende Brisson. -</p> -<p>„Of wat anders,” zeide Messner. „Neem je in acht jongmensch, ik heb er meer op die -klip zien vergaan.” -</p> -<p>Zooals dat meer gaat als men een lastige zaak uitstelt, werd het voor Messner hoe -langer hoe moeielijker met Li te spreken. Reeds was het tafelkleed weggenomen en nog -wist Li geen woord van wat haar te wachten stond. Messner dacht er over het tot den -volgenden ochtend te verdagen, toen Li hem goênacht kussende nogmaals haar vraag van -dien voormiddag herhaalde. -</p> -<p>„Neen, ’t is niet om mij, noch om Zus,” begon hij, en eenmaal aan den gang deelde -hij het haar mede; met veel omhaal en voorzichtigheid, maar het kwam er toch uit. -De wanhopige droefheid van Li en de vreesachtige beweging waarmede zij zich tegen -hem aanvleide als om bescherming te zoeken, maakten zijn toorn gaande tegen den man -die van zooveel lijden de oorzaak was. En al wat hij dien dag verkropt had gaf zich -lucht in een reeks scherpe verwijten <span class="pageNum" id="pb2.147">[<a href="#pb2.147">147</a>]</span>aan Korman’s adres, doormengd met troostgronden voor de arme verstootene. -</p> -<p>In ’t eerst scheen het aan Li voorbij te gaan, doch eindelijk ving zij de woorden -op en luisterde. Niet lang echter, want eensklaps richtte zij zich op en stuitte Messner’s -woordenstroom door hem het kleine handje op den mond te leggen. -</p> -<p>„Sst, pa,” zeide zij, „niet doen! Dat is nog erger dan het andere. Korman is in zijn -recht, hij mocht mij wegzenden. Neen.… zeg niets; het is zoo. En hij is altijd goed -voor mij geweest, al die jaren.…” -</p> -<p>Stom van verbazing zag Messner haar aan. Hij had een hoog gevoel van recht en zou -niemand kwetsen als hij het kon vermijden, maar verlangde daartegenover een gelijke -behandeling van anderen. Aan christelijk dulden sloeg hij geen geloof; wie hem op -de linkerwang sloeg kon rekenen op gereede terugbetaling; de christenen die hij in -het openbare leven ontmoet had deden evenzoo, en het bestaan van de toedraaiers der -rechterwang hield hij voor een sprookje, verzonnen om navolgers te winnen ten bate -der klappenuitdeelers. En daar tegenover hem stond dat kleine vrouwtje, klein in verhouding -tot zijn hooge gestalte, maar groot in zielenadel, die haar uit de oogen straalde, -oogen die hem aan een oude vrome tante herinnerden, kort voor haar dood. -</p> -<p>„Eén ding bedroeft mij het meest,” ging Li voort. <span class="pageNum" id="pb2.148">[<a href="#pb2.148">148</a>]</span>„Had Korman het mij maar gezegd! Maar zijn nieuwe vrouw zal van het kindje niet willen -weten.…” -</p> -<p>„Wat?” riep Messner uit. „Je bedoelt toch niet dat je in positie bent? Ja? Maar dat -kan niet, dat gaat niet; ik zal hem telegrafeeren. Hij moet dat verwenschte huwelijk -uitstellen.” -</p> -<p>Tot laat in den nacht praatten zij er over, Messner ongenegen Korman iets toe te geven -en zijn plannen om dezen te kwellen hardnekkig vasthoudende, Li besloten haar heer -in alles ter wille te zijn en van haar kant niets te doen dat maar eenigszins op wraak -geleek. Zij won het pleit, op één punt na. Terwijl zij nog een paar dagen had willen -blijven om het huis geheel schoon en in orde achter te laten, eischte Messner dat -zij den volgenden morgen hem vergezelde naar Donowarie. -</p> -<p>Toen Brisson, na de rol te hebben gehouden, op het kantoor kwam, vond hij daar een -kort briefje van Messner die hem opdroeg een oog te houden op de administrateurswoning -tot tijd en wijle de bewoner daarin zou teruggekeerd zijn. -</p> -<p>„Korman’s naam komt er in ’t geheel niet in voor,” merkte Brisson op. „De oude heer -schijnt goed nijdig te zijn.” Daarna maakte hij zich op om naar de tuinen te gaan, -want nu Rencke weg was en de drukte van den oogst voorbij, moest Brisson tijdelijk -de afdeeling waarnemen. -<span class="pageNum" id="pb2.149">[<a href="#pb2.149">149</a>]</span></p> -<p>Wat Messner den vorigen avond had opgemerkt over zijn uiterlijk was niet zonder grond. -Zijn oogen, vooral in den vroegen morgen, stonden dof en de oogleden vertoonden ontstoken -roode randen, terwijl zijn wangen onophoudelijk trilden en trokken. Het had lang geduurd, -veel moeite gekost, doch gedurig door Korman aangezet „om toch als ’n fatsoenlijk -mensch een bittertje te drinken op zijn tijd”, was Brisson daartoe overgegaan; en -eenmaal den smaak er van beet hebbende ging hij, als ieder renegaat, verder dan een -ander. -</p> -<p>In vergelijking van wat andere menschen gebruikten kon men niet zeggen dat Brisson -veel dronk, doch zijn gestel verdroeg zelfs geen geringe quantiteit en daarom was -voor hem ieder glas te veel. Korman had voor zich reeds lang gezien wat door Messner -was uitgesproken. In geen der andere employé’s zou hij het dan ook toegelaten hebben. -Maar Brisson, die nagenoeg in geen aanraking kwam met het vrije <span class="ex">dessa</span>-volk, dat hoogst gevoelig is voor de behandeling die het van de europeanen ondervindt, -kon wat dat betrof geen kwaad; en daar hij zich wel wachtte ooit onbekwaam te zijn -voor het administratie-werk, liet Korman hem stil begaan, inziende dat Brisson binnen -korten tijd voor ieder ander ondernemer een onbruikbaar sujet zou worden, en daardoor -meer en meer zich als geheel van hem, Korman, afhankelijk <span class="pageNum" id="pb2.150">[<a href="#pb2.150">150</a>]</span>beschouwen. Dan kon hij met hem doen wat hij wilde zonder de vrees, die hem nu af -en toe bekroop, dat Brisson hem te eeniger tijd mocht compromitteeren door ongewenschte -openbaringen aan derden. -</p> -<p>En indien ooit, zoo was deze tijd, terwijl de chef afwezig was, gunstig om het begeerde -kwaad te laten ontwikkelen. Gewend den geheelen dag gelegenheid te hebben een praatje -te maken, al liep dit dan meestal slechts over koffie en geld, geld en koffie, verveelde -Brisson zich gruwelijk in zijn tijdelijke eenzaamheid. De Leeuw was tegenover europeanen -harkerig en zwijgzaam, hij kon een uur lang op een luierstoel liggen staren zonder -een woord te uiten, ja zelfs zonder te denken! Aan hem had Brisson niets; boeken bezat -hij slechts een paar<span class="corr" id="xd31e6171" title="Bron: ...,">.