1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
|
<!DOCTYPE HTML>
<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2025-04-19T14:38:56Z using SAXON HE 9.9.1.8 . -->
<html lang="nl">
<head>
<title>Moeder en Kind | Project Gutenberg</title>
<meta charset="utf-8">
<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
<meta name="author" content="Cornelis Nanning van de Poll (1860–1923)">
<link rel="coverpage" href="images/frontcover.jpg">
<link rel="icon" href="images/frontcover.jpg" type="image/x-cover">
<meta name="DC.Title" content="Moeder en Kind: Zwangerschap bevalling en verzorging van zuigelingen">
<meta name="DC.Creator" content="Cornelis Nanning van de Poll (1860–1923)">
<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
<meta name="DC.Format" content="text/html">
<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
<style> /* <![CDATA[ */
html {
line-height: 1.3;
}
body {
margin: 0;
}
main {
display: block;
}
h1 {
font-size: 2em;
margin: 0.67em 0;
}
hr {
height: 0;
overflow: visible;
}
pre {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
a {
background-color: transparent;
}
abbr[title] {
border-bottom: none;
text-decoration: underline;
}
b, strong {
font-weight: bolder;
}
code, kbd, samp {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
small {
font-size: 80%;
}
sub, sup {
font-size: 67%;
line-height: 0;
position: relative;
vertical-align: baseline;
}
sub {
bottom: -0.25em;
}
sup {
top: -0.5em;
}
img {
border-style: none;
}
body {
font-family: serif;
font-size: 100%;
text-align: left;
margin-top: 2.4em;
}
div.front, div.body {
margin-bottom: 7.2em;
}
div.back {
margin-bottom: 2.4em;
}
.div0 {
margin-top: 7.2em;
margin-bottom: 7.2em;
}
.div1 {
margin-top: 5.6em;
margin-bottom: 5.6em;
}
.div2 {
margin-top: 4.8em;
margin-bottom: 4.8em;
}
.div3 {
margin-top: 3.6em;
margin-bottom: 3.6em;
}
.div4 {
margin-top: 2.4em;
margin-bottom: 2.4em;
}
.div5, .div6, .div7 {
margin-top: 1.44em;
margin-bottom: 1.44em;
}
.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
margin-bottom: 0;
}
blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
margin-top: 0;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
clear: both;
font-style: normal;
text-transform: none;
}
h3, .h3 {
font-size: 1.2em;
}
h3.label {
font-size: 1em;
margin-bottom: 0;
}
h4, .h4 {
font-size: 1em;
}
.alignleft {
text-align: left;
}
.alignright {
text-align: right;
}
.alignblock {
text-align: justify;
}
p.tb, hr.tb, .par.tb, li.tb {
margin: 1.6em auto;
text-align: center;
}
p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
font-size: 0.9em;
text-indent: 0;
}
p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
margin: 1.58em 10%;
}
.opener, .address {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
}
.addrline {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.dateline {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
text-align: right;
}
.salute {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.signed {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.epigraph {
font-size: 0.9em;
width: 60%;
margin-left: auto;
}
.epigraph span.bibl {
display: block;
text-align: right;
}
.trailer {
clear: both;
margin-top: 3.6em;
}
span.abbr, abbr {
white-space: nowrap;
}
span.parNum {
font-weight: bold;
}
span.corr, span.gap {
border-bottom: 1px dotted red;
}
span.num, span.trans {
border-bottom: 1px dotted gray;
}
span.measure {
border-bottom: 1px dotted green;
}
.ex {
letter-spacing: 0.2em;
}
.sc {
font-variant: small-caps;
}
.asc {
font-variant: small-caps;
text-transform: lowercase;
}
.uc {
text-transform: uppercase;
}
.tt {
font-family: monospace;
}
.underline {
text-decoration: underline;
}
.overline, .overtilde {
text-decoration: overline;
}
.rm {
font-style: normal;
}
.red {
color: red;
}
hr {
clear: both;
border: none;
border-bottom: 1px solid black;
width: 45%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
margin-top: 1em;
text-align: center;
}
hr.dotted {
border-bottom: 2px dotted black;
}
hr.dashed {
border-bottom: 2px dashed black;
}
.aligncenter {
text-align: center;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
font-size: 1.44em;
line-height: 1.5;
}
h1.label, h2.label {
font-size: 1.2em;
margin-bottom: 0;
}
h5, h6 {
font-size: 1em;
font-style: italic;
}
p, .par {
text-indent: 0;
}
p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
text-transform: uppercase;
}
.hangq {
text-indent: -0.32em;
}
.hangqq {
text-indent: -0.42em;
}
.hangqqq {
text-indent: -0.84em;
}
p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
float: left;
clear: left;
margin: 0 0.05em 0 0;
padding: 0;
line-height: 0.8;
font-size: 420%;
vertical-align: super;
}
blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
font-size: 0.9em;
margin: 1.58em 5%;
}
.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
text-decoration: none;
}
.advertisement, .advertisements {
background-color: #FFFEE0;
border: black 1px dotted;
color: #000;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
span.accent {
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base {
line-height: 0.40em;
}
span.accent span.top {
font-weight: bold;
font-size: 5pt;
}
span.accent span.base {
display: block;
}
.footnotes .body, .footnotes .div1 {
padding: 0;
}
.fnarrow {
color: #AAAAAA;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
}
.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
color: #660000;
}
.fnreturn {
color: #AAAAAA;
font-size: 80%;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
vertical-align: 0.25em;
}
a {
text-decoration: none;
}
a:hover {
text-decoration: underline;
background-color: #e9f5ff;
}
a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
font-size: 67%;
vertical-align: super;
text-decoration: none;
margin-left: 0.1em;
}
.externalUrl {
font-size: small;
font-family: monospace;
color: gray;
}
.displayfootnote {
display: none;
}
div.footnotes {
font-size: 80%;
margin-top: 1em;
padding: 0;
}
hr.fnsep {
margin-left: 0;
margin-right: 0;
text-align: left;
width: 25%;
}
p.footnote, .par.footnote {
margin-bottom: 0.5em;
margin-top: 0.5em;
}
p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
float: left;
margin-left: -0.1em;
min-width: 1.0em;
padding-right: 0.4em;
}
.apparatusnote {
text-decoration: none;
}
.apparatusnote:target, .fndiv:target {
background-color: #eaf3ff;
}
table.tocList {
width: 100%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
border-width: 0;
border-collapse: collapse;
}
td.tocText {
padding-top: 2em;
padding-bottom: 1em;
}
td.tocPageNum, td.tocDivNum {
text-align: right;
min-width: 10%;
border-width: 0;
white-space: nowrap;
}
td.tocDivNum {
padding-left: 0;
padding-right: 0.5em;
vertical-align: top;
}
td.tocPageNum {
padding-left: 0.5em;
padding-right: 0;
vertical-align: bottom;
}
td.tocDivTitle {
width: auto;
}
p.tocPart, .par.tocPart {
margin: 1.58em 0;
font-variant: small-caps;
}
p.tocChapter, .par.tocChapter {
margin: 1.58em 0;
}
p.tocSection, .par.tocSection {
margin: 0.7em 5%;
}
table.tocList td {
vertical-align: top;
}
table.tocList td.tocPageNum {
vertical-align: bottom;
}
table.inner {
display: inline-table;
border-collapse: collapse;
width: 100%;
}
td.itemNum {
text-align: right;
min-width: 5%;
padding-right: 0.8em;
}
td.innerContainer {
padding: 0;
margin: 0;
}
.index {
font-size: 80%;
}
.index p {
text-indent: -1em;
margin-left: 1em;
}
.indexToc {
text-align: center;
}
.transcriberNote {
background-color: #DDE;
border: black 1px dotted;
color: #000;
font-family: sans-serif;
font-size: 80%;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
.missingTarget {
text-decoration: line-through;
color: red;
}
.correctionTable {
width: 75%;
}
.width20 {
width: 20%;
}
.width40 {
width: 40%;
}
p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
color: #666666;
font-size: 80%;
}
span.musictime {
vertical-align: middle;
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
padding: 1px 0.5px;
font-size: xx-small;
font-weight: bold;
line-height: 0.7em;
}
span.musictime span.bottom {
display: block;
}
audio {
height: 20px;
margin-left: 0.5em;
margin-right: 0.5em;
}
ul {
list-style-type: none;
}
.splitListTable {
margin-left: 0;
}
.splitListTable td {
vertical-align: top;
}
.numberedItem {
text-indent: -3em;
margin-left: 3em;
}
.numberedItem .itemNumber {
float: left;
position: relative;
left: -3.5em;
width: 3em;
display: inline-block;
text-align: right;
}
.itemGroupTable {
border-collapse: collapse;
margin-left: 0;
}
.itemGroupTable td {
padding: 0;
margin: 0;
vertical-align: middle;
}
.itemGroupBrace {
padding: 0 0.5em !important;
}
.titlePage {
border: #DDDDDD 2px solid;
margin: 3em 0 7em;
padding: 5em 10% 6em;
text-align: center;
}
.titlePage .docTitle {
line-height: 1.7;
margin: 2em 0;
font-weight: bold;
}
.titlePage .docTitle .mainTitle {
font-size: 1.8em;
font-weight: inherit;
font-variant: inherit;
line-height: inherit;
}
.titlePage .docTitle .subTitle,
.titlePage .docTitle .seriesTitle,
.titlePage .docTitle .volumeTitle {
font-size: 1.44em;
font-weight: inherit;
font-variant: inherit;
line-height: inherit;
}
.titlePage .byline {
margin: 2em 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .byline .docAuthor {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
.titlePage .figure {
margin: 2em auto;
}
.titlePage .docImprint {
margin: 4em 0 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .docImprint .docDate {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
div.figure, div.figureGroup {
text-align: center;
}
table.figureGroupTable {
width: 80%;
border-collapse: collapse;
}
.figure, .figureGroup {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.floatLeft {
float: left;
margin: 10px 10px 10px 0;
}
.floatRight {
float: right;
margin: 10px 0 10px 10px;
}
p.figureHead, .par.figureHead {
font-size: 100%;
text-align: center;
}
.figAnnotation {
font-size: 80%;
position: relative;
margin: 0 auto;
}
.figTopLeft, .figBottomLeft {
float: left;
}
.figTopRight, .figBottomRight {
float: right;
}
.figure p, .figure .par, .figureGroup p, .figureGroup .par {
font-size: 80%;
margin-top: 0;
text-align: center;
}
img {
border-width: 0;
}
td.galleryFigure {
text-align: center;
vertical-align: middle;
}
td.galleryCaption {
text-align: center;
vertical-align: top;
}
tr, td, th {
vertical-align: top;
}
tr.bottom, td.bottom, th.bottom {
vertical-align: bottom;
}
td.label, tr.label td {
font-weight: bold;
}
td.unit, tr.unit td {
font-style: italic;
}
td.leftbrace, td.rightbrace {
vertical-align: middle;
}
span.sum {
padding-top: 2px;
border-top: solid black 1px;
}
table.inlineTable {
display: inline-table;
}
table.borderOutside {
border-collapse: collapse;
}
table.borderOutside td {
padding-left: 4px;
padding-right: 4px;
}
table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop {
border-top: 2px solid black;
}
table.borderOutside .cellHeadBottom {
border-bottom: 1px solid black;
}
table.borderOutside .cellBottom {
border-bottom: 2px solid black;
}
table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft {
border-left: 2px solid black;
}
table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight {
border-right: 2px solid black;
}
table.verticalBorderInside {
border-collapse: collapse;
}
table.verticalBorderInside td {
padding-left: 4px;
padding-right: 4px;
border-left: 1px solid black;
}
table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop {
border-top: 2px solid black;
}
table.verticalBorderInside .cellHeadBottom {
border-bottom: 1px solid black;
}
table.verticalBorderInside .cellBottom {
border-bottom: 2px solid black;
}
table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft {
border-left: 0 solid black;
}
table.borderAll,
table.rtlBorderAll {
border-collapse: collapse;
}
table.borderAll td,
table.rtlBorderAll td {
padding-left: 4px;
padding-right: 4px;
border: 1px solid black;
}
table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop,
table.rtlBorderAll .cellHeadTop, table.rtlBorderAll .cellTop {
border-top: 2px solid black;
}
table.borderAll .cellHeadBottom,
table.rtlBorderAll .cellHeadBottom {
border-bottom: 1px solid black;
}
table.borderAll .cellBottom,
table.rtlBorderAll .cellBottom {
border-bottom: 2px solid black;
}
table.borderAll .cellLeft,
table.borderAll .cellHeadLeft {
border-left: 2px solid black;
}
table.borderAll .cellRight,
table.borderAll .cellHeadRight {
border-right: 2px solid black;
}
table.rtlBorderAll .cellLeft,
table.rtlBorderAll .cellHeadLeft {
border-right: 2px solid black;
}
table.rtlBorderAll .cellRight,
table.rtlBorderAll .cellHeadRight {
border-left: 2px solid black;
}
tr.borderTop td, tr.borderTop th, th.borderTop, td.borderTop {
border-top: 1px solid black !important;
}
tr.borderRight td, tr.borderRight th, th.borderRight, td.borderRight {
border-right: 1px solid black !important;
}
tr.borderLeft td, tr.borderLeft th, th.borderLeft, td.borderLeft {
border-left: 1px solid black !important;
}
tr.borderBottom td, tr.borderBottom th, th.borderBottom, td.borderBottom {
border-bottom: 1px solid black !important;
}
tr.borderHorizontal td, tr.borderHorizontal th, th.borderHorizontal, td.borderHorizontal {
border-top: 1px solid black !important;
border-bottom: 1px solid black !important;
}
tr.borderVertical td, tr.borderVertical th, th.borderVertical, td.borderVertical {
border-right: 1px solid black !important;
border-left: 1px solid black !important;
}
tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.borderAll {
border: 1px solid black !important;
}
tr.noBorderTop td, tr.noBorderTop th, th.noBorderTop, td.noBorderTop {
border-top: none !important;
}
tr.noBorderRight td, tr.noBorderRight th, th.noBorderRight, td.noBorderRight {
border-right: none !important;
}
tr.noBorderLeft td, tr.noBorderLeft th, th.noBorderLeft, td.noBorderLeft {
border-left: none !important;
}
tr.noBorderBottom td, tr.noBorderBottom th, th.noBorderBottom, td.noBorderBottom {
border-bottom: none !important;
}
tr.noBorderHorizontal td, tr.noBorderHorizontal th, th.noBorderHorizontal, td.noBorderHorizontal {
border-top: none !important;
border-bottom: none !important;
}
tr.noBorderVertical td, tr.noBorderVertical th, th.noBorderVertical, td.noBorderVertical {
border-right: none !important;
border-left: none !important;
}
tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.noBorderAll {
border: none !important;
}
.cellDoubleUp {
border-width: 0 !important;
width: 1em;
}
.cellDummy {
border-width: 0 !important;
}
td.alignDecimalIntegerPart {
text-align: right;
border-right: none !important;
padding-right: 0 !important;
margin-right: 0 !important;
}
td.alignDecimalFractionPart {
text-align: left;
border-left: none !important;
padding-left: 0 !important;
margin-left: 0 !important;
}
td.alignDecimalNotNumber {
text-align: center;
}
.lgouter {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
display: table;
}
.lg {
text-align: left;
padding: .5em 0;
}
.lg h4, .lgouter h4 {
font-weight: normal;
}
.lg .lineNum, .sp .lineNum, .lgouter .lineNum {
color: #777;
font-size: 90%;
left: 16%;
margin: 0;
position: absolute;
text-align: center;
text-indent: 0;
top: auto;
width: 1.75em;
}
p.line, .par.line {
margin: 0;
}
span.hemistich {
visibility: hidden;
}
.verseNum {
font-weight: bold;
}
.speaker {
font-weight: bold;
margin-bottom: 0.4em;
}
.sp .line {
margin: 0 10%;
text-align: left;
}
.castlist, .castitem {
list-style-type: none;
}
.castGroupTable {
border-collapse: collapse;
margin-left: 0;
}
.castGroupTable td {
padding: 0;
margin: 0;
vertical-align: middle;
}
.castGroupBrace {
padding: 0 0.5em !important;
}
span.seg {
text-indent: 0;
}
span.ditto {
display: inline-table;
border-collapse: collapse;
vertical-align: middle;
text-align: center;
line-height: 0;
text-indent: 0;
}
span.ditto span.r {
display: table-row;
}
span.ditto span.s {
display: table-cell;
visibility: hidden;
}
span.ditto span.d {
display: table-cell;
}
body {
padding: 1.58em 16%;
}
.pageNum {
display: inline;
font-size: 8.4pt;
font-style: normal;
margin: 0;
padding: 0;
position: absolute;
right: 1%;
text-align: right;
letter-spacing: normal;
}
.marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
left: 1%;
position: absolute;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
}
.right-marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
right: 3%;
position: absolute;
text-indent: 0;
text-align: right;
width: 11%
}
.cut-in-left-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: left;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
}
.cut-in-right-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: right;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: right;
padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
}
span.tocPageNum, span.flushright {
position: absolute;
right: 16%;
top: auto;
text-indent: 0;
}
.pglink::after {
content: "\0000A0\01F4D8";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.catlink::after {
content: "\0000A0\01F4C7";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after {
content: "\0000A0\002197\00FE0F";
color: blue;
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.pglink:hover {
background-color: #DCFFDC;
}
.catlink:hover {
background-color: #FFFFDC;
}
.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover {
background-color: #FFDCDC;
}
body {
background: #FFFFFF;
font-family: serif;
}
body, a.hidden {
color: black;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-weight: normal;
}
p.byline {
text-align: center;
font-style: italic;
margin-bottom: 2em;
}
.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
text-align: left;
}
.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
color: #660000;
}
.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
color: #AAAAAA;
}
a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
color: red;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
font-weight: normal;
}
table {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
td.tocText {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.tableCaption {
text-align: center;
}
.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
.hebr { font-family: 'SBL Hebrew', Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */
.xs {
font-size: x-small;
}
.small {
font-size: small;
}
.large {
font-size: large;
}
.vam {
vertical-align: middle;
}
.center {
text-align: center;
}
.letter p {
text-indent: -1em;
margin-left: 1em;
}
table.voeding {
border-collapse: collapse;
width: 80%;
}
table.voeding td {
padding: 1pt 3pt;
}
/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
.xd33e2140 {
text-align:right;
}
.xd33e2144 {
text-align:right; border-left:2pt solid black;
}
.xd33e2146 {
max-width:4em;
}
.xd33e4700 {
width:8%;
}
.xd33e4710 {
white-space:nowrap;
}
.xd33e4712 {
border-bottom:2pt solid black;
}
.cover-imagewidth {
width:510px;
}
.frontispiecewidth {
width:521px;
}
.titlepage-imagewidth {
width:469px;
}
.logowidth {
width:239px;
}
.p012width {
width:126px;
}
.p016width {
width:720px;
}
.p022width {
width:230px;
}
.p032width {
width:403px;
}
.p035width {
width:253px;
}
.p048width {
width:371px;
}
.p054width {
width:185px;
}
.p058width {
width:330px;
}
.p063width {
width:230px;
}
.p064width {
width:377px;
}
.p075width {
width:287px;
}
.p092width {
width:241px;
}
.p101width {
width:279px;
}
.p127width {
width:230px;
}
.p175width {
width:493px;
}
.p176width {
width:720px;
}
.p179width {
width:126px;
}
.xd33e4699 {
border-collapse:collapse;
}
.xd33e4723 {
border-left:2pt solid black;
}
.xd33e4760width {
width:60px;
}
.xd33e4765width {
width:160px;
}
.xd33e4770width {
width:60px;
}
.p202width {
width:253px;
}
.xd33e5290 {
text-indent:2em;
}
.p250width {
width:230px;
}
.p282width {
width:330px;
}
.indentxd33e11502 {
margin-left: 2em;
}
.indentxd33e13977 {
margin-left: 2em;
}
.indentxd33e14000 {
margin-left: 2em;
}
.p300width {
width:279px;
}
.spinewidth {
width:110px;
}
.backcoverwidth {
width:504px;
}
/* ]]> */ </style>
</head>
<body>
<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75911 ***</div>
<div class="front">
<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/frontcover.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="510" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 frenchtitle"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first center large">MOEDER EN KIND
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 frontispiece"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure frontispiecewidth" id="frontispiece"><img src="images/frontispiece.jpg" alt="Tweelingen bijna 4 maanden oud. Meisje (zittend) 2¾ jaar oud." width="521" height="720"><p class="figureHead">Tweelingen bijna 4 maanden oud.<br>
Meisje (zittend) 2¾ jaar oud.</p>
</div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="469" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="titlePage">
<div class="docTitle">
<h1 class="mainTitle">MOEDER EN KIND</h1>
<div class="subTitle">ZWANGERSCHAP BEVALLING EN VERZORGING VAN ZUIGELINGEN</div>
<div class="subTitle">VIERDE VEEL VERMEERDERDE DRUK VAN „DE AANSTAANDE MOEDER”</div>
</div>
<div class="byline">DOOR
<br>
<span class="docAuthor">D<sup>R</sup>. C. N. VAN DE POLL</span><br>
VERLOSKUNDIGE EN VROUWENARTS TE AMSTERDAM</div>
<div class="figure logowidth"><img src="images/logo.png" alt="Uitgeverslogo met monogram KG en PN." width="239" height="242"></div>
<div class="docImprint">AMSTERDAM<br>
SCHELTEMA & HOLKEMA’S BOEKHANDEL<br>
K. GROESBEEK EN PAUL NIJHOFF</div>
</div>
<p></p>
<div class="div1 dedication"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first center">AAN MARIANNE ELISABETH UIT DANKBAARHEID<br>
VOOR LIEFDE EN TOEWIJDING, ALS VROUW EN MOEDER.
<span class="pageNum" id="pb.v">[<a href="#pb.v">V</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VOORBERICHT</h2>
</div>
<div class="divBody">
<div class="div2 section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">VOOR DEN EERSTEN DRUK.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Het kind, als product van het mannelijke en het vrouwelijke, is, zooals onze schoone
moedertaal zoo juist uitdrukt, onzijdig, d.w.z. dat noch het mannelijke noch het vrouwelijke
in den aanvang op den voorgrond treedt, al moge de bouw van het lichaam in velerlei
opzicht reeds aanwijzen, waartoe het komen zal.
</p>
<p>Het kind is, pasgeboren, tot zekere hoogte nog maar natuurlijk, niet geestelijk, ontwikkeld,
al brengt het den geest mede als mogelijkheid tot ontwikkeling daarvan. Het pasgeboren
kind is dus mensch in aanleg en zal zich tot mensch te ontwikkelen hebben, door ontwikkeling
van den geest tot begrip.
</p>
<p>Zoo verhoudt het pasgeboren kind zich als een menschelijk dier, dat slechts gedeeltelijk
voor zichzelf zorgen kan en hulp behoeft van haar, die het ter wereld bracht. Ofschoon
hieruit volgt, dat moeder en vader hebben acht te geven ook op de ontwikkeling van
den geest van hun kind, en vooral in dàt opzicht eene groote en grootsche taak haar
wacht, die moeder worden zal, heeft zij, om te beginnen, te bedenken, dat het kind,
waarvan zij de moeder zijn zal, ontsproten uit haar lichaam, allereerst den aard zal
hebben van haar natuurlijk leven, zoodat—in ’t algemeen gesproken—alleen de gezonde
moeder een gezond kind kan ter wereld brengen, <span class="pageNum" id="pb.vi">[<a href="#pb.vi">VI</a>]</span>de gezonde moeder de meeste waarborgen geeft voor een gezond nageslacht.
</p>
<p>Reeds vóór de vrouw moeder wordt heeft zij dus zorgen en is, met het oog daarop, eenige
kennis van de wijze waarop in haar binnenste het kind wordt aangelegd en van de plaats
waar de vrucht zich tot kind ontwikkelt, niet overbodig te achten, opdat zij kunne
begrijpen, waarom zij, mede ter wille van haar kind, voor zichzelve heeft zorg te
dragen.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>De plichten van den aanstaanden vader zijn evenmin gering. Het kind, ontsproten uit
vereeniging van man en vrouw, is, natuurlijk en geestelijk, herhaling en voortzetting
van het voorafgegane of voorafgaande geslacht en zal dus vertoonen, wat men onder
erfelijkheid verstaat. Beide factoren zijn in het product begrepen, en is dus te begrijpen,
dat het kind van man en vrouw niet afwijkt van, doch gelijkt op beiden, zoodat ook
de vader, vóór hij zich zoo zal kunnen noemen, heeft te bedenken hoe, en heeft zorg
te dragen dat hij, met recht, zal zijn een goed vader, natuurlijk en geestelijk. De
voorafgegane opmerking dient dus uitgebreid te worden tot: slechts gezonde ouders
kunnen waarborgen geven voor een gezond nageslacht.
</p>
<p>Dit geschrift wil trachten de aanstaande moeder eenigermate in te lichten en raad
te geven met betrekking tot velerlei uit den tijd waarin, en omtrent datgene waarvoor,
zij in „blijde verwachting” leeft.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">VOOR DEN TWEEDEN DRUK.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Toen de uitgevers mij verzochten voor een tweeden druk van „De aanstaande moeder”
te willen zorg dragen, voldeed ik daaraan met genoegen. Ik heb daarbij rekening gehouden
<span class="pageNum" id="pb.vii">[<a href="#pb.vii">VII</a>]</span>met een ander verzoek, uitgegaan van talrijke vrouwen, om haar, als de gelegenheid
zich voordeed, iets meer omtrent den zuigeling te vertellen. Dit laatste was niet
gemakkelijk, doch ik heb mijn best gedaan. In hoeverre ik geslaagd ben, mogen zij,
die mij tot nu toe van hare waardeering zoo ruimschoots blijk gaven, beoordeelen.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 last-child section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">VOOR DEN DERDEN DRUK.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Met vreugde vernam ik van de uitgevers, dat de tweede druk reeds binnen twee jaren
was uitverkocht. Voor dezen derden druk heb ik een uitvoerig register vervaardigd,
dat, naar ik verwacht, de bruikbaarheid van het boek zal verhoogen.
</p>
<p class="signed"><span class="sc">Dr. C. N. van de Poll.</span>
<span class="pageNum" id="pb.viii">[<a href="#pb.viii">VIII</a>]</span></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="toc" class="div1 last-child contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">INHOUD</h2>
<table class="tocList">
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"> </td>
<td class="tocPageNum">Bladz.</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch1" id="xd33e203"><span class="sc">Bevruchting</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch2" id="xd33e210"><span class="sc">Zwangerschap en enkele zwangerschapsverschijnselen</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">13</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch3" id="xd33e217"><span class="sc">Andere zwangerschapsverschijnselen, onaangenaamhedenen kwalen</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">23</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch4" id="xd33e224"><span class="sc">Leefregelen voor de zwangerschap</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">36</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch5" id="xd33e231"><span class="sc">Meervoudige zwangerschap</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">55</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch6" id="xd33e238"><span class="sc">Miskraam</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">59</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch7" id="xd33e245"><span class="sc">De kraamkamer en de benoodigdheden voor de bevalling</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">64</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch8" id="xd33e252"><span class="sc">Voorbereiding voor de bevalling</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">70</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch9" id="xd33e259"><span class="sc">De bevalling of baring</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">76</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch10" id="xd33e266"><span class="sc">Het kraambed</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">93</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch11" id="xd33e274"><span class="sc">Het kind</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">102</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch12" id="xd33e281"><span class="sc">Eenige opmerkingen met betrekking tot het zoogen en de voeding van een zuigeling</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">128</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch13" id="xd33e288"><span class="sc">Allerlei opmerkingen met betrekking tot het kind</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">180</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ch14" id="xd33e295"><span class="sc">Het een en ander omtrent bijgeloof, volksgewoonten, enz. bij zwangerschap, baring
en in het kraambed</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">203</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#aanh1" id="xd33e302"><span class="sc">Aanhangsel I</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">251</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#aanh2" id="xd33e309"><span class="sc">Aanhangsel II (Enkele recepten)</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">279</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#ix" id="xd33e316"><span class="sc">Register</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">283</td>
</tr>
</table>
</div>
<div class="divBody">
<p>AFBEELDINGEN. <span class="tocPageNum">Tegenover bladz.</span>
</p>
<table class="tocList">
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#frontispiece"><span class="sc">Tweelingen bijna 4 maanden oud, meisje (zittend) 2¾ jaar oud</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">Tegenover den titel.</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#p016"><span class="sc">Voorstelling van de inwendige geslachtsorganen der vrouw, van de voorzijde gezien</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">16</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#p032"><span class="sc">Zwangerschapsstrepen en donkergekleurde lijn bij eene zwangere vrouw</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">32</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#p048"><span class="sc">Ligging van het kind in den buik der zwangere vrouw aan het einde der zwangerschap</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">48</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#p064"><span class="sc">Ligging van tweelingen in den buik der zwangere vrouw aan het einde der zwangerschap</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">64</td>
</tr>
<tr>
<td class="tocDivNum"></td>
<td class="tocDivTitle"><a href="#p176"><span class="sc">Tweelingen 8 maanden oud</span></a> </td>
<td class="tocPageNum">176</td>
</tr>
</table><p>
<span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="body">
<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e203">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">BEVRUCHTING.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Het kind ontstaat ten gevolge eener vereeniging van man en vrouw, uit samensmelting
van het mannelijke en het vrouwelijke, van ei-cel en zaad-cel, tengevolge van bevruchting.
Want bevruchting is samensmelting, éénworden van ei-cel en zaad-cel. Ei-cellen of
eieren en zaad-cellen of zaaddiertjes noemt men geslachts-cellen.
</p>
<p>Om eenigermate tot begrip te brengen wat daaronder te verstaan is, gaan wij in gedachte
een oogenblik terug tot de eenvoudigste dieren die bekend zijn, tot die welke slechts
bestaan uit een, alleen door het mikroskoop zichtbaar, klompje eiwit, waarin nog een
kleiner klompje, dat men „kern” noemt, is waar te nemen. Dat eiwitklompje, met ingesloten
kern, noemt men een cel en een diertje, dat slechts uit één cel bestaat, een één-cellig
dier.
</p>
<p>De vermenigvuldiging van zulk een diertje, zijn voortplanting, geschiedt aldus, dat
de kern en het eiwit, dat er omheen ligt, zich deelen, zoodat er twee zulke klompjes
eiwit ontstaan, ieder van een kern voorzien.
</p>
<p>Elke nieuw ontstane cel deelt zich, op dezelfde wijze, weder in twee cellen, zoodat,
door voortgezette deeling, een groot aantal cellen, een groot aantal één-cellige diertjes
ontstaat. Dat gaat evenwel niet eindeloos zoo door. Er komt een einde aan die vermenigvuldiging
door deeling en de diersoort zou te gronde gaan, indien er niet, na eenigen tijd,
iets anders gebeurde, <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>waardoor een cel weder het vermogen krijgt, om zich, door voortgezette deeling, te
vermenigvuldigen. Dat andere noemt men bevruchting.
</p>
<p>Door het mikroskoop het leven van die één-cellige diertjes gadeslaande, kan men waarnemen
hoe er een oogenblik komt, waarop twee zulke diertjes elkander naderen, zóó dicht,
dat zij elkander aanraken en ten slotte samensmelten, zich vereenigen tot één eiwitklompje
met één kern, tot één cel. Als dat geschied is, heeft bevruchting plaats gevonden
en begint de deeling van het dier, nu moederdier te noemen, opnieuw, in twee, vier,
acht, enz. deelen, die, als dochter-cellen, als op zichzelf levende één-cellige dieren,
de soort in stand houden, tot na eenigen tijd opnieuw de behoefte aan vereeniging,
aan bevruchting, optreedt.
</p>
<p>Als zulk een cel, dus als een eiwitklompje met een kern, heeft men zich het ei, waaruit
de hoogere dieren, ook de mensch, zich ontwikkelen, voor te stellen. En evenals de
één-cellige diertjes ontstaan door deeling van de ééne, de moeder-cel, ontstaat de
mensch door deeling van de ei-cel. Daarbij valt evenwel het volgende op te merken.
</p>
<p>De dochter-cellen, door de deeling ontstaan, leiden bij de één-cellige dieren een
afzonderlijk leven. Bij de hoogere dieren en bij den mensch is dat niet het geval.
Het lichaam van den mensch bestaat uit een ontelbaar aantal cellen, die, oorspronkelijk
door deeling der ei-cel ontstaan, met elkander vereenigd blijven en te zamen het menschelijke
lichaam vormen.
</p>
<p>Daarom rekent men het menschelijke lichaam tot de veel-cellige organismen.
</p>
<p>Men zou nu kunnen meenen, dat uit de vereeniging van twee cellen, onverschillig welke,
van een veel-cellig organisme, evenals bij de één-cellige dieren, één nieuwe cel zou
kunnen ontstaan, waaruit een nieuwe reeks van cellen, een nieuw individu, zich kan
ontwikkelen. Dat gebeurt echter niet. Wel is waar zijn er <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>organismen, bestaande uit koloniën van cellen, waarvan, na een bepaalden levensduur,
alle cellen geslachts-cellen worden, doch waar de ontwikkeling van een organisme tot
hoogeren graad gekomen is, houdt dat op. In hooger ontwikkelde organismen, zooals
de hooger ontwikkelde planten en dieren, scheidt de ontelbare hoeveelheid cellen van
het lichaam zich in twee groepen, namelijk in cellen die tot den bouw van weefsels
en organen van plant of dier dienen, en in cellen die tot bevruchting bestemd zijn,
tot geslachts-cellen. Dat is dan ook de reden, waarom, met de vereeniging van twee
geslachts-cellen, met de bevruchting dus, het hooger ontwikkelde dier niet als zoodanig
verdwijnt, doch behouden blijft; het zondert alleen de geslachts-cellen af om zich
te vermenigvuldigen, tot het eindelijk, door verbruik van zijne lichaams-cellen of
door een andere oorzaak, ten onder gaat.
</p>
<p>Zooals nu bij de één-cellige dieren eene samensmelting van twee cellen noodig is om
een nieuw, volledig individu te voorschijn te brengen, zoo moeten ook de geslachts-cellen
van den mensch samensmelten om het ontstaan van een nieuw individu, dat uit bij de
deeling ontstane cellen wordt opgebouwd, mogelijk te maken. Die samensmelting heeft
op ongeveer dezelfde wijze plaats als wij voor de één-cellige diertjes beschreven.
</p>
<p>De vrouwelijke geslachts-cellen, de eieren, ontwikkelen zich, door cel-deeling, in
grooten getale, in de eierstokken, de mannelijke geslachts-cellen, ook door cel-deeling,
in nog grooteren getale, eveneens in daartoe aangelegde organen.
</p>
<p>De eierstokken der vrouw liggen in het onderste gedeelte der buikholte. De ei-cellen,
welke zich daarin ontwikkelen, kunnen zich niet uit zichzelf bewegen, zoodat van een
samenkomen met de mannelijke geslachts-cellen al heel weinig zou terecht komen, indien
niet aan deze laatsten eene beweegkracht was toebedeeld, waardoor in dat gemis voorzien
wordt. Deze hebben eigen beweging, waardoor zij, in het lichaam der vrouw gebracht,
<span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>zich met groote snelheid voortbewegende, door daartoe aanwezige kanalen, het ei te
gemoet gaan, om, bij de ontmoeting, er mede saam te smelten. Op dien langen weg, lang
in verhouding tot de kleinheid der zoogenaamde zaad-cellen, zal er menige cel niet
tot het doel geraken, doch daarin wordt voorzien door het groote aantal dat tegelijkertijd
in het vrouwelijke lichaam gebracht wordt. Daardoor is het mogelijk, dat ten slotte
toch één dier cellen het ei ontmoet en tot de noodzakelijke samensmelting overgaat.
Eén dier cellen, omdat met duidelijkheid is aangetoond, dat slechts één zaad-cel in
het ei binnendringt, waarna aan het ei oogenblikkelijk zulk eene verandering plaats
grijpt, dat het binnendringen van andere zaad-cellen belet wordt.
</p>
<p>Nadat de zaad-cel het ei is binnengedrongen en de samensmelting zoodanig heeft plaats
gevonden, dat beiden tot één cel met één kern vereenigd zijn, is de bevruchting afgeloopen,
is het ei bevrucht geworden. Van stonde aan begint het bevruchte ei zich te deelen
in een steeds grooter wordend aantal cellen, die, vereenigd blijvende, ten slotte,
na allerlei groepeeringen en veranderingen, een nieuw individu, de vrucht of het kind,
vormen. Van het oogenblik der samensmelting af begint dus de aanleg van het kind,
en, daar beide cellen levende cellen waren, kan men van de eerste deeling af spreken
van eene levende vrucht, zij het ook dat die vrucht, als vrucht in aanleg, nog in
geen enkel opzicht gelijkt op die, welke bij de geboorte als eene menschelijke vrucht
te voorschijn komt.
</p>
<p>Voor de ontwikkeling van de bevruchte ei-cel tot ontwikkelde vrucht is tijd noodig
en die tijd is de tijd der zwangerschap. Voortdurend heeft in dien tijd nieuwvorming
van cellen plaats, die, door rangschikking volgens vaste wetten, het lichaam, met
al zijne weefsels en organen, opbouwen.
</p>
<p>Die nieuwvorming, die rangschikking, dat opbouwen uit teedere cellen heeft plaats
in een gedeelte van het vrouwelijke <span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span>lichaam, dat, geborgen in de buikholte, in zijn binnenste de zich ontwikkelende vrucht
herbergt, tot den tijd dat zij, tot volkomen ontwikkeling gekomen, buiten het moederlijke
lichaam een betrekkelijk onafhankelijk leven kan beginnen.
</p>
<p>Dat gedeelte van het vrouwelijke lichaam, dat orgaan, noemt men de baarmoeder, die,
door eene kleine opening, welke zoowel ingangs- als uitgangsopening is, door middel
van de scheede met de lichaamsopening in de uitwendige geslachtsdeelen der vrouw in
verbinding staat. Langs dien weg, door scheede en ingangsopening der baarmoeder, den
baarmoedermond, bewegen zich de zaad-cellen in de richting der buikholte, om het te
bevruchten ei te ontmoeten. Langs dien weg ook wordt de ontwikkelde vrucht uitgedreven,
om voor het eerst het licht der wereld te aanschouwen.
</p>
<p>Het is duidelijk dat de cellen, welke zich uit de bevruchte ei-cel ontwikkelen, dit
slechts kunnen doen wanneer daarvoor voldoende voedingsstoffen aanwezig zijn. Die
voedingsstoffen vindt het ei niet in zichzelf, daartoe is het te klein. Het is immers
nauwelijks met het bloote oog waar te nemen. De noodige voedingsstoffen nu vindt het
eveneens in de baarmoeder.
</p>
<p>Alvorens te bespreken hoe dat geschiedt, behooren wij na te gaan hoe het eitje in
de baarmoeder komt, waarbij tegelijkertijd kan worden medegedeeld, waar en wanneer
de bevruchting plaats vindt.
</p>
<p>Zooals wij reeds zeiden, worden de eieren in de eierstokken gevormd. Deze—er zijn
er twee—liggen in de onmiddellijke nabijheid van de baarmoeder, in het onderste gedeelte
der buikholte. Van het bovenste gedeelte der baarmoeder gaat, beiderzijds, een zeer
nauwe buis uit, die tot vlak aan den eierstok nadert en daar eene kleine trechtervormige
opening heeft, welke, door eenige franjevormige strookjes omkranst, het ei, dat uit
den eierstok losraakt, opneemt. Ofschoon het ei geen <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>eigen beweging heeft, bereikt het toch door een dier buizen of kanalen de holte der
baarmoeder, en wel doordien er eene strooming bestaat in een laagje vocht, dat de
binnenvlakte der buizen, der eileiders, bedekt. Die vloeistofstrooming is gericht
naar de baarmoederholte en zij beweegt het kleine eitje naar de baarmoeder, waar het
tot verdere ontwikkeling zal komen. Ergens op dien weg van eierstok tot baarmoederholte
ontmoeten ei en zaad-cel elkander, welke laatste zich tot zóó ver, door de baarmoeder
heen, heeft voortbewogen. Op dien weg heeft dus de bevruchting plaats.
</p>
<p>Ter beantwoording van de vraag, wanneer de bevruchting geschiedt, hebben wij na te
gaan hoe en wanneer een eitje uit den eierstok losraakt.
</p>
<p>Het is bekend, dat het gewoonlijk niet eerder tot bevruchting en zwangerschap komt,
voor het meisje zekeren leeftijd en zekeren graad van ontwikkeling bereikt heeft,
voor zij geslachtsrijp is. Die ontwikkeling maakt zich, behalve door eenige opvallende
veranderingen in den lichaamsbouw, vooral kenbaar door het optreden der maandstonden
(onwelzijn, regels, menstruatie, periode), hetgeen dan ook als uiterlijk kenteeken
van bereikte ontwikkeling wordt opgevat, waaraan, onzichtbaar, het rijpworden en het
uitstooten der eieren uit den eierstok beantwoordt.
</p>
<p>Aan het losraken van het ei gaat eene zwelling van den eierstok vooraf, maar vooral
van dat gedeelte waar een eitje, gereed tot uitstooting, gelegen is. Bij toenemende
spanning, ten gevolge dier zwelling, ontstaat daar ter plaatse een scheurtje aan de
oppervlakte van den eierstok, en het eitje wordt, met eene geringe hoeveelheid vocht,
uitgestooten en vindt zijn weg, door vloeistofstrooming, naar den eileider. Dan is
de gelegenheid tot bevruchting gegeven en deze zal geschieden, wanneer levende zaad-cellen
van den man aanwezig zijn. Dat zal menigmaal het geval zijn, omdat, na gemeenschap
tusschen man en <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>vrouw, de zaad-cellen, door baarmoeder en eileiders heen, zich reeds in de richting
van den eierstok bewogen hebben en gewoonlijk lang genoeg in leven blijven om de uitstooting
van een eitje, als die nog niet mocht hebben plaats gevonden, af te wachten.
</p>
<p>Is het tijdsverschil tusschen de gemeenschap en de uitstooting van het eitje al te
groot, dan zullen de zaad-cellen kunnen sterven of aan levenskracht hebben ingeboet,
en zal het eitje onbevrucht blijven. Zoo niet, dan zal de bevruchting weldra zijn
tot stand gekomen.
</p>
<p>Reeds tegen den tijd dat een eitje uit den eierstok zal worden gestooten is het slijmvlies,
dat de binnenvlakte van de baarmoeder bekleedt, gezwollen en bloedrijker geworden,
als maakte het zich gereed het bevruchte eitje in ontvangst te nemen. Heeft bevruchting
plaats gevonden, dan nemen zwelling en bloedrijkdom toe; is bevruchting echter uitgebleven,
dan gaat het eitje te gronde en zwelling en bloedrijkheid van het slijmvlies verdwijnen,
doordat daaruit bloeding optreedt en het bloed zich naar buiten ontlast. De menstruatie
treedt in. De menstruatie kan dus worden opgevat als een teeken, dat een eitje, hetwelk
te voren uit den eierstok ontsnapt is, niet is bevrucht geworden, waaruit volgt, dat
bevruchting voor den tijd, waarop de menstruatie verwacht wordt, plaats grijpt.
</p>
<p>Als van zelf dringt zich hierbij de vraag aan ons op, wanneer het den geschiktsten
tijd is voor de gemeenschap tusschen man en vrouw, om de kans te hebben dat een eitje
bevrucht wordt. Om die vraag te beantwoorden moeten wij nog mededeelen, dat er niet
alleen in de eileiders een vochtlaagje aanwezig is, dat, door eene bijzondere inrichting,
eene strooming heeft naar de baarmoederholte toe, doch dat hetzelfde het geval is
in de baarmoeder, met dien verstande, dat de strooming in de baarmoeder gericht is
naar de opening, welke, in het onderste gedeelte van dat orgaan aanwezig, zich in
de scheede bevindt. Wanneer wij <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>nu bedenken dat die strooming aan de zaad-cellen, die zich juist in tegenovergestelde
richting moeten bewegen, moeilijkheden in den weg legt, dat zij—om het zoo te noemen—tegen
den stroom op moeten gaan, dan ligt het voor de hand om aan te nemen, dat, na het
ophouden der menstruatie, waarbij het slijmvlies der baarmoeder geleden heeft, die
vloeistofstrooming niet zoo sterk is, als dat later het geval zal zijn, wanneer het
slijmvlies weder hersteld is, en dus de belemmering voor de voortbeweging der zaad-cellen
tegen den stroom op het geringst is. Dat aannemende zal de gemeenschap tusschen man
en vrouw voor het beoogde doel de meeste kans op welslagen hebben, eenige dagen nadat
de menstruatie is afgeloopen. En al is er dan ook geen eitje aanwezig dat bevrucht
kan worden, de zaad-cellen hebben genoegzaam langen levensduur, om den tijd af te
wachten tot er een eitje uit den eierstok losraakt. Daar is aangetoond, dat de zaad-cellen
wel twee weken lang in het lichaam der vrouw kunnen blijven leven, zou dus de geschiktste
tijd ongeveer een zevental dagen na het ophouden der menstruatie beginnen.
</p>
<p>Men kent de oorzaken voor het ontstaan van het geslacht nog niet, waaruit volgt, dat
men ook niet in staat is daarop eenigen invloed uit te oefenen. Alles wat daaromtrent
wel eens gezegd of geschreven en, met het oog op het verlangen naar een jongen of
een meisje, te doen of te laten aangeraden wordt, heeft derhalve niet de minste beteekenis.
Ook gedurende de zwangerschap is niet met zekerheid uit te maken, welk geslacht het
kind, waarvan de vrouw zwanger is, heeft. Eenig vermoeden kan wel opkomen naar aanleiding
van de meer of minder snelle opeenvolging van de hartkloppingen der vrucht.
</p>
<p>Is het bevruchte eitje in de baarmoeder aangekomen, dan vindt het daar een zacht,
gezwollen, bloedrijk slijmvlies, dat uiterst geschikt is om het in ontvangst te nemen.
Dat geschiedt dan ook. Het vindt er, als een zaadje in vruchtbare aarde, een <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>geschikten bodem ter ontwikkeling, en, doordien zich weldra bloedvaatjes aan zijne
oppervlakte vormen, welke in gemeenschap treden met die van het slijmvlies der baarmoeder,
dus met de moederlijke bloedvaten, kan het eitje daaruit de voedingsstoffen verkrijgen
welke het noodig heeft, terwijl het tevens beschut is door zijne ligging in een orgaan,
dat van de buitenwereld gescheiden is. In de baarmoeder dus, gelegen in het voedselverschaffende
binnenbekleedsel van het moederlijke orgaan, zal het eitje zich zoo lang en zoo ver
ontwikkelen, tot het, tot volkomen vrucht gerijpt, dien voedingsbodem kan ontberen
en wordt uitgedreven. Zoo is het moederlijke orgaan in zekeren zin te vergelijken
met den vruchtbaren akker, waarin het zaad zich ontwikkelt tot een gewas.
</p>
<p>Niet overbodig schijnt het mij toe, te trachten begrijpelijk te schetsen, waar de
inwendige geslachtsdeelen der vrouw in haar lichaam gelegen zijn.
</p>
<p>Denkt men zich de vrouw op den rug liggend, dan kan men bij de normaal ontwikkelde
vrouw de groote schaamlippen zien, tegen elkander gelegen, als twee met gewone huid
bekleedde en van haren voorziene kussens, welke naar boven samenkomen en overgaan
in den, eveneens behaarden, Venusheuvel, en naar onderen, naar de aarsopening vlakker
wordende, in de omgeving en in den bilnaad overgaan. Tusschen deze beide schaamlippen
loopt, in overlangsche richting, de schaamspleet, welke naar onderen toe door den
bilnaad van de aarsopening gescheiden is. Door de beide schaamlippen van elkander
te trekken opent zich de schaamspleet en worden twee, gewoonlijk rose-rood gekleurde,
gladde plooien, de kleine schaamlippen, zichtbaar. Worden ook deze uiteengehouden,
dan worden, dieper inliggend, twee openingen zichtbaar. De onderste daarvan is de,
van het maagdevlies voorziene, ingang der scheede; de bovenste, in eene verdikking
verscholen als een halvemaanvormig spleetje, is de uitgangsopening van den <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>urine-weg. Het maagdevlies sluit, min of meer volkomen, de opening der scheede af,
doch bezit toch altijd eene opening, somtijds twee of in enkele gevallen meer, waardoor
het menstruatie-bloed kan wegvloeien. Het is deze als een vliezig tusschenschotje
zich voordoende afsluiting, welke bij de eerste geslachtsgemeenschap gewoonlijk scheurt
en waaraan <span class="ex">Cats</span> de regelen wijdde: „<span lang="nl">Een die haar maechdom vindt, die is haar maechdom kwijt.</span>”
</p>
<p>De scheedeingang geeft toegang tot de scheede, een buisvormig kanaal, ter lengte van
ongeveer 8 à 10 c.M., welks wanden tegen elkander liggen. Dat kanaal eindigt in de
diepte als een blinde zak en omgeeft daar het onderste gedeelte der baarmoeder, dat
door den ingebrachten vinger te voelen is als een in de scheede uitpuilend, dik en
tamelijk breed bultje, met een deukje of groefje juist in het midden. Dat deukje of
groefje is de opening, welke toegang geeft tot de holte der baarmoeder.
</p>
<p>De baarmoeder, welke een zoo belangrijke rol speelt in het leven der vrucht, heeft
den vorm van een in de richting van voren naar achteren eenigszins saamgedrukte peer,
waarin, als holte, zich een kanaal bevindt, dat in de lengte van het orgaan loopend,
in het bovengedeelte daarvan eenigermate naar links en rechts wijder wordt, zoodat
de doorsnede van de holte op een gelijkbeenigen driehoek gelijkt, waarvan de tophoek
naar de scheede gericht is. In elk der beide andere hoeken, dus het verst van de ingangsopening
verwijderd, is eveneens eene opening aanwezig, welke openingen toegang verleenen tot
de eileiders. Het orgaan is voorzien van een dikken stevigen wand, welke geheel uit
spierweefsel bestaat, en dus op te vatten als een gespierden zak, met eene zeer kleine
holte, ter lengte van ongeveer 7 c.M.
</p>
<p>De eileiders gaan van terzijde uit, naar links en rechts, en reiken tot aan de eierstokken.
</p>
<p>De plaats waar de baarmoeder gelegen is, kan men zich ongeveer <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>aldus voorstellen. Wanneer men, bij de staande vrouw, van uit het midden van den Venusheuvel
zich eene rechte lijn getrokken denkt midden door het lichaam, eenigszins oploopend
naar de lendenstreek, dan zal die lijn den bodem van de baarmoeder juist raken of
misschien er doorheen gaan. Zij ligt dus diep in de buikholte, in het gedeelte dat
men aanduidt met den naam van bekkenholte, terwijl zij met eene kromming naar voren
op de urine-blaas rust, en boven haar de overige ingewanden van den buik, de darmen
en—het hoogst gelegen—de maag, zich bevinden. Denkt men zich de maag gelegen boven
den navel, in de streek van den hart- of maagkuil, onder het onderste gedeelte van
het borstbeen, dan is het van belang te vermelden, dat boven de maag, dwars door het
lichaam heen, bij wijze van een koepeldak, een scherm, het middenrif genaamd, zich
uitspant, dat de buikholte scheidt van de boven het scherm gelegen borstholte, waarin
de longen en het hart geborgen zijn. Bovendien is het van belang te weten, dat de
maag eveneens is op te vatten als een zakvormig orgaan, dus als een hol orgaan met
een wand. Later, in een hoofdstuk gewijd aan verkeerde opvattingen omtrent gebeurlijkheden
gedurende de zwangerschap, zal blijken hoe groote waarde er aan gehecht moet worden,
dat iedere vrouw zich, althans eenigermate, eene voorstelling kan maken van de ligging
der genoemde organen in eigen lichaam.
</p>
<p>De streek van het lichaam waar de inwendige geslachtsdeelen gelegen zijn, is omgeven
door een beenigen ring, welke bedekt wordt door de huid, een laag vet en spieren.
De ring wordt gevormd door verschillende beenderen. Aan de achterzijde vindt men het
heiligbeen en het stuitbeen. Daaraan sluiten zich beiderzijds de heupbeenderen aan,
welke naar voren toe overgaan in de al smaller wordende schaambeenderen, die juist
in het midden, aan de voorzijde, bedekt door den Venusheuvel, tot vereeniging komen.
Te zamen vormen zij, zooals <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>gezegd, een ring, welke men den bekkengordel of het bekken noemt.
</p>
<p>Boven het heiligbeen bevindt zich de beenige ruggestreng, ter zijde en iets naar achteren
zijn, in het heupbeen, door middel van een gewricht, het heupgewricht, de dijbeenderen
ingeplant. Het bekken, boven wijder dan beneden, rust bij het zitten op de zitbeenderen.
Aan de buitenzijde wordt het omgeven door spieren, vetweefsel en huid. Vooral aan
de achtervlakte zijn de spieren, die de billen vormen en zich voortzetten op de dijen,
sterk ontwikkeld. In het bekken liggen de geslachts-organen, rustende op lagen van
spieren en vetweefsel, door zachte doch stevige weefsellagen met de binnenvlakte van
den beenigen ring verbonden. Door dat harde bekken, in- en uitwendig met zachte weefsels
bekleed, zal het kind, als de zwangerschap haar einde bereikt heeft, door de kracht
der weeën worden heengedreven, om het levenslicht te aanschouwen. Hoe dat geschiedt
kunnen wij hier niet beschrijven, omdat wij daarvoor te veel in bijzonderheden zouden
moeten treden, welke eene uitgebreide studie vereischen.
</p>
<p></p>
<div class="figure p012width"><img src="images/p179.png" alt="" data-role="presentation" width="126" height="113"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e210">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ZWANGERSCHAP EN ENKELE ZWANGERSCHAPSVERSCHIJNSELEN.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Met spanning wordt de geboorte van het kind tegemoet gezien en uitgerekend, wanneer
die heuglijke gebeurtenis plaats zal vinden. De berekening gaat gewoonlijk uit van
een tijdstip, dat bekend kan zijn. Dat tijdstip is de begindag van de laatste menstruatie.
Wanneer bij dien datum zeven dagen worden opgeteld en van den aldus verkregen datum
drie maanden worden teruggeteld, verkrijgt men den vermoedelijken datum der geboorte.
Gesteld dat de begindag van de laatste menstruatie 3 October was, dan verkrijgt men
door optelling 10 October en door terugtelling 10 Juli. De bevalling kan dus omstreeks
den 10en Juli, volgende op dien Octobermaand, tegemoet gezien worden.
</p>
<p>De duur der zwangerschap bedraagt vrijwel 280 dagen, dat is 10 maal 4 weken, dus 40
weken. De verloskundigen spreken dan ook van een zwangerschapsduur van 10 maanden,
waarbij elke maand op 4 weken gerekend wordt. In het gewone spraakgebruik stelt men
dien duur op 9 kalendermaanden, hetgeen ongeveer op hetzelfde neer komt. Afwijkingen
van den duur der zwangerschap zijn evenwel, zonder dat men aan iets buitengewoons
te denken heeft, niet zeldzaam. Lichamelijke gesteldheid en bouw schijnen daarop invloed
te hebben. Zoo wordt tenminste beweerd, dat de duur bij krachtige vrouwen 278,6 dagen
zou bedragen tegenover 276,8 bij zwakkere, alsook dat <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>veel rust gedurende de zwangerschap den duur zou verlengen. Hierdoor zou misschien
verklaard kunnen worden, dat de duur bij gehuwde vrouwen berekend wordt op 282,4 dagen
en bij ongehuwden op 278,2 dagen. Daarop zullen wij niet verder ingaan, doch alleen
vermelden, dat vergissingen, tot 3 weken toe, nauwelijks te vermijden zijn. De berekening
zou eenige meerdere zekerheid verkrijgen, wanneer men weten kon, wanneer de bevruchting
tot stand komt, doch uit het vroeger gemelde omtrent de bevruchting blijkt duidelijk,
dat zelfs wanneer slechts eenmaal geslachtelijke gemeenschap heeft plaats gevonden,
de berekening geen zuivere wezen kan. Inderdaad zijn dergelijke berekeningen, gegrond
op den datum waarop eenmaal gemeenschap had plaats gehad, gemaakt geworden en kwam
men op een duur van 268,2–269,9 dagen. Intusschen kan men uit al dergelijke berekeningen
geen ander dan een gemiddeld cijfer trekken, dat voor elke vrouw afzonderlijk niet
de minste beteekenis heeft. Wanneer wij dan nog vermelden, dat men als kortsten duur
der zwangerschap vermeld vindt 236 dagen en als langsten duur 334 dagen, dan meenen
wij goed te doen, met vast te houden aan de in den aanvang vermelde wijze van berekening.
</p>
<p>Het blijkt dus van belang, dat iedere vrouw aanteekening houde van den begindag der
menstruaties. De meeste kans op eene goede berekening zal zij hebben, wier menstruaties
steeds met geregelde tusschenpoozen op elkander volgen. Is reeds daarom het houden
van aanteekening van gewicht, nog meer is dat het geval, wanneer wij weten, dat—in
het algemeen genomen—onregelmatigheid der tusschenpoozen, alsook in den duur der bloedige
uitscheiding en in de hoeveelheid daarvan, eene afwijking beteekent, welke niet altijd
van de geslachtsorganen behoeft uit te gaan, en waartoe het wenschelijk is, dat de
vrouw zich tot den geneesheer wendt.
</p>
<p>Wanneer wij nu overgaan tot bespreking van verschijnselen, <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>welke zich gedurende de zwangerschap veelal voordoen of kunnen voordoen, bedenke de
aanstaande moeder, dat zij in de vermelding daarvan geen redenen tot bezorgdheid of
angst mag vinden. De meeste toch, vooral die welke betrekking hebben op veranderingen
in den vorm van het lichaam en op verrichtingen van sommige organen, zijn natuurlijk,
terwijl andere, hoewel onaangenaam, meestal van korten duur en betrekkelijk zoo gering
zijn, dat zij met eenige wilskracht en met de verwachting op een gelukkig einde wel
te dragen zijn. En zelfs wanneer zij een zekere grens overschrijden, bedenke men,
dat de geneesheer gereed is de klachten aan te hooren en de onaangenaamheden zooveel
mogelijk weg te nemen of te verminderen. Liever dan in een onvruchtbaar nadenken of
tobben daarover te verzinken, liever dan raad in te winnen bij familieleden of vriendinnen,
die, van hoe goede bedoeling ook, uiteraard niet bekend zijn met wat daaraan ten grondslag
ligt, wende men zich dus tot den geneesheer, die, door studie en ervaring, gerekend
mag worden de aangewezen raadsman te zijn.
</p>
<p>Het uitblijven der menstruatie bij eene vrouw op geslachtsrijpen leeftijd kan dus
beschouwd worden als een teeken, dat een eitje bevrucht geworden, dat zwangerschap
ingetreden is. Mocht zij desniettemin twijfelen, dan raadplege zij den geneesheer.
Twijfel kan ontstaan wanneer de menstruatie is uitgebleven en na eenigen tijd weder
bloed te voorschijn komt. Gebeurt dit omstreeks den tijd dat de menstruatie, indien
geen zwangerschap bestond, had moeten komen, dan wordt veelal die bloeding als eene
menstruatie gedurende de zwangerschap opgevat en niet altijd ten onrechte. Het komt
inderdaad voor, dat na ingetreden zwangerschap nog één of een paar malen, door regelmatige
tusschenpoozen gescheiden, bloeding optreedt, doch dan zal eene opmerkzame vrouw kunnen
bespeuren, dat de duur der bloeding meestal korter, de hoeveelheid bloed geringer
is, kleur en samenstelling afwijken van het <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>tijdens eene gewone menstruatie afgescheidene. Men doet dan, met het oog op de berekening
voor de bevalling, het best die bloeding, welke geheel den aard en het karakter van
de gewone menstruatie droeg, te beschouwen als de laatste menstruatie.
</p>
<p></p>
<div class="figure p016width" id="p016"><img src="images/p016.png" alt="Voorstelling van de inwendige geslachts-organen der vrouw, van de voorzijde gezien." width="720" height="402"><p class="figureHead">Voorstelling van de inwendige geslachts-organen der vrouw, van de voorzijde gezien.</p>
<p class="first">De eierstokken zijn, duidelijkheidshalve naar boven getrokken, geteekend.
</p>
<p>De voorste scheedewand is opengelegd, om het scheedegedeelte van de baarmoeder te
doen zien. </p>
</div><p>
</p>
<p>Het kan echter ook voorkomen, dat, nadat de menstruatie éénmaal is uitgebleven, eene
bloeding optreedt, welke zich niet houdt aan de gewone tusschenpooze, doch binnen
dien tijd te voorschijn komt. Dat wordt dan gewoonlijk opgevat als <i>de</i> menstruatie, welke te laat komt. Dit kan het geval zijn, doch evenzeer kan die bloeding,
bij de vrouw die werkelijk zwanger is, op eene afwijking wijzen en is het in dergelijke
gevallen een dringende eisch, den geneesheer te raadplegen.
</p>
<p>Twijfel kan ook ontstaan wanneer de vrouw haar kind zoogt en zij zoogenaamd blind
zwanger of blind opgezet wordt. Ook dan wende zij zich tot den geneesheer.
</p>
<p>Gewoonlijk paren zich aan het verschijnsel van uitblijven der menstruatie andere,
welke de waarschijnlijkheid der zwangerschap doen toenemen. Die verschijnselen, uitingen
van wijzigingen in het levens-proces, gaan uit van de veranderingen welke in de baarmoeder
plaats grijpen, tengevolge van de daarin zich ontwikkelende vrucht en oefenen in mindere
of meerdere mate invloed uit op den algemeenen toestand der vrouw en op sommige verrichtingen.
In den aanvang gering, worden zij sterker, verdwijnen somtijds of wel treden andere
op, naarmate de zwangerschap voortschrijdt. Die verschijnselen noemt men, voorzooverre
zij in het begin der zwangerschap optreden en gebruikt worden om de waarschijnlijkheid
van het bestaan daarvan te ondersteunen, onzekere zwangerschapsteekenen. Zij hebben
veel geringere waarde dan het uitblijven der menstruatie, ofschoon er vele vrouwen
zijn, die, uit ervaring gedurende vroegere zwangerschap opgedaan, daaraan terecht
waarde hechten. Daartoe kan men rekenen gevoelens van moeheid, slaperigheid, onbehaaglijkheid,
duizeligheid, wegraken, <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>veranderde gemoedsstemming, veranderenden eetlust, verandering in de spijsvertering,
herhaalden drang tot urineloozing, onwillekeurig afloopen van urine, verstopping of
diarrhee, het ontstaan van aambeien (haemorrhoïden), opgezet zijn van den buik, benauwdheid,
slapeloosheid, hartkloppingen, snelle wisseling van gelaatskleur, sterke afscheiding
uit de geslachtsdeelen (zoogenaamde witte vloed), braken, hoofdpijn, tandpijn, zwelling
van de halsstreek, sterkere speekselafscheiding, het zwellen van oppervlakkig gelegen
bloedvaten (aderen) aan en zuchtige zwelling van de beenen, enz. Deze verschijnselen
treden niet altijd op, noch komen zij tegelijkertijd of in denzelfden tijd der zwangerschap
voor, doch steeds geven zij min of meer onaangename gevoelens en gewaarwordingen.
Voor een deel worden die verschijnselen in een afzonderlijk gedeelte van dit boek
besproken.
</p>
<p>Tot de meest opvallende verschijnselen, reeds vroeg in de zwangerschap, behoort het
braken. Meestal geschiedt dat in den ochtend, op de nuchtere maag, waarbij niets of
slechts eene waterachtige vloeistof te voorschijn komt. Dit is het zoogenaamde looze
braken. Vaak houdt het op als de vrouw iets nuttigt, doch niet altijd. Ook na het
ontbijt en gedurende het overige gedeelte van den dag, onregelmatig, of regelmatig
soms na elken maaltijd, kan het optreden, doch gewoonlijk wordt kort daarna weder
met smaak gegeten, zoodat de voeding er niet onder lijdt. De tong is daarbij niet
beslagen.
</p>
<p>Het komt vooral in de eerste zwangerschap voor, minder dikwijls in volgende zwangerschappen
en eindigt meestal als de eerste drie maanden voorbij zijn.
</p>
<p>Vrij spoedig beginnen de borsten te zwellen, niet opeens doch langzamerhand, hetgeen
gepaard gaat met zekere gevoeligheid, met een gevoel van spanning, prikkelen, steken
en trekken in de borsten. Naarmate de zwangerschap vordert nemen grootte en zwaarte
der borsten toe. Daarbij komen belangrijke verschillen <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>voor, afhankelijk van de hoeveelheid vet, welke de borstklier, waarin het zog gevormd
wordt, omgeeft.
</p>
<p>De meisjesborst, halfkogelvormig, vast en gespannen, verandert vooral in de tweede
helft der zwangerschap in die mate, dat zij meer en meer gevuld wordt en eenigszins
hangend worden kan, waarbij zij vrijwel den oorspronkelijken vorm, met naar voren
gerichten tepel, behoudt. Dat zal dus over het algemeen het geval zijn in de eerste
zwangerschap. Bij vrouwen die reeds gebaard hebben, is de borst hangend, met lager
en meer zijdelings naar buiten gelegen tepel, terwijl zij aan de plaats van aanhechting
week en los aanvoelt. Soms zijn er knobbelachtige, eenigszins hardere deelen in te
voelen. Dat zijn de afzonderlijke kwabjes, waaruit de klier bestaat en waarin het
zog gevormd wordt. Bij andere vrouwen weder is de borst over het geheel vaster op
aanvoelen. Ligt men zulk eene hangende borst op, dan bespeurt men daaronder vaak een
plooi van de huid, alsook een roode of open streep of vlakte, als gevolg van druk
of wrijving der huid.
</p>
<p>De huid van de borst is teeder en dun, zoodat, vooral in de tweede helft der zwangerschap,
uitgezette bloedvaten (aderen) als blauwachtig gekleurde strepen daardoorheen schemeren.
</p>
<p>De gekleurde hof om den tepel wordt donkerder van kleur, bij blondines van roserood
tot geelachtig bruin, bij brunettes donkerbruin tot bij het zwarte af. In dien hof,
tepelhof genoemd, worden, langs den buitenrand kringsgewijs geplaatste, kleine verhevenheden
duidelijker zicht- en voelbaar, welke somtijds eenig vocht afzonderen. De huid van
den tepelhof verkrijgt vele plooitjes.
</p>
<p>In het begin van de zwangerschap is dikwijls, soms van de tweede week af, door voorzichtig
drukken van de met volle hand gevatte borst, uit den tepel eenig waterhelder vocht
te voorschijn te brengen, dat in lateren tijd troebel is, met geelachtig gekleurde
strepen er in. Voor haar die dit in den beginne <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>als een teeken van zwangerschap meenen te mogen opvatten verdient opgemerkt te worden,
dat het alleen van waarde mag geacht worden bij vrouwen, die nog niet zwanger waren.
Datzelfde geldt trouwens ook voor de verkleuring van den tepelhof en het grooter worden
van de kleine verhevenheden daarin, terwijl omgekeerd die verschijnselen langen tijd
kunnen ontbreken bij ingetreden zwangerschap, vooral bij slecht gevoede vrouwen met
kleine slappe borsten. Het gebeurt ook wel, dat tegen het einde der zwangerschap van
zelf wat zog uit de borsten loopt. Dat dit kans zou opleveren voor later, in het kraambed,
optreden van ontsteking (zweer) in de borst, is volkomen onjuist en mag dus geen reden
tot ongerustheid zijn. Ook is daaruit niets met zekerheid af te leiden omtrent de
al of niet mogelijkheid om het kind te zoogen.
</p>
<p>De huid van het geheele lichaam neemt veelal eene vaal gele kleur aan, een tint van
onreinheid; zomersproeten en moedervlekken worden donkerder. Bovendien verschijnen
geelachtig of bruinachtig gekleurde vlekken in het gelaat, vooral op het voorhoofd,
de oogleden, den rug van den neus, op bovenlip en kin, te zamen het zoogenaamde zwangerschapsmasker
vormende; verder op borst en armen. Ook hierbij komen individueele verschillen voor,
zoodat het verschijnsel bij vrouwen met lichte huidtint en lichte haarkleur, als ook
bij haar die de huid goed verplegen, zoomede in den winter, veel minder duidelijk
is. Meestal verdwijnt die verkleuring in het kraambed spoedig, om evenwel dikwijls
in eene volgende zwangerschap opnieuw te verschijnen.
</p>
<p>Eene zelfde verkleuring wordt waargenomen langs eene lijn, welke van den behaarden
Venusheuvel naar den navel loopt. Buiten zwangerschap bestaat die verkleuring ook
wel bij brunettes, doch dan neemt zij in de zwangerschap sterk toe. Daarom is het
voor de zwangerschap kenmerkend, dat ook de navel door een donkergekleurden hof omgeven
wordt en daarboven de <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>bruingetinte lijn zich voortzet. Vooral bij vrouwen met bloedarmoede kan zij duidelijk
zijn. Donkerder kleur wordt verder waargenomen aan de uitwendige geslachtsdeelen,
voornamelijk aan de groote schaamlippen en aan den bilnaad.
</p>
<p>Betrekkelijk vroeg neemt de omvang der heupen toe, als gevolg van vermeerderde vetafzetting.
In den beginne is er van omvangstoename van den buik geen sprake. Gewoonlijk wordt
die eerst duidelijk als de baarmoeder reeds vrij groot is, omstreeks het einde der
vierde maand. Naarmate de vrucht zich verder ontwikkelt, wordt die toename grooter
en de buikwand gerekt, waarbij op sommige plaatsen de neiging bestaat tot sterke verdunning,
vooral daar, waar de bovengenoemde donkergekleurde lijn onder den navel loopt. Daar
liggen, ter weerszijden van die lijn, in den buikwand, overlangsloopende spieren,
welke uiteenwijken, hetgeen bij menige vrouw, na de baring, zich uit als een zoogenaamde
buikbreuk.
</p>
<p>Bij vrouwen die voor het eerst zwanger zijn, en soms ook bij haar die meermalen baarden,
is de buikwand flink gespannen, waardoor de uitzetting van den buik, zelfs bij vergevorderde
zwangerschap, niet overmatig groot is. Zij die meermalen baarden, vertoonen echter
gewoonlijk een slappen buikwand, die gemakkelijk voor de groeiende baarmoeder uitwijkt
en zich het sterkst vertoont bij en als hangbuik. Tusschen deze twee uitersten worden
alle graden van uitzetting waargenomen, voornamelijk naar voren toe, tengevolge van
sterk uiteenwijken der zooeven aangeduide overlangs loopende spieren. Ook bestaat
er groot verschil in dikte van den buikwand.
</p>
<p>Wanneer de zwangerschap tot het einde der achtste maand gevorderd is, staat de bodem
van de baarmoeder, dat is haar bovengrens, het hoogst en is de spanning het sterkst.
Vooral zij die voor de eerste maal zwanger zijn, en een stevigen buikwand hebben,
bespeuren dan die spanning, in het bovengedeelte van den buik, als eene onaangename,
vaak gepaard gaande met <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>pijnen. In de laatste maand neemt de spanning daar ter plaatse merkbaar af, daar de
baarmoederbodem, het hoogst gelegen gedeelte dus, met het geheele orgaan en zijn inhoud,
daalt. Dan voelt de vrouw zich verlicht en sluiten de kleederen daar gemakkelijker
dan te voren.
</p>
<p>Met toenemenden omvang van den buik treden ook aan de navelgroeve veranderingen op.
Allengs wordt die groeve minder diep, bij zeer vette buikbekleedselen vaak in den
beginne juist dieper. Aan het einde van de zwangerschap wordt de navelstreek gewoonlijk
vlak en de huid van den navel dun, zoodat deze kan uitpuilen en een navelbreuk ontstaan.
</p>
<p>Wanneer de buikwand zeer dun is, kunnen krachtige bewegingen van het kind niet alleen
gemakkelijk gevoeld, doch dikwijls ook duidelijk gezien worden.
</p>
<p>Bij het uitzetten van den buik neemt de voor de eerste maal zwangere vrouw soms niet
zonder eenigen schrik waar, hoe er strepen, kleine en groote, in de huid te voorschijn
komen, niet alleen in den buikwand en aldaar kringsgewijs om den navel gerangschikt
of, boven de lies en naar de zijden toe, in dezelfde richting als de liesplooi loopend,
doch ook op de voorvlakte van de dijen en op de billen. Ook op de borsten, in eene
richting van den tepel naar den omtrek loopend, worden zij duidelijk waarneembaar.
Bij sommige vrouwen vertoonen zij zich in groot aantal, bij anderen slechts spaarzaam,
nu eens vroeg, dan laat in de zwangerschap. Soms ontbreken zij geheel en al. Pas ontstaan
hebben zij meestal eene roodachtige, blauwachtige of naar het violette zweemende kleur.
Zij verdwijnen niet meer, doch de kleur verandert later in als atlas-glanzend wit,
terwijl zij in de dwarse richting geplooid worden en een geribd aanzien verkrijgen.
Haar ontstaan hebben zij te danken aan rekkingen in het weefsel van de dieper gelegen
lagen der huid. Men noemt ze zwangerschapsstrepen of -striemen, ofschoon zij niet
kenmerkend zijn voor zwangerschap. Overal waar sterke uitzetting <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>van den buik plaats vindt, b.v. ook bij groote gezwellen, komen zij voor; eveneens
bij snelle vetafzetting in de huid, ook bij mannen.
</p>
<p>Vet- en zweetklieren vertoonen verhoogde werking, vooral aan de uitwendige geslachtsdeelen,
in den zomer en bij donkerharige vrouwen, gepaard met een onaangenamen geur naar kaas.
Ook vetpuistjes en roodachtige kleine puistjes die sterk jeuken, alsmede buitengewone
ontwikkeling van haren, worden dikwerf waargenomen.
</p>
<p>Hiermede komen wij onwillekeurig tot verschijnselen, welke in minder of meerder mate
onaangenaam zijn, ja zelfs den naam van kwalen kunnen dragen. Omdat de grens niet
altijd scherp te trekken is, behandelen wij dat alles te zamen in het volgende gedeelte.
</p>
<p></p>
<div class="figure p022width"><img src="images/p127.png" alt="" data-role="presentation" width="230" height="163"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e217">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ANDERE ZWANGERSCHAPSVERSCHIJNSELEN, ONAANGENAAMHEDEN EN KWALEN.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Aan de beenen treedt vaak uitzetting der bloedvaten (aderen) op, welke bij de eene
vrouw van weinig beteekenis, bij anderen zeer belangrijk zijn kan. De bloedvaten zijn
over korten of langen afstand vrij gelijkmatig uitgezet, in eigenaardig geslingerden
loop, of wel zij vertoonen, bij hoogen graad van uitzetting, knobbelige verhevenheden,
zakvormige uitpuilingen, van allerlei vorm en uitgebreidheid, blauwachtig zwart van
kleur. Dikwerf beperkt tot omschreven plaatsen, op een of beide beenen, kunnen zij
ook voorkomen aan de uitwendige geslachtsdeelen, zelfs in de huid van den onderbuik,
zeldzamer in de lendenstreek of billen. Zij dragen den naam van aderspatten en treden
gewoonlijk niet voor de vijfde maand op. Gedurende het kraambed kunnen zij geheel
verdwijnen, ofschoon dat gewoonlijk niet het geval is en zij in geringen graad blijven
bestaan, om, met het getal der zwangerschappen, in aantal en grootte toe te nemen.
Dan worden zij reeds vroeg in de zwangerschap duidelijk, zelfs zoo vroeg, dat sommige
vrouwen beweren aan het uitzetten van de aderen allereerst te bemerken, dat zij weder
zwanger zijn. Het verschijnsel kan vergezeld gaan van zwelling der deelen, van jeuk,
pijn en ontstekingachtige roodheid. Wanneer pijn, die aan ontsteking doet denken,
en roodheid mochten optreden, houde de vrouw het bed en zende om den geneesheer. Men
neme zich in acht voor stooten dier plekken en <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>voor krabben, hoe verleidelijk dat bij hevigen jeuk ook zijn moge, omdat bij het opengaan
van zulk een bloedvat belangrijke bloeding optreden kan. Dit zal gemakkelijk gebeuren
bij zeer oppervlakkig gelegen, sterk uitpuilende knobbels met dunnen wand. Mocht onverhoopt
zoo iets geschieden, dan is het noodzakelijk onverwijld den geneesheer te ontbieden.
Onderwijl kan men de bloeding beheerschen door een flinke dot zuivere verbandwatten,
eene reine hand- of zakdoek, stevig en voortdurend op de bloedende plek te drukken.
Wanneer alleen de huid daar ter plaatse gewond wordt, vertoont de wond weinig neiging
tot genezing. Doch zonder deze verschrikkingen, welke betrekkelijk weinig voorkomen,
kunnen de aderspatten onaangename gevoelens genoeg geven en het gaan, door gevoel
van zwaarte en moeheid, bemoeilijken.
</p>
<p>Daartegen helpt liggen, of zitten met de beenen in de hoogte, het omwikkelen met een
windsel, hetzij van katoen, tricot-weefsel of elastiek, het dragen van elastieken
kousen, zonder naad. De zwangere vermijde langen tijd achtereen te staan. Men zorge
voor beweging, regelmatige, ruime ontlasting en vermijde het dragen van kousebanden
om het been. Gunstigen invloed kan het dragen van een goeden buikband hebben. In vele
gevallen zag ik belangrijke vermindering der gevoelens van zwaarte en moeheid, en
ten gevolge daarvan gemakkelijker worden der bewegingen in het gaan, door het gebruik
van groote hoeveelheden melk.
</p>
<p>Minder onaangename gevoelens veroorzaakt zuchtige zwelling der beenen, wanneer zij
zich beperkt tot de voeten en de streek om de enkels. Bij geringe ontwikkeling bemerkt
de vrouw het bestaan daarvan gemakkelijk door de indrukken van de figuren der kousen
en, wanneer ook het onderbeen mededoet, door een kringsgewijze verdikking daar waar
de schoen ophoudt. ’s Avonds het sterkst, verdwijnt de zwelling ’s nachts bij horizontale
ligging in bed.