…</span> Boeken! Had niet Bedouin Starke eens gesproken over zijn „bibliotheek” en over de -tijdschriften waarvan hij heele jaargangen had? -</p> -<p>Nauwelijks kreeg Brisson dien inval of reeds maakte hij zich op om naar Sabrang te -rijden. Het was wel donker, maar de lucht stond niet naar regen, ’n mooie avond voor -een toertje. Onderweg bedacht hij dat dit tevens een goede afleiding voor hem was; -als hij een boek had, of het ging terugbrengen en een nieuw halen, was er zooveel -te minder aanleiding tot snoepen van alcohol bevattend vocht. Want als hij er zich -goed rekenschap van gaf, zag hij zelf <span class="pageNum" id="pb2.151">[<a href="#pb2.151">151</a>]</span>het ellendige in van den weg dien hij was opgegaan, doch hij verbeeldde zich tevens -een steun noodig te hebben om dien weer te kunnen verlaten … hm! er op te blijven -stilstaan dan. -</p> -<p>Of hij die hulp zou vinden bij Bedouin Starke? Boeken had hij, en een collectie die -voor zijn smaak en ontwikkeling pleitte, maar ook een assortiment dranken … -</p> -<p>„Zeg maar iets heel geks,” zeide hij tot Brisson, „en ik wed dat het er is.” -</p> -<p>„Kirschwasser,” zeide Brisson, meenende dat de ander dit zeker niet in zijn <span class="ex">goedang</span> zou hebben. -</p> -<p>„<span class="ex" lang="ms">Papan nommer limablas</span><a class="noteRef" id="xd31e6190src" href="#xd31e6190">28</a>, links, witte capsule,” gebood Bedouin Starke den wachtenden bediende. -</p> -<p>En het kwam, tot groote verbazing van Brisson, die het echter niet lekker vond, en -zich spoedig vereenigde met het voorstel van Starke om tot iets anders over te gaan. -</p> -<p>Helaas, waar blijven toch alle goede voornemens! -</p> -<p>„Nu een zetje, zoo!” zeide Bedouin Starke toen hij Brisson op zijn paard hielp. „Pas -op, er is geen leuning aan den anderen kant. Ik zal de boeken morgen wel met het rapport -meegeven. Denk om je <span class="ex" lang="la">equiliber</span>!” -<span class="pageNum" id="pb2.152">[<a href="#pb2.152">152</a>]</span></p> -<p>„<span class="ex" lang="la">Equi … liber!</span>” lachte Brisson onnoozel. „De vent heeft toch altijd ’n ui.” -</p> -<p>Het uitstapje was Brisson wel bevallen, en om het te kunnen herhalen noodigde hij -Bedouin Starke den volgenden avond ten zijnent. Dit was het begin van een rumoerigen -tijd op Watoeombo, die aanhield tot Korman’s terugkeer. Nu hier dan daar, doch elken -avond, weer of geen weer, kwamen Bedouin Starke, Brisson en Biezeman bijeen; een paar -maal werd ook de Leeuw er bij gehaald, meer om zich van zijn stilzwijgen te verzekeren, -door hem medeplichtig te maken, dan om zijn aangenaam gezelschap. Hoewel dit laatste -nu juist geen vereischte was bij de nachtelijke samenkomsten, die hoe langer hoe meer -van vroolijke drinkpartijen ontaardden in vuile orgieën. Vooral in de <span class="ex">kampong</span> van het hoofdkwartier zag men geen enkele fatsoenlijke inlandsche vrouw meer, want -het was gebeurd dat de opgewonden europeanen de javaansche woningen waren binnengedrongen -om te zoeken wat van hun gading was. -</p> -<p>Dat het werk er onder leed was niet te verwonderen. Op Sabrang niet, want Bedouin -Starke scheen het niet te hinderen of hij geregeld de helft van zijn slaap miste, -en hij stelde Biezeman voor de keus om zijn werk goed te doen, of ’s avonds thuis -te blijven; doch bij Brisson zag het er allertreurigst uit. Toen hij dan ook eindelijk -een telegram kreeg, vijf dagen <span class="pageNum" id="pb2.153">[<a href="#pb2.153">153</a>]</span>voor de terugkomst van Korman, stelde hij voor een eind te maken aan de pret. Zoo -geschiedde, en de kalmte keerde terug op de koffieonderneming, terwijl Brisson zich -beijverde het slechte werk zooveel doenlijk onzichtbaar te maken. Met een tiental -<span class="ex">koelies</span> ging hij de tuinen langs die schoongemaakt waren, en liet aan den kant van de wegen -alles netjes maken, hopende dat de chef niet van zijn paard zou stijgen om het inwendige -te inspecteeren. -</p> -<p>Ook had hij eens rondgekeken in de administrateurswoning, doch toen hij een begin -liet maken met het opruimen van de stof en wat de bedienden er in die dagen meer hadden -laten liggen of ingebracht, kwam plotseling mevrouw van Os hem vervangen. Hij besefte -dadelijk dat dit maar goed was ook, want wat hij voor brandschoon hield moest volgens -die dame een extra-beurt hebben, en wie zou nu ooit op de gedachte gekomen zijn om -boven op de kasten en ledikanten te kijken? En dat er tafels bijeen geschoven moesten -worden om een feestdisch aan te richten! Brisson verklaarde later dat hij „gewoon -perplex” was van het groote verstand, door zulk een europeesche dame aan den dag gelegd. -</p> -<p>Toch hadden de employés er een flauwe notie van, dat men den chef en zijn vrouw feestelijk -behoorde te ontvangen en in te halen. Onder aanvoering van Bedouin Starke lieten zij -een <span class="ex">pendoppo</span> opslaan <span class="pageNum" id="pb2.154">[<a href="#pb2.154">154</a>]</span>bij den zijweg naar Marialand; en daar was het dat zij op den morgen van Korman’s -komst zich verzameld hadden, en van daaruit stonden de <span class="ex">koelies</span> en <span class="ex">mandoers</span> ten getale van ongeveer achthonderd aan weerszijden van den weg opgesteld, met zooveel -tusschenruimte dat zij tot aan de brug van Watoeombo reikten. Ieder hunner hield een -geimproviseerd vlaggetje in de hand en droeg een sjerp van groen om het lichaam, met -ingestoken roode papiertjes die men verzocht werd voor bloemen aan te zien. Van de -brug tot aan Korman’s woning stonden de vrouwen en meisjes, elk met een jong klapperblad -in de hand, wat geen onaardig effect maakte. -</p> -<p>Even voor den middag naderde de stoet de plaats waar de <span class="ex">pendoppo</span> stond. Want een stoet was het! In de stad had de resident het noodig geoordeeld den -administrateur van Watoeombo, den pionier in deze streek, te complimenteeren; en daar -dit den vorigen avond door de late aankomst van het jonge paar mislukt was, deed hij -het dien morgen eer zij de reis naar het gebergte aanvaardden. Bij die ceremonie was -ook de Regent aanwezig, en dientengevolge de mindere inlandsche hoofden. De faam hiervan -was Korman vooruitgevlogen, en had bewerkt dat de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van Wonosarie met gevolg, en hoogerop de <span class="ex">assistent-wedhono</span>, zich bij Korman en Caroline hadden aangesloten, zoodat het een heele optocht werd -<span class="pageNum" id="pb2.155">[<a href="#pb2.155">155</a>]</span>van netgekleede inlanders op <span class="ex">tandakkende</span> paardjes. -</p> -<p>Nadat Korman en zijn vrouw waren afgestapt nam Bedouin Starke het woord: -</p> -<p>„Meneer Korman! Te midden van de koffie, sprekende tot u, wat wonder dat mij het beeld -van den koffieboom voor oogen staat; zooals deze ontkiemt, een zwak en teer plantje, -dat gekoesterd en gekweekt moet worden in de schaduw, doch weldra krachtig en frisch, -in de open lucht gebracht, opwast tot een boom heerlijk bloeiende en nuttige vruchten -afwerpende! Zoo was het, zoo zij het ook, met de liefde die u trok tot haar, die wij -thans als uw echtgenoote hier welkom mogen heeten. -</p> -<p><span class="corr" id="xd31e6252" title="Niet in bron">„</span>En u, mevrouw! behoeven wij het u nog te zeggen hoezeer wij naar uw komst verlangd -hebben? Zie, opdat u in den roes van een nieuw geluk niet uit ouder gewoonte dezen -zijweg naar Marialand zoudt inslaan, hebben wij ons hier opgesteld om u te waarschuwen; -opdat op de steilten en naast de diepe ravijnen uw verdere weg gevaarloos zij, schaarden -wij onze troepen als een levende heg langs uw pad; en dat de geestdrift die ons bezielt -zich ook aan het werkvolk heeft medegedeeld, zult u ontwaren als u het laatste eind -van dezen weg bereikt, waar de vrouwen-<span class="ex">mandoer</span> als een tweede Kenau Hasselaar haar vriendinnen heeft opgeroepen om in te springen -waar de mannen tekort