<span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span></p>
<p>Ook deze zwelling wordt sterk bevorderd door het dragen van kousebanden, vooral elastieken.
</p>
<p>Niet altijd blijft de zwelling beperkt tot het onderste gedeelte der beenen. Zij kan
zich uitstrekken over het geheele been, over de uitwendige geslachtsdeelen en het
onderste gedeelte van den buik, zelfs worden waargenomen aan de handen en het gelaat.
Is het in het algemeen gewenscht den geneesheer van zulke zwellingen in kennis te
stellen, dringend noodzakelijk is het zijn raad in te winnen bij uitgebreide en sterke
zwellingen. Ook tegen de zwelling der beenen kan het noodig en nuttig zijn een goeden
buikband te dragen.
</p>
<p>Oprispen, vergezeld van scherpen of bitteren smaak, soms van een zuur vocht in den
mond, zooals dat in meer dan de helft der gevallen gewoonlijk in de laatste maanden
der zwangerschap voorkomt, berust dikwijls op ondoelmatige voeding, vooral door het
gebruik van meelspijzen. In de eerste maanden kan het zich evenwel ook voordoen. Behalve
<span class="corr" id="xd33e541" title="Bron: oplettenheid">oplettendheid</span> in de keuze van voedsel, vermijding van overmatige voeding en goede zorg voor ontlasting,
kan men trachten, door het gebruik van zuiveringszout of magnesia, met of zonder citroensap,
telkens een halve eierlepel, of van spuitwater, het lastige euvel te bezweren.
</p>
<p>Hiermede gepaard, doch ook zonder dat, bestaat vaak tegenzin tegen bepaalde spijzen,
allereerst tegen vleesch, minder tegen meelspijzen, koffie en bier, nog minder tegen
groenten, aardappelen en melk. Daartegenover staat somtijds een vermeerderde lust
tot het gebruik van sommige spijzen, vooral met betrekking tot zure spijzen, zuur,
haring en ooft, minder vaak tot zoet, vaak tot alcoholische dranken en zelfs tot stoffen
die geen voedingsmiddelen zijn, zooals: krijt, kalk, zout, enz., enz. Opmerkelijk
is het ook, dat soms lievelingsspijzen worden afgeweerd, terwijl juist die spijzen
en dranken worden begeerd, waarvan de vrouw in gewone omstandigheden een afkeer heeft.
<span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>De zoogenaamde lusten der zwangere vrouwen behoeft men niet, op grond van allerlei
verhalen, tegen te gaan, tenzij zij zich uitstrekken tot stoffen die geen voedingsmiddelen
zijn of tenzij de behoorlijke maat overschreden wordt.
</p>
<p>In enkele gevallen komt het tot versterkte speekselafscheiding. Dat verschijnsel begint
dan, afgezien van het in enkele gevallen optreden gedurende de eerste weken, in de
derde of vierde maand, is zeer lastig en verschillend lang van duur. Meestal eindigt
het met het voelen der eerste bewegingen van het kind, zelden duurt het tot het einde
der zwangerschap.
</p>
<p>In onze streken minder veelvuldig voorkomend is de zoogenaamde zwangerschapskrop,
bestaande in eene belangrijke vergrooting van eene klier, aan de voorzijde van den
hals gelegen. Toch kunnen ook onze vrouwen wel eens eene zwelling aldaar waarnemen,
meestal van de zesde maand af, in de eerste zwangerschap dikwijls later. Van groot
belang is deze zwelling, althans hier te lande, waar de krop niet als inheemsch te
beschouwen is, niet. Zij verdwijnt gedurende het kraambed, waarbij het al of niet
zoogen geen invloed uitoefent.
</p>
<p>Een veelvuldig voorkomend verschijnsel, nu eens vroeg dan weder later optredende,
is herhaalde drang tot urineeren, bij weinig gevulde blaas. Meestal is die drang overdag
sterker dan ’s nachts. Somtijds is het moeilijk, zelfs onmogelijk, de urine op te
houden, zoodat die onwillekeurig afloopt. Dat komt vooral voor bij herhaalde zwangerschap,
in de latere maanden der zwangerschap en in het koude jaargetijde, het meest bij hoesten,
lachen, bukken, het op- en afgaan van trappen en bij sterke bewegingen. Men trachte
daaraan te gemoet te komen door minder drinken, vooral van koffie, thee en bier en
door het gebruik van tot urineeren aanzettende spijzen, zooals asperges, peterselie
en prikkelende stoffen in ’t algemeen, te vermijden. Een goed zittend buikverband
kan ook hierbij, vooral in de latere maanden der zwangerschap, verlichting aanbrengen.
<span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span></p>
<p>Herhaalde drang tot urineeren vindt ook zijn oorzaak in de omstandigheid dat de hoeveelheid
urine, door zwangeren te loozen, grooter is dan bij niet zwangeren, hetgeen zich tegen
het midden der zwangerschap pleegt voor te doen. Na de baring neemt dan de hoeveelheid
weder af.
</p>
<p>Over het braken, als een onzeker teeken van ingetreden zwangerschap, spraken wij reeds
met een enkel woord. Somtijds kan het zeer belangrijk worden, zelfs zoodanig, dat
de vrouwen niets meer kunnen binnenhouden van hetgeen zij genuttigd hebben en reeds
braken bij de minste bewegingen die zij maken. Dit overmatig braken is een ernstig
verschijnsel, de voeding lijdt er sterk onder, de krachten der vrouw raken, somtijds
zeer spoedig, uitgeput. Vooral vrouwen die aan een of anderen vorm van zoogenaamde
bloedarmoede lijden hebben er neiging toe. Dat zijn zij, die ook bij de menstruatie
lijden aan duizelingen, onmachten, misselijkheid, slechte spijsvertering, maagkrampen
en braken bij volle of ledige maag. Maagziekten kunnen de oorzaak zijn, doch ook ondoelmatige
levenswijze en voeding, darmstoornissen, verkeerde ligging van de baarmoeder, losse
nier en overprikkelde geestestoestand. Gewoonlijk begint het in de derde maand, zelden
eerst in de laatste vier maanden.
</p>
<p>In den beginne slechts na den maaltijd, terwijl in den tusschentijd misselijkheid,
speekselvloed of droogte in den mond met kwellenden dorst, duizeligheid en maagpijnen
bestaan, met tegenzin in voedsel, prikkelbaarheid of lusteloosheid en neerslachtigheid,
neemt het zoodanig toe, dat ook zonder voedselopname het braken optreedt, vergezeld
van andere verschijnselen, welke de vrouw inderdaad ziek doen zijn. Met het oog hierop
is het dus aan te raden, wanneer de gewone misselijkheid en het looze braken sterker
worden, den geneesheer te raadplegen. Tegen de gewone misselijkheid en het braken
in den vroegen morgen is het dikwijls voldoende, dat de vrouw, vóór zij opstaat, een
gemakkelijk verteerbaar ontbijt gebruikt, <span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>en, wanneer het ook overdag mocht plaats vinden, zich minder aan de gewone maaltijden
houdt, doch met korte tusschenpoozen geringe hoeveelheden van smakelijke en gemakkelijk
verteerbare spijzen tot zich neemt. Somtijds is het noodig daarna eenigen tijd te
rusten. Steeds trachte zij zich zooveel mogelijk tegen dit onaangename en hinderlijke
verschijnsel te verzetten, waarbij afleiding, buitenshuis of door huiselijken arbeid,
van grooten invloed zijn kan. Zij bedenke, dat het gewoonlijk niet langer dan de eerste
drie maanden aanhoudt. Beweging in de frissche lucht, vermijding van alle spijzen
welke oprispen of tegenzin verwekken, geregelde ontlasting en het drinken van koud,
ook koolzuurhoudend, water is van gunstigen invloed.
</p>
<p>Meer dan een vierde deel der zwangere vrouwen lijdt aan verstopping (constipatie),
waarvan hoofdpijnen en congesties, doch ook haemorrhoïden en, bij harde ontlasting,
scheurtjes in het slijmvlies aan de opening, waardoor de ontlasting te voorschijn
komt, het gevolg zijn. Zelden bestaat diarrhee, welke dan meestal met verstopping
afwisselt. Voor een deel hiermede samenhangend is opzetting van den buik, door sterke
gasophooping in de darmen, hetgeen aanleiding tot benauwdheid en krampen in de beenen
geven kan. Benauwdheid en bemoeilijkte ademhaling worden veelal waargenomen bij eerstzwangeren.
Hoofdpijnen worden, vooral in den laatsten tijd der zwangerschap, ook door andere
oorzaken teweeg gebracht. Wanneer zij gepaard gaan met zwelling der beenen, maar vooral
met zwelling der handen en van het gelaat, somtijds ook met stoornissen in het zien,
is het noodzakelijk den geneesheer daarvan mededeeling te doen. De opmerkzame vrouw
zal tevens kunnen waarnemen, dat dan dikwijls de hoeveelheid urine welke zij loost
geringer is dan vroeger en die urine, donkerder van kleur, vaak een branderig gevoel
bij het loozen opwekt. Die „branderigheid” wordt vooral duidelijk wanneer <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>er sterke afscheiding uit de geslachtsdeelen, zoogenaamde witte vloed, bestaat. Niet
zelden is die afscheiding zoo sterk, dat het ondergoed onophoudelijk vochtig of nat
is en zoowel de dijen, als de plooien tusschen de schaamlippen en tusschen deze en
de dijen, open zijn, waardoor het gaan pijnlijk is.
</p>
<p>Behalve de vroeger genoemde verkleuringen van sommige gedeelten der huid, worden nog
andere verschijnselen op de huid waargenomen. Vooral bij haar die in de eerste maanden
veel braken, treedt vaak een uitslag op, gelijkende op die welke ontstaat bij het
aanraken van brandnetels. Zij wordt dan ook netelroos genoemd en kenmerkt zich door
het optreden van kleine en groote, min of meer platte, verhevenheden, lichter van
kleur dan de omgevende huid, die sterk jeuken en lang bestaan blijven of, wanneer
zij verdwijnen, spoedig weder keeren. Behalve regeling van de ontlasting brengt bepoedering,
vooral na afwassching met azijnwater, verlichting.
</p>
<p>Niet zelden vertoonen zich, vooral op borst en rug, schouders en onderste deelen van
den hals, in de okselholte en in de buigvlakte der gewrichten, licht- tot donkerbruin
getinte vlekken, in vorm en uitgebreidheid zeer verschillend, waarop bij nauwkeurige
beschouwing schilfertjes zijn waar te nemen. Verwijdert men die door krabben, dan
komt de onveranderde huid te voorschijn. Van belang zijn zij niet. Het eenige verschijnsel
is jeuk. Daar zij vooral te voorschijn komen op plaatsen, welke weinig gewasschen
worden, is de behandeling als van zelf aangewezen. Zij bestaat in het betrachten van
reinheid. Wanneer men ze ’s avonds met wat groene zeep insmeert en ’s morgens met
lauwwarm zeepwater afwrijft, verdwijnen zij spoedig. Overigens veel baden en verschoonen.
</p>
<p>In het algemeen kan men zeggen, dat de zwangerschap eene zekere voorbeschiktheid geeft
tot huidziekten, zooals ook de menstruatie dat doet, en dat de zwangerschap een ongunstigen
invloed heeft op chronische huidziekten.
<span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span></p>
<p>Aan de uitwendige geslachtsdeelen, vooral op de vochtige plaatsen tusschen de groote
en kleine schaamlippen, tusschen deze laatsten en den ingang der scheede, maar ook
op de schaamlippen en aan den bilnaad, komt het vaak tot het optreden van uitwasjes,
als waren ’t wratjes, alleenstaande of tot groepjes en groepen vereenigd, ook zonder
dat er gesproken kan worden van onreinheid of van witten vloed. Behandeling is gewoonlijk
niet noodig, tenzij de uitwasjes heel groot of zeer pijnlijk mochten worden. Na afloop
van het kraambed verdwijnen zij.
</p>
<p>Wij spraken reeds een paar malen van witten vloed. Dat is niet te vermijden, omdat
bijna iedere vrouw kan opmerken, hoe, gedurende de zwangerschap, bestaande afscheiding
sterker wordt, of bemerkbaar wordt bij haar, die tot nu toe daarvan niets of nagenoeg
niets bespeurde. Het is dus tot op zekere hoogte een gewoon verschijnsel. Is die afscheiding
al te sterk, dan moet daartegen iets gedaan worden. Ook hierbij is reinheid een eerste
vereischte. Die bestaat in vaak afwasschen der geslachtsdeelen met warm water en zeep,
nooit met een spons, doch het best met zuivere verbandwatten of met een zuiveren zachten
doek, welke dan evenwel niet weder gebruikt mag worden dan nadat hij zorgvuldig gereinigd
is. Het gebruik van watten is te verkiezen, omdat die worden weggeworpen. Ook de open
vlakten aan de dijen en in de omgeving der geslachtsdeelen moeten op dezelfde wijze
gereinigd, goed afgedroogd en daarna gepoederd of wel met eene zalf, b.v. zinkzalf,
bedekt worden. Een uitstekend poeder bleek mij alsol-strooipoeder te zijn.
</p>
<p>Daarmede kan men bij minder sterke afscheiding volstaan. Is de afscheiding overvloedig,
daarbij etterig of bijtend, dan kunnen voorzichtig scheedeuitspoelingen gedaan worden,
het best met zuiver lauwwarm water (het water moet men laten koken en daarna laten
afkoelen), waarin een paar theelepeltjes <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>soda, een eetlepel zout, een eetlepel boorzuur of aluin (alles per liter vocht) opgelost
worden. Men make voor de uitspoeling gebruik van een glazen irrigator, met lange slang
en glazen aanzetstuk (canule), met meer dan één opening, en spoele uit in liggende
houding, n.l. liggende op een zoogenaamd ondersteek (slofmodel), waarin het spoelvocht
wordt opgevangen. Om verontreiniging van het bed te voorkomen, bedekke men het met
een stuk guttapercha-zeil, waarop een stuk molton, een handdoek of iets dergelijks.
Daarbij komt dan het ondersteek te staan. De irrigator moet steeds zuiver worden gehouden,
de canule, na gebruik, van de slang genomen, met zeep afgewasschen, met zuiver water
doorgespoeld en daarna bewaard worden in eene antiseptische (desinfecteerende of bederf-werende)
vloeistof, b.v. in een glas met lysoform (1 %), lysol (1 %) of iets dergelijks. Bij
het gebruik worde de irrigator opgehangen, niet hooger dan één meter, en de canule
niet in de scheede gebracht voor men wat van de vloeistof door slang en canule heeft
laten loopen, opdat die geheel met vocht gevuld zijn en dus geen lucht bevatten. De
canule behoeft niet ver te worden ingebracht, ongeveer ter lengte van een vinger.
Zij wordt weder uit de scheede getrokken voordat de irrigator geheel is leeggeloopen.
Het verdient echter aanbeveling den geneesheer te raadplegen en dringend noodig is
dat bij hardnekkige gevallen.
</p>
<p>Het zenuwstelsel der zwangere vrouw is betrekkelijk gemakkelijk uit evenwicht te brengen,
is prikkelbaarder dan buiten zwangerschap. Ten deele berusten daarop enkele reeds
genoemde verschijnselen, zooals b.v. het braken in den aanvang, duizeligheid, wegraken
of flauwten. De gemoedsstemming is vaak veranderd, waaraan bij herhaalde zwangerschap
zorg wegens toenemende familie, bij eerstzwangeren vooral angst voor de bevalling,
voor afwijkingen en allerlei gebeurlijkheden, schuld zijn kan, niet zelden als gevolg
van verhalen, waarmede <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>onverstandige familieleden en kennissen meestal blijk meenen te moeten geven van bezorgdheid,
hetgeen gewoonlijk op niets anders berust, dan op een pogen om met eigen, gewaande,
kennis te geuren. Die bezorgdheid is in de meeste gevallen eene kwelling, vooral voor
de jonge vrouw die voor het eerst moeder zal worden. Zij is maar al te geneigd het
oor te leenen aan allerlei raadgevingen en beschouwingen, meestal voortgesproten uit
verhalen van oudere vrouwen, die geacht worden het toch wel te zullen weten, doch
die gewoonlijk hare zoogenaamde kennis ook alweer van hooren zeggen hebben. Wanneer
telkens nu de een, dan de ander met dergelijke verhalen of raadgevingen voor den dag
komt, blijft er allicht iets van hangen. Het zijn voor een niet gering gedeelte zulke
mededeelingen, welke ons noopten een hoofdstuk hierbij te voegen, waarin sprake is
van bijgeloof, gewoonten als anderszins, bij zwangerschap, baring en kraambed. Daarvoor
verwijzen wij naar dat gedeelte.
</p>
<p></p>
<div class="figure p032width" id="p032"><img src="images/p032.jpg" alt="Zwangerschapsstrepen en donkergekleurde lijn bij eene zwangere vrouw." width="403" height="720"><p class="figureHead">Zwangerschapsstrepen en donkergekleurde lijn bij eene zwangere vrouw.</p>
</div><p>
</p>
<p>Het is, dit bedenkende, dan ook niet zonder reden, dat de veranderde gemoedsstemming
bij zwangeren, in een overgroot gedeelte, zich uit in toestanden van neerslachtigheid
bij anders rustige of vroolijke vrouwen, welke stemming begunstigd wordt door de onaangename
gevoelens en gewaarwordingen, welke de zwangerschap zoo nu en dan vergezellen, doch
die meestal verbeteren nadat de eerste bewegingen van het kind gevoeld worden. Dan
wordt gewoonlijk de stemming kalmer, daar de jonge vrouw het zich ontwikkelende wezen
van nu af als het hare beschouwt en zij zich gemeenzaam maakt met de gedachte, hoe
heerlijk het zijn zal, wanneer zij haar kind in de armen sluiten kan.
</p>
<p>Tot die onaangename gevoelens welke, ten minste voor een deel, op prikkelbaarheid
van het zenuwstelsel berusten, behooren pijnen, vooral aangezichtspijnen, waarvoor
onverstandige vrouwen zich wel eens gezonde tanden laten trekken; ook <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>hartkloppingen, slapeloosheid en jeuk over het geheele lichaam, meestal zonder dat
er op de huid eenige verandering is waar te nemen. Moeheidsgevoel, duizeligheid en
onmacht (flauwten) komen veelvuldig bij zwakke vrouwen, in den laatsten<span></span> tijd der zwangerschap, voor en worden dikwijls veroorzaakt door het verblijf in slechte
lucht en onbeweeglijk zitten in lokalen, waar vele menschen bijeen zijn, zooals in
kerken en schouwburgen, doch ook door langdurig zitten aan tafel, bij diners, enz.
Wanneer zij duizeligheid of flauwte voelen aankomen, is het verstandig horizontaal
te gaan liggen, het hoofd lager dan het overige lichaam. De natuur zelve wijst dat
aan, zooals blijkt uit het woord „flauwvallen”. Welnu, het is zeker verstandiger te
gaan liggen voordat men flauw zal „vallen”, waarbij men toch ook komt te liggen, doch
op onaangenamer wijze. Tegen hartkloppingen kan het drinken van koud water, het leggen
van koude compressen op de hartstreek helpen. De algemeene jeuk kan men trachten te
bestrijden door dagelijksche afwasschingen met zeep in een warm bad of door warme
baden met wat azijn, ook door koele afwasschingen, in het algemeen dus door reinheid.
Daarbij zorge men voor goede ontlasting, dieet, kleede men zich niet te warm en dekke
men zich in bed niet te warm.
</p>
<p>In de laatste maanden treden in vele gevallen kuitkrampen op, meestal dubbelzijdig,
in enkele gevallen of rechts of links, alsmede een eigenaardig gevoel, dat men mierenkruipen
noemt, vooral in de beenen.
</p>
<p>Van belang acht ik het, hier te waarschuwen tegen de meening, dat het zenuwstelsel,
en vooral de werkzaamheid der hersenen, van zoo grooten invloed op de gebeurtenissen
in de zwangerschap zou zijn als veelal wordt aangenomen.
</p>
<p>Terloops spraken wij van het laten trekken van gezonde tanden, wegens aangezichtspijnen.
Dat neemt niet weg, dat pijnen, uitgaande van de tanden, evengoed kunnen voorkomen
<span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>als bij niet-zwangeren. Meestal heeft men te doen met een verschijnsel van carieuse
tanden (zgn. wolf), welke door de zwangerschap regelmatig verergerd wordt. Het zal
dus noodig zijn, waar tandpijn bestaat, het gebit te laten nazien. De tanden moeten
zorgvuldig verpleegd worden, tandsteen door den tandarts verwijderd, aangestoken tanden
of kiezen (wolf of caries) behandeld, gevuld, zoonoodig getrokken worden. De vrees
welke daarvoor gewoonlijk bestaat is overbodig en eene dergelijke behandeling zou
alleen dan achterwege moeten blijven, wanneer te groote prikkelbaarheid bestaat. Bestaat
deze niet, dan kunnen die kunstbewerkingen, zonder nadeeligen invloed, gerust verricht
worden.
</p>
<p>Somtijds is de pijn niet afhankelijk van slechte tanden of kiezen, doch van eene aandoening
van het tandvleesch, welke, gewoonlijk eerst in de vierde maand ontstaande, in verschillend
sterken graad de geheele zwangerschap door kan blijven bestaan. Zij begint met roodheid,
zoo, dat vlak tegen den tand aan een rood gekleurd half maantje te zien is; later
komt daarbij zwelling, het sterkst bij de snijtanden, welke zwelling zich tusschen
de tanden uitbreidt, waardoor die losraken. Het tandvleesch bloedt gemakkelijk bij
reiniging, kauwen en aanraking, doch ook wel zonder dergelijke oorzaak. Soms worden
licht gekleurde plekken, iets boven het tandvleesch uitstekende en door een rooden
hof omgeven, waargenomen, meestal op de binnenvlakte van de lippen, de wangen en de
tong.
</p>
<p>In de meeste gevallen is de aandoening niet belangrijk, vooral niet bij vrouwen die
den mond reinhouden. Mondreiniging door het borstelen der tanden met een zachten borstel,
spoelen van den mond met een licht samentrekkend of ontsmettend mondwater en het doen
genezen van zieke tanden is dus een voorbehoedmiddel.
</p>
<p>Vooral in de laatste maanden klagen zwangere vrouwen vaak over pijn in de streek der
ribbogen, welke meestal veroorzaakt <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>wordt door sterke rekking der spieren van den buik, door uitzetting van den buik of
door hangbuik. Daartegen vermag een goede buikband, welke steun geeft en den buik
draagt, heel veel. Ook ondervinden zij pijnen in de beenen, rug, lendenen en stuit,
waardoor het gaan bemoeilijkt wordt. Daar dit alles samenhangt met den toestand is
behandeling niet mogelijk, en trooste men zich met de gedachte, dat vaak met het zakken
van den buik dergelijke pijnen minder worden, of dat weldra de tijd nadert, dat, met
de geboorte van het kind, ook deze onaangenaamheden een einde nemen.
</p>
<p>Het lichaamsgewicht neemt gedurende de laatste drie maanden toe. Wanneer dat niet
het geval is of zelfs het gewicht afneemt, bestaan stoornissen, welke trouwens gewoonlijk
al eerder aanleiding gegeven hebben tot het raadplegen van den geneesheer.
</p>
<p>Aan het einde van dit gedeelte verzoeken wij haar, die dit alles gelezen hebben, toch
vooral te bedenken, dat wat geschreven staat een reeks van verschijnselen en onaangenaamheden
vormt, welke niet altijd, niet steeds tegelijkertijd, niet steeds in den hoogsten
graad aanwezig zijn en dat de vrouw, die ook gedurende de zwangerschap op hare gezondheid
let, zonder angst en vrees, doch in blijde stemming, met het moedergeluk voor oogen,
aan eigen lijf geen kennis zal maken met veel wat, ter wille der volledigheid, werd
aangestipt.
</p>
<p></p>
<div class="figure p035width"><img src="images/p035.png" alt="" data-role="presentation" width="253" height="152"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e224">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">LEEFREGELEN VOOR DE ZWANGERSCHAP.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Zooals wij opmerkten zijn allerlei veranderingen in het levensproces der vrouw, met
de beschreven verschijnselen en onaangenaamheden, het gevolg van veranderingen in
en aan de geslachts-organen.
</p>
<p>Naarmate het ei groeit en in omvang toeneemt, wordt ook de ruimte, waarin het zich
ontwikkelt, grooter. De aanvankelijke peervorm van de baarmoeder maakt plaats voor
een rondere, die overgaat in den vorm van een ballon, welke steeds grooter en grooter
wordt, zoodat het kind daarin de noodige ruimte vindt. Langzamerhand wordt die toename
in grootte zichtbaar door uitzetting van den buik, terwijl de van buiten onderzoekende
hand de vergrooting van de baarmoeder tastend onderscheiden kan.
</p>
<p>Omstreeks het einde van de vierde maand is de bovengrens van de baarmoeder, de baarmoederbodem,
ongeveer een handbreed boven den Venusheuvel te voelen. Van dien tijd af is een gestadig
rijzen met de hand na te gaan. Zoo staat de bodem in het midden der zwangerschap even
hooger dan het midden van den afstand tusschen Venusheuvel en navel. Gewoonlijk zal
de aanstaande moeder dan voor het eerst de bewegingen van het kind, het „leven” kunnen
waarnemen. Vrouwen die reeds vroeger zwanger waren kennen dit teeken en voelen het
dan ook dikwijls aan het einde van de vierde maand, vaak nog eerder. Daaruit blijkt,
dat aan het leven voelen geen al te <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>groote waarde mag toegekend worden voor de berekening van het tijdstip der bevalling.
Ook is het voelen der kindsbewegingen afhankelijk van de gevoeligheid der vrouw, van
den toestand der buikwanden, van ligging en levendigheid van het kind. In den aanvang
slechts zwak, worden de bewegingen sterker naarmate het kind grooter en krachtiger
wordt, zelfs zoo, dat in de laatste maanden niet alleen de moeder ze voelt, doch zij
door de opgelegde hand en, bij dunnen buikwand, ook door het oog zijn waar te nemen.
Somtijds maakt de vrouw zich beangst, omdat zij, vooral in de laatste maand, gedurende
eenige dagen het leven niet voelt. Dat is echter geen ongewoon verschijnsel en behoeft
zij zich dus niet bezorgd te maken dat het kind niet meer leeft, tenzij het al te
lang duurt. Dan kan inderdaad het vermoeden, als zou het kind gestorven zijn, gewettigd
zijn, doch zal zij ook andere verschijnselen, zooals kleiner worden van den buik,
slapper worden der borsten, kunnen waarnemen.
</p>
<p>In andere oogenblikken kunnen de bewegingen onafgebroken en zoo sterk gevoeld worden,
dat het verschijnsel inderdaad hinderlijk is. Dat is dikwijls afhankelijk van sterke
gemoedsbewegingen der vrouw.
</p>
<p>Het rijzen van de baarmoeder gaat geleidelijk voort tot het einde van de achtste maand.
Dan staat de bovengrens ter hoogte van den maagkuil. Daarna begint eene daling, nu
eens vroeger, dan weder later, afhankelijk van verschillende oorzaken. Met die daling
wordt de spanning in het bovengedeelte van den buik geringer, voelt de vrouw zich
verlicht van de tot nu toe toegenomen beklemming. Eerstzwangeren kunnen daaruit de
berekening maken, dat ongeveer 3 à 4 weken daarna de bevalling zal plaats vinden.
Doch ook hieraan hechte men niet te veel gewicht. De daling is voornamelijk het gevolg
van eene verplaatsing van het kind naar de bekkenholte toe, waarin het hoofd met een
kleiner of grooter gedeelte wordt opgenomen. <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>Een andere reden is het uitrekken van den buikwand, waardoor het mogelijk is dat de
baarmoeder meer naar voren overhelt. Aan de verminderde hoogte beantwoordt dan een
grooter worden van den buikomvang. De eenige ondersteuning van de zwangere baarmoeder
wordt, in staande houding, gegeven door den voorsten buikwand en zij valt zoover naar
voren als de rekbaarheid van den buikwand toelaat. Als bij herhaalde zwangerschap
de daling wordt waargenomen, is zij hoofdzakelijk aan de laatste oorzaak toe te schrijven,
aangezien alsdan het kinderhoofd gewoonlijk eerst hij het begin van of zelfs eerst
gedurende de baring in de bekkenholte wordt geperst. Hieruit volgt reeds de belangrijke
invloed van den buikwand op de ligging van het kind.
</p>
<p>Bij eerstzwangeren is de omvang van den buik aan het einde van de laatste maand, gemeten
wanneer de vrouw plat op den rug ligt, ongeveer 91 c.M., gemeten in staande houding
ongeveer 98 c.M. Veel waarde is aan die cijfers niet te hechten, tenzij de omvang
veel grooter mocht blijken.
</p>
<p>Die toename in omvang van buik en baarmoeder is niet alleen toe te schrijven aan den
groei van het kind.
</p>
<p>Het maakt, vooral in de laatste maanden, den indruk alsof de gedaante van den buik
veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van een eenigszins in de lengte uitgerekten
bol. In dien bolvormigen zak, de baarmoeder, is het kind gelegen in de eivliezen of
den vruchtzak, een dunne, gladde, doorschijnende, overal gesloten blaas, welke gevuld
is met een vocht, dat zich gedurende den groei van het kind daarin ophoopt en den
naam van vruchtwater draagt. Daarin ligt het kind met gebogen rug en nek, het hoofd
met de kin op de borst, de bovenarmen tegen het lichaam, de onderarmen naar elkander
gericht voor de borst, de beenen opgetrokken met de knieën op de borst, zoodat het
gemakkelijk plaats vindt in de bolvormige holte van de baarmoeder. De overblijvende
ruimte wordt door het vruchtwater <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>ingenomen. Meestal ligt het kind, tenminste in de laatste maanden van de zwangerschap,
met het hoofd naar beneden gericht, somtijds met den stuit, zeldzamer met het aangezicht
of het voorhoofd het laagst, of geheel dwars in de baarmoederholte.
</p>
<p>De eivliezen bekleeden de binnenvlakte van de baarmoeder, ongeveer als de voering
van een gevoerden zak, losjes, doch op een enkele plaats zijn zij vaster verbonden.
Daar ligt de moederkoek, welke, als een sponsachtig geweven, vleezige platte koek,
met eene oppervlakte ter grootte van omstreeks twee handen en een dikte van een paar
centimeters, innig verbonden is met den baarmoederwand, ongeveer op de plaats waar
het eitje zich, na de intrede in de baarmoeder, als het ware ingeplant had.
</p>
<p>Zooals wij weten ontwikkelden zich, spoedig nadat het eitje in de baarmoeder was opgenomen,
aan zijne oppervlakte bloedvaatjes, welke in verbinding traden met de moederlijke
bloedvaten in den wand der baarmoeder, waardoor het mogelijk was dat het eitje gevoed
werd. Die verbinding breidde zich, gelijken tred houdende met de ontwikkeling van
het eitje, over eene grootere oppervlakte uit en nam geleidelijk in dikte toe. Die
dikkere verbinding, niet alleen uit bloedvaten bestaande, doch tevens uit een weefsel,
gevormd door het optreden van cellen, welke met elkander in samenhang bleven en zoowel
de aanhechting steviger maakten als de bloedvaten tot steun en onderlaag dienden,
is de moederkoek.
</p>
<p>Naarmate zich het kind in het eitje aanlegde, werd daarin ook het vruchtwater gevormd,
dat, daar het ei zich langzamerhand in een blaasje veranderde, waarin het kind ruimte
kreeg ter ontwikkeling, dat blaasje vulde. Met toenemende ontwikkeling van eiholte
en kind puilt het ei in de holte van de baarmoeder, welke door haren groei meer ruimte
aanbiedt, uit, zoodat de dunner wordende wand van het eitje, later de eivliezen genoemd,
ten slotte overal de binnenvlakte van de baarmoederholte <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>aanraakt en er losjes mede vergroeit, terwijl de verbinding ter plaatse waar de moederkoek
ligt veel inniger is.
</p>
<p>Met die uitpuiling gaat toeneming in omvang en binnenruimte van het ei gepaard, waarin
het kind dus ruimte vindt en zich meer en meer van de plaats verwijdert waar de moederkoek
ligt. Doch met die moederkoek blijft het kind verbonden, ter wille van de voeding,
welke het verkrijgt uit de bloedvaten der moeder. Die verbinding bestaat ten slotte
uit eene ongeveer ½ meter lange, dunne, licht gedraaide streng, de navelstreng genoemd,
welke van de moederkoek uitloopende zich bij het kind iets beneden het midden tusschen
hoofd en voeten inplant. Door die streng heen loopen drie bloedvaten, welke eenerzijds,
door bemiddeling van de moederkoek, in verbinding staan met den bloedsomloop der moeder,
anderzijds met den bloedsomloop van het kind. Langs dien weg ontvangt het kind van
de moeder alles wat het noodig heeft. En wat heeft het kind noodig? Allereerst voedsel,
ter ontwikkeling. Doch ook zuurstof, een gasvormig bestanddeel van de lucht, dat voor
het leven van den mensch even onontbeerlijk is. De geboren mensch verkrijgt dat bestanddeel
uit de lucht door de ademhaling. De zuurstof wordt door de longen uit de lucht in
het bloed opgenomen en door het lichaam gebruikt. Een ander gas, ontstaan bij de processen
welke zich in het menschelijke lichaam afspelen, doch dat schadelijk is als het in
het lichaam zou blijven, wordt bij de ademhaling, door de longen, uit het lichaam
verwijderd. Dat moet dus ook bij den ongeboren mensch geschieden. Ook het kind moet
de zuurstof, welke het noodig heeft, ontvangen en het andere, schadelijke, gas, het
koolzuurgas, kunnen verwijderen. Doch daar het kind in eene holte ligt, welke geen
gemeenschap met de buitenlucht heeft en daarenboven met vocht gevuld is, waarin het
onmogelijk is adem te halen, wordt in de gaswisseling op andere wijze voorzien. Dat
gebeurt door middel van de bloedvaten, welke door de navelstreng <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>loopen. Door een van de drie bloedvaten vloeit het bloed van de moederkoek naar het
kind toe en brengt het de noodige voedingsstoffen en de zuurstof in opgelosten toestand,
door de twee andere bloedvaten vloeit het bloed van het kind naar de moederkoek toe,
met zich voerende de stoffen welke het kind niet gebruiken kan, dus ook het schadelijke
koolzuurgas, ten einde die daar af te geven aan het moederlijke bloed. Door middel
van den bloedsomloop in de moederkoek en hare verbinding met het kind langs de navelstreng,
voorziet dus de moeder, door eigen ademhaling en spijsvertering, haar kind van alles
wat het noodig heeft en bevrijdt zij het van schadelijke en onbruikbare stoffen. De
moederkoek blijkt dus een zeer belangrijk orgaan, als de eenige onmiddellijke verbinding
tusschen moeder en kind, waarin alle wisselwerking tusschen beiden plaats grijpt.
</p>
<p>Moederkoek en eivliezen vormen te zamen de nageboorte, welke eenigen tijd na de geboorte
van het kind, wanneer het die hulp van de moeder niet meer behoeft, wordt uitgedreven.
</p>
<p>Dit alles bedenkende, namelijk den groei van een tot ontwikkeling komend levend wezen
in het lichaam der aanstaande moeder, waar binnen het ruimte vergt, met terzijde schuiving
van wat de toeneming in omvang van zijn schuilplaats zou kunnen belemmeren, van een
organisme dat zijn voedsel ontvangt uit de bloedsbestanddeelen der vrouw, dat, in
grootte toenemende, in dien groei het moederlijk lichaam op vele en velerlei wijzen
betrekt, is het te begrijpen, dat onaangename verschijnselen zich bij de aanstaande
moeder kunnen voordoen.
</p>
<p>Wij weten echter uit ervaring dat, van nature alles geleidelijk geschiedende, de gezonde
vrouw over het algemeen die onaangenaamheden slechts in betrekkelijk geringe mate
ondervindt en zij kan nu eenigermate begrijpen, hoe zij, door zorg voor eigen welzijn,
ook en vooral gedurende dezen belangrijken <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>tijd, veel tot den gunstigen toestand van haar zelve en van haar kind kan bijdragen.
</p>
<p>Eenige algemeene en bijzondere beschouwingen in die richting willen wij hier geven.
</p>
<p>Heel in ’t algemeen kan men zeggen, dat alles wat de gezondheid bewaart of der gezondheid
bevorderlijk is, ook van toepassing is op de zwangere vrouw. Zij heeft te begrijpen,
dat zoowel het zwanger worden als het zwanger zijn en het baren, natuurlijk is, dat
van nature—dus natuurlijk—alles geschiedt zooals het geschiedt en zelfs afwijkingen
natuurlijke afwijkingen zijn. Dat sluit evenwel niet in zich, dat men afwijkingen
als zoodanig maar moet laten doorwerken of bestaan. Integendeel, het is even natuurlijk
dat de mensch, die de natuur tracht te beheerschen, ook hier dat doel najaagt en tracht
afwijkingen te niet te doen of te verkleinen. Zoo begrepen is elk geneesheer natuurgeneesheer,
een woord dat gewoonlijk niet op hem wordt toegepast. Het moet begrepen worden, ook
door de zwangere vrouw, dat men in oogenblikken van onbehaaglijke gevoelens, hoe en
wanneer zich die ook voordoen, of men slechts van onaangename gevoelens dan wel van
ziekte spreekt, zich met vertrouwen alleen kan en mag wenden tot die menschen, die,
door studie en ervaring in de praktijk, meer en beter weten wat er in het menschelijke
lichaam gebeurt dan alle anderen, die—zonder dat—beweren beter op de hoogte te zijn.
Deze waarschuwing is te meer noodig, en kan niet dikwijls genoeg herhaald worden,
omdat iedere vrouw die kinderen gebaard heeft, maar ook zij die dat niet gedaan heeft,
doch bij dergelijke gebeurtenissen tegenwoordig geweest is, meent de aanstaande moeder,
vooral in de eerste zwangerschap, van raad te moeten dienen, een euvel dat nog steeds
bestaande en waartoe, wij ontkennen het niet, aanleiding bestaat, omdat het voortspruit
uit den onwillekeurigen drang om anderen te helpen, in niet geringe mate nadeelig
op de zwangere vrouw kan inwerken. Het feit <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>dat gewoonlijk geen enkele dier raadgeefsters ook maar de geringste kennis heeft van
den bouw van het menschelijke lichaam, van de verrichtingen der organen, van de invloeden,
zoowel die van buitenaf als die van binnen uit op bouw en verrichtingen inwerken kunnen,
moest de denkende vrouw reeds van te voren doen begrijpen, dat zij van die zijde geen
juiste inlichtingen bekomen kan.
</p>
<p>In het algemeen behoeft de mensch, om gezond te blijven, afwisseling tusschen arbeid
en rust, heeft hij zorg te dragen voor zijn lichaam, d.w.z. voor behoorlijke samenwerking
van alle organen, die, hoewel ontleedkundig te scheiden, toch—en vooral in hunne werkingen—verband
houden. Geen lichaam kan gezond heeten, waar een of meer organen afwijkingen vertoonen.
Wie begrijpt dat het levende lichaam voortdurend slijt en voortdurend zich herstelt,
begrijpt ook, dat de mensch heeft zorg te dragen, dat slijtage en herstel zoo regelmatig
mogelijk plaats hebbe, omdat elke onregelmatigheid daarin zich voordoet als ziekte.
Niet ten onrechte spreekt men van ziekte en herstel, al wordt niet bedacht, dat men
met het woord ziekte zich eenzijdig beperkt tot het noemen van verschijnselen, die
eene tijdelijke versterking of opeenhooping aan het licht brengen van de verschillen,
welke altijd geldig, in den regelmatigen gang van het levensproces niet tot bewustzijn
komen.
</p>
<p>Het lichaam heeft behoefte aan arbeid, frissche lucht, voeding, reinheid, uitscheiding
van afgewerkte stoffen, in regelmatigen gang en afwisseling, en de mensch, die gezond
wil zijn, behoort daarop te letten, met <span class="corr" id="xd33e655" title="Bron: in achtneming">inachtneming</span> van de verschillen welke elk individu, in verhouding tot anderen, openbaart. Hieruit
volgt, dat regelen, daarvoor aan te geven, niet anders kunnen zijn dan algemeene regelen.
</p>
<p>Hetzelfde geldt voor de zwangere vrouw. Zij zorge dus voor regelmatige beweging in
de frissche buitenlucht. In de steden <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>zoeke zij daarvoor de plaatsen op, waar zij die frissche lucht zooveel mogelijk kan
genieten. Reeds daardoor kan zij gunstigen invloed uitoefenen op gemoedsstemming,
op slaap, op goede werking van zenuwstelsel, bloedsomloop en spijsverteringsorganen.
Het weder mag daarop in zooverre van invloed zijn, dat zij zorg drage voor eene kleeding,
waarbij rekening gehouden is met de weersgesteldheid. Kan zij zich moeilijk bewegen
of wordt zij spoedig moe, dan is het rijden in de frissche buitenlucht toch altijd
beter dan een voortdurend verblijf binnenshuis. Ook binnenshuis zorge zij dat frissche
lucht en zonnelicht onbeperkt kunnen binnentreden, de eerste ook des nachts. Als van
zelf sluit zich daarbij de raad aan, om alle ruimten te vermijden, waarin, door aanwezigheid
van veel menschen, de lucht te warm en bedorven wordt, te meer omdat zwangere vrouwen
gemakkelijk aan duizeligheid of onmacht ten prooi zijn. Zelfs sterke behoefte aan
rust, zooals dat nog al eens voorkomt in de eerste en laatste maanden der zwangerschap,
vooral wanneer de slaap te wenschen overlaat of allerlei ongemakken bestaan, mag niet
leiden tot verwaarloozing van beweging in de reine frissche buitenlucht. Er blijft
nog genoeg tijd over om rust te nemen. Voortdurend rusten wordt geacht nadeelig te
werken o.a. in dien zin, dat het gewicht van het kind toeneemt en het tijdstip der
bevalling wordt verschoven.
</p>
<p>Is arbeid goed, te inspannende arbeid en bewegingen, welke het lichaam aan sterk schokken
kunnen blootstellen, zooals springen, dansen, sport, ook paardrijden en het rijden
in wagens over hobbelige wegen, zijn te vermijden, evenals het tillen en dragen van
zware lasten, het langdurig arbeiden met de naaimachine en dergelijke. Het wielrijden
als zoodanig zou geen bezwaar zijn, indien, afgezien van eenige begrijpelijke moeilijkheid
bij toenemenden omvang van den buik, het gevaar niet bestond van vallen, zoo niet
door eigen toedoen dan toch door toedoen van anderen. Hetzelfde geldt voor het schaatsenrijden.
<span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>Automobielrijden kan geen kwaad, doch niet te lang achtereen en niet te snel, wegens
gevaar van stooten en snelle schokken.
</p>
<p>Het reizen behoeft niet te worden nagelaten, als de ontwikkeling van de zwangerschap
en die van vorige zwangerschappen regelmatig geweest is. Als dat laatste niet het
geval was, mag de reis slechts indien onvermijdelijk ondernomen worden. Men hoort
gewoonlijk beweren, dat door het reizen miskraam, d.i. afbreken der zwangerschap in
de eerste maanden, kan voorkomen. Die bewering wordt niet geheel ten onrechte geuit,
doch men bedenke daarbij, dat door de reis de miskraam, bij daartoe bestaanden aanleg,
vroeger tot stand komt dan het geval zou geweest zijn, als de reis niet ondernomen
was. Wij bedoelen hiermede te zeggen, dat een gezond ei, in eene gezonde baarmoeder,
niet of hoogst zelden door een reis, vermoeienis, schok of gemoedsbeweging zal worden
uitgestooten, in het algemeen dus de reis en de andere invloeden de uitstooting van
een ziek ei verhaast hebben. Korte reizen kunnen zelfs weldadig werken, doordien zij
lichaam en geest verfrisschen, de gemoedsstemming verbeteren. Lange reizen zijn evenwel
te vermijden, alsmede het reizen in den tijd dat de menstruatie had moeten intreden,
en vooral omstreeks het einde van de derde maand en tegen het einde der zwangerschap.
Kan een lange reis niet vermeden worden, dan is het gewenscht daarin langere of kortere
tijden van rust op te nemen. De beste <span class="corr" id="xd33e669" title="Bron: tijd tijd">tijd</span> voor reizen is dan tusschen de vierde en achtste maand. Wordt eene vrouw op de huwelijksreis
zwanger, dan vermijde zij alle inspannende toeren te voet en het bestijgen van bergen,
en verblijve zij zoo lang mogelijk rustig op dezelfde kalme plaats.
</p>
<p>Ook de geslachtsgemeenschap behoeft niet te worden nagelaten, doch behoort die met
mate en omzichtigheid te geschieden. Voorzichtigheid is vooral aan te raden gedurende
den tijd dat de menstruatie had moeten intreden. Men vermijde haar <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>wanneer de vrouw er tegenzin in heeft of de onaangenaamheden der zwangerschap er door
versterkt worden. Anderszins moet, wanneer de vrouw vermeerderden lust daartoe vertoont,
door den echtgenoot daaraan worden tegemoet gekomen, terwijl de man zijne lusten,
waar dat der vrouw hinderlijk is, moet weten in te binden.
</p>
<p>Door zelfbeheersching kan hij in dit en andere opzichten veel bijdragen tot den goeden
toestand der vrouw gedurende hare zwangerschap. Dan toch is hare gemoedsstemming,
zooals wij reeds opmerkten, dikwerf zeer wisselend, is zij vaak prikkelbaar, zoodat
alle gebeurtenissen sterker op haar inwerken. Dan heeft de man de schoone taak, door
geduld en liefdevolle toewijding, door het aanbrengen van afleiding en afwisseling,
door vermijding van driftige toespraak of prikkelende handelingen, tot steun te zijn;
door behoedzame mededeeling zoowel van zeer aangename als van treurige tijding het
zijne bij te dragen tot een zoo rustig mogelijk voorbijgaan van dien voor vrouw en
kind zoo belangrijken tijd. Vooral zal dat noodig zijn bij de vrouw van zwakken wil.
Wanneer er aanleg toe bestaat, kan de zwangerschap ontijdig worden afgebroken door
angst, hevigen schrik en groote vreugde. De vrouw met sterken wil, met sterk verlangen
naar het moederschap, zal de onaangenaamheden der zwangerschap gewilliger en gemakkelijker
dragen en te boven komen. In de zwangerschap, als in alle ernstige gebeurtenissen
des levens, blijkt vooral van hoe grooten invloed de opvoeding, ook in geestelijk
opzicht, is.
</p>
<p>Een rustige slaap werkt gunstig en weldadig op het zenuwleven. Hij wordt, behalve
door het bovengenoemde, bevorderd door vermijding van langdurige avondgezelschappen
tot laat in den nacht en van het uitgaan, waarbij de zenuwen geprikkeld worden. In
het algemeen geldt, dat, wie ’s nachts goed geslapen heeft, overdag niet behoeft te
rusten. De slaapkamer zij ruim, hoog, goed gelucht, zonnig, gemakkelijk te reinigen
en, voor <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>wie ’t behoeft, ’s winters matig verwarmd, het bed niet te zacht, de bedekking niet
te zwaar en te warm.
</p>
<p>Van groot belang is reinheid van het geheele lichaam en reinheid op lijf- en beddegoed.
Het gebruik van lauwwarme baden, (33°–36° C., 27°–29° R.) in den winter, ’s zomers
wat kouder, gedurende de geheele zwangerschap is aan te bevelen. Men moet zich goed
met zeep afwasschen, zich goed afdrogen en na het bad schoon goed aantrekken. De meening,
dat zulke baden een bijzonder gunstigen invloed op het verloop der baring zouden uitoefenen
mist, als daarmede een rechtstreekschen invloed bedoeld wordt, allen grond. Bij prikkelbaarheid
van het zenuwstelsel en slechten slaap kan een dergelijk bad, dagelijks genomen, gunstig
werken, doch men raadplege daaromtrent den geneesheer. In het algemeen geldt de regel,
dat men niet minder, doch ook niet meer moet baden, dan men voor de zwangerschap gewoon
was. Voetbaden, water van 33°–41° C., (27°–33° R.), kunnen genomen worden, doch beter
is het, als de vrouw het zelf niet doen kan, de voeten door eene hulp te laten wasschen.
Zee- of koude rivierbaden behoeven door haar, die er aan gewend zijn, niet altijd
te worden nagelaten, tenzij de temperatuur van het water beneden 19° C. (15° R.) daalt.
Ook mag het bad niet lang duren. Vooral bij zeebaden lette men er op, dat de golfslag
niet te sterk mag zijn en beperke men den tijd tot eenige minuten. Ook zwemmen kan
worden toegestaan, waarbij men evenwel te bedenken heeft, vooral bij het zwemmen in
diep water, dat de zwangere vrouw gemakkelijk onderhevig is aan duizeligheid en flauwten.
</p>
<p>De geslachtsdeelen moeten dagelijks, een of tweemalen, met schoon lauwwarm water en
zeep gereinigd en daarna goed afgedroogd worden. Te lange haren daar ter plaatse knippe
men af. Nooit wassche men met een spons, doch met de hand of met zuivere ontvette
verbandwatten, ook kan men een zachten doek gebruiken die dan telkens, het best door
uitkoken, <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span>gezuiverd moet worden. Bij neiging tot opengaan van de huid aan de binnenvlakten der
dijen en in de omgeving der geslachtsdeelen, in de plooi van den buik boven den Venusheuvel
en onder de borsten, bepoedere men deze deelen na reiniging en zorgvuldig afdrogen,
met een of ander strooipoeder, b.v. talkpoeder, witte pijpaarde of alsol-strooipoeder.
</p>
<p></p>
<div class="figure p048width" id="p048"><img src="images/p048.jpg" alt="Ligging van het kind in den buik der zwangere vrouw, aan het einde der zwangerschap, met aanduiding van het beenige bekken." width="371" height="720"><p class="figureHead">Ligging van het kind in den buik der zwangere vrouw, aan het einde der zwangerschap,
met aanduiding van het beenige bekken.</p>
</div><p>
</p>
<p>Als scheedespoelingen noodig zijn, verrichte men die als op bl. 30 is aangegeven.
Bij sterke afscheiding (witten vloed) verdient het aanbeveling, nadat de geslachtsdeelen
voor het naar bed gaan gereinigd zijn, een propje verbandwatten in de schaamspleet
te leggen, waarin, gedurende den nacht, het uit de scheede komende vocht wordt opgevangen.
</p>
<p>Ook lauwwarme zitbaden gedurende 5 à 10 minuten, niet langer, zijn aangenaam en reinigend
en bevorderen vaak gemakkelijke ontlastingen; de temperatuur van het water ongeveer
40° C., (32° R.). Men houde een ketel met heet water naast zich gereed, om nu en dan
wat heet water bij te gieten, teneinde het water op temperatuur te houden en te sterke
afkoeling te voorkomen. De geschiktste tijd daarvoor is onmiddellijk voor het naar
bed gaan.
</p>
<p>Deze reinigingen kunnen vaak veel bijdragen tot het bestrijden van jeuk aan de uitwendige
geslachtsdeelen.
</p>
<p>De voeding zij zooveel mogelijk de gewone, met inachtneming van de gevoeligheid der
spijsverterings-organen; de hoeveelheid voedsel in ’t algemeen noch te klein noch
te groot. Meestal is in het begin van de zwangerschap de eetlust verminderd, na de
vierde maand dikwijls vermeerderd. Men trede daartegen niet op met de opmerking, dat,
wat het eerste verschijnsel betreft, de zwangere vrouw voor twee moet eten; wat het
tweede betreft, dat hongeren en vasten den buikomvang zouden verminderen, het kind
klein zou blijven en de baring dus gemakkelijker gaan zou. Als vermindering van den
eetlust gepaard gaat met stoornissen in de spijsvertering heeft men <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>daarop bij de voeding te letten. In ’t algemeen is matigheid in het stillen van honger
en dorst te betrachten, dus geen maagoverlading. De laatste maaltijd worde, met het
oog op een gerusten slaap, niet later dan twee of drie uren voor het naar bed gaan
genomen. Doch ook hierbij hangt veel af van gewoonte, vele vrouwen slapen juist geruster
als zij kort van te voren iets nuttigen.
</p>
<p>De beste drank is frisch, koud water. Geringe bijvoeging van wijn alsook licht bier
zal geen nadeel brengen, doch alle dranken, welke veel alcohol bevatten, zooals dessert-wijnen,
likeuren, zwaar bier, zijn af te keuren. Zij werken zenuwprikkelend en slaapstorend.
</p>
<p>Met kracht moet worden opgetreden tegen het aanprijzen van zoogenaamde versterkende
middelen, voornamelijk tegen het gebruik van groote hoeveelheden melk. Wanneer het
noodig is, zal de geneesheer ook hier den weg wijzen. Vóór alles dient gezorgd, dat
alle voedsel behoorlijk gekauwd wordt, waartoe een goed gebit een hoofdvereischte
is. Daarmede wordt het voedsel niet alleen behoorlijk verkleind en met speeksel vermengd,
doch wordt het ook geschikter voor verwerking in de spijsverteringsorganen, zoodat
het lichaam er het grootst mogelijke nut van trekt. Bovendien zal zij die daarop let—en
dit geldt ook buiten de zwangerschap—niet alleen minder last hebben van stoornissen,
als zuuroprispen, abnormale gisting en rotting in de ingewanden, met de gevolgen daarvan,
als opgezetten buik door gasophooping in de darmen, hoofdpijnen en allerlei andere
onaangenaamheden, maar inderdaad in vele opzichten haar weerstandsvermogen tegen ziekten
verhoogen. Behalve goed kauwen van het voedsel, is eenzijdigheid in de voeding te
vermijden.
</p>
<p>Wie lust heeft gedurende den maaltijd te drinken, behoeft dat niet na te laten, uit
vrees daardoor de spijsvertering te storen. Ook hier geldt het voorschrift van maathouden,
en wie <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>maat houdt stoort de spijsvertering daardoor niet, kan haar integendeel bevorderen.
</p>
<p>Het zij hier nog eens aangestipt, dat dit alles, in het algemeen, geldt voor de gezonden.
Wie ziek is, wende zich tot den geneesheer en volge diens voorschrift, ook waar het
betreft het gebruik van spijzen en dranken.
</p>
<p>In ieder geval hoede men zich voor het gebruik van sterk gekruide, gepeperde en gezouten
spijzen, ook voor die welke opblazen of verstoppend werken. Het gebruik van zoogenaamde
genotmiddelen beperke men tot een minimum. Van belang is deze opmerking vooral voor
het dikwerf zoo geliefde kopje koffie, dat—als het werkelijk goed is—de spijsvertering
benadeelt en het optreden van hoofdpijnen, duizeligheid, hartklopping, slapeloosheid
kan bevorderen.
</p>
<p>Zoo is ook het gebruik van zoetigheden af te keuren. De tegenwoordig aangeprezen smakelijke
chocolades en suikerwerken, in zoodanigen vorm en verpakking, dat ze gemakkelijk en
gaarne als geschenk gegeven en aanvaard worden, hebben het groote nadeel, dat daarmede
al te veel zoetigheid in het lichaam gebracht wordt. Veel beter is het gebruik van
vruchten, waarmede men menig dokters-recept buiten de deur houdt.
</p>
<p>Van groot gewicht is eene voldoende en regelmatige uitscheiding van afgewerkte stoffen.
In dat opzicht wordt het allermeest geleden aan slechte ontlasting. Door dagelijks
voldoende ontlasting worden velerlei bezwaren verminderd of opgeheven.
</p>
<p>In de allereerste plaats is de gewoonte, om steeds op een bepaald uur van den dag
daarvoor zorg te dragen, aan te bevelen; in de tweede plaats het vermijden van een
euvel, waaraan zoo goed als alle vrouwen mank gaan. Dat is, dat zij zich daartoe niet
den behoorlijken tijd gunnen.
</p>
<p>Tot de eenvoudige middelen om ontlasting te bevorderen, behooren, behalve het nemen
van beweging, het gebruiken van een glas frisch water op de nuchtere maag, soms ook
’s avonds, <span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span>ook van een glas suikerwater, eenige vijgen op de nuchtere maag, vruchten, zoowel
gestoofd als versch, vooral druiven, karnemelkspap met stroop, het drinken van koolzuurhoudende
wateren met vruchten-limonade, karnemelk, enz. Bij verstopping vermijde men rooden
wijn en cacao. Moet men tot eenig geneesmiddel overgaan, dan kan men afwisselend inwendige
middelen en lavementen te baat nemen. Van de inwendige middelen die welke zacht werken,
zooals magnesia, rhabarber, groene poeder, tamarinde, cascara in tabletjes of vloeibaar
(bitter), vijgenstroop, nu en dan een glas bitterwater of wat wonderolie, doch niet
te lang achtereen. Lavementen van ½–1 liter lauwwarm of koud water, al of niet met
bijvoeging van 1–1½ lepel wonderolie of glycerine, ook van zeepwater of van zoutwater
(9 gram zout op 1 liter water), somtijds ook enkel glycerine, met een zoogenaamd glycerinespuitje
in te brengen. Wanneer dergelijke, meerendeels eenvoudige, middelen niet helpen, vrage
men liever den geneesheer om raad, dan gebruik te maken van allerlei in de dagbladen
aangeprezen middelen, waarvan het gebruik niet altijd zoo onschuldig is als de aanprijzingen
zouden doen denken. Men vergete bij dergelijke met veel ophef aangeraden middelen
nooit, dat zij ten doel hebben de beurs van het publiek te ontlasten en die van den
verkooper te vullen.
</p>
<p>Bij vele vrouwen wisselt verstopping af met diarrhee. Wanneer deze laatste van korten
duur is, is het niet steeds noodig daartegen eenig middel aan te wenden; toch doet
men in ieder geval het verstandigst den geneesheer te raadplegen.
</p>
<p>Goede en gemakkelijke ontlasting is ook een van de beste middelen om aambeien (haemorrhoïden)
en scheurtjes in de aarsopening, welke beide veel pijn kunnen veroorzaken, te voorkomen.
Die scheurtjes zijn veelal te wijten aan het dóórpersen van harde ontlasting en vereischen
meestal een bijzondere behandeling ter genezing.
<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span></p>
<p>In het einde der zwangerschap geeft ophooping van de ontlastingsstoffen vaak weeënachtige
pijnen, zoogenaamde valsche pijnen of valsche weeën. Ook daartegen is dus goede ontlasting
een voorbehoedmiddel. Daar uit al het voorgaande reeds genoegzaam blijkt, van hoe
groot belang geregelde en voldoende stoelgang gedurende de zwangerschap is, meenen
wij met het genoemde te kunnen volstaan.
</p>
<p>Wat de kleeding betreft houden wij ons eveneens aan enkele algemeene opmerkingen,
zonder partij te kiezen voor een of andere richting. Men drage zorg dat voeten en
onderlijf steeds warm gehouden worden, pantalons gesloten zijn. Zwangere vrouwen zijn
gevoeliger voor de invloeden van het weder, voor koude, tocht en vochtigheid. Daarmede
moet bij de keuze der kleeding worden rekening gehouden, zonder dat van verweekelijking
sprake is. Veel hangt echter van gewoonte af. De kleeding zij ruim, geenerlei druk
mag daardoor op onderlijf of borsten worden uitgeoefend. Het corset, mits voor de
draagster vervaardigd, behoeft niet te worden afgelegd, doch vermijde men elke snoering.
Naarmate de zwangerschap vordert is het dragen van een oud corset, dat gemakkelijk
medegeeft of een voor de zwangerschap vervaardigd corset aan te bevelen voor haar,
die toch een steun wil hebben, waaraan zij gewoon geraakt is. Wie het corset aflegt,
kan lijfjes of borstophouders dragen. Het dragen van kousebanden is, om vroeger reeds
genoemde redenen, beslist af te keuren. Een buikband of buikgordel, welke gemakkelijk
rekt en toch goed draagt, kan vele ongemakken der zwangerschap, zooals pijnen in den
buik en in de lendenstreek, urine-drang, moeilijk gaan in het einde der zwangerschap,
vooral bij zwangeren met sterk uitgezetten of hangbuik, doen verdwijnen of verminderen,
en kan reeds van de 5e of 6e maand af gedragen worden.
</p>
<p>Niet alleen de houding van de vrouw wordt daardoor verbeterd, maar ook de ligging
van het kind in de baarmoeder, <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>ten opzichte van het bekken, ondervindt daarvan een gunstigen invloed.
</p>
<p>De schoenen mogen niet nauw zijn, en niet voorzien van hooge hakken.
</p>
<p>Gelukkig neemt tegenwoordig het verlangen der moeders, om zooveel en zoolang mogelijk
haar kind te zoogen, weder toe. Daarom wordt ook, nog meer dan geruimen tijd het geval
geweest is, meer de aandacht gevestigd op de behandeling der borsten.
</p>
<p>Vooreerst drage de zwangere vrouw zorg, dat de borsten op geenerlei wijze gedrukt
worden, tweedens zorge zij voor reinheid, waarbij alle overmaat van wasschingen of
afwrijvingen moet vermeden worden. Gewoonlijk wordt aangeraden de tepels, om ze te
harden, zooals ’t heet, dagelijks te wasschen met brandewijn, rum, verdunden cognac,
rooden wijn, enz., enz., in ’t algemeen met een verdunden alcohol. Als het noodig
mocht zijn, behoeft men daarmede niet reeds in den aanvang der zwangerschap te beginnen
en kan men zich daarmede in de laatste maanden bezighouden. Het komt mij voor, dat
wasschen met frisch en zuiver water evenveel, of evenweinig, het ontstaan van wondjes
of kloven in de tepels gedurende het zoogen voorkomen zal, als alle andere tot dat
doel aanbevolen middelen. Heeft men zulke middelen aangewend en komen er geen wondjes
of kloven in de tepels, dan heet de behandeling van nut te zijn geweest, ontstaan
zij wèl dan heet het dat de behandeling niet goed of niet lang of niet flink genoeg
is toegepast geworden, treden zij zonder voorafgegane behandeling op, dan kan men
het verwijt hooren, dat de tepels niet behandeld waren zooals was aangeraden, komen
ze in dat geval niet, dan.… wordt er niet over gesproken. Wanneer er korsten op de
tepels aanwezig zijn, doet men goed die week te maken door de tepels in te smeren
met zuivere olijfolie, slaolie, vaseline of eenig ander vet, en, na verweeking, den
tepel af te wasschen <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>met water en zeep. Het dagelijksch wasschen van de geheele borst, met lauw warm of
koel water, heet voor hare ontwikkeling bevorderlijk te zijn.
</p>
<p>De pogingen om zoogenaamde vlakke of holle tepels, door het dagelijksch uittrekken
of door het dragen van ringen en dergelijke werktuigjes, te verbeteren, heeft nooit
het gewenschte gevolg, omdat de oorzaak gelegen is in slechte ontwikkeling van den
tepel. Men kwelt daarmede zich zelf en loopt gevaar van infectie.
</p>
<p></p>
<div class="figure p054width"><img src="images/p054.png" alt="" data-role="presentation" width="185" height="161"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e231">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">MEERVOUDIGE ZWANGERSCHAP.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Bij het bespreken van de bevruchting vermeldden wij, hoe eene zaad-cel met een eitje
te zamen komende, daarmede versmelt tot één ontwikkelingskiem, waaruit een kind zich
ontwikkelen kan. De vrouw zal dan één kind baren. Het is echter bekend, dat eene vrouw
niet alleen aan tweelingen, doch zelfs aan drielingen het leven schenken kan. De hoogst
enkele mededeelingen, waarin van een nog grooter aantal gewag gemaakt wordt, zullen
wij niet in beschouwing nemen.
</p>
<p>Onwillekeurig vraagt men zich af, hoe dat komt. Ontstaan uit één bevrucht ei b.v.
twee kinderen of komen zij voort uit twee bevruchte eieren? Het antwoord op die vraag
luidt, dat beide <span class="corr" id="xd33e741" title="Bron: mogelijkheiden">mogelijkheden</span> voorkomen, waarbij wij op bijzonderheden niet ingaan.
</p>
<p>Het ligt voor de hand, dat, wanneer de vrouw zwanger is van meer dan één kind, die
kinderen niet alleen meer ruimte vergen, maar die meerdere ruimte zich zal kenbaar
maken door snellere toeneming van den omvang van den buik. Dat is vooral waar te nemen
van de 5e maand af, zoodat ongewoon groote omvang van het onderlijf moet doen denken
aan de mogelijkheid, dat, laat ons maar zeggen, tweelingen aanwezig zijn. De buik
ontwikkelt zich daarbij opvallend in de hoogte en in de breedte. De baarmoeder bereikt
in de achtste maand reeds de hoogte, welke anders aan het einde der zwangerschap wordt
waargenomen. Omstreeks dien tijd, dikwerf ook vroeger, <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>begint dan ook het vermoeden op meervoudige zwangerschap op te komen en wordt dat
den geneesheer kenbaar gemaakt met de vraag, of hij daaromtrent eenige zekerheid kan
geven. In het algemeen kan, ter geruststelling, wel gezegd worden, dat, wanneer de
omvang van den buik aan het einde van de zwangerschap niet meer dan 100 c.M. bedraagt,
aan tweelingen niet te denken valt.
</p>
<p>De ongemakken gedurende de zwangerschap zijn meestal grooter. Braken, bemoeilijking
van urine-loozing en ontlasting zijn sterker, aderspatten treden vroeger op, zoo ook
de lastige zwelling der beenen, welke zich eerder uitbreidt over de uitwendige geslachtsdeelen
en den buik, zelfs over armen, handen en het gelaat. De ademhaling is bemoeilijkt,
de beweging eveneens.
</p>
<p>Dikwijls treedt de baring voor het berekende einde der zwangerschap in, gemiddeld
in drie vierden der gevallen. De kinderen zijn over ’t algemeen minder ontwikkeld
in dien zin, dat het gemiddelde gewicht, zelfs als de zwangerschap haar einde bereikt,
beneden dat van het kind bij enkelvoudige zwangerschap blijft, terwijl de lengte van
het kind geen afwijking behoeft te vertoonen. Dit geldt voor tweelingen. Bij drielingen
betreft de mindere ontwikkeling zoowel lengte als gewicht, waarbij nog komt, dat de
zwangerschap, in de helft of meer dan de helft der gevallen, het normale einde niet
bereikt. Daarom zijn de levenskansen bij drielingskinderen geringer.
</p>
<p>Betrekkelijk zelden hebben tweelingskinderen hetzelfde gewicht, terwijl bij verschillend
geslacht de jongen zwaarder is.
</p>
<p>Volgens berekening, uit een groot aantal geboorten opgemaakt, komt op 80–89 geboorten
een tweeling, op 7500–7900 geboorten een drieling voor.
</p>
<p>De neiging tot tweelingsgeboorten is erfelijk. Volgens sommige schrijvers schijnt
die erfelijkheid bijna uitsluitend bij <span class="corr" id="xd33e754" title="Bron: tweeeïige">tweeëiige</span> tweelingen voor te komen en hebben erfelijke tweelingen <span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span>menigvuldig verschillend geslacht, omdat zij van twee eieren afkomstig zijn. Ook meent
men te hebben opgemerkt, dat, voor het verwekken van tweelingen, de vruchtbaarheid
en de ouderdom der ouders in aanmerking komen. De gemiddelde ouderdom is voor den
vader 37,5, voor de moeder 33,5 jaar. Terwijl bij éénlingsgeboorten de vruchtbaarheid
tot het 25e jaar toeneemt om dan te dalen, is voor de tweelingsgeboorten de verhouding
juist omgekeerd, waaruit te verklaren is, dat tweelingmoeders vaak meerbarenden zijn
van hoogeren ouderdom. De eigenlijke tweelingsvruchtbaarheid valt tusschen het 30e
en 40e jaar.
</p>
<p>Het geslacht der tweelingen zou van den betrekkelijken ouderdom der ouders zóó afhangen,
dat, als de vader ouder is dan de moeder, gelijkslachtige mannelijke, in het omgekeerde
geval vrouwelijke, bij ongeveer gelijken leeftijd ongelijkslachtige tweelingen ontstaan.
</p>
<p>Drielingen worden het vaakst geboren uit meerbarenden, vooral in de zesde zwangerschap
en latere; eerstbarenden die drielingen ter wereld brengen, zijn meestal oudere vrouwen.
</p>
<p>Gewoonlijk zal de geneesheer wel met eenige mate van zekerheid kunnen uitmaken of
de vrouw van tweelingen zwanger gaat, en vrage zij, die daar vrees voor koestert,
hem liever daarnaar een onderzoek te doen, dan zich aan vaak onnutte angst en bekommering
over te geven.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Behalve door aanwezigheid van meer dan één kind, kan de omvang van den buik grooter
zijn, dan gewoonlijk beantwoordt aan het tijdstip van de zwangerschap, door eene overmatige
hoeveelheid vruchtwater. De sterke uitzetting van den buik gaat dan gepaard met pijn
in den buik, in de lendenstreek en in de liezen, met bemoeilijkte ademhaling en trage
ontlasting. De buikwand vertoont een matten glans, gewoonlijk wordt urine in geringere
hoeveelheid geloosd, braakt de vrouw dikwijls <span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span>en zijn de beenen en de buikwand zuchtig gezwollen. Juist bij tweelingzwangerschap
kan zich dit voordoen.
</p>
<p>Algemeen gesproken kan de oorzaak voor eene overmatige hoeveelheid vruchtwater gelegen
zijn in het ei en bij de zwangere vrouw, voornamelijk in hart- of nierziekten der
laatste.
</p>
<p>Wat in dergelijke gevallen te laten of te doen valt, zal de geneesheer te beoordeelen
hebben.
</p>
<p></p>
<div class="figure p058width"><img src="images/p282.png" alt="" data-role="presentation" width="330" height="135"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e238">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">MISKRAAM.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Wanneer de zwangerschap voor het einde van de zevende maand wordt afgebroken, spreekt
men van miskraam. Zij komt vooral veelvuldig voor in de eerste en in het begin van
de tweede maand.
</p>
<p>Gewoonlijk gaat het in zoo vroegen tijd der zwangerschap als volgt. Nadat de menstruatie
niet op den verwachten tijd is ingetreden, neemt de vrouw aan, dat zij zwanger is.
Dan komt het eenigen tijd later tot bloeding, meestal sterker dan gewoonlijk, met
wat bloedstolsels vermengd, vergezeld van wat lendenpijn en .… zij meent zich vergist
te hebben en dat de „opgestopte” menstruatie te voorschijn is gekomen. De vrouw, die
tegen eene zwangerschap opzag, is gerust gesteld en dankbaar dat zij „niet zwanger
was”; zij, die in blijde verwachting verkeerde omdat het eindelijk zoover gekomen
was, meent dat zij ten onrechte geloofde zwanger te zijn en is bedrukt. Geen van beiden
evenwel heeft gelijk, beiden waren zwanger, bij beiden is het bevruchte eitje onbemerkt
met de bloeding uitgestooten, beiden hadden een miskraam.
</p>
<p>Afgezien van deze gevallen komt miskraam wel het meest voor in de tweede en derde
maand, het menigvuldigst in de derde maand. Een groot aantal valt samen met den tijd,
waarop de menstruatie had moeten verschijnen, indien geen zwangerschap bestaan had.
Vrouwen, die gedurende het zoogen niet <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>menstrueerden en in dat tijdsverloop zwanger werden, vatten gewoonlijk het eerste
teeken van de dreigende miskraam, de bloeding, op als de eerste menstruatie welke
weder verschijnt.
</p>
<p>Het hoofdverschijnsel is, zooals uit het voorgaande blijkt, bloeding, meer of minder
sterk, aanhoudend, al of niet in hoeveelheid toenemende, of ook afwisselende met zeer
geringe, alleen vlekken gevende bloeding, zelfs eenigen tijd geheel ophoudende. Ten
slotte komt dan, ten minste in de tweede en in het begin van de derde maand, het ei
gewoonlijk in zijn geheel, vergezeld van krampachtige pijnen in den onderbuik en pijnen
in de lenden, te voorschijn. In de latere maanden wordt gewoonlijk de vrucht, die
reeds betrekkelijk groot is, onder bloeding en pijnen, die het karakter van weeën
dragen, uitgestooten. Dan treedt, wat de pijnen betreft, een korter of langer tijdperk
van rust in, doch de bloeding houdt aan en weldra wordt de rest van het ei, als nageboorte,
uitgedreven. Naarmate de zwangerschap verder gevorderd was, gelijkt de miskraam dus
reeds meer op de baring, waarbij het verschil voornamelijk bestaat in de grootte van
vrucht en nageboorte.
</p>
<p>Van belang is vooral de bloeding. Zij kan zeer hevig zijn, waarom het in ieder geval
aan te raden is den geneesheer te ontbieden. Dat zal te meer noodig zijn, wanneer
de miskraam niet zoo geleidelijk gaat als zooeven beschreven werd. Stoornissen toch
worden juist hierbij vaak waargenomen, voornamelijk wat de nageboorte, hoe klein die
ook wezen moge, betreft. Niet zelden wordt zij niet, òf niet spoedig genoeg, òf niet
geheel en al uitgedreven. Dan houdt de bloeding aan en kunnen de in de baarmoeder
gelegen overblijfselen van het ei, in rotting overgaande, tot infectie aanleiding
geven, met al de gevaren daaraan verbonden. Tijdige behandeling door den geneesheer
kan die gevaren voorkomen.
</p>
<p>Na elke miskraam is bedrust, als na eene gewone bevalling, noodig.
<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span></p>
<p>De oorzaken voor het optreden van miskraam zijn velerlei. Wij zullen die niet alle
opnoemen. Behalve ziekelijke aandoening van de vrucht en hare omhulsels, kan men in
’t algemeen zeggen, dat acute ziekten, welke met belangrijke en langdurige temperatuurs-verhooging,
dus koorts, gepaard gaan, veelal de zwangerschap afbreken. Onder de chronische ziekten
zijn het wel voor het meerendeel hart- en nierziekten, vergevorderde tuberculose en
syphilis, welke daartoe leiden, en, onder de plaatselijke ziekten, de infectie met
druipergif en de aandoeningen, welke tegenwoordig alom bekend zijn onder den naam
van blinde-darmontsteking.
</p>
<p>Een groot aantal miskramen is verder te wijten aan ziekte van het slijmvlies der baarmoeder.
Het is vooral deze oorzaak, welke veelal miskend wordt, wanneer men miskraam ziet
optreden na invloeden, welke van buiten af op het lichaam der zwangere vrouw hebben
ingewerkt, zooals belangrijke lichamelijke vermoeienis en inspanning, vallen, stooten,
enz., waarover reeds vroeger het een en ander gezegd werd. Ofschoon niet ontkend mag
worden, dat daarin wel eens de oorzaak gelegen is, moeten zij toch meestal opgevat
worden als de laatste aanleiding, waardoor een miskraam, die anders wat later zou
zijn opgetreden, verhaast werd. Dezelfde beschouwing kan worden toegepast op zoogenoemde
psychische invloeden, werkingen van het zenuwstelsel, voornamelijk van de hersenen,
uitgaande zooals angst, wanhoop, schrik, overspanning, enz. Als oorzaak mag ook gelden
veelvuldige en al te hartstochtelijk uitgeoefende geslachtsgemeenschap, b.v. kort
nadat het huwelijk gesloten werd.
</p>
<p>De middelen ter voorkoming zijn eigenlijk reeds uit deze algemeene opsomming van oorzaken
af te leiden. In het algemeen bestaan zij in het volgen van de leefregelen voor de
zwangerschap aangegeven. Meer in ’t bijzonder kan van het pogen om een miskraam te
voorkomen eigenlijk alleen gesproken <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>worden in gevallen, waarin zwangerschap al een- of meermaal op die wijze afgebroken
werd. Behalve dat vooral dan de leefregelen streng moeten gevolgd worden, vermijde
de vrouw alle overdaad, iederen overmatigen prikkel, overspanning, vermoeienis, reizen
en rijden, onthoude zij zich van het gebruik maken van koude baden of warme zitbaden,
van geslachtelijke gemeenschap, drage zij zorg voor doelmatige kleeding, vooral in
den winter, voor warme voeten, lette zij zorgvuldig op de voeding en op gemakkelijke,
geregelde ontlasting en vrage zij den geneesheer om raad in alles, ook al moge het
haar soms minder gewichtig toeschijnen. Of het al dan niet noodig is rust te houden,
hoe lang, op welke tijdstippen van den dag of van de zwangerschap, zal hij te beoordeelen
hebben.
</p>
<p>Ten slotte geven wij dezen raad. Wat ook met de bloeding moge te voorschijn gekomen
zijn, alles moet bewaard en den geneesheer getoond worden, omdat hij daaruit steeds
een oordeel kan vellen omtrent hetgeen er vóór zijn komst gebeurd is. Maar al te vaak
moet deze, op zijn vraag om te mogen zien wat er voor den dag gekomen is, vernemen:
„Het is weggeworpen”, met welk antwoord hem, in de meeste gevallen, een uitstekend
middel ter beoordeeling van den toestand en van het al of niet noodzakelijke eener
ingrijping onthouden wordt. Menige onaangenaamheid zal der vrouw bespaard worden,
wanneer zij deze raadgeving ter harte neemt.
</p>
<p>De vrucht is bij een miskraam steeds verloren. Zelfs indien zij levend uitgedreven
wordt, heeft zij geen levensvatbaarheid, afgezien misschien van eene hoogst enkele
uitzondering, bij vergevorderde ontwikkeling, welke voor eene algemeene beschouwing
geen waarde heeft.