schoten. -<span class="pageNum" id="pb2.156">[<a href="#pb2.156">156</a>]</span></p> -<p><span class="corr" id="xd31e6259" title="Niet in bron">„</span>Heil u beiden! Welkom op Watoeombo!” -</p> -<p>„Dankje wèl,” antwoordde Korman met hem klinkende en dit herhalende bij alle anderen. -Caroline daarentegen wist ieder een aangenaam woord te geven. -</p> -<p>Men brak op. In de met groen en vlaggen versierde administrateurswoning wachtten Van -Os en zijn vrouw de komenden af, doch verder niemand. -</p> -<p>„Waarom is meneer Messner er niet?” vroeg Caroline aan haar man toen zij aan tafel -zaten. -</p> -<p>„Ik weet het niet,” zeide Korman. „Misschien heeft hij het druk en komt van avond.” -</p> -<p>’s Middags vertelde hij haar waarom Messner niet gekomen was en ook niet zou verschijnen. -Messner was met het huwelijk niet ingenomen, maakte hij haar wijs; hij had geen sympathie -voor Caroline, en achtte haar niet zoo hoog, dat hij het billijkte dat Korman om harentwille -zijn huishoudster verwijderd had. -</p> -<p>„Hij had haar opgevoed,” zeide Caroline als in gedachten. „Zoo iets vertelde tante -mij. Het spijt mij erg; hij is zoo’n vriendelijk mensch.” -</p> -<p>’s Avonds, toen het feest uit was en de gasten naar huis, deelde Caroline Korman mede -wat zij van haar tante gehoord had omtrent het leven der jongelui gedurende zijn afwezigheid. -Korman was woedend, en reeds vroeg liet hij den volgenden morgen zijn paard zadelen. -Toen brak de bom los! Bedouin Starke <span class="pageNum" id="pb2.157">[<a href="#pb2.157">157</a>]</span>durfde hij niet aan, en deze liep dus vrij, maar Brisson en Biezeman werden een voor -een op het kantoor geroepen, om daar aan te hooren hoe schandelijk hun gedrag was -geweest, en dat zij het alleen aan het feit dat hun werk in orde was, te danken hadden -dat zij niet onmiddellijk ontslagen werden. De Leeuw was er het ongelukkigst aan toe, -daar hij niet dezelfde voorzorgen had genomen als Brisson om den buitenrand van zijn -tuinen bij te werken. Hij werd ontslagen. -</p> -<p>Later scheen Korman in te zien dat de arme stakker eigenlijk niets meer misdreven -had dan de anderen. Hij liet hem toen door Brisson aanraden om excuus te vragen; doch -toen deze er met de Leeuw over begon, liet de <span class="ex">sinjo</span> hem grijnslachend een briefje zien van Messner, een aanstelling als opzichter te -Donowarie bevattende. -</p> -<p>„Vijf en twintig gulden minder dan hier,” merkte Brisson op. -</p> -<p>„Dat is niets,” zeide de Leeuw. „Meneer Messner verkoopt geen <span class="ex">tjandoe</span>.” -</p> -<p>„Begrepen. Dus wou jij dat daar doen? Pas maar op.” -</p> -<p>„En ik laat mijn meid een <span class="ex">warong</span><a class="noteRef" id="xd31e6288src" href="#xd31e6288">29</a> houden.” -</p> -<p>„Je lijkt den baas wel,” zeide Brisson, „die laat ook alles door een ander doen.” -</p> -<p>Toen hij aan Korman verslag deed van zijn vergeefsche <span class="pageNum" id="pb2.158">[<a href="#pb2.158">158</a>]</span>poging, was hij zeer verbaasd den chef niet te zien opvliegen over het schenden der -usance door Messner, die voorschreef elkaars ontslagen employé’s, niet dan na onderling -beraad en met goedkeuring van hem die het ontslag verleend had, aan te nemen. Integendeel, -Korman nam het goed op en liet zelfs zoozeer blijken dat het hem verheugde, dat hij -een nadere verklaring hiervan aan Brisson meende te moeten geven met de woorden: „Hij -kan er plezier van hebben; onder toezicht van een europeesch employé gaat het, maar -alléén.….!” -</p> -<p>Daags voor het vertrek van de Leeuw ging Korman naar diens afdeeling, naar het heette -om bij de overgave aan een nieuw exemplaar van hetzelfde ras, dat Bedouin Starke „waarlooze -Europeanen” doopte, tegenwoordig te zijn. Hij had met den vertrekkende een lang gesprek, -waarvan de gevolgen nader zullen blijken. -</p> -<p>Weer verlieten de regenwolken het gebergte, en sluierde zich de droge warmte over -de koffielanden. Maar ditmaal bracht zij den vijand mee, waartegen op andere gedeelten -van Java reeds zoolang vruchteloos werd gestreden: de koffiebladziekte. Vuilgeel en -mager stonden de aangetaste tuinen op Watoeombo, het produkt verschrompelde aan de -boomen, maar aan die „gekheid van kapellen vangen” deed Korman niet mee. Dat Marialand -er veel minder last van had, <span class="pageNum" id="pb2.159">[<a href="#pb2.159">159</a>]</span>kwam door .… nu ja, door iets anders. Op Donowarie, hoorde hij, was het ook, en Messner -ving toch vlinders. En wat kon het hem eigenlijk schelen. Het vermogen dat zijn vrouw -had aangebracht was meegevallen; nog een paar jaar wilde hij het volhouden om er met -alle mogelijke huismiddeltjes iets aan toe te voegen, maar dan mocht Benoit zien wat -hij met Watoeombo deed. In den steek laten kon hij het moeielijk, daarvoor zat er -te veel geld in, en zette hij het voort, dan bleef Korman er zijn deel in behouden, -dat naderhand de kinderen van Li ten goede kon komen. -</p> -<p>Zoo troostte hij zich, en schreef zijn rapporten aan Benoit als ware er aan de ziekte -niets te doen. De toestand van Donowarie verergerde hij, meer dan de schriftelijke -mededelingen van die onderneming hem aan de hand gaven. Want sedert zijn huwelijk -was hij er persoonlijk niet meer geweest, noch had hij met Messner een anderen dan -officieelen omgang. -</p> -<p>Hoewel Donowarie en Marialand niet geheel van de ziekte verschoond bleven, was het -laatste land toch niet noemenswaardig aangetast, en het eerste telde slechts een paar -tuinen die wezenlijk slecht stonden. Beide administrateurs hadden goede hoop dat zij -het te boven zouden komen. -</p> -<p>De Leeuw werkte sedert eenige maanden op Donowarie. Zijn plannen wat betreft de <span class="ex">warong</span> door <span class="pageNum" id="pb2.160">[<a href="#pb2.160">160</a>]</span>zijn huishoudster te houden, had hij moeten opgeven, daar hij dadelijk bij zijn aankomst -bemerkte dat hiervan Li het monopolie had, haar door Messner verzekerd. In een net -<span class="ex">bamboe</span>-huisje, in het midden van de <span class="ex">kampong</span>, woonde zij en handelde, voor zich en haar jongste kind,—een meisje,—boven de maandelijksche -toelage van Korman een ruim bestaan vindende. Messner had haar de rijstverstrekking -afgestaan en voorts alle <span class="ex">warongs</span> of <span class="ex">tokótjes</span> op het land gesupprimeerd. Het kindje had hij onder den naam van Frieda als het zijne -laten inschrijven. -</p> -<p>Als de Leeuw naar zijn werk ging of thuiskwam moest hij altijd Li’s huisje voorbij, -en zelden deed hij dat zonder even stil te staan en een praatje te maken. Met de haar -eigen vriendelijkheid stond Li hem steeds te woord; doch toen dat eenigen tijd geduurd -had werd de <span class="ex">sinjo</span> vrijmoediger, en Li zijn bedoelingen radende, trok zich meer en meer terug. De Leeuw -schreef dit toe aan ongeduld van haar kant, en op zekeren dag vroeg hij haar of zij -genegen was met hem samen te wonen. Zij kon haar <span class="ex">warong</span> aanhouden, wat het hare was zou het