</p>
<p>Anders wordt het, wanneer de zwangerschap na de zevende maand wordt afgebroken. Dan
spreekt men van vroeggeboorte en levensvatbaarheid der vrucht. Naarmate de zwangerschap
<span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>verder gevorderd is, gelijkt de vroegtijdige baring meer op de baring aan het einde
der zwangerschap. Dat een te vroeg geboren kind meer zorg vereischt dan een voldragen,
is zonder meer duidelijk.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Een verschijnsel dat allicht eenige angst verwekt, is het volgende. Vooral na de zesde
maand, doch soms ook wel in de eerste weken der zwangerschap, kan het gebeuren, dat
plotseling eene betrekkelijke groote hoeveelheid geel- of rose-gekleurd vocht uit
de geslachtsdeelen te voorschijn komt, dat zich nog wel eens op dezelfde wijze herhaalt
of eenigen tijd, als druppelsgewijs vochtverlies, blijft aanhouden, terwijl de zwangere
zich dan eenigszins onlekker gevoelt. In het algemeen heeft het niets te beteekenen,
doch daar het toch niet onmogelijk is, dat de zwangerschap daarna een einde neemt,
is het van belang den geneesheer daarvan in kennis te stellen, te meer omdat er eene
vergissing in het spel kan zijn en blijken kan, dat het weggeloopen vocht slechts
urine was.
</p>
<p></p>
<div class="figure p063width"><img src="images/p063.png" alt="" data-role="presentation" width="230" height="109"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e245">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">DE KRAAMKAMER EN DE BENOODIGDHEDEN VOOR DE BEVALLING.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">De eischen, welke aan de kraamkamer gesteld moeten worden, zullen in vele opzichten
ongeveer dezelfde zijn als die, welke voor iedere slaapkamer gelden en waaraan, helaas,
in vele gevallen nog te weinig de aandacht geschonken wordt. Onbegrijpelijk mag het
genoemd worden, dat in vele woningen nog steeds eene ruime, op straat uitziende, kamer
wordt ingericht tot salon of zoogenaamde „goeie kamer”, waarin de bewoners hoogst
zelden vertoeven en waar allerlei „mooie” meubels worden neergezet, terwijl voor slaapkamer,
waarin zij zooal niet den langsten tijd, dan toch een groot deel, van hun leven doorbrengen,
een klein vertrek, dat vaak uitziet op eene donkere binnenplaats, in gebruik genomen
wordt. Juist het omgekeerde behoort het geval te zijn. Beter geen mooie kamer en eene
goede slaapkamer, dan een salon als bergplaats van allerlei moois en eene bedompte
slaapgelegenheid. De ruimste en droogste kamer, met uitzicht op het Zuiden of het
Zuid-Oosten, waarin de zonnestralen kunnen binnendringen, moet tot slaapkamer worden
ingericht. Licht en frissche lucht bevorderen de gezondheid en behooren tot de beste
hulpmiddelen om haar te herstellen; duisternis en bedorven lucht benadeelen haar,
werken schadelijk op het zenuwstelsel. Waar zon en frissche lucht binnenkomen, is
de geneesheer minder noodig.
</p>
<p></p>
<div class="figure p064width" id="p064"><img src="images/p064.jpg" alt="Ligging van tweelingen in den buik der zwangere vrouw, aan het einde der zwangerschap, met aanduiding van het beenige bekken." width="377" height="720"><p class="figureHead">Ligging van tweelingen in den buik der zwangere vrouw, aan het einde der zwangerschap,
met aanduiding van het beenige bekken.</p>
</div><p>
<span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span></p>
<p>Dit alles geldt vooral voor de kraamkamer, waarin moeder en kind ook overdag verblijven
moeten.
</p>
<p>De kamer behoort frisch te zijn. De frischheid wordt bevorderd door luchtverversching,
welke behoort te geschieden zonder tocht te veroorzaken. Warme, vooral vochtige, lichaamsdeelen
worden door tocht te sterk afgekoeld, wat het lichaam ziek kan maken. Het best zorgt
men voor luchtverversching door openingen boven in de ramen, die naar believen kunnen
gesloten worden. Waar dat niet mogelijk is, worde het raam opgeschoven en de open
ruimte afgesloten met een hor van muskietengaas, waardoor insekten worden geweerd.
Op die wijze kan ook des nachts geventileerd worden. Vooral in groote steden is de
lucht ’s nachts zuiverder dan overdag. In den winter heeft men dan zorg te dragen
voor verwarming van de kamer door middel van een open haard of een kachel, waardoor
de ventilatie nog bevorderd wordt. De meerdere kosten voor verwarming mogen geen gewicht
in de schaal leggen waar het de gezondheid geldt. Wanneer het bed te dicht bij de
ramen mocht staan, of men om andere reden vreest dat de frissche lucht van buiten
hinderlijk of gevaarlijk zou kunnen zijn, opene men het raam of de ramen in een aangrenzend
vertrek, dat met de slaapkamer in ruime gemeenschap staat, desnoods den doorgang gedeeltelijk
afsluitende met een tochtscherm. Petroleumkachels en gaskachels, zonder afvoer naar
buiten, zijn uit den booze. Zelfs de beste, de zoogenaamde reukelooze, bederven de
lucht in hooge mate. De temperatuur in de kamer schommele hoogstens tusschen 17° en
19° C. (13°–15° R., ± 62°–65° Fahrenheit), doch zij zoo gelijkmatig mogelijk. Voor
kinderen, vooral dus daar waar een pasgeborene verblijf houdt, mag de temperatuur
iets hooger zijn.
</p>
<p>Ook reinheid is een zaak van groot gewicht. Tapijten, zware overgordijnen, portières,
stoelen met stoffen bekleeding en franjes, allerhande versieringen, welke stof houden,
mogen <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>geen plaats vinden in de kamer, omdat met het stof allerlei ziektekiemen in het lichaam
kunnen binnendringen. Dus ook geen overtollige vloerkleedjes. De beste vloerbedekking
is linoleum. Het reinigen daarvan behoort zoo te geschieden, dat het eerst wordt afgenomen
met een vochtigen doek, opdat het stof niet in de lucht verspreid worde, en daarna
gedweild. Stofdoeken, kussens, enz., worden buiten de kamer, niet door het geopende
venster, uitgeklopt. Als behangselpapier zij gezondheidspapier, dat met water kan
worden gereinigd, aanbevolen.
</p>
<p>Ook rustig en aangenaam moet de kraamkamer zijn. Men gebruike haar dus niet als ontvang-
of huiskamer. Klepperende ramen kunnen worden vastgezet met houten wiggetjes; scharnieren
en sloten van deuren zullen niet knarsen en piepen, wanneer zij zorgvuldig gesmeerd
worden.
</p>
<p>Zoo zijn er velerlei kleinigheden, welke rust geven en het verblijf aangenaam maken
voor haar, die geruimen tijd het slaapvertrek gebruiken moet als verblijfplaats. Tot
die kleinigheden behoort ook de keuze van het behang. Geen onrustige patronen daarin,
geen schrille kleuren. Het turen daarop werkt op den duur onaangenaam. Daarentegen
zullen platen aan den wand, muurborden en dergelijke eene aangename breking geven.
Herhaaldelijk viel het mij op, dat juist uurwerken in de slaap-kraamkamer niet loopen
of den tijd al heel zonderling aanwijzen. Men bedenke dat ook de kraamvrouw gaarne
wil weten hoe laat het is.
</p>
<p>De meubileering zij voldoende en eenvoudig. Liefst twee ledikanten, een waschtafel
met dubbel waschstel, nachttafeltjes, eenige stoelen, een tafel met zeil bedekt, waaroverheen
een schoon servet. Verkiezelijk is ook een zoogenoemde gemakstoel of stilletje en
een eet-, lees- of bedtafeltje.
</p>
<p>Het ledikant moet zoo geplaatst worden, dat het gemakkelijk van twee kanten toegankelijk
is, met het hoofdeinde naar den <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>muur, en wel een zijmuur, gekeerd, midden in de kamer en niet te dicht bij de kachel.
Te hooge ledikanten vindt men niet veel, te lage tegenwoordig des te meer. Het beste
ledikant is een van ijzer, waarin een spiraalveeren onderstel, gedekt met een matras
met paardenhaar gevuld, dus niet te zacht. Veeren bedden zijn te warm, terwijl de
kraamvrouw er te diep inzakt. Als bedekking gebruike men een laken en wollen dekens,
geen gewatteerde, die te zwaar zijn, en de verdamping van het zweet beletten.
</p>
<p>Voor de bevalling dient het bed in orde gemaakt te worden. Op het onderlaken komt
een onderlaag van molton te liggen, daarop een stuk hospitaaldoek, aan beide zijden
van gummi voorzien, minstens een vierkante meter groot, en daarop, dwars over het
bed, een zoogenaamd steeklaken, d.i. een laken overlangs en overdwars dubbel gevouwen,
met veiligheidsspelden aan de matras vastgestoken om het verschuiven te beletten.
Aanbeveling verdient het een soort matrasje, eveneens ongeveer een vierkante meter
groot, van houtwolwatten en gaas vervaardigd en niet te dik, waarin allerlei vocht,
dat bij de baring te voorschijn komt, wordt opgevangen en dat, na afloop, wordt weggeworpen,
op het steeklaken te leggen.
</p>
<p>Daar vaak reeds eenigen tijd voor het berekende einde van de zwangerschap, zonder
eenige voorafgaande pijn, het water breekt, d.w.z. de blaas, waarin het kind zich
bevindt, scheurt en het vruchtwater zich naar buiten ontlast, is het een verstandige
voorzorgsmaatregel, om, ten einde het bed voor onverwacht nat worden te behoeden,
reeds eenige weken voor den tijd het hospitaaldoek, b.v. onder het onderlaken, op
de matras te leggen.
</p>
<p>Zoolang het hospitaaldoek nog ongebruikt blijft, beware men het opgerold op een ronden
stok, niet gevouwen. In de vouwen toch breekt het gummi-bekleedsel, laat daar schilfertjes
los en verleent het doorgang aan alle vocht, zoodat later blijkt dat de onderliggende
laag allerminst beschermd was.
<span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span></p>
<p>Met deze opmerkingen hebben wij reeds een begin gemaakt met de vermelding van datgene,
wat voor de bevalling noodig is. Wij sluiten hierbij een lijst aan van al het andere
dat daartoe verder behoort:
</p>
<ul>
<li>GROOTE EN KLEINE VEILIGHEIDSSPELDEN.
</li>
<li>OUD LINNEN OF MOLTON VOOR ONDERLAGEN.
</li>
<li>STOP- OF BANDDOEKEN, of kussentjes van watten, in <span class="corr" id="xd33e845" title="Bron: hydrophile">hydrophiel</span> gaas, vervaardigd, om de afscheiding na de bevalling, de zoogenaamde kraamzuivering,
op te vangen.
</li>
<li>SLUITLAKENS, zacht en zoo hoog, dat zij van de ribboog tot over de heupen reiken.
Verschillende modellen worden daarvoor aangegeven.
</li>
<li>EEN ONDERSTEEK VAN EMAIL OF AARDEWERK, zoogenaamd slof-model.
</li>
<li>WARMWATER-KRUIKEN.
</li>
<li>VERBANDWATTEN, ZEEP.
</li>
<li>TWEE FLINKE HANDENBORSTELS. Deze moeten van te voren worden uitgekookt en bewaard
worden in een glazen wijdmondsstopflesch gevuld met eene desinfectie-vloeistof, of
in een schoonen doek.
</li>
<li>EEN OF ANDER DESINFECTIE-MIDDEL. Het aangenaamste lijkt mij Lysoform.
</li>
<li>EEN BAD-THERMOMETER.
</li>
<li>EEN MAXIMAAL KOORTS-THERMOMETER.
</li>
<li>EEN GLAZEN HEVELBAK OF IRRIGATOR, met 1½ meter goede slang en twee glazen canules,
één voor scheedeuitspoeling en één voor het zetten van lavementen.
</li>
<li>VETERBAND, niet te breed, rein.
</li>
<li>FLINKE HOEVEELHEDEN HEET EN KOUD WATER.</li>
</ul><p>
<span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span></p>
<p><i>Voor het Kind</i>:
</p>
<ul>
<li>EEN BADKUIP. Daarvoor kan ook een groote zinken teil dienst doen.
</li>
<li>EEN TAFEL, waarop het kind geholpen wordt.
</li>
<li>EEN BEDJE, waarin een matras van paardenhaar of zeegras, een hoofdkussen gemaakt van
paardenhaar, zeegras of varen, niet te groot, niet te dik, niet te zacht; lakentjes
en één of twee wollen dekentjes.
</li>
<li>MOLTON ONDERLAGEN, 30–40 cM<sup>2</sup>. lang en breed.
</li>
<li>HOSPITAALDOEK, 50 cM. groot.
</li>
<li>NAVELBANDEN. Het beste lijkt mij een tricot-windsel ter breedte van 8–10 cM.
</li>
<li>LUIERS, het best uit badhanddoekengoed. Zij moeten van te voren gewasschen zijn.
</li>
<li>ZUIVERE OLIJFOLIE, SLAOLIE, VASELINE of eenig ander zuiver vet.
</li>
<li>TALKPOEDER, witte pijpaarde, vasenol-strooipoeder of alsol-strooipoeder.
</li>
<li>EEN POEDERBUS.
</li>
<li>OVERVETTE ZEEP.
</li>
<li>ZACHTE, KLEINE, GOED UITGEKLOPTE SPONZEN.
</li>
<li>WARMWATER-KRUIKEN.
</li>
<li>EENIGE KOMMETJES VAN AARDEWERK.
</li>
<li>VERKIEZELIJK IS OOK EEN KINDERWEEGSCHAAL.
</li>
<li>KLEEDEREN.</li>
</ul><p>
</p>
<p>Omtrent de kleederen zou velerlei kunnen worden opgemerkt. Ik laat dat echter achterwege.
Het „pak”, zooals dat oudtijds voor den pasgeborene gebruikt werd, is gelukkig in
onbruik geraakt, daar men heeft ingezien, dat lichte, zachte, warme en losse bekleeding,
welke gemakkelijk kan worden aan- en uitgetrokken en het kind zooveel mogelijk vrijheid
laat voor beweging van armen en beenen, de doelmatigste is.
<span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e252">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VOORBEREIDING VOOR DE BEVALLING.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Een zaak van het hoogste belang is reinheid. Daarop kan niet genoeg nadruk gelegd
worden. Reinheid is een van de grondslagen waarop de verloskunde van den tegenwoordigen
tijd rust, waaraan zij de groote triomfen dankt, welke zij behaald heeft op een van
de verschrikkelijkste ziekten, die duizenden moeders ten grave sleepte, de kraamvrouwenkoorts.
</p>
<p>Het is nog niet zoo heel lang geleden, dat tallooze vrouwen, zoowel gedurende de baring
als daarna, vrij regelmatig koorts kregen, dikwijls in die mate, dat het kraambed
tevens het sterfbed werd van haar, die, jong en levenslustig, in blijde hoop het tijdstip
hadden zien naderen, waarop zij moeder zouden worden. Talrijk waren de mogelijkheden
welke bedacht en overwogen werden, allerlei maatregelen werden, doch steeds zonder
gevolg, toegepast, totdat omstreeks het midden der voorgaande eeuw een geneesheer
te Pest, <i>Ignaz Phil. Semmelweis</i>, de eerste schrede deed op den weg, die nu door alle geneesheeren tot heil der barenden
bewandeld wordt. Toen hij, gedurende den tijd dat hij assistent was in eene kraaminrichting
te Weenen, zoovele vrouwen aan kraamvrouwenkoorts zag sterven en, na eenigen tijd
afwezig te zijn geweest, vernam dat een zijner leermeesters, bij het doen van eene
lijkopening, gewond en besmet was geworden met lijkengif, waaraan deze onder dezelfde
verschijnselen overleed als die welke <i>Semmelweis</i> bij de kraamvrouwen had waargenomen, rees bij hem de <span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span>gedachte, dat de oorzaak der kraamvrouwenkoorts in hoofdzaak moest gezocht worden
in infectie of besmetting der barende, door stoffen, welke van buiten af in de wonden,
die noodzakelijkerwijze gedurende de baring ontstaan, binnendringen. Hij overwoog,
dat zij, die de barende hulp verleenen, daarbij eene groote rol konden spelen. Zij
toch, geneesheeren als andere hulpverleenenden, vooral in ziekenhuizen en kraaminrichtingen,
kwamen in aanraking met vuile wonden, etterende lichaamsdeelen en lijken, en konden
gemakkelijk de schadelijke stoffen aan handen en kleederen met zich voeren. Wanneer,
zoo dacht hij, de oorzaak, zij het ook slechts ten deele, daarin te zoeken is, zal
verbetering moeten zijn waar te nemen, wanneer die personen, door het aanwenden van
ontsmettende middelen, de mogelijkheid tot het overbrengen dier stoffen op de barenden
tot de kleinste afmeting terugbrengen. En deze gedachte, door hem toegepast, bleek
juist te zijn; er werd verbetering waargenomen. Men meene evenwel niet, dat zijne
belangrijke ontdekking oogenblikkelijk ingang vond. Ook nu leert de geschiedenis weder
dat het nieuwe, het vreemde, moeite heeft zich een plaats te veroveren. Slechts enkele
zijner ambtgenooten begrepen, dat er waarheid school in zijne waarnemingen, welke
hij in 1849 voor ’t eerst publiek maakte. Zelfs 15 jaren later was de toestand nog
weinig verbeterd. In Augustus 1865 stierf de man, dien nu allen als weldoener der
barenden eeren, in het krankzinnigengesticht te Weenen, aan bloedvergiftiging, zonder
dat hij heeft mogen beleven, dat de wetenschappelijke mannen van zijn tijd, uitgezonderd
een enkele, zijne belangrijke ontdekking aanvaardden. Langzamerhand echter kwam men
tot het besef dat <i>Semmelweis</i> de waarheid op het spoor was, en de laatste tientallen van jaren hebben, dank zij
den ijverigen arbeid van vele wetenschappelijke mannen, het bewijs gebracht, dat zijne
ontdekking duizenden moeders het leven heeft gered. Door hunnen arbeid werd het <span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>steeds duidelijker, dat niet alleen de zoo gevreesde kraamvrouwenkoorts, maar nog
vele andere ziekten veroorzaakt worden door infectie, dat de kraamvrouwenkoorts te
beschouwen is als een wondkoorts, de kraamvrouw als eene gewonde. En nu aanvaardt
ieder geneesheer datgene, waarvoor de ontdekker jarenlang, onder groote miskenning,
heeft gestreden. Zoo ergens dan is het hier van pas een woord van dankbare hulde te
brengen aan de nagedachtenis van den man, wiens naam met eerbied dient genoemd te
worden door alle moeders.
</p>
<p>Kleine levende wezens, zoo klein dat zij slechts met behulp van het mikroskoop zijn
waar te nemen, bleken de vijanden te zijn, die, overal aanwezig, steeds den mensch
belagen. Bacteriën noemt men ze met een algemeenen naam, en hun schadelijken invloed
oefenen zij uit, zoodra zij, in het lichaam binnengedrongen, daar een geschikten bodem
vinden voor ontwikkeling en vermenigvuldiging. Zij scheiden daarbij stoffen af, die,
in de weefsels van het lichaam overgaande, niet alleen plaatselijk allerlei veranderingen
kunnen teweegbrengen, maar ook het geheele lichaam zoo ziek maken, dat het leven er
mede gemoeid is.
</p>
<p>Toen men eenmaal zoo ver gekomen was, zocht men, zooals voor de hand ligt, naar middelen
ter bestrijding. Het zou ons te ver voeren, hier ook maar in ’t kort mede te deelen,
hoe ver men daarmede tegenwoordig reeds gevorderd is. Het zij genoeg te vermelden,
dat eensdeels duidelijk bleek, dat zorg voor een gezond lichaam een belangrijk hulpmiddel
in den strijd tegen de werking dezer kleine organismen is, dat anderdeels reinheid
en ontsmetting in staat zijn den vijand met goed gevolg te bestrijden.
</p>
<p>Onmiddellijk, om te beginnen dus, zorg voor een gezond lichaam. Overal zijn bacteriën
aanwezig, ook in ons lichaam. Gelukkig echter bezit het lichaam middelen om zich te
verdedigen, zoodat de vijand onophoudelijk onschadelijk gemaakt <span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>wordt of zoodanig verzwakt, dat hij geen vat op ons heeft. En het ligt in de rede,
dat het gezonde lichaam de beste weerkracht kan ontwikkelen.
</p>
<p>Zoodra echter van buitenaf die organismen in het lichaam binnendringen, wordt de strijd
moeilijker en hangt het van velerlei omstandigheden af, wie den strijd wint. Elke
verwonding vormt een zwakke plek, van elke verwonding kan de van buiten gekomen vijand
den strijd beginnen. Daarom is het noodig ons zooveel mogelijk te beschutten tegen
het indringen van bacteriën in ons lichaam.
</p>
<p>Hoe beschutten wij ons dan het best daartegen? Door reinheid! Door reinheid op woning,
kleeding, voedsel en lichaam. En waar reinheid in de gewone dagelijksche beteekenis
ons niet voldoende lijkt, verscherpen wij haar door ontsmetting, door het gebruik
maken van ontsmettende of desinfecteerende middelen, welke worden aangewend om de
bacteriën te dooden of, zoo dat niet mogelijk zijn mocht, ze zoodanig te verzwakken,
dat hun schadelijke invloed zoo gering mogelijk wordt.
</p>
<p>Passen wij deze beschouwing toe op de baring, dan blijkt hoe de kraamkamer zoo rein
mogelijk moet zijn, hoe alles wat stof herbergt en stof kan afgeven, zooveel mogelijk
moet geweerd worden. Wij begrijpen dan den eisch van den verloskundige, dat alles
wat de barende aan en om zich hebben zal, dat alles wat gedurende de baring gebruikt
zal worden, rein zij. Allereerst de barende zelf. Vóór de baring reinige zij zich,
in een bad als ’t kan, en anders door wassching van het geheele lichaam met warm water,
waarin men een stukje soda ter grootte van een noot kan oplossen, en zeep. Vooral
de geslachtsdeelen moeten op die wijze gereinigd, lange haren daar ter plaatse kort
geknipt worden, omdat deze allerlei vocht, vuil en bloed vasthouden. Zij trekke daarna
schoone kleederen aan. Het best worden die, om verontreiniging gedurende de baring
tegen te gaan, van onderen op tot het middel omgevouwen en vastgespeld, <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>en het onderlijf bedekt met een schoonen witten onderrok, welke gemakkelijk, als hij
bevuild is, door een andere kan vervangen worden. Ook is het aan te bevelen kort voor
de baring, maar ook als die begonnen is, den darm door een glycerine-lavement te ontledigen,
om zooveel mogelijk verontreiniging te voorkomen. Na de ontlasting moet de vrouw weder
met warm water en zeep gereinigd worden. Voor de reiniging gebruike men nooit een
spons, doch verbandwatten. De spons toch is niet behoorlijk meer te reinigen en blijft
allerlei vuil vasthouden, terwijl vuile watten worden weggeworpen. Het hoofdhaar worde
gekamd en gevlochten.
</p>
<p>Het bed worde bedekt met schoon linnen. Geen beslapen lakens dus, zooals nog dikwijls
worden gebruikt. Beslapen lakens zijn vuile lakens. Het hospitaaldoek moet, voor het
gebruikt wordt, met warm water en zeep goed afgewasschen en met een schoonen doek
afgedroogd worden.
</p>
<p>De watten, welke door den verloskundige en de verpleegster gebruikt zullen worden,
verdeele men in twee helften. De eene helft kan weder in de verpakking worden weggeborgen,
de andere helft wordt, in strooken verdeeld, bewaard in een schoongemaakte glazen
wijdmondsstopflesch of in een schoonen handdoek en voor het gebruik gereed gehouden.
Gewoonlijk bezorgt de verpleegster al deze dingen.
</p>
<p>De handenborstels, uitgekookt en bewaard in een glazen wijdmondsstopflesch, gevuld
met een ontsmettingsvloeistof, of in een schoonen handdoek, worden gereed gehouden.
</p>
<p>De waschkommen moeten schoon zijn, zooals alles wat aan kommen of kommetjes zal gebruikt
worden, dus ook het ondersteek.
</p>
<p>Steeds moet eene voldoende hoeveelheid heet en koud water aanwezig zijn.
</p>
<p>Zoodra de verloskundige geroepen is, zorge men voor heet water. Ook hij toch, evenals
de verpleegster die hem ter zijde <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>zal staan en menige handreiking te doen heeft, zal zich behoorlijk reinigen voor hij
tot een onderzoek of eenige andere handeling overgaat. Immers geldt vooral voor die
beiden het voorschrift van nauwkeurige reiniging en ontsmetting. Op en in de huid,
vooral van de hand, zijn vele bacteriën aanwezig en die moeten, door langen tijd borstelen
der handen met heet water en zeep en daarna met eene ontsmettingsvloeistof, verwijderd
of onschadelijk gemaakt worden.
</p>
<p>Zóó is het den verloskundige mogelijk geworden de gevaren te bestrijden, welke de
barende bedreigen; zóó heeft de verloskunde, afgezien van hare ontwikkeling in andere
richting, de triomfen kunnen vieren, waartoe <i>Semmelweis</i> haar eens den weg wees.
</p>
<p>Nu kan men begrijpen, waarom de verloskundige steeds moet aandringen op reinheid,
altijd en overal, maar vooral vóór, gedurende en ook na de baring.
</p>
<p></p>
<div class="figure p075width"><img src="images/p075.png" alt="" data-role="presentation" width="287" height="218"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch9" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e259">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">DE BEVALLING OF BARING.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Bevalling of baring noemt men de gebeurtenis, waarbij de baarmoeder haren inhoud,
en wel in ’t bijzonder aan het einde der zwangerschap, uitdrijft. Dat geschiedt door
samentrekkingen van haren wand, welke, zooals wij weten, in hoofdzaak uit een weefsel
van spieren is opgebouwd. Die samentrekkingen, met pijnen gepaard, waarom zij den
naam van weeën dragen, volgen niet onmiddellijk op elkander, doch zijn door korte
of langere tijdsruimten gescheiden, in welke de spieren als ’t ware uitrusten. Elke
samentrekking begint met geringe pijn. Beide bereiken, in sterkte toenemende, een
hoogtepunt, om daarna geleidelijk minder te worden en op te houden. De samentrekkingen
kan men, door de op den buik gelegde hand, tastend waarnemen. Elke spier die zich
samentrekt wordt vaster en duidelijker te voelen. Zoo wordt ook de zich samentrekkende
baarmoeder vast en hard op aanvoelen, terwijl elke betasting van haren inhoud, zooals
dat in de zwangerschap en in de rusttijden tusschen de samentrekkingen kan geschieden,
onmogelijk is.
</p>
<p>Regelmatige afwisseling van samentrekkingen en rusttijden is een gunstig verschijnsel.
De gemiddelde duur eener wee is ½–1 minuut, in het begin der baring gewoonlijk iets
korter; de duur der rusttijden schommelt tusschen 5, 10 en 15 minuten. Tegen het einde
der baring duren de weeën gewoonlijk langer en volgen elkander in ’t algemeen niet
zoo snel op. Kleine en <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>groote verschillen kunnen evenwel met betrekking tot beide worden waargenomen.
</p>
<p>Reeds gedurende de tweede helft der zwangerschap trekt de baarmoeder zich nu en dan
samen. Die samentrekkingen worden echter niet of slechts nu en dan, vooral door gevoelige
zwangeren, gevoeld. In de laatste maand treden zij vaker op. Men noemt ze valsche
pijnen, ook voorweeën, omdat zij het begin van de baring nog niet aangeven. Zij worden
meestal in den buik waargenomen, als lichte en meer trekkende pijnen, welke ’s nachts
niet zelden verdwijnen; zij treden onregelmatig op en gelijken op de pijnen, welke
men als kramp voelt bij winden of diarrhee. Niet zelden is de gevoeligheid te wijten
aan slechte ontlasting, waarom het dan ook, vooral in dien tijd, noodig is voor voldoenden
stoelgang zorg te dragen. Bij twijfel omtrent den aard dier pijnen is het voorzichtig
den geneesheer te waarschuwen.
</p>
<p>De ware of echte baringsweeën zijn in regelmatige tusschenpoozen terugkeerende samentrekkingen,
waarbij de pijnen niet alleen of hoofdzakelijk in den buik, doch ook in de lendenstreek
en zelfs in de dijen uitstralende, gevoeld worden. Dit laatste is evenwel geen algemeen
geldende regel, zoodat wij het best doen met te zeggen, dat die weeën als echte, het
begin der baring aankondigende, zijn op te vatten, waarbij de pijnen, zij het ook
alleen in den buik, met regelmatige tusschenpoozen opkomen, allengs heviger worden
en sneller op elkander volgen.
</p>
<p>Die samentrekkingen nu hebben allereerst tot gevolg, dat de opening der baarmoeder
langzamerhand wijder en wijder wordt. Een teeken dat, zooals men het noemt, de baarmoeder
zich opent, is in vele gevallen het volgende. Door den druk der weeën gevoelt de vrouw
aandrang tot urine-loozing. Wanneer zij aan die behoefte voldaan heeft en de geloosde
urine beziet, bemerkt zij daarin een klein of grooter rood streepje. Dat is bloed,
hetwelk bij het openen der baarmoeder te voorschijn <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>en tot in de schaamspleet kwam, waaruit het door de urine werd weggespoeld. Wanneer
de vrouw niet urineert, doch met een doek of watten de schaamspleet uitveegt, neemt
zij wat bloederig gekleurd slijmachtig vocht waar. Men zegt dan: „De vrouw teekent”
of ook wel: „Er is ontsluiting”. Den tijd gedurende welke de opening in grootte toeneemt,
noemt men het ontsluitingstijdperk.
</p>
<p>Daar de zich samentrekkende baarmoeder haren inhoud vaster omsluit, wordt die inhoud
steeds meer naar en in de opening gedreven. Gewoonlijk komt het daarbij tot braken.
In den beginne geschiedt de verwijding of ontsluiting met medewerking van den druk,
waaronder het vruchtwater staat, dat in den eivlieszak is opgesloten. Het onderste
gedeelte van dien eivlieszak legt zich bij iedere samentrekking tegen den rand van
de opening aan en wordt, naarmate die opening in grootte toeneemt, daardoor heen gedrukt,
zóó lang tot er een oogenblik komt, dat dit gedeelte van dien zak den druk van het
vruchtwater niet kan weerstaan en op het hoogtepunt der wee scheurt. Dikwijls voelt
de vrouw dat bersten. Dadelijk daarop bespeurt zij, dat er eene hoeveelheid vocht,
het vruchtwater, al of niet met bloed gemengd, door de geslachtsdeelen naar buiten
vloeit. Men zegt dan, dat „het water gebroken is.”
</p>
<p>Gedurende dien tijd namen de weeën in kracht en pijnlijkheid toe. Na het breken der
vliezen treedt gewoonlijk een tijdperk van wat langere rust, soms ¼—½ uur, in en geeft
het wegloopen van het vruchtwater der vrouw een gevoel van verlichting en ontspanning.
Dan begint de weeënwerkzaamheid opnieuw, de pijnen komen wederom opzetten, doch niet
zoo onaangenaam snijdend en knijpend als te voren. Soms echter worden de weeën onmiddellijk
in aansluiting aan het breken van het water sterker, langer aanhoudende en sneller
terugkeerende. Door die weeën wordt nu het hoofd van het kind in de baarmoederopening
geperst. Wanneer de vrouw de pijnen <span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span>nog niet in lenden en dijen gevoeld mocht hebben, is dat nu zeker wel het geval en
van dat oogenblik verdwijnen die niet meer. Dan kan men aannemen, dat het hoofd in
de scheede is gekomen. Iedere opvolgende wee brengt dat deel van het kind iets verder
in de scheede, naar de uitwendige opening toe. Daarbij krijgt de vrouw een gevoel
alsof alle spieren van buik en lenden zich samentrekken, zij voelt heftige drukking
in de scheede, met behoefte om zich, door inspanning van de buikspieren, door persen,
daarvan te bevrijden. Somtijds wordt zij daarbij geplaagd door pijnlijke krampen in
kuiten en dijen. Bij iedere nieuwe wee trilt zij, houdt den adem in, zoekt steun voor
handen en voeten, perst onwillekeurig met alle macht naar beneden, waarbij de weeënpijn
dragelijker wordt, het gelaat wordt rood en opgezet, zij begint te zweeten, wil schreeuwen
als om daardoor te ontkomen aan den machtigen drang, doch wordt onwillekeurig tot
verwerking der weeën gedrongen, d.i. den adem in te houden, den buikwand saâm te trekken
en naar beneden te persen, waarbij langzamerhand de wil komt om hetzelfde te doen,
daar zij begint te bespeuren, dat daardoor het kind wordt voortbewogen. Als de wee
voorbij is, haalt zij diep adem en verlangt te drinken, daar de mond droog is. Daar
komt de pijn opnieuw opzetten, drukking en drang nemen toe, het is alsof er ontlasting
komen moet en er in de schaamspleet iets te voelen komt, dat naar buiten wil. Dan
verschijnt inderdaad een gedeelte van het hoofd in die opening. Telkens schijnt het
terug te willen. De veerkracht der weefsels dringt het werkelijk gedurende de weeën-pauze
terug, maar de opvolgende wee doet ras het verlorene herwinnen en brengt het hoofd
verder voorwaarts, de weefsels worden tot scheurens toe gespannen, de aarsopening
wordt opengerekt, hevig drukkende pijnen dwingen haar steeds tot persen, het geheele
lichaam schudt, het gevoel van pijn en angst bereikt zijn hoogsten graad, ’t is of
alles wil breken, alles uit elkaar <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>zal spatten, alles één opening wordt waardoor de druk zich ontlast, alles wat haar
benauwt haar ontschiet en.… het hoofd is geboren. Daarmede is letterlijk en overdrachtelijk
de hoofdzaak geschied. Zij haalt ruimer adem, het ergste is achter den rug. Na een
kortstondige rust nog één wee. Nog éénmaal voelt zij den onweerstaanbaren drang, zij
perst en daar is ’t of alles, in een onnoemlijk gevoel van verlichting, haar ontvloeit.
Haar kind is geboren en begroet het levenslicht met een kreet, welke de moeder in
zalige verrukking brengt. Het uitdrijvingstijdperk, zooals men dit tweede gedeelte
der baring, na het breken der vliezen, noemt, is voorbij.
</p>
<p>De navelstreng wordt door den geneesheer op twee plaatsen, op eenigen afstand van
elkander, met een bandje afgebonden, dan daartusschen doorgeknipt, hij heft het kind
omhoog en vertoont het aan de moeder. Alle pijn is verdwenen, alle smart vergeten.
Vermoeid, doch gelukkig en dankbaar, ligt zij daar, genietende de rust welke zoo onverwacht
haar deel werd. Nu, warm toegedekt, ligt zij rustig op den rug. Wel voelt zij een
min of meer brandende pijn aan de uitwendige geslachtsdeelen, die te wijten is aan
de rekking van den scheedeingang, welke heeft plaats gevonden, en aan onvermijdelijke
scheurtjes, doch dat deert haar niet. Het zwaarste is geleden.
</p>
<p>De buik is saâmgevallen, de buikwand slap en geplooid. Daardoorheen is de samengetrokken
verkleinde baarmoeder als een min of meer harden ronden bal, ter grootte van een hoofd,
te voelen. Door die samentrekking komt de bloeding, welke gedurende den doortocht
van het kind kan zijn opgetreden, tot staan.
</p>
<p>Bijna altijd overvalt der pas verloste vrouw nu een huiveren en beven, als terugslag
op den arbeid dien zij verricht heeft. Daarom moet zij rustig liggende, goed en warm
toegedekt, zich overgeven aan de ingetreden kalmte.
</p>
<p>Na 10—15 minuten van korte doch weldadige rust voelt zij <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>weder pijnen in den onderbuik, dikwijls gepaard gaande met geringe bloedvloeiing.
Dat zijn de nageboorteweeën, samentrekkingen van de baarmoeder, waardoor de nageboorte,
moederkoek en eivliezen, van den baarmoederwand wordt losgemaakt. Zoo pijnlijk als
de voorgaande zijn deze weeën niet, ook volgen zij elkander niet zoo snel op. Eindelijk
wordt de nageboorte, vergezeld van vloeibaar en <span class="corr" id="xd33e966" title="Bron: gestolten">gestold</span> bloed, onder een gevoel van dringen, uitgestooten. Meestal echter weet de geneesheer
dien tijd te bekorten. Hij heeft reeds eenige malen, door den buikwand heen, de baarmoeder
betast om zich te vergewissen van den regelmatigen en ongestoorden gang van dit gedeelte
der baring en neemt, na verloop van een half uur of langer, een gunstig oogenblik
waar om, door een krachtigen druk op de saâmgetrokken baarmoeder, de uitdrijving der
nageboorte te doen plaats hebben.
</p>
<p>Nu is inderdaad de „verlossing” afgeloopen en maakt de geneesheer zich gereed de moeder
van bloed, vruchtwater en allerlei, waarmede zij bevuild werd, te reinigen. Daarna
wordt ook het bed gereinigd of de kraamvrouw in een ander, schoon bed overgebracht.
Tevens bekijkt de geneesheer de schaamspleet, om te zien of misschien, bij het rekken
gedurende den doortocht van het kind, eene scheuring van het weefsel is ontstaan.
Is dat het geval, en vaak is dat niet te verhoeden, dan hecht hij de ontstane wonde,
opdat de opening weder als voorheen gesloten worde. Is alles afgeloopen, dan legt
men de kraamvrouw een verband voor de uitwendige geslachtsdeelen, om het nog uitvloeiende
bloed op te vangen, omwikkelt haar den buik, tot steun, met een sluitlaken en geeft
haar over aan de zoo noodige rust.
</p>
<p>Aldus, in korte trekken, de gebeurtenis welke men bevalling noemt. Hierbij zijn eenige
opmerkingen nuttig en noodig.
</p>
<p>Reeds gedurende de zwangerschap zal de geneesheer zich door onderzoek overtuigd hebben
van de ligging van het kind <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>en van den inwendigen bouw der vrouw, met de bedoeling zich van te voren eene voorstelling
te maken van de wijze waarop de bevalling zal geschieden. Dat onderzoek heeft zoowel
plaats door uitwendig onderzoek, d.w.z. door betasting van den inhoud van den buik
en van den inhoud der baarmoeder, door den buikwand heen, als door inwendig onderzoek,
d.i. door het invoeren van den vinger in de geslachtsdeelen. Dergelijk onderzoek wordt
later herhaald, zoowel om uit te maken of de baring begonnen is, als om, in den aanvang
der baring, zich nauwkeurig op de hoogte te stellen van alles, wat hij weten moet,
om moeder en kind zijne goede zorgen te kunnen wijden.
</p>
<p>Niet altijd volgen de gebeurtenissen gedurende de baring in dezelfde volgorde elkander
op of hebben zij op dezelfde wijze, in dezelfde mate, in dezelfde regelmaat plaats.
Meermalen wordt de zwangere vrouw verrast door afvloeien van vruchtwater vóór zij
nog eenige pijn gevoeld heeft, nog vóór zij eenig teeken waarnam, waaruit zij kan
opmaken, dat de baring beginnen zal. Zij zal dan goed doen te bed te gaan of te blijven
liggen, en den geneesheer te laten komen, die dan een onderzoek instelt en haar raad
zal geven, hoe zij zich te gedragen heeft.