hare blijven, hèm was het enkel om haar zelf -te doen. -</p> -<p>Maar Li weigerde zóó abrupt, dat de Leeuw reeds bij het eerste woord inzag dat hij -zijn doel gemist had en de hem door Korman opgedragen last onuitvoerbaar was. Maar -toen Li in haar verontwaardiging <span class="pageNum" id="pb2.161">[<a href="#pb2.161">161</a>]</span>verder ging, hem vragende wat hem de vermetelheid gegeven had die vraag tot haar te -richten, zij de pleegdochter van Messner, de voormalige <span class="ex" lang="ms">nonja besaar</span> van Watoeombo, hij de <span class="ex">peranakan</span><a class="noteRef" id="xd31e6341src" href="#xd31e6341">30</a> die onder den titel van opzichter het werk van een <span class="ex">mandoer</span> verrichtte, toen werd hij kwaad en glimlachte onderdanig. Bij zichzelven zwerende -dat hij het haar betaald zou zetten, vroeg hij verschooning; de <span class="ex">nonja</span> moest hem niet kwalijk nemen, zij had het zelf gezegd, hij was maar een domme <span class="ex">sinjo</span>; hij hoopte dat de <span class="ex">nonja</span> het vergeten zou wat hij in zijn dwaasheid gezegd had, en weer vriendelijk zijn tegen -hem als vroeger. -</p> -<p>Nu, daar had Li niets tegen te zeggen en anders dan vriendelijk kon zij niet zijn, -tenzij men haar beleedigde. Twee maanden verliepen en de Leeuw scheen zijn verlangen -geheel te hebben opgegeven. Het eenige wat er hem nog aan herinnerde was de bijna -dagelijksche kijfpartij van zijn eigen huishoudster, die op onverklaarbare wijze er -achter was gekomen dat hij haar tegen Li had willen verwisselen, en geen gelegenheid -onbenut liet om hem daarover het leven zuur te maken. Doch ook aan het geduld van -een man als de Leeuw komt een eind, zoodat hij op zekeren middag zijn javaansche wederhelft -de deur uitschopte met verzoek er nooit weer in te komen. -<span class="pageNum" id="pb2.162">[<a href="#pb2.162">162</a>]</span></p> -<p>Toen Li hiervan hoorde vreesde zij voor herhalingen van het vroeger gebeurde, doch -zij was weldra gerustgesteld. Met kalme openhartigheid vertelde de Leeuw haar hoe -het gegaan was, en dat hij eigenlijk blij was dat deze vrouw zijn huis verlaten had, -want hij had een nichtje in de stad, die al lang bij hem had willen komen. Zij was -<span class="ex">baboe</span> bij een europeesche familie, maar dat beviel haar niet; zoodra hij eens permissie -kon krijgen van meneer Messner zou hij haar gaan halen. Of Li niet een goed woordje -voor hem doen wilde; hij durfde het zoo in eens niet vragen. -</p> -<p>’s Avonds was er betaling. Voor Li bracht die een groote drukte mee; want als het -volk geld ontving, kwam het de schulden afdoen, die in den loop der vijf dagen gemaakt -waren voor rijst en andere levensmiddelen. Zij stond dan een uur en soms langer voor -de opening, in den <span class="ex">bamboe</span>-wand van haar <span class="ex">toko</span>, die met een neerslaande plank, tevens toonbank, gesloten kon worden. En aardig was -het te zien hoe zij zonder iets te hebben opgeschreven, precies wist hoeveel elk der -twee à driehonderd <span class="ex">koelies</span> schuldig was. Niet alleen de eindsom, maar was er een enkele maal geschil, dan herinnerde -zij den man wat hij gister en eergister en zoo tot vijf dagen geleden gehaald had, -soms voor de waarde van een of twee duiten, en altijd kwam het uit. -</p> -<p>De Leeuw had de betaling tot het eind toe bijgewoond, <span class="pageNum" id="pb2.163">[<a href="#pb2.163">163</a>]</span>Messner helpende met het oplezen der namen en het bedrag der verdiende loonen. Daarna -ging hij naar huis, om een oogenblik later weer te voorschijn te komen met een zwart -jasje over zijn <span class="ex">kabaja</span>. Even bleef hij staan kijken naar de verlichte opening, waarachter Li stond, en toen -sloop hij om de opeengepakte massa der <span class="ex">koelies</span> heen en ongezien de deur van Li’s woning binnen. -</p> -<p>In het midden van het vertrek, grenzende aan de <span class="ex">warong</span>, stond een tafel en daarop een blaadje met een theeservies. De hanglamp, laag neergedraaid, -verspreidde een onzeker licht. Vlug en zonder gedruisch, daar hij op zijn bloote voeten -liep, begaf zich de Leeuw naar het midden der kamer, lichtte het deksel van den trekpot -op, stortte er den inhoud van een klein zakje in en wilde zich even ongemerkt verwijderen, -toen hij plotseling in den hoek een oude javaansche vrouw zag zitten. Het was Li’s -eenige bediende, die daar op een matje de kleine Frieda in slaap schommelde. -</p> -<p>„Het is een liefdedrank”, fluisterde hij haar toe: „als je ’t zegt maak ik je dood.” -</p> -<p>De oude vrouw knipte even met de oogen ten teeken dat zij gerustgesteld was, en de -Leeuw haastte zich naar buiten. -</p> -<p>Een groot uur later lag de geheele <span class="ex">kampong</span> in diepe rust. De wachtman vóór Messner’s huis gaf op <span class="pageNum" id="pb2.164">[<a href="#pb2.164">164</a>]</span>een kleine <span class="ex">kenthong</span> het uur aan. Elf slagen. Toen opende zich de deur van de Leeuw’s woning, en voor -de tweede maal dien nacht sloeg de opzichter den weg in naar de <span class="ex">warong</span>. Daar gekomen haalde hij een scherp mesje uit zijn zak en sneed de <span class="ex">bamboe</span> touwen door, die in de plaats van scharnieren, dienst deden aan de voordeur. Binnengekomen -verving hij de doorgesnedene door nieuwe, en opende daarna de houten schuif. -</p> -<p>Op den tast ging hij de kamer door en het volgend vertrek binnen. Op de waschtafel -brandde een nachtlampje. Links een klein bedje, rechts een groot, en daarin lag Li, -blijkbaar ingeslapen eer zij gewild had, want zij was nog geheel gekleed zooals zij -’s avonds in de <span class="ex">warong</span> gestaan had. -</p> -<p>De Leeuw nam de slapende op en droeg haar weg. Bij het uitgaan liet hij de deur op -een kier. Het was een heel werk; driemaal moest hij rusten eer hij thuis was, maar -toen Li eindelijk op zijn bed lag beschouwde hij haar met glinsterende oogen. Zijn -wraak was gelukt. -</p> -<p>De wachtman deed zijn ronde, de laatste vóór den morgen. In de nabijheid van Li’s -huis gekomen, hoorde hij het kindje schreien. Dat was niets bijzonders, de kleine -Frieda koos dikwijls de stilte van den nacht uit om haar longen te oefenen, doch deze -inlander, zoo door zijn geheele natuur als door zijn betrekking gewoon meer dienst -van zijn zintuigen te hebben <span class="pageNum" id="pb2.165">[<a href="#pb2.165">165</a>]</span>dan elk europeaan, hoorde in het schreien ditmaal iets buitengewoons. Want een kind -drukt daarmee meer uit dan de meesten weten. De wachtman hoorde dat de moeder het -niet in de armen had, en meenende dat Li wellicht doorsliep, klopte hij even tegen -den wand. Doch er kwam geen antwoord. Dat vond hij nog vreemder, en omloopende bemerkte -hij de geopende deur. Onder het waarschuwend geroep van „<span class="ex" lang="ms">Nja, Nja</span>!”