</p>
<p>Gedurende het ontsluitingstijdperk kan ook het breken van de vochtblaas vroeger of
later geschieden. Meestal is men van meening, dat de baring, na vroeg breken van de
vochtblaas, moeilijker en langduriger zijn zal, en hoort men spreken van „drogen arbeid”.
Dit schrikbeeld behoeft evenwel geen enkele zwangere of barende te kwellen. Nooit
toch vloeit al het vruchtwater weg en de ervaring heeft geleerd, dat—in het algemeen
genomen—de duur der baring daardoor niet verlengd, vaak zelfs verkort wordt. Het laat
breken der vliezen kan omgekeerd den duur der baring verlengen, waarom dan ook de
geneesheer dikwijls zelf de blaas opent, om den duur te bekorten. Of na het afvloeien
van het vruchtwater de vrouw het bed moet <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>houden, dan wel nog in de kamer mag rondgaan, late men aan zijne beslissing over.
</p>
<p>Het is volstrekt niet ongewoon te vernemen, dat de vrouw is „ingescheurd” ten gevolge
van minder goede zorg van den geneesheer. Hieromtrent dient opgemerkt, dat het hem,
zelfs bij de uiterste inspanning, niet alleen niet altijd, maar zelfs in zeer vele
gevallen in het geheel niet gelukken zal het scheuren der weefsels te voorkomen. Allerlei
invloeden spelen hierbij eene rol. Zoo zal een groot hoofd van het kind niet zonder
scheuren door een nauwe schaamspleet kunnen geboren worden en zal de geneesheer zelfs
genoodzaakt kunnen zijn, om erger te voorkomen, de opening door eene insnijding te
vergrooten; zoo zal eene vrouw, die op ouderen leeftijd voor ’t eerst baart, grootere
kans op inscheuring hebben, omdat bij haar de weefsels niet zoo gemakkelijk en niet
zoo volledig meer rekken als bij jonge eerstbarenden; zoo zal een hoofd, dat niet
de gunstigste houding bij het doortreden door de opening heeft, allicht de rekbaarheid
op te groote proef stellen, waaraan deze niet vermag te voldoen en zoo zal de vrouw,
die gedurende de geboorte van het hoofd zich plotseling aan de steunende hand van
den verloskundige onttrekt en met alle kracht en snelheid het hoofd door de opening
perst, eene inscheuring krijgen, welke bij meerdere kalmte ware te voorkomen geweest,
om van andere mogelijkheden niet te reppen. Ook de geneesheer stelt er prijs op zulke
onaangename verrassingen te ontgaan en doet dus alle mogelijke moeite die te voorkomen.
</p>
<p>In het algemeen zij de vrouw indachtig, dat de bevalling, hoewel met pijn gepaard,
eene noodzakelijkheid is, waaraan zij niet ontgaan kan. Zij late zich dus niet door
vrees beheerschen, doch neme zich voor, ook dien arbeid met wilskracht en moed te
verrichten. De belooning toch is groot, het einde brengt wat zij zoo lang verwacht
heeft. Onstuimig woelen, gebrek aan geduld en kalmte, aan bedaardheid en zelfbeheersching
<span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>werken nadeelig; kalmte en berusting zullen haar velerlei onaangenaamheden besparen.
De weeën zijn dan regelmatiger, de duur van de baring daardoor korter en de voldoening
te grooter. Laat de gedachte, dat de geneesheer noodig is bij deze heuglijke gebeurtenis,
haar niet doen vreezen voor allerlei gevaren. De natuurkrachten leiden in bijna alle
gevallen tot een goed einde. Alles is over ’t algemeen van nature voor die gebeurtenis
zoo goed ingericht, dat—naar de ervaring leert—95 van de 100 gevallen, geheel zonder
hulp, gelukkig afloopen.
</p>
<p>De tegenwoordigheid van den verloskundige zij haar integendeel tot troost. Hij is
daar om elke afwijking, welke zich zou kunnen voordoen, te herstellen. Waar hij kalm
is, behoeft zij niet te vreezen, zij vertrouwe op hem. Zijne kalmte mag haar niet
voorkomen als zou hij gebrek aan menschelijk gevoel hebben. Hij overziet den toestand
en weet waaraan hij zich te houden heeft, wat goed voor haar is. Zijne kalmte spruit
voort uit het besef, dat alles goed zal gaan en zijn handelen is dat van den man,
die weet wat er geschiedt. Daarom is hij niet hardvochtig, als hij niet voldoet aan
alle wenschen van de barende of van hare omgeving. Integendeel, menige baring zou
slecht afloopen, indien hij zich niet wist te beheerschen en weerstand te bieden aan
begrijpelijke, doch ondoordachte verlangens en beden. Wie hem vertrouwt zal zelve
de noodige kalmte behouden en te beter het einde bereiken.
</p>
<p>De duur der baring is zeer verschillend. In het algemeen wordt aangenomen, dat eene
eerste baring 20–22 uren, volgende baringen omstreeks 15 uren duren. Toch eindigt
de eerste baring in de helft der gevallen tusschen het 10e–18e uur, terwijl volgende
baringen binnen 9 uren afloopen. Volgens gemaakte berekeningen zou het voorbereidings-
of ontsluitingstijdperk bij de eerste baring 12–20 uren, bij volgende 6–12 uren, het
uitdrijvingstijdperk bij de eerste baring 1½–7½ uren, <span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span>bij volgenden ¼–1½ uur duren, en zou de nageboorte 2–2½ uur na de geboorte van het
kind worden uitgedreven, indien, zooals boven gezegd, de geneesheer daaraan niet eerder
een einde maakte. Velerlei omstandigheden kunnen op den duur van invloed zijn, zonder
dat men daarom van afwijkingen behoeft te spreken.
</p>
<p>Wanneer de vliezige zak, waarin het kind besloten is, sterk is, zal hij minder gemakkelijk
scheuren, en daardoor den voortgang der baring belemmeren. De geneesheer kan dan den
duur verkorten door den zak te openen.
</p>
<p>Niet steeds volgt op het breken der vliezen een lange rustpooze. Vooral bij volgende
bevallingen komt het niet zelden voor, dat dadelijk na het breken der vliezen en het
afloopen van vruchtwater, ja, tegelijkertijd, dus met dezelfde wee, het kind geboren
wordt.
</p>
<p>De duur der baring kan verder langer zijn door onrustigheid en angst der barende,
alsook door het <span class="corr" id="xd33e995" title="Bron: voordurend">voortdurend</span> te bed liggen gedurende het voorbereidings- of ontsluitingstijdperk. Dat weten vrouwen,
die reeds meermalen baarden, dan ook wel. Zij blijven zoolang mogelijk op de been,
gedurende eene wee steun zoekende waar zij dien toevallig vinden, om na afloop daarvan
weder rond te gaan.
</p>
<p>De spieren van de baarmoeder zijn niet altijd even krachtig. Zij verrichten dan slechts
korten tijd den noodigen arbeid, om daarna een langeren tijd van rust te nemen voor
zij dien weder opvatten. Anderszins komt het voor, dat er eene wanverhouding bestaat
tusschen grootte van het kind en ruimte van den weg, waardoor het moet worden voortbewogen,
of dat geringe rekbaarheid dier deelen de uiterste inspanning van den kant der baarmoeder
vergt, zoodat haar kracht eerder uitgeput raakt, waarop dan eveneens een langer tijdperk
van rust volgt. Somtijds is die krachtsinspanning van de baarmoeder, vooral bij wanverhouding,
zoo groot, dat de weeën bijzonder snel op <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>elkander volgen, als ’t ware onafgebroken bezig zijn, zonder dat het gevolg noemenswaard
is. Dan vooral, eveneens in andere gevallen waarin stoornissen in het verloop der
baring zich mochten voordoen, vertrouwe de barende op den geneesheer, op zijn kennen
en kunnen en op de wonderbare krachten der natuur. De geneesheer weet, door ervaring
geleerd, den rechten weg te kiezen en, als het noodig blijkt, zal hij, op het juiste
oogenblik, zijn kunst aanwenden om te helpen. Moed, geduld en vertrouwen zijn de eigenschappen,
welke de barende van noode heeft.
</p>
<p>Dat eene goede zwangerschap ook eene gelukkige baring laat verwachten, en omgekeerd,
is een geloof, dat, algemeen verbreid, op geen goede gronden rust. Men geloove ook
niet aan den invloed van allerlei middelen, welke gezegd worden de baring gemakkelijk
te maken. Dat geldt eveneens voor de bewering, dat het veelvuldig nemen van warme
baden, tegen het einde der zwangerschap, een bijzonder gunstigen invloed zou uitoefenen.
</p>
<p>Opmerkelijk is het, dat in 55 % der gevallen de geboorte tusschen 8 uur ’s avonds
en 8 uur ’s morgens plaats heeft, meestal tusschen 12 en 3 uur ’s nachts, het zeldzaamst
tusschen 9 en 12 uur ’s avonds. Het begin valt meestal tusschen 9 en 12 ’s avonds,
het zeldzaamst tusschen 12 en 3 uur ’s middags.
</p>
<p>Oudtijds was men van meening, en ook nu is zij niet geheel verdwenen, dat de weeën
het gevolg waren van de pogingen welke het kind aanwendt om uit de baarmoeder te komen.
Daarbij zou, zoo meende men, het kind de voeten tegen den baarmoederbodem steunen
en zich met de armen een weg banen. De weeënpauze zou dan de uiting zijn van het uitrusten
van het kind. Van daar dat men nog wel eens hoort, wanneer een kind dood geboren wordt,
dat de baring zoo lang geduurd heeft, omdat het kind zichzelf den weg niet banen kon
en de moeder het dus moest uitpersen. Dat is geheel onjuist. De langdurige <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>baring kan de oorzaak geweest zijn, dat het kind stierf. Het kind doet niets, de samentrekkingen
van de baarmoeder, waarbij zich later het persen der barende, het gebruik van de buikpers,
zooals men dat noemt, voegt, is de oorzaak dat het kind wordt voortbewogen. Dat is
nu begrijpelijk voor haar, die kennis nam van hetgeen gezegd werd omtrent den bouw
der baarmoeder en de werkzaamheid van haren spierwand.
</p>
<p>Wanneer na het breken van de vliezen een groot gedeelte daarvan zich over het hoofd
van het kind legt, wordt dat deel hooger op van het andere deel afgescheurd en zal
het, na de geboorte, het hoofd bedekken. Men zegt dan, dat het kind met den helm geboren
wordt.
</p>
<p>Somtijds komt het voor, dat in de laatste weken van de zwangerschap, al of niet gepaard
met of voorafgegaan door pijnen, bloeding uit de geslachtsdeelen optreedt, welke bloeding
zeer belangrijk zijn kan. Het is dan noodig den geneesheer zonder verwijl daarvan
in kennis te stellen, opdat hij daarvan niet onkundig blijve. Middelerwijl houde de
vrouw de grootste rust in bed.
</p>
<p>Het gebeurt niet zelden dat de navelstreng een of meermalen, als een lus, om den hals
van het kind gevonden wordt. Men noemt dat omstrengeling. De geneesheer houdt ook
daarop zijne aandacht gevestigd, om noodlottige gevolgen voor het kind zoo mogelijk
te voorkomen.
</p>
<p>Bijzondere vrees wordt veelal gekoesterd voor het zoogenaamde vastgegroeid zijn van
de moederkoek of nageboorte. Eigenlijk moet men zeggen, dat er eene afwijking bestaat
in dien zin, dat de vasthechting aan den baarmoederwand zoo stevig is, dat de samentrekkingen
van de baarmoeder niet in staat zijn haar op te heffen. Al is deze afwijking allerminst
van belang ontbloot, onjuist is het te meenen, dat zij zoo vaak voorkomt als wel eens
beweerd wordt. Zij komt integendeel betrekkelijk zeldzaam voor. De meening dat de
moederkoek, <span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>of het kind, zooals ook wel eens beweerd wordt, aan het hart is vastgegroeid, is bijna
te dwaas om er hier over te spreken. De beschrijving van de onderlinge ligging van
baarmoeder, darmen, maag en hart, zooals wij die in den aanvang in ’t kort gegeven
hebben, zal iedere vrouw, die dat gelezen heeft, wel doen inzien, dat eene dergelijke
vergroeiing tot de onmogelijkheden behoort.
</p>
<p>De meeste barenden hebben gaarne, dat men haar met de vlakke hand in de lenden of
iets lager steun geeft. Dat zal het gemakkelijkste gebeuren wanneer zij op de zijde
ligt, eene ligging welke hier te lande de meest gebruikelijke is.
</p>
<p>Gedurende de baring is de eetlust verminderd. Men trachte dus niet de barende tegen
haren wil iets op te dringen. Veelal wordt het genotene uitgebraakt, wat haar zeker
eenige onaangename oogenblikken bezorgt. Drinken is haar daarentegen zeer welkom en
daaraan mag met gerustheid worden tegemoet gekomen. De angst, dat frisch koud water
zoogenaamde krampweeën zou opwekken, is onjuist. Men vermijde evenwel alcoholica.
Hierbij moet er op gewezen worden, dat de barende vaak geen aandrang tot urine-loozing
voelt of, omgekeerd, herhaaldelijk dien drang ondervindt, terwijl slechts geringe
hoeveelheden urine te voorschijn komen. In beide gevallen kan het gebeuren, dat de
urine-blaas overvuld raakt. Daarop dient in het bijzonder gelet te worden, omdat de
overvulde blaas de werkzaamheid der weeën vermindert, zelfs geheel kan doen ophouden,
waarbij dan aanhoudend pijnen in den onderbuik en afwijkende ligging van het kinderhoofd,
ten opzichte van het baringskanaal, kunnen ontstaan. Het is dus van belang, met het
oog op den regelmatigen gang der weeën, er op te letten, dat de urine-loozing gedurende
de baring geregeld plaats vindt.
</p>
<p>De gevoeligheid voor de weeënpijnen en de uiting, welke daaraan door de barenden gegeven
wordt, is zeer verschillend. <span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span>Flinke vrouwen, zelfs eerstbarenden, laten somtijds geen enkelen kreet hooren, anderen
geven op de allerkrachtigste wijze uiting aan hare gevoelens van pijn en onbehagen.
Al is het te begrijpen, dat hevige pijn onwillekeurig aanleiding geeft tot eene kernachtige
uiting van smartgevoel, zoo is het ook in deze van belang, dat de barende zich zooveel
mogelijk beheerscht.
</p>
<p>Ondanks alle voorzorgen komt het voor, dat het kind schijndood of ook wel dood geboren
wordt. Somtijds sterft het reeds gedurende de zwangerschap. De oorzaken voor dit laatste
zijn meestal gelegen in ziekten van vader of moeder, of ook in ziekten van het ei
of ziekten en misvormingen der vrucht, ofschoon misvormde vruchten dikwijls levend
geboren worden, doch gelukkig niet lang in leven blijven. De oorzaken, dat een normaal
kind gedurende de baring sterft, kunnen vele en verschillende zijn. Bij de eerste
baring loopt het kind, bij goede ligging, meer gevaar dan bij latere baringen. Vooral
is dit het geval bij vrouwen, die na het 30ste jaar voor het eerst baren. In het algemeen
komt het percent-cijfer ten nadeele van de jongens, door de, in verhouding, grooteren
omvang van den schedel. In hooge mate van belang is de ligging van het kind bij de
geboorte en de kunsthulp welke alsdan moet worden aangewend. In dit verband gedacht,
loopt het kind dat dwars in de baarmoeder gelegen is het meeste gevaar, daarop volgt
de ligging met de stuit of de beenen vooruit, vervolgens die met het aangezicht vooruit
en ten slotte die met het achterhoofd vooruit, op andere wijze dan in normale houding.
Niet zelden komt het leven van het kind in gevaar door omstrengeling van den hals,
veel zeldzamer door buitengewone kortheid van de navelstreng.
</p>
<p>Van schijndood geboren kinderen moeten helaas ook nog een aantal het leven laten.
Schijndood komt het meest voor na eene moeilijke bevalling. De kleur van het kind
kan dan zijn <span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span>donker blauw of wit. De ledematen zijn slap, de ademhaling ontbreekt.
</p>
<p>Het schijnt ons hier de geschiktste plaats te trachten aan te geven, hoe men te handelen
heeft, wanneer het kind geboren wordt, zonder dat geneeskundige hulp aanwezig is.
Wanneer dan het kind geboren is, legt men de moeder, als zij op zijde lag, op den
rug en het kind tusschen de beenen, zoo, dat het de ruimte heeft en neus en mond onbedekt
zijn. Mocht het gelaat door een gedeelte der eivliezen bedekt zijn, het kind dus „met
den helm geboren zijn”, zóó, dat het vlies de openingen van mond en neus afsluit,
dan vatte men het vlies, het best met een drogen doek, omdat het zeer glibberig is
en zich niet gemakkelijk laat vasthouden, en verwijdere het. Het kind kan dan ademhalen
en schreeuwen. Zoo kan het blijven liggen tot de geneesheer komt. Tevens lette men
op de baarmoeder; deze moet zich, na de geboorte van het kind, flink samen trekken.
Men kan zich daarvan overtuigen, door de hand op den onderbuik der vrouw te leggen.
Trekt de baarmoeder zich goed te zamen, dan voelt men daar een min of meer harden
bol. Trekt zij zich onvoldoende samen, dan bestaat er meestal bloeding en voelt men
niets of slechts zeer onbepaald een weekachtig gezwel. Door flink wrijven van dat
gezwel zal het zich samentrekken en de bloeding tot staan komen. Voortdurend wrijven
voorkomt het slapper worden, er moet dus voortdurend gewreven worden.
</p>
<p>Indien het kind schijndood mocht zijn, dus de bovengenoemde verkleuring vertoont,
niet schreeuwt en niet ademhaalt, dan wordt allereerst de navelstreng doorgeknipt.
Dit geschiedt zoo, dat op twee plaatsen, op eenigen afstand van elkander, een stukje
veterband flink om de streng wordt gesnoerd en geknoopt. Daarna knipt men de streng,
met een schoone schaar, tusschen de beide plaatsen door. Het kind kan dan worden opgenomen.
<span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span></p>
<p>Bij lichtblauwe verkleuring van huid en zichtbare slijmvliezen, zijn gewoonlijk de
spieren van armen en beenen niet geheel slap, doch maakt het kind geene bewegingen,
en is de hartslag te zien en te voelen. Brengt men het kind, na het met een om den
wijsvinger gelegd zacht doekje de mondholte van slijm gereinigd te hebben, in een
warm bad (± 36° C, ± 29° R,) daarin het hoofd met de hand ondersteunende, opdat het
niet onder water zakke, dan zal het veelal na eenigen tijd beginnen adem te halen
en te schreeuwen. Wanneer de kleur blauwviolet is, alle spieren slap zijn, zoodat
ook het hoofd heen en weer bengelt, de hartslag niet te zien is en slechts flauwtjes
te voelen, daarbij langzaam en onregelmatig, dan zal het langer duren voor het kind
bijkomt. Nadat het dan eenigen tijd in het warme bad gelegen heeft, kan men de huid
prikkelen, b.v. door het een paar flinke klappen op de billen te geven, nadat die
eerst afgedroogd zijn en, bij jongens, de balzak naar voren, tusschen de dijen, is
weggeborgen. Daarna wordt het weder in het warme bad gebracht. Het kan noodig zijn
dit eenige malen te herhalen, voordat men de ademhaling, eerst oppervlakkig, langzamerhand
dieper wordende, ziet tot stand komen, de blauwe verkleuring in rozerood ziet overgaan,
de oogen ziet opengaan en eindelijk het kind hoort schreeuwen. Mocht het niet reageeren
op de klappen op de billen, dan neme men het uit het warme bad en dompele het, voor
een oogenblik, tot den hals toe in een emmer koud water en brenge het vervolgens dadelijk
weder in het warme bad. Zoo afwisselend handelende, zal het kind ten slotte zijn onbehagen
over dergelijke behandeling door geschreeuw en allerlei bewegingen van armen en vooral
van de beenen kenbaar maken. Dan wordt het afgedroogd en in het warme bed gelegd.
</p>
<p>Veel moeilijker zal het zijn een schijndood kind, dat wit en slap is, in het leven
terug te roepen. Allereerst beginne men dan, als boven vermeld, met het reinigen van
den mond en het brengen <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>in een warm bad, om, als de huid behoorlijk warm geworden is, het kind voor een oogenblik
in koud water te dompelen, en dadelijk daarop weder in het warme bad. Doch meestal
is dat niet voldoende en zal het noodig zijn de kunstmatige ademhaling toe te passen.
Daarvoor is kennis van de wijze waarop dat dient te geschieden en bijzondere handigheid
noodig, zoodat gewoonlijk alleen de geneesheer in de mogelijkheid is te trachten alsnog
de bijna uitgedoofde levensvonk aan te blazen.
</p>
<p>Om dergelijke tegenspoeden zooveel mogelijk te ontgaan, geven wij den raad, steeds
den geneesheer te ontbieden, zoodra de vrouw meent, dat de baring begint. Hij kan
zich dan bijtijds van den toestand op de hoogte stellen en zijne maatregelen nemen,
opdat hij op het juiste oogenblik tegenwoordig zij. Dan kan veel onaangenaams voorkomen
worden, onaangenaams zoowel voor moeder en kind als voor den geneesheer.
</p>
<p></p>
<div class="figure p092width"><img src="images/p092.png" alt="" data-role="presentation" width="241" height="206"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch10" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e266">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">HET KRAAMBED.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Na de baring wordt de kraamvrouw in den regel overvallen door huiveren en beven. Dat
is geen teeken van koude of kou-vatten, doch veeleer op te vatten als een terugslag
op den dikwijls zwaren arbeid, welken zij verricht heeft en waaraan eensklaps een
einde kwam. Spoedig, in de eerste uren van rust, maakt dat plaats voor zweeten, dat,
gedurende den slaap het sterkst, eenige dagen aanhoudt, doch sterk wisselt, naar gelang
van kleeding en bedekking, van de buiten-temperatuur, toevoer van vloeistoffen, gemoedsbewegingen,
als anderszins. Wanneer zij zelve nu gereinigd en de buik door een buikverband, waarvan
verschillende modellen in gebruik zijn, ingesloten is, mag de kraamvrouw zich eindelijk
overgeven aan de rust, welke zij, naar lichaam en geest, zoozeer behoeft. Het verlangen
naar rust is dan overheerschend, en al leidt die behoefte naar rust niet altijd tot
slaap, het kalm liggen in eene rustige kraamkamer, waar een oogenblik te voren nog
alles in volle beweging was, is haar reeds een weldaad. Nu en dan wordt zij nog wel
gekweld door pijnlijke samentrekkingen van de baarmoeder, naweeën genoemd, doch meestal
is die pijn gelukkig niet zoo hevig, dat zij daardoor ten slotte den slaap niet zou
kunnen vatten. Vooral zij die meermalen baarden hebben er last van, alsook zij, bij
wie de baring een snel verloop had. Dan vooral kunnen de naweeën eenige dagen aanhouden,
meestal twee of drie dagen, zelden langer dan tot den vijfden <span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span>dag, en gedurende het zuigen van het kind in sterkte toenemen. Vaak zijn die naweeën
de uiting van pogingen, welke de baarmoeder aanwendt, om zich van bloedstolsels te
ontlasten. Andere vrouwen bespeuren er alleen iets van zoo lang het kind aan de borst
ligt. Vroeger legde de baker, met het oog op die pijnen, een met brandewijn natgemaakten
doek op den onderbuik, aldus onbewust een middel gebruikende, dat in onzen tijd, in
den vorm van alcohol-verbanden, wel eens wordt aangewend bij prikkelingstoestanden
van het buikvlies. Somtijds is de pijn in den onderbuik te wijten aan sterke overvulling
van de blaas door urine. Het middel daartegen ligt voor de hand.
</p>
<p>Onder den invloed dezer naweeën wordt de baarmoeder allengs kleiner. Bij zoogende
vrouwen geschiedt de terugkeer tot de grootte, zooals die bij de niet zwangere vrouw
is, in den regel sneller. Die verkleining geschiedt minstens tot de zesde week, het
snelst en het duidelijkst merkbaar, bij onderzoek, binnen de eerste veertien dagen.
Daarbij neemt de lengte vlugger af dan de breedte. De grootste verkleining heeft plaats
gedurende de eerste drie dagen.
</p>
<p>Afgezien van individueele verschillen, met betrekking tot de snelheid der verkleining,
hebben het verloop van de baring, haar aantal (het orgaan blijft in verhouding tot
het aantal der voorafgegane baringen in al zijne afmetingen iets vergroot) en, naar
men meent opgemerkt te hebben, ook de ouderdom der kraamvrouw invloed daarop. Langer
duurt de verkleining na buitengewone uitzetting van de baarmoeder, b.v. na overmatige
hoeveelheid vruchtwater en na tweelingzwangerschap. De scheede blijft steeds wijder
dan voor dien tijd. Na drie of vier weken heeft zij een groot deel van de vroegere
veerkracht terug gekregen, doch de voorste scheedewand blijft, vooral na herhaalde
baringen, dikwijls eenigszins gedaald.
</p>
<p>Gedurende de eerste dagen van het kraambed, het sterkst <span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>den dag na de bevalling, gevoelt de kraamvrouw ook spierpijnen, vooral in armen en
beenen, als gevolg van den voor haar over ’t algemeen ongewonen spierarbeid bij de
baring.
</p>
<p>De eetlust is gewoonlijk verminderd, de dorst meestal vermeerderd. Zoo ondervindt
zij dus nog eenigen tijd, de een meer de ander minder, de nawerking van de inspanning
gedurende eene gebeurtenis, welke met recht „verlossing” mag genoemd worden. Doch
ook hierbij doen zich belangrijke verschillen voor. De eene vrouw gevoelt zich door
eene gemakkelijke bevalling afgemat en zwaar beproefd, de andere ziet er, zelfs na
veel sterkeren baringsarbeid, uitstekend uit en gevoelt zich reeds na eenige uren
alsof er niets gebeurd was. Dat hangt af van velerlei omstandigheden en persoonlijke
eigenaardigheden, evenals de gemoedstoestand na de baring. Zoo zal de eene vrouw,
na afloop, kalm en rustig genieten van het geluk haar deelachtig geworden, de andere,
vol van dat geluk, daaraan door druk gepraat en bemoeienis met alles om haar heen
uiting geven. Voor beiden is het nuttig en noodig in de kraamkamer zoo spoedig mogelijk
alles tot rust te brengen.
</p>
<p>De kraamvrouw moet gedurende eenige dagen rust in bed genieten. Zij behoeft daarbij
niet voortdurend op den rug te liggen. Die rust is ook van belang voor genezing van
wonden, welke, van nature, bij de baring ontstaan. Wij wezen er reeds op, dat de kraamvrouw
als eene gewonde te beschouwen is. Die wonden bevinden zich voornamelijk in de inwendige
geslachtsdeelen. De binnenvlakte van de baarmoeder vormt één wondvlakte. Eivliezen
en moederkoek toch waren min of meer vast met den baarmoederwand verbonden. Nadat
zij door de nageboorteweeën losgemaakt en uitgedreven waren, bleef eene wondvlakte
over. Wel is waar is die vlakte, nadat alles verwijderd is, door de samentrekking
van de baarmoederspieren veel kleiner geworden, doch voorloopig is zij nog groot genoeg.
Buitendien zijn in den baarmoedermond scheuren ontstaan, <span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span>tengevolge van den doortocht van het kind, vertoonen scheede, scheedeingang en vaak
ook de bilnaad, kleinere en grootere verwondingen, tengevolge der rekking.
</p>
<p>Vooral de wondvlakte in de baarmoeder scheidt vocht af, dat naar buiten vloeit en
den naam van kraamzuivering draagt. De hoeveelheid is verschillend. Na sterk bloedverlies,
gedurende en na de baring, is de afscheiding gewoonlijk sterker; sterk zweeten, diarrhee
en het intreden der zogafscheiding doen haar tijdelijk verminderen. De duur is twee
tot zes, zeldzamer acht weken, meestal echter houdt zij na de vierde week op. In de
eerste dagen, gewoonlijk tot den vierden dag, dikwijls langer, verschijnt er bloed.
Daarna wordt de afscheiding wateriger, ongeveer als vleeschnat, totdat van den zesden
of tienden dag af een roomachtig of melkachtig etterig, dikwijls meer slijmig glazig,
vocht te voorschijn komt. Vaak echter duurt de bloedige afscheiding zelfs drie weken
of langer. Wanneer de bloedige afscheiding vroeger is opgehouden, komt het, bij het
eerste opstaan, gewoonlijk weer tot bloedige bijmenging. De afscheiding kenmerkt zich,
te beginnen na eenige dagen, door een eigenaardig zoetig flauwen geur.
</p>
<p>Om dat vocht op te vangen wordt voor de uitwendige geslachtsdeelen een verband gelegd.
Meestal bestaat dat verband uit een laag verbandwatten, al of niet omgeven door <span class="corr" id="xd33e1062" title="Bron: hydrophile">hydrophiel</span> gaas, zooals de maandverbanden zijn ingericht, vastgehouden door een stop- of banddoek.
</p>
<p>Het wondvocht vloeit over de wonden, doch deert die niet. Gedurende de eerste dagen
toch bestaat het uit bloed; later, wanneer het veranderd is en schadelijke stoffen
als ook bacteriën bevat, zijn de wonden van nature zoodanig tegen de inwerking daarvan
beschut, dat daaruit geen gevaar ontstaat. Daarom is ook kunstmatige reiniging der
inwendige geslachtsdeelen niet alleen onnoodig, doch zelfs niet aan te bevelen, omdat
het inbrengen van de daartoe noodige instrumenten, b.v. de <span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span>canule van den irrigator, waarmede eene uitspoeling zou moeten verricht worden, allicht
de wonden, welke bezig zijn te genezen, zou openen, zoodat er nieuwe wonden ontstaan,
die van de natuurlijke beschuttende bedekking ontdaan, kunnen geïnfecteerd worden.
De geneesheer gaat dan ook niet anders dan in hooge noodzakelijkheid tot zoo iets
over.
</p>
<p>De uitwendige geslachtsdeelen behooren evenwel van tijd tot tijd gereinigd te worden
en zal de verpleegster daarvoor hebben zorg te dragen, steeds omzichtig en met eene
ontsmettingsvloeistof of met volkomen zuiver water, omzichtig, om wonden, welke daar
aanwezig zijn, voor hernieuwd opengaan te vrijwaren.
</p>
<p>Kleine en groote inscheuringen en ontvellingen komen daar voor, en iedere wond kan
door intredend vuil verontreinigd worden. De smetstoffen, welke ergens binnendringen,
kunnen niet alleen daar ter plaatse ontsteking verwekken, maar ook in andere deelen
van het lichaam, van de ingangsplaats verwijderd. Het best geschiedt de reiniging
door afspoelen van bovenaf, terwijl de kraamvrouw op het ondersteek ligt, hetzij door
schenken uit een kan, door eene canule met eene centrale opening of door het uitknijpen
van een flinke natte dot verbandwatten. Eene zelfde reiniging behoort te geschieden
na urineloozing en ontlasting. Tevens wordt dan het vuile verband door een schoon
vervangen en alles wat vuil en onrein is, zoowel verband als beddegoed en dergelijke,
uit de kamer verwijderd.
</p>
<p>De aard van de kraamzuivering, een wondvocht dat velerlei schadelijkheden bevat, maakt
het noodig zorg te dragen, dat het steeds verre gehouden wordt van andere wonden,
omdat daarin gemakkelijk ontsteking optreden kan. Daarom moet ieder, die met zulk
vocht in aanraking geweest is, de handen niet alleen zorgvuldig wasschen maar ook
ontsmetten, vooral dus de verpleegster die de navelwonde van het kind heeft te behandelen
<span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>en zijne oogen verzorgt, want ook daarin geraakt, kan het vocht onheil brengen.
</p>
<p>Het is dan ook aan te raden het kind te verzorgen, te baden en te kleeden, vóór de
moeder geholpen wordt. Daarom ook moet elke moeder, die haar kind de borst zal geven,
zorg dragen dat hare handen rein zijn, omdat er anders gevaar bestaat, dat wondvocht,
waarmede zij onwillekeurig en zonder het te bespeuren in aanraking gekomen is, in
wondjes van den tepel—zooals die wel eens voorkomen—geraakt, waarvan ontsteking der
borst het gevolg kan zijn.
</p>
<p>Ook in het kraambed is reinheid dus een hoofdvereischte. Waar de uiterste reinheid
betracht wordt, is het gevaar voor ziekelijke afwijkingen in het kraambed zoo goed
als niet aanwezig.
</p>
<p>Het buikverband of het sluitlaken, dat, na de baring, een handbreed boven den navel
en van onder zoover dat het voor een deel over de dijen reikt, wordt aangelegd, dient
wel in hoofdzaak om den slappen buikwand steun te geven. De vraag of het in staat
is om den buikwand de vroegere vastheid en veerkracht terug te geven of niet, is eene,
die op zeer verschillende wijze beantwoord wordt. Sommigen verwachten daarvan in dit
opzicht te veel, anderen te weinig, maar zeker is het onjuist als eene vrouw, die
na de bevalling een slappen buikwand mocht behouden, daaraan de gedachte verbindt,
dat dit euvel zou te wijten zijn aan de verpleegster, als zou deze, gedurende het
kraambed, het verband niet zorgvuldig genoeg hebben aangelegd. De toestand van den
buikwand is aan vele wisselingen onderhevig. Bij vrouwen die herhaaldelijk baarden
kan hij stevig en bij vrouwen, die nooit baarden, slap en uitgerekt zijn. Zelfs buikbreuk
kan voorkomen, zonder dat ooit eene baring voorafging.
</p>
<p>Gewoonlijk zijn de verrichtingen van urine-blaas en darmen in de eerste dagen verminderd,
en komt de noodzakelijkheid tot ontlediging niet tot bewustzijn. Beide organen kunnen
daardoor <span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>gemakkelijk overvuld raken. Wat de urine-loozing betreft is het aan te raden, als
er binnen 12 uren na de bevalling geen aandrang bestaat, te trachten de blaas te ontledigen.
Overvulling komt vooral dikwijls voor na de eerste baring en na moeilijke bevallingen.
De urine-loozing geschiedt dan gewoonlijk op het ondersteek, welke, vooraf verwarmd,
door de verpleegster onder de kraamvrouw geschoven wordt. Niet altijd komt de urine
dadelijk te voorschijn. Dikwijls is hieraan te gemoet te komen, door de kraamvrouw
alleen te laten, wat warm water in het ondersteek te gieten of haar een warmen doek
op den onderbuik, op de blaasstreek, te leggen.
</p>
<p>Niet alleen geeft de overvulde blaas een pijnlijk spannend gevoel in den buik, doch
zij kan ook oorzaak zijn van meerder bloedverlies, omdat de samentrekkingen van de
baarmoeder, die de wondvlakte verkleinen en de bloedvaten sluiten moeten, door eene
overvulde blaas niet voldoende sterk zijn. Het is dan ook wenschelijk, dat de kraamvrouw,
al heeft zij geen aandrang, op geregelde tijden b.v. om de 6 uren urineert. Bestaat
er binnen dien tijd aandrang, dan zal zij natuurlijk aan die behoefte voldoen.
</p>
<p>Doorgaans bestaat er geen aanleiding op dezelfde wijze te handelen met betrekking
tot de ontlediging der darmen. Behalve dat vóór de baring reeds voor goede ontlasting
gezorgd werd, geeft de voeding, gedeeltelijk omdat de eetlust geringer is, gedeeltelijk
omdat licht verteerbaar voedsel gebruikt wordt, in de eerste dagen van het kraambed
geen overvulling van den darm. Men wacht dan gewoonlijk tot den morgen van den derden
dag, voor men daarvan werk maakt. Eenvoudige middelen worden dan in de eerste plaats
ingegeven, zooals wonderolie, rhamnusbastafkooksel, bitterwater en dergelijke, of
wel een lavement gezet, hetzij van water, zeepwater, water met glycerine of glycerine
alleen, door middel van een glycerinespuitje. Bij groote haemorrhoïden (aambeien),
neiging tot <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>uitzakking van den <span class="corr" id="xd33e1088" title="Bron: endelarm">endeldarm</span> of uitgebreide verwonding in de scheede of aan den bilnaad worden lavementen liever
nagelaten.
</p>
<p>Bij de voeding, welke in de eerste dagen het best bestaat uit licht verteerbare kost,
doch daarom nog geen schraal dieet, vermijde men meer dan ooit onregelmatigheid en
overdaad. Vooral de laatste waarschuwing is noodig, omdat somtijds de eetlust zeer
sterk is, maar ook, omdat vele vrouwen van meening zijn, dat het gebruik van veel
voedsel de zogafscheiding verhoogt. Juist het tegendeel kan daarvan het gevolg zijn.
</p>
<p>Als drank is aan te bevelen frisch koud water, melk, chocolade. Ook thee, koffie,
licht bier en wijn, mits in geringe hoeveelheid, behoeven niet vermeden te worden.
</p>
<p>Voor een deel is de trage werking der darmen te wijten aan de rustige ligging der
kraamvrouw in bed. Algemeen wordt, ten minste in ons land, de duur van die bedrust
vastgesteld op negen dagen. Waarom juist negen dagen is onbekend. Omtrent den tijdsduur
en de houding der kraamvrouw in het bed onthouden wij ons van het geven van voorschriften,
omdat het ons voorkomt, dat die, in ieder geval afzonderlijk, door den geneesheer
moeten worden gegeven. Hij alleen kan de omstandigheden beoordeelen, welke van invloed
zijn en kunnen zijn. Voor een groot deel is de gezondheidstoestand der kraamvrouw,
welke o.a. uitdrukking vindt in de verhouding der lichaams-temperatuur, van groot
belang, maar er komen zoovele andere factoren in aanmerking, dat een algemeene regel
niet te geven is.
</p>
<p>In de kraamkamer behoort orde en rust te heerschen. De verpleegster heeft zorg te
dragen, dat vuile verbanden en alles wat onzuiver is zoo spoedig mogelijk uit de kamer
verwijderd wordt, dat niets blijft slingeren, kortom dat het noodzakelijke op tijd
geschiedt en de kraamkamer zoo behaaglijk mogelijk voor de kraamvrouw is.
</p>
<p>Omtrent het toelaten van bezoek zal de geneesheer zijne voorschriften hebben te geven.
Naar onze meening kan een <span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>kalm bezoek eene aangename afleiding geven. Vaak echter wordt daartegen gezondigd
en wanneer de kraamvrouw den moed mist, dengeen die haar bezoekt, te kennen te geven
dat zij vermoeid wordt, zal zij daarvan allicht nadeelige gevolgen ondervinden. Ware
belangstelling uit zich niet in urenlang druk gepraat. Een enkel woord, een handdruk,
een even-binnen-wippen om een bloempje of iets anders te geven, is meer waard dan
allerlei beuzelpraat. De kraamvrouw is zeer gevoelig voor indrukken, elke gemoedsbeweging
kan nadeelig zijn. Daarmede zal hare omgeving dus vooral rekening hebben te houden
en alles hebben te vermijden, wat aanleiding kan geven tot boos-worden, schrik, verdriet,
zelfs ook aangename verrassingen, welke sterken indruk maken.