<a class="noteRef" id="xd31e6423src" href="#xd31e6423">31</a> naar binnen gaande, bereikte hij de slaapkamer waar het kind alleen was. Op den grond -lag een vuil notitieboekje. De wachtman kende het; elken morgen zag hij daarin den -opzichter schrijven, als de <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> hem iets gelastte. Hij ging Messner wekken. -</p> -<p>„Verdoemde <span class="ex">gladakker</span>!” Deze woorden, gevolgd door een greep in zijn haar, een ruk die hem uit het bed -haalde en een hevigen slag in het gezicht, deden de Leeuw ontwaken uit zijn zoete -droomen. -</p> -<p>„Is-t-er van wegens de liefde,” stotterde hij opkrabbelende. -</p> -<p>„Liefde, ploert?” brulde Messner buiten zich zelf van woede, en hij liet zijn hand -voor de tweede maal neerkomen in het gelaat van de Leeuw; en nog eens, tot deze neerstortte. -Toen trapte hij hem in een hoek, en begaf zich naar het bed. -</p> -<p>„Li, Li!” riep hij haar schuddende. „Dacht ik het <span class="pageNum" id="pb2.166">[<a href="#pb2.166">166</a>]</span>niet!” liet hij er op volgen; „zij zou het nooit gedaan hebben.” Toen nam hij Li in -zijn armen en op dezelfde wijze als zij in dit huis gekomen was, werd zij er weer -uitgedragen. -</p> -<p>„Zorg dat je binnen vijf minuten de onderneming af bent,” zeide Messner in ’t voorbijgaan -tot de Leeuw, die nog steeds lag waar hij gevallen was. -</p> -<p>Drie dagen later kwam een brief van Korman. Hij verweet daarin Messner diens eigenwijsheid -om Li op Donowarie te houden. Ten eerste was het voor hem ondoenlijk zijn plichten -waar te nemen als superintendent; doch dat daargelaten, was er het treurig gevolg -van geweest dat Li zich gegeven had aan dien de Leeuw—want daarvan was hem bericht -geworden. Natuurlijk verviel thans de maandelijksche toelage, die hij alleen zoo hoog -gesteld had om Li in staat te stellen haar goeden naam aldus te bewaren, dat zij later -haar kinderen zonder schaamte te gemoet kon treden.… -</p> -<p>Messner was in het molenhuis toen hem deze brief gebracht werd. Verontwaardigd liep -hij naar huis om hem aan Zus te toonen. Halverwege bemerkte hij dat verscheiden inlanders -hem volgden, waaronder zijn wachtman. -</p> -<p>„Waar gaan jelui heen?” vroeg hij. -</p> -<p>„Wij volgen meneer,” klonk het terug. -</p> -<p>„Zoo; heb jelui iets?” -<span class="pageNum" id="pb2.167">[<a href="#pb2.167">167</a>]</span></p> -<p>„Neen, meneer,” zeide de wachtman naar voren tredende, „maar die <span class="ex">toewan ziender</span>, dien meneer heeft weggejaagd, heeft gezegd dat hij meneer zou vermoorden. En nu -passen wij op.” -</p> -<p>„Weest maar niet bang,” zeide Messner lachend. „Is hij dan hier op het land?” -</p> -<p>„Neen meneer; hij is in de <span class="ex">dessa</span>.” -</p> -<p>Zus ontving het bericht van Korman’s handelwijze met een uitdrukking van de grootste -verachting. -</p> -<p>„<span class="ex">Soedah</span>,” zeide zij, „laat maar. Het zal ons kind aan niets ontbreken.” Doch Messner, hoewel -in hoofdzaak het met haar eens zijnde, vond toch dat hij er eens over spreken moest -met van Os. De drukte belette hem echter daarheen te gaan voor den volgenden avond -zes uur, het einde van den werktijd. -</p> -<p>Op Marialand keurde men Korman’s daad evenzeer af, en van Os nam op zich er zijn aangetrouwden -neef over te onderhouden. Hielp dat niet, dan zou mevrouw er Caroline over spreken. -</p> -<p>Blij met deze toezeggingen reed Messner, na het avondeten te hebben gebruikt, terug -naar Donowarie. Voor zijn huis steeg hij van het paard, omziende naar den wachtman -die het anders gewoonlijk van hem overnam. Zus die hem had hooren aankomen, opende -de deur der binnengalerij. -</p> -<p>Op dat oogenblik zag hij een vlam; een scherp <span class="pageNum" id="pb2.168">[<a href="#pb2.168">168</a>]</span>gesis vlak langs zijn hoofd deed hem onwillekeurig bukken, toen een knal … eindelijk -een gehuil als van een wild dier, een twintigtal passen van hem af. Hij wilde er heen -gaan, toen een slag als van een vallend lichaam in de voorgalerij zijn aandacht daarheen -trok. -</p> -<p>In de deuropening lag Zus, voorover, dood. -</p> -<p>De bedienden schoten toe, en te midden van het gejammer dat zij aanhieven, droeg Messner -het lijk zijner huishoudster naar binnen. -</p> -<p>Toen hij weer op den drempel verscheen waar zooeven Zus gevallen was, zag hij doodelijk -bleek; zijn gelaat droeg een uitdrukking als van iemand die een wanhopig maar onverzettelijk -besluit genomen heeft. Op het voorpleintje stond het vol menschen, maar niemand sprak. -Verder op den weg verwijderde zich een groepje, dat Messner, in het licht staande -van het wachtvuur, echter niet zag. -</p> -<p>„Waar is hij?” vroeg Messner zacht, en toch zóó dat het zelfs de flegmatieke inlanders -deed huiveren. „Welnu, antwoordt niemand?” -</p> -<p>„Meneer,” zeide eindelijk de <span class="ex">kapala-kampong</span>, voor hem neerhurkende, „de wachtman had schuld …” -</p> -<p>„De wachtman heeft hem gevangen; ik heb het duidelijk gehoord; die schreeuw was van -hem,” zeide Messner. „Maar waar is hij?” -</p> -<p>„Wij dachten: het is beter dat de politie …” -<span class="pageNum" id="pb2.169">[<a href="#pb2.169">169</a>]</span></p> -<p>„Geen politie,” viel Messner haastig in. „Breng hem hier; ik zal hem richten.” En -weer ging een rilling door de omstanders. -</p> -<p>„Het is beter dat meneer niet naar hem vraagt,” zeide toen de <span class="ex">kapala-kampong</span>. „Zooals ik reeds aan meneer gezegd heb, de wachtman had schuld dat hij ons niet -opriep. Hij zal niet voor meneer verschijnen eer die schuld is afgelost.” -</p> -<p>„Hm,” deed Messner. „’t Is misschien beter zoo.” En hij ging weer naar binnen. -</p> -<p>„Wil meneer dat ik kennis ga geven aan den <span class="ex">assistent-wedhono</span>?” riep hem het <span class="ex">kampong</span>-hoofd achterna. -</p> -<p>„’t Is goed.” -</p> -<p>In de slaapkamer stond Li, over het doode lichaam heengebogen, en Zus oproepende om -tot haar weer te keeren; helaas, tevergeefs! -</p> -<p>Messner knielde neer voor het bed en schreide. -</p> -<p>De <span class="ex">assistent-wedhono</span> had het druk, den volgenden morgen. Een boodschap van Donowarie, dat er een moord -gepleegd was op de huishoudster van den administrateur, een tweede bericht uit de -naburige dessa dat daar een indo-europeaan was doodgeslagen door een beleedigd echtgenoot -die hem <span class="ex">in flagranti</span> gesnapt had! Hij zond een paar beambten naar het koffieland en wachtte zelf de komst -af van den gearresteerde uit de <span class="ex">dessa</span>. -<span class="pageNum" id="pb2.170">[<a href="#pb2.170">170</a>]</span></p> -<p>Het was de wachtman van Donowarie. Uit het voorloopig verhoor bleek dat hij ’s nachts -was thuisgekomen in de dessa, waar de oudste zijner twee vrouwen, die zijn belangen -daar waarnam, een huis bewoonde, en gevonden had den verslagene, juist op het oogenblik -dat de tegenweer die zijn vrouw bood, begon te verslappen. Hij had toen een aloe opgenomen -en er op los geslagen. -</p> -<p>„Heeft die man zich zelf overgegeven?” vroeg de <span class="ex">assistent-wedhono</span>. En op bevestigend antwoord gelastte hij den wachtman vrij te