</p>
<p></p>
<div class="figure p101width"><img src="images/p101.png" alt="" data-role="presentation" width="279" height="166"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch11" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e274">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">HET KIND.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Het voldragen kind is gemiddeld 50 cM. lang en heeft een gewicht, dat schommelt tusschen
3000 en 3600 grammen. Een lager gewicht beteekent volstrekt niet altijd, dat het kind
te vroeg geboren of zwak is, terwijl een hooger gewicht geen bewijs is van krachtige
ontwikkeling.
</p>
<p>Men heeft opgemerkt, dat beiden, onder meer, onder den invloed staan van den ouderdom
der moeder en van het aantal der baringen. Volgens de statistiek neemt het gewicht
toe met den ouderdom der moeder tot het 29e jaar, de lengte tot het 44e jaar, en valt
de gunstigste ontwikkeling van het kind in zwangerschappen gedurende den middelbaren
leeftijd der vrouw. Gewicht en lengte nemen toe met het aantal der baringen, zoodat
gemeenlijk elk voldragen kind het voorgaande in beide richtingen overtreft, waarbij
korte tusschenruimten, tusschen de opvolgende baringen, een ongunstigen invloed uitoefenen.
De eerste kinderen van vrouwen, bij wie de eerste menstruatie laat optrad, zijn lichter
dan die van andere vrouwen, vooral van haar, die vroegtijdig den geslachtsrijpen leeftijd
bereikten. Bij wisseling van het geslacht der kinderen eener zelfde moeder is, bij
opvolgende zwangerschappen, de gewichtstoename der meisjes geringer dan die der jongens.
</p>
<p>Wat het geslacht der kinderen betreft, kan men zeggen, dat de vrouw meer jongens dan
meisjes ter wereld brengt. Op 100 meisjes komen ongeveer 103,6–105,2–108,3 jongens
voor. <span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span>Daarbij meent men te hebben kunnen vaststellen, dat het getal der jongens grooter
wordt hoe jonger de vader, hoe ouder de moeder is, of in het algemeen, dat de oudste
der echtelieden de meeste kansen heeft het andere geslacht te doen ontstaan.
</p>
<p>Het pasgeboren voldragen kind vertoont ronde vormen aan gelaat, romp en ledematen,
het schreeuwt met luide stem, beweegt armen en beenen flink en ontledigt, vaak onmiddellijk
na de geboorte, urine en ontlasting, welke laatste bestaat uit eene groenzwarte, soms
bruinachtige, taaie, sterk klevende, dikke brijachtige stof, zonder reuk, kindspek
of meconium genoemd. Het opent de oogen, dikwijls niest het, waardoor slijm en vruchtwater,
in neus- en keelholte aanwezig, worden uitgedreven. Daar dit niet altijd volledig
geschiedt, gaat de ademhaling wel eens gepaard met een min of meer reutelend geruisch.
Bij dikke kinderen, met sterk ontwikkelde vetlaag, zijn de oogleden vaak wat gezwollen,
zoodat zij de oogen niet gemakkelijk kunnen openen. De moeder behoeft niet bezorgd
te zijn, als zulk een kind dan ook in den beginne de oogen slechts bij tusschenpoozen
opent. Die zwelling verdwijnt spoedig. Ook handen en voeten zijn in de eerste dagen
na de geboorte, vooral bij eenigszins te vroeg geboren kinderen, wel eens gezwollen
en blijven in den regel wat langer blauwrood gekleurd dan de overige deelen van het
lichaam. Deze zwelling verdwijnt eveneens spoedig.
</p>
<p>De omvang van den schedel is gemiddeld 34 cM., die van de borst, over de tepels gemeten,
± 31 cM. De schedelbeenderen zijn tamelijk hard en nog niet onbeweeglijk met elkander
verbonden, maar door naden gescheiden, terwijl daar waar drie of vier schedelbeenderen
te zamen komen, grootere, door een vlies gesloten, ruimten bestaan, welke den naam
van fontanellen dragen. De zoogenaamde groote fontanel, waardoor het kloppen van de
slagaderen der hersenen zoowel te zien als te voelen is, heeft den vorm van een ruit
en ligt boven het midden van het <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>voorhoofd. Langzamerhand sluiten die fontanellen zich, de groote fontanel het laatst,
omstreeks de 14e levensmaand, somtijds iets vroeger.
</p>
<p>De huid is rozerood en glad, alleen aan de schouders en bovenarmen bedekt met wolharen.
Het hoofdhaar is meestal donker, gemiddeld 2–4 cM. lang, soms korter, soms langer.
De nagels reiken aan de handen tot aan den top der vingers of steken iets daarboven
uit, aan de voeten tot aan den top der teenen. De kleur der oogen, d.w.z. van het
regenboogvlies, is min of meer donker staalblauw, zoodat de vraag al spoedig door
de moeder gedaan: „Welke kleur van oogen heeft het?” gewoonlijk niet naar wensch kan
beantwoord worden. Eerst langzamerhand komt het tot de verschillen, welke wij bij
volwassenen waarnemen.
</p>
<p>Meestal vertoont het pasgeboren kind een eigenaardig vervormden schedel, veroorzaakt
door het zoogenaamde geboortegezwel, dat te grooter is en het hoofd te langer doet
schijnen, naarmate de baring en vooral het uitdrijvingstijdperk langer geduurd heeft.
De huid in de streek van het voor- of achterhoofd is dan sterk gezwollen en deegachtig
op aanvoelen. Na een paar dagen verdwijnt die eigenaardige vervorming van zelf, waarom
het volkomen onnoodig is, door allerlei knijpingen te trachten het hoofd een goeden
vorm te geven. Somtijds is er ophooping van bloed of bloederig vocht onder de huid,
ter plaatse van het geboortegezwel. Dan duurt het langer, zelfs wel vier tot zes weken,
voor het hoofd de normale gedaante heeft aangenomen. De neus is dikwijls plat, maar
ook dat herstelt zich spoedig.
</p>
<p>De huid is bedekt met eene verschillend groote hoeveelheid vettig, kaasachtig smeer,
het zoogenaamde huidsmeer, het sterkst op den rug en in de buigvlakten van armen en
beenen. Bij meisjes vindt men zelfs een dikke laag in de plooien der geslachtsdeelen.
Het bestaat uit een mengsel van huidvet en huidschilfers.
<span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span></p>
<p>Het pasgeboren kind is niet in staat het hoofd rechtop te houden. Als men het kind
rechtop houdt, valt het hoofd naar voren of naar achteren, naar links of naar rechts,
zoodat men het met de hand moet steunen, als het kind wordt opgenomen.
</p>
<p>Te vroeg geboren kinderen zijn kleiner, lichter en magerder. De huid is rooder, dunner,
en overal van wolharen voorzien. De hoeveelheid huidsmeer is veel geringer, op bovenlip
en neus zijn talrijke fijne puntjes, als uiting van verstopte talkklieren, waar te
nemen. De schedelbeenderen zijn buigzaam, dikwijls gemakkelijk in te drukken, de nagels
minder lang dan bij het voldragen kind en weeker. Het kind schreeuwt niet krachtig,
de stem is meer piepend.
</p>
<p>De eerste zorg voor het kind bestaat in reiniging. Ten einde het gemakkelijker te
bevrijden van het huidsmeer, wordt het over het geheele lichaam ingesmeerd met olie
of een ander vet, b.v. door middel van een in olie gedrenkte prop ontvette watten,
en daarna goed schuimend ingezeept met een neutrale, beter nog overvette zeep, door
middel van ontvette watten of een zachte spons. Vervolgens brengt men het kind in
een lauwwarm bad van 35° C. (28° R.). Men vatte het kind met de linkerhand zoo aan,
dat deze onder den linkerschouder komt en nek en hoofd op pols en onderarm komen te
liggen. Gezicht en ooren moeten buiten het water blijven. Met de andere hand wordt
dan het kind zorgvuldig gewasschen. De temperatuur van het water moet door een thermometer
worden bepaald, vooral niet door de hand. Als badkuip kan men allerlei groot vaatwerk
gebruiken. Eenvoudig, doelmatig en goedkoop is een groote zinken teil, waarin men
een groot stuk schoon molton legt, dat gedeeltelijk over den rand heen hangt. Na 3–5
minuten goed afwasschen, waarbij alle zeep wordt afgespoeld, neemt men het kind uit
het bad, wikkelt het in een verwarmden grooten badhanddoek, legt het op een matrasje
op tafel <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>en droogt het zacht, doch goed af. Het matrasje beschut men door een daarover gelegd
stuk hospitaaldoek. Het aangezicht behoort men afzonderlijk te wasschen, liefst buiten
het bad, met schoon lauwwarm water; de oogen te reinigen met watten, gedrenkt met
3%’s boorzuur-oplossing of met uitgekookt water, voor ieder oog een afzonderlijk wattepropje,
in de richting van den binnenhoek van het oog, dus naar den neus toe. De mond behoeft
niet gereinigd te worden. Evenmin is het noodig de neusgaten met, tot een rolletje
gedraaide, watten te reinigen, terwijl het slechts zelden of nooit noodig is op die
wijze de ooren inwendig schoon te maken.
</p>
<p>Nadat het kind aldus gereinigd en behoorlijk afgedroogd is, wordt het gepoederd, waarbij
vooral gelet moet worden op alle plaatsen waar twee huidvlakten elkander aanraken,
zooals de oksels, hals- en liesplooien, omgeving van de geslachtsdeelen en van de
aarsopening. De eenvoudigste en zindelijkste wijze van poederen is die door middel
van een bus, zooals de peperbus is ingericht. Elke kwast, ook al is die nog zoo mooi,
kan gevaarlijk worden, doordat hij, steeds weder gebruikt wordende, tot besmetting
aanleiding geven kan. Als strooipoeder gebruike men talkpoeder, gesteriliseerde witte
pijpaarde (bolus alba), of vasenolpoeder, liever dan gemalen rijst of andere plantaardige
poeders, en ongeparfumeerd.
</p>
<p>De kleeding moet aan de volgende eischen voldoen. Zij moet het lichaam gelijkmatig
bedekken, de warmte van het lichaam zooveel mogelijk op gelijke hoogte houden, licht
en zacht zijn, de bewegingen van het kind zoo min mogelijk belemmeren en dus nergens
knellen of te nauw aansluiten. Eene uit drie lagen bestaande kleeding, waarvan de
onderste laag uit eene niet te dunne, losjes gebreide, gehaakte of geweven, stof,
de bovenste uit wat meer gesloten stof bestaat, voldoet aan deze eischen. Bovendien
moet men haar zoo kiezen, dat zij gemakkelijk kan gewasschen worden en het aan- en
uitkleeden in den kortst <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>mogelijken tijd geschieden kan, zonder dat het kind er eenigen last van ondervindt.<a class="noteRef" id="xd33e1135src" href="#xd33e1135" title="Ga naar noot 1.">1</a>
</p>
<p>Men begint met het aanleggen van het navelverband, dat dient om de rest van de navelstreng,
goed verzorgd, te beschutten. Vooral hierbij, nu en gedurende den tijd vóór de rest
afgevallen en de wond genezen is, moet men de grootst mogelijke reinheid en zorgvuldigheid
in acht nemen. Het overgebleven gedeelte wordt met een stukje steriel <span class="corr" id="xd33e1146" title="Bron: hydrophilegaas">hydrophiel gaas</span> of met een laagje steriele verbandwatten omwikkeld, het geheel naar links en boven
op den buik van het kind gelegd en vastgehouden door een navelband. Ook hierbij is
eenvoud het ware. Het eenvoudigste verband verkrijgt men door een katoenen tricot-windsel,
van ± 7 cM. breedte, zonder het te sterk aan te trekken, een paar malen om het buikje
te wikkelen, het af te knippen en het einde met een veiligheidsspeld, in overlangsche
richting, vast te steken. Zulk een verband sluit overal goed aan, verschuift niet
gemakkelijk en kan gewasschen worden, of, beter nog, omdat de kosten zeer gering zijn,
weggeworpen worden, zoodra het door een nieuw vervangen is.
</p>
<p>Zelden komt het tot bloeding uit de rest van de navelstreng. Mocht dat gebeuren, dan
moet er nogmaals een bandje om de navelstreng, tusschen de eerste onderbinding en
de huid, gebonden worden. Zulk een bandje moet, opdat het inderdaad rein en zuiver
zij, eerst uitgekookt worden. Voor men tot het onderbinden overgaat, moet men zorgvuldig
de handen wasschen. Tevens vertelle men den dokter, wat er geschied is.
</p>
<p>Vervolgens wordt het kind verder aangekleed. Wanneer het kind gekleed is, wordt het
in het vooraf, door middel van een <span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span>warmwaterkruik, verwarmde bedje gelegd, tot aan de kin toegedekt en aan zich zelf
overgelaten. Het bedje moet zoo geplaatst zijn, dat het kind beschut is tegen licht,
tocht en sterke geruischen. Het hoofdeinde wordt daarvoor meestal omgeven door een
behang. In den zomer vooral is het aan te raden het geheele bedje te omgeven met muskietengaas,
waarvan de onderste uiteinden niet los neerhangen, daar muskieten dan de gelegenheid
hebben van onderop langs de plooien naar binnen te komen. Het gaas moet daarom rondom
in het bedje ingestopt worden of over een band, welke om het ledikant gespannen is,
zoodat van binnendringen der muskieten geen sprake meer zijn kan.
</p>
<p>Te vroeg geboren kinderen hebben te slechter kans om te blijven leven, naarmate zij
vroeger geboren zijn en vereischen daarom meerdere zorgen. Een van de hoofdzaken waarop
gelet dient te worden, is die, dat afkoeling van het lichaam zooveel mogelijk vermeden
wordt, een tweede, dat de voeding met zorg geregeld wordt. Ter bereiking van het eerste
wordt het kind in watten gelegd en door warmwaterkruiken omgeven, en het bedje geplaatst
in eene kamer, waarin de temperatuur zoo gelijkmatig mogelijk, op 30° C. (28° R.)
gehouden wordt. Dikwijls worden zulke kinderen ook in een broedstoof of couveuse gebracht.
Omtrent den gunstigen invloed daarvan zijn de meeningen verdeeld. De geneesheer zal
hierin, evenals in de vraag omtrent de voeding, van raad dienen. Voor deze kinderen
is de moederborst van nog grooter belang, dan voor den voldragen zuigeling.
</p>
<p>Het kind, dat na de geboorte warm in het bedje ligt, valt in een vasten rustigen slaap,
waaruit het na eenige uren ontwaakt en dan de behoefte aan voedsel door schreien kenbaar
maakt. Dan kan de moeder haar kind aan de borst leggen. Eenige reden om daarmede een
of twee dagen te wachten, bestaat er niet, en zeker zal het kind er meer aan hebben
dan aan suikerwater, venkelwater of diergelijke middeltjes.
<span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span></p>
<p>Na de voeding weder in het bedje gelegd, slaapt het kind in, om door dezelfde behoefte
gewekt te worden. Urine-loozing en ontlasting vinden in den slaap, of onmiddellijk
na het ontwaken, plaats. Zoo gaat het de eerste dagen door.
</p>
<p>Gedurende den eersten dag is de ontlasting van dezelfde soort als dadelijk na de geboorte.
Met den 4en of 5en dag maakt zij plaats voor de normale zuigelingenontlasting. Bij
kinderen, die aan de moederborst gevoed worden, is de ontlasting dik brijachtig, als
een zalf, goudgeel van kleur, welke echter bij lang staan verandert. Kinderen die
om een of andere gewichtige reden de moederborst moeten ontberen en met de flesch
gevoed worden, b.v. met koemelk, hebben eene ontlasting, in grootere hoeveelheid,
welke veel stijver en drooger is, brokkelig, grijsachtig geel van kleur, op leem gelijkend
en zwaarder.
</p>
<p>In den aanvang komt de ontlasting vaak 3–6 maal per dag, later 1 of 2 maal in de 24
uren.
</p>
<p>De geloosde urine is in de eerste dagen wel is waar troebel, later helder, doch van
dat verschil bemerkt men in de luiers niet veel. Opvallend daarentegen is eene roodachtig
gele verkleuring van de luier, welke te wijten is aan eene poederachtige stof, urine-zuur,
die in den eersten tijd in vrij groote hoeveelheid met de urine wordt uitgescheiden.
Het verschijnsel is van geen beteekenis en behoeft dus geen ongerustheid te verwekken.
</p>
<p>Zoo ongemerkt geraakten wij in onze beschrijving reeds van den dag der geboorte verwijderd.
Wat wij nu laten volgen is dan ook eene bespreking van allerlei, wat geleidelijk verdwijnt,
opkomt of verandert, en waarbij in dit korte overzicht moeilijk met uren of dagen
rekening kan gehouden worden.
</p>
<p>Volgens <i>Preyer</i><a class="noteRef" id="xd33e1167src" href="#xd33e1167" title="Ga naar noot 2.">2</a>, wien wij een aantal zorgvuldige onderzoekingen en opmerkingen danken met betrekking
tot verschijnselen, die zich bij het pasgeboren kind, den zuigeling en <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span>ook gedurende de verdere ontwikkeling van het kind voordoen, en aan wien wij het nu
volgende ontleenden, kan het kind onmiddellijk of weinige minuten, hoogstens uren,
na de geboorte licht en donker onderscheiden. Het sluit de oogen snel en krampachtig
wanneer het lichtschijnsel op het gelaat en in de oogen valt, waarbij kan opgemerkt
worden, dat de pupil-reactie in de eerste uren na de geboorte reeds tot stand komt.
Die reactie bestaat daarin, dat, bij invallen van het lichtschijnsel, het zwarte plekje
in het oog, de zoogenaamde pupil, kleiner, bij verwijdering van het licht, dus in
de duisternis, grooter wordt. Slapende zuigelingen worden, na eenige dagen levens,
onaangenaam aangedaan door op het gelaat vallend lichtschijnsel, zooals blijkt uit
het vast toeknijpen der oogen; velen worden zelfs onrustig of ontwaken. De lichtschuwheid
is in den beginne, na het ontwaken en na oponthoud in donker, groot, doch spoedig
wordt schemerlicht gezocht en werkt dus in geen geval onaangenaam. Na eenige dagen
doet gewoon daglicht of een lichtend voorwerp aangenaam aan, de lichtschuwheid vermindert.
Het bewegen van het hoofd in de schemering b.v. naar het venster of naar het licht
toe, dat van den zesden dag af is waar te nemen, geschiedt dus niet omdat het kind
ziet, maar omdat het door het lichtschijnsel eene aangename gewaarwording ondervindt.
Hetzelfde doet het kind bij het naderen van de warme moederborst. Zelfs in donker
zal de zuigeling iets onaangenaams gevoelen als men zijn hoofdje daarvan afwendt.
De hoofdbeweging, naar het licht toe, is dus niet op te vatten als eene willekeurige
richting van den blik. Fixeeren kan het pasgeboren kind niet, omdat het niet in staat
is de oogspieren willekeurig te bewegen. Als men meent waar te nemen, dat het kind
den blik b.v. naar de vlam eener kaars gericht houdt, is dat geen fixeeren doch staren,
want de richting van zijn blik verandert niet, het staren houdt niet op, als men de
kaarsvlam verwijdert. Voor den tienden dag heeft <span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span>men geen eigenlijke fixatie-bewegingen waargenomen. Daarna begint het kind het <span class="ex">hoofd</span> van het eene verlichte voorwerp naar het andere te bewegen; van den 23en dag, meestal
nog later, begint het, bij rustig gehouden hoofd, een langzaam bewogen voorwerp met
de <span class="ex">oogen</span> te volgen. Dan kan men van <span class="ex">zien</span> spreken, maar nog niet van fixeeren, al drukt ook het gelaat reeds eenige intelligentie
uit. Nog later volgt dan het vermogen om voorwerpen met het oog te volgen. Zien, in
de eigenlijke beteekenis van het woord, kan het kind in de eerste weken dus niet.
</p>
<p>Pasgeboren kinderen houden de oogen meer gesloten dan open. Wanneer zij de oogen openen,
geschiedt dat ongelijkmatig. Het eene oog b.v. gaat open, terwijl het andere gesloten
blijft. Dat afwisselende openen en sluiten duurt tot ongeveer den 11en dag, daarna
wordt het zeldzamer, maar het blijft zelfs gedurende de eerste maand zoo, dat, als
beide oogen opengehouden worden, zij niet even wijd open staan. Bij snelle nadering
met de hand, met den vinger, met het hoofd of met eene brandende kaars schrikt het
kind nog niet, het knipt ook niet met de oogleden. In de eerste weken ontbreekt die
snelle ooglidslag, bij snel naderen van eenig voorwerp naar het gezicht.
</p>
<p>De bewegingen van het oog zelf vertoonen bij pasgeboren kinderen geen samenwerking
en zijn in de eerste dagen onregelmatig. In de eerste zes dagen heeft de beweging
der oogen naar links en rechts nog niet volkomen gelijktijdig plaats. Zeer vaak beweegt
het eene oog zich onafhankelijk van het andere en draait het hoofd zich in eene richting
tegenovergesteld aan die, waarin de oogen zich bewegen. De oogspieren trekken zich
namelijk, evenals alle andere spieren van het lichaam, ook die van het gelaat, bij
den jongen zuigeling nog doelloos samen. Daarom worden onregelmatige en onderling
ongelijke oogbewegingen waargenomen, zonder dat van zien of zelfs van lichtgewaarwording,
bij neergeslagen bovenste oogleden, sprake <span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span>zijn kan, bewegingen welke allerlei bewegingen in het gelaat, grimassen, voorhoofdfronsen
en bewegingen der lippen begeleiden, terwijl het kind rustig ligt en niet schreit.
Slapende zuigelingen bewegen, zonder te ontwaken, dikwijls de gelaatsspieren, vooral
de lippen en de oogleden. Vaak slaapt het kind met half geopende oogen in en ziet
men dan eveneens doellooze bewegingen van het oog.
</p>
<p>Opmerkelijk is het, hoe de oogen zich dikwijls in eene houding plaatsen als bij iemand
die sterk scheel kijkt, of zooals men dat waarneemt bij het richten van den blik naar
de punt van den neus. Dat is in het begin van de derde week niet zoo sterk en zoo
menigvuldig het geval meer als in de eerste week, doch het kan zelfs na de tiende
week nog lang worden opgemerkt, als het kind wakker ligt. In den slaap blijven onregelmatige
bewegingen van oogen en oogleden, evenals het half openen der oogen, nog langer voortbestaan.
Naarmate de macht om voorwerpen te fixeeren toeneemt, neemt dit verschijnsel af. Iets
dergelijks neemt men later waar als het kind loopen leert. Ook dan verminderen allengs
de onregelmatige doellooze bewegingen der beenen.
</p>
<p>Men kan ook opmerken hoe soms het eene oog zich langzaam naar rechts, het andere zich
tegelijkertijd naar links, of het rechteroog naar boven rechts, het andere zich naar
boven links beweegt, alsmede dat de oogen niet op gelijke hoogte staan, b.v. het rechteroog
naar links en iets naar beneden, het linkeroog naar links en iets naar boven; zoo
ook geheel eenzijdige bewegingen, b.v. zoo dat het eene oog den waarnemer schijnt
te fixeeren en het andere zich zijwaarts beweegt. Dit laatste is waar te nemen als
men bij het slapende kind de oogleden oplicht, maar ook, gedurende de eerste dagen,
als het kind wakker is.
</p>
<p>Dadelijk na de geboorte kan het kind waarschijnlijk niets ruiken, maar na eenige uren,
vaak reeds in het eerste uur, <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>kunnen normale kinderen aangename en onaangename geuren onderscheiden. De gewaarwordingen
geven hun een gevoel van welbehagen of afkeer, dat met den dag in sterkte toeneemt.
Zoo willen kinderen, die enkele weken oud zijn, b.v. de borst eener min niet nemen
als hare huid onaangenaam riekt en schreeuwen zij reeds wanneer zij bij de borst gebracht
worden. De met melk of brij gevulde lepel ruiken zij in donker reeds vroeg en de tegenzin
van vele zuigelingen in de eerste week om koemelk te nemen, als zij vrouwenmelk gehad
hebben, moet meer op den reuk dan op den smaak betrekking hebben, omdat zij soms,
zonder te proeven, de melk reeds weigeren.
</p>
<p>Toch treedt ook een zeker onderscheidingsvermogen voor de smaakgewaarwording dadelijk
na de geboorte in werking. Sterk van elkander afwijkende smaakprikkels, zooals zout,
zoet, zuur en bitter, worden onderscheiden.
</p>
<p>Het hooren is bij het pasgeboren kind zoo onvolkomen, dat men elken pasgeborene doof
noemen moet. Dadelijk na de geboorte is het middenoor nog gevuld met eene eigenaardige
gelei-achtige stof of met vocht, waarschijnlijk vruchtwater, dat na eenige uren van
ademen en slikken langzaam wegvloeit. Dan is het middenoor met lucht gevuld en kan
het gehoororgaan werken. Daar komt bij, dat de uitwendige gehoorgang zeer nauw is
en de wanden nog tegen elkander liggen.
</p>
<p>Voor het einde van de eerste week reageert het voldragen normale kind op sterke geluidprikkels,
bemerkbaar aan het trekken met de oogleden, voorhoofdfronsen, ineenkrimpen, trekken
van armen en bovenlichaam, terwijl slapende kinderen wakker worden en schreeuwen.
Hardhoorigheid blijft evenwel nog eenigen tijd bestaan.
</p>
<p>In den beginne hoort de normaal geboren mensch dus niets, dan slechts iets onduidelijk,
vervolgens veel onduidelijk en eerst langzamerhand in de veelheid van het onduidelijk
gehoorde iets afzonderlijks duidelijk, ten slotte veel duidelijk, <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>waarbij sterke hooge tonen eerder onderscheiden worden dan lagere.
</p>
<p>Iedere moeder gebruikt vele <span class="corr" id="xd33e1209" title="Bron: duizende">duizenden</span> woorden, welke zij haar kind toespreekt, toefluistert, toezingt, zonder dat het er
ook maar een enkel van hoort, en vele <span class="corr" id="xd33e1212" title="Bron: duizende">duizenden</span> woorden zegt zij hem, eer hij er één verstaat. Maar, als zij het niet deed, zou het
kind veel later en moeilijker spreken leeren.
</p>
<p>Het is bekend, dat pasgeboren kinderen voor pijnverwekkende prikkels minder gevoelig
zijn dan volwassenen. Voor een speldeprik b.v. zijn zij zoo goed als ongevoelig. Daarom
mag men nog niet beweren, dat zij ongevoelig zijn, want rustige kinderen maken bewegingen
en beginnen te schreeuwen, als men ze in de huid knijpt of b.v. op de dij slaat. De
uitingen van pijn, en de duur daarvan, zijn evenwel niet zoo sterk en houden niet
zoo lang aan als bij oudere kinderen. Die prikkel wordt dus wel degelijk pijnlijk
ondervonden. Het verschil is hierdoor te verklaren, dat door het knijpen of door den
slag vele, door het speldeprikje weinig zenuwuiteinden in de huid getroffen worden.
De gevoeligheid neemt, reeds gedurende de eerste week, met den dag toe.
</p>
<p>Verschil in gevoeligheid bij aanraking van verschillende lichaamsdeelen is evenzeer
voorhanden als bij den volwassene. Bij het aanraken van de punt van de tong maakt
het kind zuigbewegingen, welke in braakbewegingen overgaan, wanneer het achterste
gedeelte van de tong en de keel worden aangeraakt. De lippen zijn dadelijk na de geboorte
zeer gevoelig. Strijkt men met den vinger langs de lippen, dan maakt het kind, van
den zesden dag af, zuigbewegingen, ten minste wanneer het wakker en hongerig is. Wordt
het slijmvlies van den neus geprikkeld, dan fronsen de kinderen het voorhoofd, niezen
en bewegen de oogleden; bij sterken prikkel bewegen zij het hoofd en brengen de hand
aan het gelaat. Wordt de punt van den neus aangeraakt, dan knijpen zij de oogen toe.
<span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>Dat gebeurt eveneens als men tegen het oog blaast of het met den vinger aanraakt,
terwijl daarentegen in de eerste dagen het kind in het bad de oogen openhoudt, ook
als het lauwwarme water het hoornvlies bevochtigt. Legt men een vinger in de hand,
dan wordt die omvat; wordt de voetzool aangeraakt, dan spreiden de teenen zich uit;
bij kloppen tegen de voetzool buigt de voet zich tegen het onderbeen en wordt het
been in knie- en heupgewricht gebogen; bij sterken prikkel gebeurt dat ook met het
andere been.
</p>
<p>Dadelijk na de geboorte wordt het kind onaangenaam aangedaan doordat het, in al zijn
natte naaktheid, aan de lucht, waarvan de temperatuur lager is dan die in de baarmoeder,
wordt blootgesteld. In het warme bad gebracht, krijgt het weder het eerste aangename
gevoel en is dan ook dadelijk rustig, nadat het van te voren flink schreeuwde. De
gevoeligheid voor koude en warmte is dus reeds groot. Dat blijkt ook uit de wijze,
waarop het kind, als het schijndood geboren is, door het dompelen in koud water, zoodra
de ademhaling begonnen is, van kreunen tot schreeuwen overgaat. Dat schreeuwen moet
waarschijnlijk als eene uiting van pijn worden opgevat. Het is ook bekend, hoe zeer
jonge zuigelingen onrustig worden en schreeuwen, wanneer ze hier of daar met koud
water in aanraking komen. Vooral het droge hoofd is gevoelig daarvoor, zooals blijkt
bij den doop, waardoor menig kind onrustig wordt. Die gevoeligheid voor plaatselijke
warmteonttrekking blijft langen tijd, gedurende de eerste levensjaren, bestaan. De
groote gevoeligheid voor onderscheid tusschen koude en warmte, ook bij volkomen gezonde
kinderen, blijkt uit hunne wijze van doen, bij pogingen om het dagelijksche bad kouder
te maken. Daling van de warmte van het badwater, met een deel van een graad, beneden
die welke het kind aangenaam is, kan het tot luid schreeuwen brengen.
</p>
<p>Ook de gevoeligheid van het slijmvlies van den mond, van <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>de tong en van de lippen, is bij vele zuigelingen, in de eerste dagen, zeer groot.
Wanneer b.v. de zuigflesch slechts weinige graden warmer dan bloedwarmte is, weigert
het kind de flesch onder heftig schreien. Hetzelfde gebeurt, als de warmte iets minder
is dan die van de melk uit de moederborst. De kinderen leeren echter gemakkelijk water
en melk op kamer-temperatuur gebruiken, wanneer zij niets anders krijgen om hunnen
honger te stillen.
</p>
<p>De wijze waarop het kind zich gedraagt, wordt bepaald door gevoelens van genoegen
of welbehagen en verdriet. Behagen is meestal verbonden aan verzadiging, verdriet
aan honger. Het gevoel van welbehagen wordt, in de eerste maand, van den eersten dag
af, veroorzaakt door het stillen van den honger met het telkens terugkeerende genot
van het zuigen en van den zoeten smaak der moedermelk, door het warme bad, door matig
helder licht en door het ontkleeden. De bevrijding van doeken en windsels heeft levendige
bewegingen ten gevolge, vooral afwisselend strekken en buigen der beenen. Van den
eersten dag af uit zich het genoegen reeds door het open houden der oogen, waarop
spoedig verhelderde glans der oogen volgt.
</p>
<p>Ook de stem is anders, naarmate het kind zich aangenaam gevoelt of niet.
</p>
<p>In het eerste halfjaar zijn de gevoelens van onbehagen menigvuldiger dan later. Zelfs
bij de zorgvuldigste verpleging, luchtverversching, regeling van temperatuur der lucht
en van het bad, contrôle op moeder- of andere melk en surrogaten daarvoor, en in de
vriendelijkste omgeving, is het geen enkel kind beschoren geheel gezond te blijven,
zonder één dag van verdriet door honger- en dorstgevoel, ongemakkelijke ligging, houding
of plaatsing, door koude, gevoel van nattigheid, sterk riekende lucht of vaste inwikkeling.
</p>
<p>Onaangename gevoelens worden door schreien en, reeds in <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>den eersten tijd, door mimiek uitgedrukt, vooral door den vorm van den mond.
</p>
<p>Reeds op den tienden dag, als het verzadigde kind is ingeslapen, neemt men om den
mond eene lachende, vergenoegde uitdrukking waar.
</p>
<p>Eigenaardig is het schreien. Doordringend en aanhoudend bij pijn, kermen of jammeren
bij ongemakkelijke ligging, onafgebroken en zeer luid in een koud bed, door veelvuldige
tusschenpoozen afgebroken bij honger, plotseling tot onverwachte sterkte aangroeiende
en dadelijk weder afnemende als het kind iets begeert en het niet krijgt.
</p>
<p>Een tweede teeken van onaangenaam gevoel is het toeknijpen der oogen; een derde het
afwenden van het hoofd, zonder schreien, reeds in de eerste maand. Vooral van gewicht
is het neêrtrekken van de mondhoeken, dat zelfs in den slaap voorkomt en bij onwelzijn
voortdurend aanwezig is. Daaraan alleen reeds kan men zien of de stemming van het
kind eene vroolijke of eene droevige is. Dit teeken is evenwel niet zoo vroeg waar
te nemen als de andere.
</p>
<p>Spoedig na de geboorte doet zich reeds honger en dorst gevoelen. Duurt het honger-
en dorstgevoel lang, dan schreit het kind en wordt onrustig. In de eerste dagen verdwijnt
de onrust telkens tijdelijk, wanneer het kind iets in den mond gestoken wordt waarop
het zuigen kan, doch reeds na de eerste week laten vele zuigelingen zich op die wijze
niet foppen. Gedurende de eerste dagen zuigt het hongerige kind op zijn eigen vingers,
doch begint spoedig weder te schreien. Dat schreien is anders dan bij pijn. Het wordt
niet zoo lang onafgebroken voortgezet. Zeer kleine hongerige kinderen schreien met
lange en korte tusschenpoozen. De stem heeft een helderen klank en is niet zoo hoog,
als bij het schreeuwen van pijn. De oogen worden meestal toegeknepen, de tong wordt
in den mond teruggetrokken en is breed. Een zeker teeken van honger en sterke begeerte
<span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span>naar voedsel is het opensperren der oogen bij het naderen van de borst.
</p>
<p>Bij jonge kinderen treedt vooral in den eersten tijd vermoeienis op door schreien
en zuigen. Laat men ze hongerig schreeuwen, dan slapen zij spoedig in, ook zonder
voedsel te hebben gekregen. Ook het zuigen aan een weinig melkbevattende borst is
vermoeiend. Vaak wordt het dan door langere tusschenpoozen afgebroken en herhaaldelijk
slaapt het kind in, ook al is het hongerig. Wanneer het verzadigd is, zuigt het niet
meer en wanneer het moe is, doet het dit onregelmatig en zonder kracht.
</p>
<p>Het brengen van eigen handen in den mond heeft bij de zuigelingen nog niets met grijpen
te maken. Bij het doelloos bewegen van de handen, komen die ook wel in het gelaat
en in den mond. Dat is te verklaren uit de houding, welke de armen bij het ongeboren
kind hadden, eene houding die zij nog lang bewaren. Zij brengen dus de handen aan
het gelaat, zooals zij dit vóór de geboorte gedaan hebben. Ook houden zij de beenen
als gedurende het verblijf in de baarmoeder, namelijk de knieën opgetrokken, de voeten
eenigszins naar binnen gekeerd, de voetzolen naar elkander gericht. Daar ook de beenen,
en voornamelijk de onderbeenen, eene kromming naar binnen vertoonen, kan het den schijn
verwekken, alsof het kind misvormd is. De beschreven houding verdwijnt langzamerhand,
doch de kromming der onderbeenen blijft langer bestaan. Elk kind heeft dus in den
beginne kromme beenen. Het maken van zuigbewegingen, wanneer de handen de lippen aanraken,
is aangeboren en niet tot bedoelde bewegingen te rekenen. Hoe doelloos dat bewegen
geschiedt, blijkt wel uit de krabwonden, die zij zich in het gelaat en zelfs in de
oogen toebrengen, waarvoor het dikwijls noodig is de nagels te knippen, de handen
in te pakken, de armen vast te binden of met stijve kokers te omgeven, om de kinderen
te beletten zich zelf verwonding toe te brengen.
<span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span></p>
<p>Opvallend is in den eersten tijd het geeuwen met wijd opengesperden mond. Dit wordt
door sommigen opgevat als eene versterkte en diepe inademing, welke de ademhalingswerktuigen
langzamerhand tot regelmatige werkzaamheid heeft te brengen.
</p>
<p>Veelvuldig wordt ook kokhalsen waargenomen. Kinderen van een tot vijf dagen oud steken
dan, bij opengesperden mond, de tong naar voren. De gewone oorzaak schijnt te zijn,
dat er slijm aanwezig is of wel, dat zij zichzelf met den vinger het gehemelte of
den tongwortel aanraken. Dit laatste geeft ook wel aanleiding tot braken, ofschoon
braken meestal het gevolg is van eene overvulde maag.
</p>
<p>Het hikken, dat, vooral na het drinken soms wel gedurende tien minuten en langer,
in de eerste drie maanden nog al eens voorkomt, heeft niets te beteekenen. Het verdwijnt
somtijds gemakkelijk door een of een paar theelepels lauwwarm suikerwater op de tong
te brengen.
</p>
<p>Nu en dan wordt bij overigens volmaakt gezonde meisjes op den vijfden of zesden dag,
ook wel iets later, eene meestal geringe bloedafscheiding uit de geslachtsdeelen waargenomen.
Aan de schaamlippen kleeft dan bloederig slijm of men vindt er kleine bloedstolsels.
Worden de schaamlippen uit elkander gehouden, dan kan men zien, dat het bloed uit
de scheede is te voorschijn gekomen. Bij ietwat sterker bloeding komt die afscheiding
ook in de luiers. Dit duurt gewoonlijk slechts een paar dagen, soms een week. Voor
den gezondheidstoestand van het kind heeft dit niets te beteekenen.
</p>
<p>Ook vindt men vaak, meestal onmiddellijk of in de eerste dagen na de geboorte, bij
meisjes een zuchtige zwelling van de schaamlippen, bij jongens van balzak en lid,
welke allengs vanzelf verdwijnt en niet de minste beteekenis heeft.
</p>
<p>Bij 80% der pasgeborenen treedt geelzucht op, welke kenbaar is aan eene gele verkleuring
van de huid, vooral bij kinderen <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>van eerstbarenden, na geboorte met de billen vooruit en na lange, moeilijke baringen.
Het vaakst optredende op den tweeden dag, minder dikwijls op den derden, begint die
verkleuring in het gelaat en op de borst. In sterk sprekende gevallen wordt ook het
oogwit geel gekleurd. Bij kunstverlichting is de verkleuring niet waar te nemen. De
duur wisselt van 4 tot 14 dagen. Soms zijn de kinderen wat mat en slaperig, drinken
slecht en nemen, al is het welbevinden ongestoord, gedurende dien tijd minder toe.
Men drage zorg voor behoorlijk warm houden, vooral bij te vroeg geboren kinderen,
zonder te broeien. Men moet echter, indien de geelzucht van dag tot dag erger wordt,
zoodat de kleur van de huid zelfs groengeel wordt, den dokter waarschuwen.