laten, op voorwaarde -dat hij ter beschikking zou zijn als men hem mocht noodig hebben. -</p> -<p>Daarop liet de politie-man zijn paard voorkomen en reed naar <span class="ex">Donowarie</span>. Wat hij daar vernam bracht hem in niet geringe verlegenheid. De verdachte van den -moord en de doodgeslagene in de <span class="ex">dessa</span> één en dezelfde persoon! Zijn javaansch rechtsgevoel zeide hem dat hier een vonnis -voltrokken was, dat rechtvaardig aan alle kanten, behoorde te blijven rusten; maar -hoe dat te vereenigen met zijn plicht als ambtenaar? <span class="ex">Soedah</span>, de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> moest het maar weten, en aan dezen werd het rapport opgezonden. De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> stuurde het naar den djaksa; doch of het onderweg verongelukt is, dan wel door laatstgenoemden -ambtenaar vergeten, kon niemand zeggen. -<span class="pageNum" id="pb2.171">[<a href="#pb2.171">171</a>]</span> -</p> -<hr class="tb"><p> -</p> -<p>Eenige jaren zijn verloopen. Marialand, sedert lang vrijgewerkt, is door van Os verkocht, -en deze vertrok met vrouw en kinderen naar Europa. -</p> -<p>De oude heer Messner, hoewel met bijna even groot succes zijn onderneming drijvende, -wil die niet overdoen. Het graf van Zus houdt hem daar. Frieda zal mettertijd een -rijke erfgename worden, als zij het noodlot ontkomt dat de meeste indische fortuinen -boven het hoofd schijnt te hangen. -</p> -<p>Watoeombo steekt nog diep in de schuld, die wel ieder jaar minder wordt, maar ach -zoo weinig. Korman heeft aan zijn voornemen om het land te verlaten geen gevolg gegeven. -Wel heeft zijn vrouw nu het dubbele van haar vroeger vermogen en slechts twee kinderen, -maar hij kan niet scheiden van de bron die zulke zoete inkomsten geeft. Bij zijn knoeierijen, -waarvan Caroline echter niet weet, helpt hem Brisson, een treurig vervallen sujet. -Behalve deze zijn er geen volbloed-europeanen op Watoeombo. Bedouin Starke en Biezeman -vonden elders betrekkingen. -</p> -<p>Aan de andere zijde van het gebergte zetelt Rencke als administrateur. Hij nam de -helft van het land over en hoopt daarmee fortuin te maken. En wie weet, er is een -trek naar gronden in zijn buurt, <span class="pageNum" id="pb2.172">[<a href="#pb2.172">172</a>]</span>misschien verkoopt hij de vijfhonderd bouws, die hij op speculatie aanvroeg, wel voor -een goede som. -</p> -<p>Li steunt Messner bij zijn pogen om Frieda op te voeden, en wordt door allen die met -haar in aanraking komen hoog geacht. -</p> -<hr class="tb"><p> -</p> -<p>En Benoit, die eenmaal zeide: „Ik werk liever met een <span class="ex">pinteren <span class="corr" id="xd31e6564" title="Bron: gladdakker">gladakker</span></span> dan met een eerlijken stommerik,”—zou hij bij die opinie gebleven zijn? -</p> -<p class="trailer center">EINDE.</p> -</div> -<div class="footnotes"> -<hr class="fnsep"> -<div class="footnote-body"> -<div class="fndiv" id="xd31e3855"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3855src">1</a></span> Kaart; ’n onomatopee. <a class="fnarrow" href="#xd31e3855src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3886"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3886src">2</a></span> In ernst, werkelijk. <a class="fnarrow" href="#xd31e3886src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3895"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3895src">3</a></span> Precies hetzelfde. <a class="fnarrow" href="#xd31e3895src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3929"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3929src">4</a></span> Ingeboet. <a class="fnarrow" href="#xd31e3929src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e3992"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3992src">5</a></span> Kuren. <a class="fnarrow" href="#xd31e3992src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4146"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4146src">6</a></span> Provisiekamer. <a class="fnarrow" href="#xd31e4146src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4208"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4208src">7</a></span> Platte wan. <a class="fnarrow" href="#xd31e4208src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4213"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4213src">8</a></span> Faeces. <a class="fnarrow" href="#xd31e4213src" title="Ga terug naar noot 8 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4255"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4255src">9</a></span> Door wrijving ontbolsteren. <a class="fnarrow" href="#xd31e4255src" title="Ga terug naar noot 9 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4314"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4314src">10</a></span> Inlandsche beambte voor de ontvangst der koffie. <a class="fnarrow" href="#xd31e4314src" title="Ga terug naar noot 10 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4391"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4391src">11</a></span> Breede ronde hoed van bamboe gevlochten. <a class="fnarrow" href="#xd31e4391src" title="Ga terug naar noot 11 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4452"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4452src">12</a></span> Spaansche peper. <a class="fnarrow" href="#xd31e4452src" title="Ga terug naar noot 12 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4460"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4460src">13</a></span> Gebak, snoeperij. <a class="fnarrow" href="#xd31e4460src" title="Ga terug naar noot 13 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4510"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4510src">14</a></span> Javaansch adellijke. <a class="fnarrow" href="#xd31e4510src" title="Ga terug naar noot 14 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4629"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4629src">15</a></span> Ja heer. <a class="fnarrow" href="#xd31e4629src" title="Ga terug naar noot 15 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4657"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4657src">16</a></span> Medicijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e4657src" title="Ga terug naar noot 16 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4662"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4662src">17</a></span> Helder. <a class="fnarrow" href="#xd31e4662src" title="Ga terug naar noot 17 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4682"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4682src">18</a></span> De djatibosschen op Java zijn gouvernements-eigendom. <a class="fnarrow" href="#xd31e4682src" title="Ga terug naar noot 18 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4696"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4696src">19</a></span> Helderheid. <a class="fnarrow" href="#xd31e4696src" title="Ga terug naar noot 19 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4762"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4762src">20</a></span> Pen, boven aan den stijl, om in den ligger gelaten te worden. <a class="fnarrow" href="#xd31e4762src" title="Ga terug naar noot 20 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4802"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4802src">21</a></span> Njonja = mevrouw. <a class="fnarrow" href="#xd31e4802src" title="Ga terug naar noot 21 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e4917"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4917src">22</a></span> Snorwagen. <a class="fnarrow" href="#xd31e4917src" title="Ga terug naar noot 22 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e5156"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5156src">23</a></span> Jongens, bedienden. <a class="fnarrow" href="#xd31e5156src" title="Ga terug naar noot 23 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e5187"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5187src">24</a></span> Waarlijk?—Is dat zoo? <a class="fnarrow" href="#xd31e5187src" title="Ga terug naar noot 24 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e5582"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5582src">25</a></span> Draagstoel. <a class="fnarrow" href="#xd31e5582src" title="Ga terug naar noot 25 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e5632"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5632src">26</a></span> Prinsen. <a class="fnarrow" href="#xd31e5632src" title="Ga terug naar noot 26 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e5904"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5904src">27</a></span> Ga mee! <a class="fnarrow" href="#xd31e5904src" title="Ga terug naar noot 27 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e6190"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6190src">28</a></span> De vijftiende plank. <a class="fnarrow" href="#xd31e6190src" title="Ga terug naar noot 28 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e6288"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6288src">29</a></span> Javaansche winkel van eetwaren. <a class="fnarrow" href="#xd31e6288src" title="Ga terug naar noot 29 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e6341"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6341src">30</a></span> Kind van het land. <a class="fnarrow" href="#xd31e6341src" title="Ga terug naar noot 30 in tekst.">↑</a></p> -</div> -<div class="fndiv" id="xd31e6423"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6423src">31</a></span> Afkorting van <span class="ex">nonja</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e6423src" title="Ga terug naar noot 31 in tekst.">↑</a></p> -</div> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div class="back"> -<div class="transcriberNote"> -<h2 class="main">Colofon</h2> -<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> -<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen -van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden -van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. -</p> -<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. -</p> -<h3 class="main">Metadata</h3> -<table class="colophonMetadata" summary="Metadata"> -<tr> -<td><b>Titel:</b></td> -<td>In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Auteur:</b></td> -<td>J. Dermoût</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/286476990/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Aanmaakdatum bestand:</b></td> -<td>2022-11-16 16:03:44 UTC</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Taal:</b></td> -<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td> -<td>[1893]</td> -<td></td> -</tr> -</table> -<h3 class="main">Codering</h3> -<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het -einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel -zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van -dit boek.</p> -<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> -<ul> -<li>2022-11-13 Begonnen. -</li> -</ul> -<h3 class="main">Verbeteringen</h3> -<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> -<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> -<tr> -<th>Bladzijde</th> -<th>Bron</th> -<th>Verbetering</th> -<th>Bewerkingsafstand</th> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e168">9</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4747">54</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e279">14</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2278">103</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4278">29</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4300">30</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e475">22</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indo-europeénne</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indo-européenne</td> -<td class="bottom">2 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e529">25</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">seurde</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zeurde</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e829">35</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rijstttafel</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rijsttafel</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e877">37</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3866">11</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3967">15</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4531">44</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6252">155</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6259">156</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">„</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e918">39</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">koffie-land</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">koffieland</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e925">40</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1064">47</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1144">50</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1373">61</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2994">143</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3957">15</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4224">27</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4239">27</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5887">129</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5936">130</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6088">143</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6108">143</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e930">40</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Ze</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ze</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e938">40</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indeed</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">in deed</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e951">42</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">’</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1048">46</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1050">46</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">-</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1473">67</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">apartement</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">appartement</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1595">73</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">bij</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">hij</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1671">77</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">kniëën</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">knieën</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2036">92</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">schimp-litanei</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">schimp-litanie</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2233">101</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Karmon</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Korman</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2275">103</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zijn</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zijns</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2521">114</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ridje</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ritje</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2860">136</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”,</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,”</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3111">147</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">hui</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">huis</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3256">154</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Setradimedjo</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Setrodimedjo</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3469">166</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">paraiseerde</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">paraisseerde</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3819">8</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">aangegenaam</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">aangenaam</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4317">31</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">beurt</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">buurt</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4361">35</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">serieuse</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">serieuze</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4418">38</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5469">99</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">antwoorde</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">antwoordde</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4621">49</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ben</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">bent</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4652">49</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">meneer’s</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">meneers</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4788">56</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gekneedde</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">geknede</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4867">61</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Societeit</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Sociëteit</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4897">63</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">..,</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">…,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4932">64</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">te </td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900"> -[<i>Verwijderd</i>] -</td> -<td class="bottom">3</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4947">65</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">fundatie’s</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">fundaties</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5102">74</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ambonneesch</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">amboneesch</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5143">78</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rid</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rit</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5225">82</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">?”</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5253">84</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5260">84</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">raadbraakte</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">radbraakte</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5745">117</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5823">123</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">societeit</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">sociëteit</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5986">135</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">resulaat</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">resultaat</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6093">143</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">nietwel</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">niet wel</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6171">150</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">…,</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.…</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6564">172</a></td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gladdakker</td> -<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gladakker</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -</table> -<h3 class="main">Afkortingen</h3> -<p>Overzicht van gebruikte afkortingen.</p> -<table class="abbreviationTable" summary="Overzicht van gebruikte afkortingen."> -<tr> -<th>Afkorting</th> -<th>Uitgeschreven</th> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">j.l.</td> -<td class="bottom">jongstleden</td> -</tr> -</table> -</div> -</div> -<div lang='en' xml:lang='en'> -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>IN DE KOFFIE</span> ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div> -<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div> -<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> -</div> -</body> -</html> |