</p>
<p>De borstklieren scheiden bij pasgeborenen een melkachtig vocht af, heksenmelk genoemd.
Bij beide geslachten zwellen daardoor van den 2en of 4en dag af, de borsten op, welke
zwelling op den 8en tot 12en dag haar hoogtepunt bereikt, om van de tweede week af
langzamerhand te verdwijnen. Het kan evenwel nog langer duren, daar de vorming van
melk tot in de vierde week, in zeldzame gevallen tot in de vierde maand, aanhoudt.
Het is volkomen onnoodig, zelfs schadelijk, te trachten daaraan door drukken, knijpen
of wrijven een einde te maken. Men heeft ze eenvoudig met een laagje steriele watten
te bedekken en met rust te laten. Het is mogelijk, dat in de borst ontsteking optreedt.
Zij wordt dan steeds grooter, pijnlijk bij druk; de huid wordt rood en zuchtig gezwollen.
Bij de eerste verschijnselen van ontsteking bedekke men dan de borst met een compres,
b.v. van <span class="corr" id="xd33e1256" title="Bron: hydrophiele">hydrophiel</span> gaas of een dun laagje ontvette watten, in lauwwarm water, voor de helft verdund
Goulardwater of 50%’s alcohol, gedoopt en uitgeknepen, waarover een stukje guttapercha-papier
of Billroth-batist en daarover eene laag droge watten, alles vastgehouden door een
verband. Men verzuime niet den dokter van deze verschijnselen in kennis te stellen,
daar het tot ettering komen kan. Het <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>kind heeft daarbij soms hooge koorts, is onrustig, verliest den eetlust. Vaak komt
het tot braken en diarrhee.
</p>
<p>In de meeste gevallen begint op den 6en of 7en dag de opperhuid af te schilferen,
soms in kleinere of grootere lapjes, hetgeen eenige dagen aanhoudt. De oorzaak is
te zoeken in het uitdrogen van de tot de geboorte steeds vochtige huid en in de prikkeling
en wrijving der kleederen. Ook treedt eene dergelijke afschilvering van het slijmvlies
der lippen op.
</p>
<p>Het gedeelte van de navelstreng dat aan het kind verbonden bleef, blijft nog eenige
uren blauwachtig wit van kleur, wordt slapper en platter, verdroogt allengs en wordt
tot eene platte harde streng, welke ten slotte, bij een of andere gelegenheid, gewoonlijk
bij het baden, loslaat, door het verscheuren van de laatste dunne verbinding met den
navel. Dat loslaten geschiedt omstreeks den 5en tot 8en dag, somtijds nog later. Er
blijft een kleine wond aan den navel over, welke tegen besmetting of infectie moet
gevrijwaard worden, omdat daaruit voor het kind de schromelijkste gevolgen kunnen
voortspruiten. Daarom is zorgvuldige, uiterst reine behandeling, zoowel van de rest
van de navelstreng als van de overblijvende wonde van groot belang. Het baden van
het kind behoeft niet te worden nagelaten. Men drage zorg voor reinheid van eigen
handen en van alles wat, als verband, op den navel gebracht wordt. Het verband, dat
om de rest van de navelstreng gewikkeld is, laat bij het baden van zelf los. De rest
moet daarna zorgvuldig afgedroogd en een nieuw, zuiver verband aangelegd worden.
</p>
<p>Nadat de rest afgevallen is geneest de overblijvende navelwond onder een verband,
uit steriele watten of steriel gaas bestaande, vrij spoedig. Dit verband moet, als
het b.v. door urine nat geworden is, vernieuwd worden. Ter beschutting van de wond
kan men haar eerst met wat vaseline bedekken of er een antiseptisch poeder, als dermatol-,
xeroform-, airol- of <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>salicyl-strooipoeder (1 dl. salicylzuur, 5 dl. talkpoeder) op strooien.
</p>
<p>Mocht het eens gebeuren, dat er eene bloeding uit de navelwond komt, hetzij dat men
ongelukkigerwijze aan de nog niet geheel losgeraakte rest van de navelstreng heeft
getrokken of wel door eenige andere oorzaak, dan kan men de bloeding tot staan brengen
door eene laag zuivere verbandwatten of eene schoone zakdoek, opgevouwen, op de bloedende
wond te leggen en stevig met de hand daarop te drukken, of door, over de bedekkende
watten of zakdoek heen, stevig een verband, b.v. een tricot-windsel, als drukverband,
om den buik te wikkelen. Laat inmiddels den geneesheer roepen.
</p>
<p>Eerst puilt de navel, vooral als de huid de navelstreng voor een gedeelte bekleedde,
nog wat uit (huidnavel), maar spoedig daalt hij onder het oppervlak van de huid en
vormt een kuiltje, met ietwat vochtigen bodem, dat door eene smalle bovenste en breede
onderste huidplooi bedekt wordt. Weldra is de wond genezen en alles droog. Somtijds
blijft er wat bloederige, zelfs op etter gelijkende, afscheiding bestaan, zoodat het
verband aan de wond blijft kleven of althans bevlekt wordt. Dan is er, als men de
huidplooien uit elkander trekt, een steeds vochtig, vleezig propje in de diepte waar
te nemen. Dat propje is ongevoelig en bloedt somtijds bij onzachte aanraking.
</p>
<p>De geneesheer, daarop opmerkzaam gemaakt, zal er spoedig een einde aan weten te maken,
zoodat de litteekenvorming weldra volkomen wordt. Van meer belang is het, wanneer
de rand van de wond, daar waar zij aan de huid van den buik grenst, sterke roodheid
vertoont, ettering aanwezig is, de navel wankleurig wordt, rood, gezwollen en gevoelig
is en eene sterke afscheiding geeft. Dan vooral is het noodig oogenblikkelijk den
geneesheer te ontbieden, omdat dit alles op ontsteking wijst, waardoor het leven van
het kind in groot gevaar kan komen.
<span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span></p>
<p>Na de genezing wordt het navelverband veelal nog eenigen tijd, minstens 4 à 5 weken,
aangelegd. Waar dikwijls de band, met de bedoeling om een navelbreuk te voorkomen,
sterk wordt aangetrokken, achten wij het noodig daartegen te waarschuwen, omdat juist
sterke druk op den onderbuik de oorzaak kan worden van het ontstaan van navelbreuk.
Zulk een breuk ontstaat gewoonlijk niet dadelijk, meestal tusschen de tweede en vierde
maand. Hij doet zich voor als eene weeke verhevenheid of dikte, welke, als het kind
bij het schreeuwen of bij moeilijke ontlasting perst, grooter en meer gespannen, bij
het ophouden met persen kleiner wordt of geheel verdwijnt. Dit laatste geschiedt ook
als men er met den vinger op drukt, waarbij men, als de breuk tamelijk groot is, een
eigenaardig gevoel waarneemt.
</p>
<p>Een navelbreuk ontstaat doordat een gedeelte van de ingewanden van den buik, meestal
een gedeelte van den darm, door eene, met huid bedekte, opening van den buikwand heendringt
en de huid uitstulpt.
</p>
<p>In vele families schijnt neiging of aanleg tot het ontstaan van breuken, ook navelbreuken,
voor te komen. Men schenke in den beginne vooral aandacht aan den zoogenaamden huidnavel.
Een doelmatig hechtpleisterverband, het eerst door den geneesheer aan te leggen, dat
gedurende een veertiental dagen kan blijven liggen, zal er vele genezen. Zulk een
verband, waarvoor men leucoplast, blancoplast of sanoplast ter breedte van 2 of 3½
cM. gebruikt, wordt als volgt aangelegd. Men vouwt de huid van den buikwand in de
streek van den navel, zoodat er eene overlangs loopende plooi ontstaat. De randen
van die plooi worden tot elkander gebracht, zoodat de navel niet meer te zien is.
Dan legt men dwars over die plooi, op de plaats waar de navel is schuil gegaan, om
den buik heen, een strook pleister, ongeveer 12 c.M. lang, en drukke die eenigen tijd
aan, om haar door de warmte goed te doen vastkleven. Bij gebruik <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>maken van eene breede strook pleister is één strook voldoende; bij smallere legt men
twee of drie strooken dakpansgewijze over elkander. De uiteinden van elke strook komen
op den rug van het kind te liggen. Zulk een verband kan, als het kind dagelijks gebaad
wordt, wel een week blijven liggen. Daarna wordt het vernieuwd. Mocht, na het afnemen
van het pleisterverband, blijken dat de huid te rood geworden of stuk gegaan is, dan
wachte men met het aanleggen van een nieuw verband, tot zij genezen is. De genezing
wordt bespoedigd door bepoederen en inwrijven van de huid, b.v. met alsol-strooipoeder.
</p>
<p>Ook liesbreuken komen nog al eens voor. Deze, hetzij eenzijdig of dubbelzijdig, neemt
men het best of alleen waar, als het kind bij schreeuwen of bij moeilijken stoelgang
perst, en wel als eene dikte in de streek van de lies. Bij eenzijdige breuk is verschil
in dikte met de andere zijde gemakkelijk te zien. De geneesheer zal daarvoor een band
aanleggen, waaronder de genezing plaats vindt. Bij het dragen van alle mogelijke banden
moet men de uiterste zindelijkheid en reinheid betrachten, omdat de huid van het kind
zeer gevoelig is en gemakkelijk stuk gaat. Indien de band goed aansluit en langen
tijd gedragen wordt, geneest de breuk in de meerderheid der gevallen. Vaak wordt bij
jongens eene zwelling van het zakje waargenomen, welke te wijten is aan vocht, dat
zich daarin heeft opgehoopt. Men noemt het een waterbreuk. Van beteekenis is dit niet.
Zulk een breuk geneest na eenige weken of maanden van zelf.
</p>
<p>Een ander verschijnsel, dat bij jongens nog al eens voorkomt, is vernauwing of samenkleven
van de voorhuid, dat is het gedeelte van de huid van het geslachtsdeel, door welks
opening de urine te voorschijn komt. Wanneer dit aanleiding geeft tot pijnlijke of
bemoeilijkte urine-loozing, is gewoonlijk eene kleine behandeling door den geneesheer
voldoende om dat bezwaar op te heffen.
<span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span></p>
<p>Van niet te onderschatten beteekenis is verder de zorg voor de oogen van het kind.
Reeds dadelijk na de geboorte moeten, zooals reeds gezegd werd, de oogen met zuiver
gekookt water of 3%’s boorzuuroplossing gereinigd worden van het vuil, waarmede zij
gedurende de baring in aanraking gekomen zijn. Doch daarmede is niet alles gedaan.
Dikwijls komt het voor, dat bij de baring eene smetstof in de oogen geraakt, vooral
bij moeders welke aan witten vloed lijden, en voornamelijk wanneer die berust op druipergif
(gonorrhoe), welke binnen eenige dagen eene zoodanige ontsteking van de oogen ten
gevolge heeft, dat het kind gevaar loopt onherroepelijk blind te worden.
</p>
<p>Vele geneesheeren hebben daarom de gewoonte, en wij kunnen dien maatregel slechts
toejuichen, bij iederen pasgeborene de oogen in te druppelen met eene zwakke oplossing
van helschen steen, welke, zooals eene uitgebreide ervaring geleerd heeft, zoo goed
als zeker den verderfelijken invloed van het gif te niet doet. Mocht dat niet gebeurd
zijn en dergelijk gif in de oogen zijn binnengedrongen, dan treedt meestal op den
derden dag, soms op den vierden of vijfden dag, de ontsteking op. De oogleden zwellen,
worden rood, kleven aan elkander vast en eene dunwaterige gele vloeistof, spoedig
vervangen door eene hevige ettering, treedt te voorschijn. Is reeds dat een groot
gevaar, nog grooter wordt het, wanneer men meent die ontsteking een „kou” of „tocht”
op het oog te mogen noemen, omdat dan allicht verzuimd wordt op tijd de hulp van den
geneesheer of van een oogarts in te roepen. Binnen enkele dagen kan het zoover gekomen
zijn, dat het kind tengevolge van de ontsteking blind is, en, zoo dat niet het geval
mocht zijn, het dikwijls toch het grootste gedeelte van het gezichtsvermogen heeft
ingeboet. Oogontsteking kan ook op andere wijze ontstaan, b.v. door het binnendringen
van kraamzuivering of andere stoffen, hetwelk niet zulke vèrstrekkende gevolgen heeft.
Welke ten slotte de oorzaak zijn moge, men gaat den zekersten <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>weg, door zonder verwijl den geneesheer van de minste afwijking in kennis te stellen.
</p>
<p>In het algemeen verdient het, naar mijne meening, aanbeveling het kind van de geboorte
af dagelijks te baden. Vele geneesheeren willen dat eerst toestaan na genezing der
navelwonde, uit vrees dat van daar uit eene besmetting, door het badwater, zou plaats
vinden. Ofschoon ik in eene langdurige praktijk nooit iets dergelijks heb waargenomen,
bestaat er geen reden om daarover te twisten. In het eerste halfjaar houde men de
temperatuur van het badwater op 35° C. (28° R.), daarna kan men de temperatuur iets
lager nemen, doch nimmer late men zich verleiden, met de bedoeling het kind te harden,
het water—en dan niet voor het einde van het tweede levensjaar—kouder dan 32,5°–30°
C. (26°–24° R.) te nemen.
</p>
<p>Na urine-loozing of stoelgang moet het kind steeds behoorlijk met lauwwarm water,
of water waar de koude af is, liefst met watten, gereinigd en daarna bepoederd worden.
Wanneer de billen om de aarsopening en de huidplooien neiging tot smetten of stukgaan
vertoonen, scharrele men niet te veel met water. Men wassche dan eenvoudig af en bepoedere.
Waar de roodheid in wondzijn is overgegaan, kan het zelfs aanbeveling verdienen, die
plaatsen met olijfolie (slaolie), met watten, te reinigen, daarna met watten af te
drogen en vervolgens te bepoederen. Als een uitstekend poeder daarvoor heb ik alsol-strooipoeder
leeren waardeeren. Ook wordt wel insmeeren met zinkzalf, zalf of pasta van Lassar,
vaseline of lanoline aangeraden. Bij het gebruik van vaseline, vooral de gele, denke
men eraan, dat daarbij de ontlasting in de luier eene groene verkleuring kan aannemen.
Roodheid en opengaan van de huid, trots alle reinheid, met of zonder het optreden
van blaasjes, aan billen en dijen is vaak te wijten aan dunne, diarrhee-achtige ontlasting
of aan voortdurende inwerking van urine. Dan heeft men na te gaan of er eene voedingsstoornis
bestaat <span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>en zorg te dragen, dat het kind niet lang in natte luiers liggen blijft.
</p>
<p>Op het hoofd vormt zich somtijds, meestal op de plaats der groote fontanel en hare
omgeving, een aanslag van huidsmeer en schubbetjes, gewoonlijk „berg” genoemd. De
opvatting dat men dit niet verwijderen mag is onjuist. Ter behandeling smeert men
het ’s avonds met eenig vet of olie in, omgeeft men het hoofd met een doek en wascht
men de plek ’s morgens met warm zeepwater af. Zoonoodig wordt dit herhaald. Mocht
deze behandeling niet baten, dan wijst dat op eene aandoening van de huid, welke hare
oorzaak in het gestel van het kind kan hebben. Men moet alsdan den geneesheer raadplegen.
</p>
<p></p>
<div class="figure p127width"><img src="images/p127.png" alt="" data-role="presentation" width="230" height="163"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e1135">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1135src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Ik verwijs voor eene, naar het mij voorkomt, praktische kleeding, zoowel voor zuigelingen
als voor oudere kinderen, naar de boekjes, uitgegeven door de vereeniging: „Vakschool
voor verbetering van vrouwen- en kinderkleeding” te Amsterdam. I. Zuigelingenkleeding.
II. Kruipleeftijd. III. Kleeding voor meisjes van 2–6 jaar. IV. Kleeding voor jongens
van 2–6 jaar. V. Kleeding voor meisjes van 6–12 jaar. VI. Kleeding voor meisjes van
12–17 jaar, door <span class="ex">M. A. Faddegon</span> en <span class="ex">J. L. Redeke-Hoek</span>. <a class="fnarrow" href="#xd33e1135src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e1167">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1167src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">2</a></span> <i>W. Preyer</i>, <span lang="de">Die Seele des Kindes. 7te Auflage</span>, 1908. <a class="fnarrow" href="#xd33e1167src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch12" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e281">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">EENIGE OPMERKINGEN MET BETREKKING TOT HET ZOOGEN EN DE VOEDING VAN EEN ZUIGELING.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Iedere echte moeder moet haar kind zoogen. Het beste en goedkoopste voedsel voor het
kind is de moedermelk. Iedere moeder, die haar kind liefheeft, zal dus dat kind de
beste voeding geven, tenzij daaraan niet kan voldaan worden door gebrek aan dat voedsel
of wegens andere oorzaken, b.v. gelegen in eigen gezondheid of in den toestand der
borsten.
</p>
<p>Goede borsten zijn eenigszins hangend, langwerpig, niet te groot en niet te klein,
met goed gevormde tepels, welke ongeveer 2 cM. boven de oppervlakte van de borst uitsteken.
</p>
<p>Het zog, dat gedurende de eerste drie tot vijf dagen ontledigd wordt, is waterig en
met veel biest (colostrum) vermengd. Daarna komt eerst het ware zog. Het zuigen van
het kind aan den tepel is een prikkel, waardoor de melkafscheiding bevorderd wordt.
Tusschen den tweeden en vierden dag vullen de klierkwabjes der borsten zich, waardoor
deze grooter en zwaarder, gespannen en pijnlijk worden. Die zwelling kan zich tot
in de oksels, waar zich zelfs klierkwabjes kunnen bevinden, uitstrekken. De tepel
wordt daarbij eenigszins ingetrokken. Het kind kan den tepel moeilijker vatten en
de melk niet zoo gemakkelijk uitzuigen, hoewel een krachtig kind het er toch goed
afbrengt en, door flinke ontlediging, het spanningsgevoel althans eenige oogenblikken
doet verminderen. Die spanning <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>neemt tot den vierden dag toe, om dan binnen één tot drie dagen af te nemen, terwijl
tevens de borsten slapper worden. Bij niet zoogende vrouwen is dit alles gewoonlijk
sterker en duurt het slapper worden iets langer. Indien de spanning en pijnlijkheid
zeer sterk zijn, zoodat b.v. elke beweging, vooral van de armen, pijn veroorzaakt,
dan is, behalve het opbinden der borsten, wat in ieder geval reeds verlichting geeft,
het vochtig warm inpakken een heerlijk middel, vooral als tegelijkertijd het nemen
van voedsel en het drinken wat beperkt en ruime ontlasting, b.v. door bitterwater,
bevorderd wordt. Mechanische ontlediging der borsten, door uitpersen, uitzuigen met
de zogpomp, of massage is zeer pijnlijk en brengt zeer weinig verlichting.
</p>
<p>In de eerste dagen veroorzaakt het zuigen van het kind vaak pijn aan de tepels, ook
al zijn die niet „open” of ontstoken. Bij het zuigen van het kind ontstaan wel eens
blaasjes op, kleine bloeduitstortingen of scheurtjes in den tepel. Dan is het zoogen
bijzonder pijnlijk. Velerlei middelen worden aanbevolen om die gewonde plekjes te
genezen. Zoo b.v. het penseelen van den tepel met benzoëtinctuur, met eene 6%–10%’s
oplossing van helschen steen in gedestilleerd water. Ook wordt de tepel wel bedekt
met een lapje gedrenkt met perubalsem, met eene oplossing van tannine (looizuur) in
glycerine (5%–10%), waarbij men te bedenken heeft, dat zij vlekken in het ondergoed
maken, zoodat het aanbeveling verdient er een stukje Billroth-batist of guttaperchapapier
overheen te leggen; met eene 6%–8%’s oplossing van boorzuur in glycerine; met een
mengsel van gelijke deelen brandewijn en glycerine. Als tepelzalf wordt o.a. ook aanbevolen
een mengsel van gelijke deelen glycerine, benzoëtinctuur en olijfolie, b.v. 15 grammen
van ieder.
</p>
<p>Het zal dan noodig zijn den tepel, voor het kind aan de borst gelegd wordt, met lauwwarm
water af te wasschen, terwijl hetzelfde <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>ook gebeuren moet nadat het kind gezogen heeft. Deze middelen helpen gewoonlijk niet
snel, omdat de tepels telkens weder aan denzelfden schadelijken invloed, d.i. het
zuigen van het kind, worden blootgesteld. Wanneer, vooral bij uitgebreide wondjes,
het zoogen zeer pijnlijk is, kan men trachten de pijn te verminderen, door het kind
door een tepelhoedje te laten zuigen. Somtijds is de pijn echter zoo hevig, dat reeds
de gedachte aan het naderende uur van zoogen de kraamvrouw geheel in de war brengt,
uit angst voor de door te stane pijnen. Dan kan het noodig en nuttig zijn het kind
zoolang de borst te onthouden en op andere wijze te voeden, totdat de wonden genezen
zijn. Men behoeft niet bevreesd te zijn, dat het kind daarna den tepel niet meer zal
willen vatten. Met eenig geduld en eenige moeite gelukt dat wel weder. Evenmin behoeft
men beangst te zijn, dat de borst na zulk een tijdperk van rust geen zog meer zal
leveren. Het zuigen van het kind brengt, vooral als de borst voldoende zog opleverde,
al spoedig hare werkzaamheid weder aan den gang, zoodat voldoende hoeveelheid voedsel
geleverd wordt.<a class="noteRef" id="xd33e1313src" href="#xd33e1313" title="Ga naar noot 1.">1</a>
</p>
<p>Uit wonde tepels zuigt het kind bloed af, dat uitgebraakt of, in de luiers, zwart
gekleurd, teruggevonden wordt.
</p>
<p>De wonde tepel is wel de hoofdoorzaak voor het ontstaan der zoo gevreesde zweer in
de borst. Gemakkelijk toch kunnen onreine stoffen, zooals de kraamzuivering, welke
onwillekeurig aan de handen der moeder of der verpleegster geraakt zijn, in die wondjes
gebracht worden en tot infectie en ontsteking aanleiding geven. Dit wetende, begrijpt
men dat de grootste reinheid moet worden in acht genomen, omdat daardoor het gevaar
zoo goed als uitgesloten is.
</p>
<p>De meening, dat iedere zoogende vrouw omstreeks den derden <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>dag zogkoorts zou krijgen of zou moeten krijgen, is gelukkig onjuist. Wel is waar
gevoelt zij zich niet prettig gedurende de dagen dat de gespannen borsten pijnlijk
zijn en iedere beweging haar hindert, doch dat is geen gevolg van of oorzaak voor
temperatuurs-verhooging. Veeleer kan men zeggen, dat bij de kraamvrouw, die omstreeks
dien tijd koorts heeft, de oorzaak ergens anders te zoeken is, voornamelijk in eene
lichte infectie van wondjes in of aan de geslachtsdeelen of door verhinderde of verminderde
uitscheiding der kraamzuivering.
</p>
<p>Zoodra de spanning en pijnlijkheid van de borsten voorbij zijn, zal het kind gemakkelijker
zuigen en de borst flink leeg drinken. Dat geheel ledigen van de borst is van belang
voor regelmatige vorming van melk in voldoende hoeveelheid. Dan komt regelmatige vulling
der borsten tot stand en vaak kan de moeder, tegen den tijd dat het kind zich voor
de voeding zal aanmelden, een eigenaardig gevoel waarnemen, alsof de borst zich met
vocht vult, wat ook werkelijk het geval is, zelfs zoo, dat de melk uit den tepel begint
te loopen. Men noemt dat het toeschieten van het zog.
</p>
<p>Voor het kind aangelegd wordt, reinige men den tepel. Dat moet ook gebeuren als het
kind gevoed is. Men kan dit doen met verbandwatten en zuiver gekookt water. Daarna
de borsten met een zachten doek te bedekken of in een lijfje op te bergen en daarbij,
ook de minste, drukking zooveel mogelijk te vermijden. Als het kind verzadigd is,
veegt men het de lippen af en legt men het in een warm bedje, om rustig te slapen.
De mond behoeft volgens sommige geneesheeren na het zuigen niet gereinigd te worden,
volgens andere juist wel, omdat het in den mond achterblijvende zog aanleiding zou
kunnen geven tot het ontstaan van spruw. Spruw is eene in het mondslijmvlies groeiende
schimmelplant, welke zich als witte vlekken voordoet, die betrekkelijk moeilijk te
verwijderen zijn. Die witte plekjes mogen niet verwisseld worden met melkstolsels,
<span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>die, op het slijmvlies van de mondholte liggende, juist gemakkelijk te verwijderen
zijn. Volgens de aanhangers der mondreiniging zou men daardoor de onreinheid, welke
tot ontwikkeling van spruw leiden kan, ontgaan. Volgens de tegenstanders zou juist
de mondreiniging, door mogelijke beleediging van het slijmvlies, het ontstaan van
spruw vergemakkelijken. Ik schaar mij aan de zijde van hen, die het reinigen van den
mond niet alleen overbodig, maar zelfs schadelijk achten.
</p>
<p>De melk van jonge vrouwen is over ’t algemeen vetrijker en de afscheiding rijkelijker.
De borsten van vrouwen tusschen 20 en 30 jaren, die reeds twee- of driemaal gebaard
hebben, leveren meestal meer dan die van jongere of oudere, die vaker baarden. Dat
zijn omstandigheden gebonden aan de lichamelijke gesteldheid der vrouw. Daarnaast
zijn vele andere toevallige aanwezig, zoodat in ’t algemeen nooit van te voren kan
gezegd worden, welke moeder haar kind zal kunnen voeden, hoe lang en hoe goed zij
dat zal kunnen doen. Eerst ongeveer 14 dagen na de bevalling zal men kunnen beoordeelen,
of de moeder werkelijk haar kind zal kunnen zoogen.
</p>
<p>De voeding der kraamvrouw, eten en drinken beiden, kan van den aanvang af over ’t
algemeen de gewone zijn, zoodat men haar, die zich verstandig voedt, niet dit en dat
en nog meer behoeft te verbieden, zooals nog al te dikwijls geschiedt. Allerminst
behoeft zij op een pap- en melkdieet gezet te worden, welke kost, ook al omdat zij
het darmkanaal te weinig prikkelt, voor een groot deel schuldig is aan de verstopping,
waaraan menige zoogende vrouw lijdt. Zij mag in den vruchtentijd gerust genieten van
aardbeziën en dergelijke, van salade, augurken, komkommers, enz., waarbij zij echter
moet opletten, welke voedings- of genotmiddelen op haar kind misschien eenigen ongunstigen
invloed uitoefenen. Zoo herinneren wij ons, om een enkel voorbeeld te noemen, eene
moeder, die alle vruchten gebruiken kon, zonder dat haar kind daarvan ook <span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span>maar eenige onaangenaamheid ondervond, doch de gewone gele pruim veroorzaakte bij
haar kind regelmatig dunne ontlasting. Daarvan onthield zij zich dan ook, doch wanneer
het kind eens moeilijkheid met de ontlasting had, aan verstopping leed, gebruikte
zij deze vrucht met uitstekend gevolg voor de goede ontlasting van haar kleine. Zoo
is het ook hier weder duidelijk, dat men geen algemeene regels geven kan en mag, ook
niet voor zoogende vrouwen. Wel mag men aannemen, dat het gebruik van alcohol nadeelig
is, al moet dadelijk worden toegegeven, dat een enkel glas wijn of bier geen schade
doet. Dat theegebruik het zog zou opdrogen, koffie de zogafscheiding zou aanzetten,
behoort, als zoovele andere dingen, tot het rijk der fabelen. De beste drank voor
de zoogende moeder is melk. Zij houde evenwel in het oog, dat ook van de zoogenoemde
versterkende middelen, waartoe gewoonlijk in de eerste plaats melk en eieren gerekend
worden, te veel gebruikt worden kan.
</p>
<p>Bij te rijkelijke voeding met dierlijke stoffen kan, wanneer die tot sterke vetafzetting
leiden, de zogafscheiding verminderen en zelfs geheel ophouden. In het algemeen kan
gezegd worden, dat de gemengde voeding de beste is, omdat eiwitrijk voedsel het eiwit-
en vetgehalte van de melk vermeerdert, het suiker- en zoutgehalte vermindert, terwijl
plantenkost in omgekeerden zin werkt, en dat bij de gewone gemengde voeding, als het
noodig blijkt, eene hoeveelheid van 1–1½ liter melk en 1 à 2 eieren per dag voldoende
is.
</p>
<p>Wanneer de zoogende vrouw dan zorg draagt voor beweging, ook in de frissche buitenlucht,
en voor goede ontlasting, eenmaal in de 24 uren, zal zij in de meeste gevallen voldoende
voedsel voor haar kind hebben. Mocht de ontlasting niet behoorlijk zijn, dan trachte
zij daaraan tegemoet te komen door het gebruik van karnemelk, grof brood, versche
en gekookte vruchten, waarbij ook hazelnoten en andere noten, of door <span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span>het zetten van een lavement. In ’t algemeen zorge zij voor eene gewone, gezonde en
geregelde levenswijze.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Wij gaan nu wat nader in op de voeding.
</p>
<p>Wanneer de pasgeborene, na den eersten slaap, door schreien van zijn bestaan blijk
geeft, is de tijd gekomen om hem den eersten maaltijd aan de moederborst te geven.
Dit zal bij haar, die voor het eerst moeder geworden is, niet altijd gemakkelijk gaan.
Sommige kinderen vatten dadelijk den tepel, andere moeten als ’t ware eenigermate
daartoe opgevoed worden. Indien het niet dadelijk gelukt, moet de moeder niet wanhopen.
</p>
<p>Zij beginne met die borst te geven, welke den besten tepel heeft. Hoe zal zij dat
doen? Zoolang zij nog te <span class="corr" id="xd33e1344" title="Bron: led">bed</span> ligt, gaat zij halverwege op eene zijde, <span class="corr" id="xd33e1347" title="Bron: bv.">b.v.</span> de rechterzijde, met een kussen als steun in den rug, liggen, en plaatst het kind
zoo naast zich, dat het door den rechter arm gesteund wordt. Dan vat zij de borst
zoo, dat de tepel tusschen de toppen van den gestrekten wijs- en middelvinger van
de linkerhand komt te liggen. Met die vingers drukt zij zacht, doch stevig, de omgeving
van den tepel en van den tepelhof, zoodat deze meer te voorschijn treedt, en brengt
dan den tepel in den mond van het kind. Het kan, bij slappe borst, ook zoo geschieden,
dat zij de borst zoodanig tusschen den duim aan de eene zijde en de overige vingers
aan de andere zijde van den tepel vat, dat deze, met den tepelhof, goed naar voren
komt. Op die wijze kan het kind gemakkelijk door den neus ademhalen.
</p>
<p>Het kost wel eens eenige moeite om het kind den tepel goed in den mond te brengen.
Vaak draait het kind, zelfs als het honger heeft, telkens het hoofd heen en weer,
zoodat er eenige handigheid toe behoort, het kind aan het zuigen te brengen, doch
met geduld en zachten drang gelukt het ten slotte. Dikwerf is ook hierbij alle begin
moeilijk, zoodat èn moeder èn kind spoedig vermoeid raken. Dan eindige men met de
poging, om <span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span>na eenigen tijd opnieuw te beginnen. Allengs krijgt de moeder de noodige handigheid
wel. Daarentegen pakken vele kinderen de borst dadelijk en zuigen flink, alsof zij
nooit anders gedaan hadden.
</p>
<p>Zoodra de moeder in bed mag opzitten, is het beter dat zij, met een steun in den rug,
het kind dwars voor zich op den schoot neemt, het hoofd gesteund door den arm aan
de zijde van de borst welke den zuigeling zal gegeven worden, en hem nu, in voorovergebogen
houding, den tepel in den mond brengt. Een kussentje onder de elleboog van den steunenden
arm maakt het moeder en kind gemakkelijker. Kan de moeder het bed reeds verlaten,
dan neme zij dezelfde houding aan op een stoel, liefst een lage, met armleuning, waarop
de elleboog rusten kan, en steune zij het been aan denzelfden kant van de te geven
borst, op een voetenbankje, waardoor de houding minder vermoeiend is.
</p>
<p>Men late nu het kind naar hartelust zuigen. De tijd, gedurende welken een kind zuigt,
is verschillend. Krachtig zuigende kinderen drinken uit eene goede zoggevende borst
betrekkelijk snel de noodige hoeveelheid, zoodat zij vaak in vijf tot tien minuten
tijds reeds genoeg hebben. Andere kinderen doen er langer over. In het algemeen is
echter een tijdsduur van twintig tot dertig minuten voldoende. Ook dan zal men kunnen
waarnemen, dat het kind gedurende de eerste vijf tot tien minuten flink zuigt en telkens
na iedere zuigbeweging slikt, daarna echter minder snel zuigt en eerst na eenige zuigbewegingen
slikt en ten slotte òf verzadigd den tepel loslaat òf rustig aan de borst blijft liggen.
Het in slaap vallen aan de borst bewijst niet dat er voldoende zog is. Dat gebeurt
b.v. bij zwakke kinderen, uit vermoeienis.
</p>
<p>Dikwijls begint het kind, als de moeder het van de borst wil nemen, weder te zuigen,
of althans eenige zuigbewegingen te maken, alsof het te kennen wil geven, dat het
nog niet genoeg <span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span>gedronken heeft. Dit is meestal slechts eene poging om bij moedertje, bij wie het
zoo aangenaam warm liggen is, te blijven. De moeder mag daaraan niet toegeven, omdat
zij gevaar loopt, dat het kind den tepel als fopspeen gaat gebruiken.
</p>
<p>Een kind dat omstreeks twintig minuten aan de borst gezogen heeft, zal gewoonlijk
genoeg voedsel tot zich genomen hebben en behoort dan voorzichtig in zijn bedje gelegd
te worden.
</p>
<p>Den tepel reinige men, na het zuigen, op dezelfde wijze als voor het aanleggen.
</p>
<p>Eene vraag, welke in verschillende tijden en door verschillende geneesheeren verschillend
beantwoord werd en wordt, is deze: hoe vaak men het kind de borst zal geven, d.w.z.
hoeveel maaltijden het kind in het etmaal krijgen moet.
</p>
<p>Naar mijne meening ligt het voor de hand, om niet onmiddellijk met een vasten regel
te beginnen, doch het kind dan voedsel te geven, als het door geschrei kenbaar maakt,
dat het honger heeft. In de eerste dagen na de geboorte kan dat betrekkelijk veelvuldig
voorkomen, omdat de borst nog weinig zog afscheidt, en toch behoeft het niet veelvuldig
te zijn, omdat het kind nog weinig voedsel noodig heeft. Het komt er nu vooral op
aan, dat de moeder haren jonggeborene bestudeert, opdat zij allengs wete of het geschrei
eene uiting is van honger, dan wel van onbehagen of iets anders. In den beginne zal
het kind misschien dikwijls voedsel verlangen en moet het dan ook, mijns inziens,
aan de borst gelegd worden. Naarmate de borst meer zog levert, worden de hoeveelheden,
die het goed zuigende kind tot zich neemt, grooter en zal het langer duren, voor het
zich weder aanmeldt. De goede gang is wel deze, dat het voldoend gevoede kind na den
maaltijd inslaapt en niet ontwaakt, voor de behoefte aan voedsel zich opnieuw doet
gevoelen. Hoe grooter de hoeveelheid voedsel, die het tot zich <span class="corr" id="xd33e1366" title="Bron: na">nam</span>, geweest is, hoe langer de slaap duren zal. Uit dien slaap ontwaakt, zal het kind
met flinken honger gretig <span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>de borst nemen, de borst goed leeg drinken en opnieuw een gerusten slaap genieten.
</p>
<p>Op die wijze zal ieder kind, in den aanvang allicht wat onregelmatig, vrij spoedig
eene betrekkelijke regelmaat in zijne behoefte aan voedsel openbaren, welke het best
voldoet aan de eischen door en voor zijne ontwikkeling gesteld. Sommige kinderen bereiken
reeds zeer spoedig eene groote regelmatigheid.
</p>
<p>De ervaring leert, dat de meeste kinderen tusschen de <span class="corr" id="xd33e1374" title="Bron: aaltijden">maaltijden</span> eene tijdsruimte nemen, welke schommelt tusschen drie en vier uren, soms zelfs grooter,
en dat het aantal maaltijden, in de vier en twintig uren genomen, schommelt tusschen
acht, in den aanvang, en vier, vijf of zes, later. Er zijn er echter, die van den
beginne af niet vaker dan vier- of vijfmaal zich aanmelden. Daarin vertoont ieder
kind een zekere eigenaardigheid of individualiteit, en het is, naar mijne overtuiging,
van het grootste belang voor zijne gezondheid, hiermede rekening te houden.<a class="noteRef" id="xd33e1377src" href="#xd33e1377" title="Ga naar noot 2.">2</a>
</p>
<p>Eerst indien na eenigen tijd, die nu eens kort, dan vrij lang is, de betrekkelijke
regelmaat door de moeder is waargenomen, kan zij er, zoo noodig, toe overgaan om,
rekening houdende <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>met de regelmaat door het kind aangegeven, deze in overeenstemming te brengen met
de orde en regelmaat, welke in hare huishouding noodig is.
</p>
<p>In aansluiting hiermede moet de vraag besproken worden, of een zuigeling in den nacht
al dan niet gevoed moet worden. Ook daaromtrent bestaat verschil van opvatting. De
mijne is deze, dat een kind, dat in den nacht honger heeft, wèl gevoed moet worden.
Hoe aangenaam het voor de moeder en de huisgenooten ook zijn moge, dat de zuigeling
den geheelen nacht slaapt, zoo leert toch de ervaring, dat het slechts eene hooge
uitzondering is, dat dit van den beginne af het geval is. In het meerendeel der gevallen
wordt ook de gezonde zuigeling ’s nachts wakker, omdat hij behoefte heeft aan voedsel,
en het niet voldoen aan dezen natuurlijken drang leidt geregeld tot verstoring van
de rust der moeder, die misschien den raad gekregen heeft het kind maar te laten schreeuwen,
omdat het vroeg leeren moet den geheelen nacht te slapen.
</p>
<p>Waarom moeten jonge ouders den pasgeborene maar erbarmelijk laten schreeuwen, zelfs
als zij daarvan ontdaan raken? Het is mij vaak genoeg voorgekomen, dat—op gezag der
verpleegster, steunende op hetgeen haar onderwezen scheen te zijn geworden—de jonge
ouders dit voorschrift in toepassing hadden gebracht, met het gevolg, dat ’s morgens
het kind, afgemat door het schreeuwen, sliep; dat de jonge moeder, inderdaad geheel
ontdaan, geen oogenblik geslapen had, want welke moeder, die reeds maanden lang geleefd
heeft in blijde verwachting van „het groote oogenblik, waarop het kleine menschje
voor het eerst in den arm en aan de borst zijner moeder gelegd wordt”, zou niet ontdaan
raken, als zij dat kleine menschje geen voedsel mag geven, ofschoon moeder natuur
werkelijk wel weet wat zij doet, als zij het kind door geschrei om voedsel laat vragen?;
dat de vader besloot—„als dat zóó moet doorgaan” zegt hij—den nacht zoover mogelijk
<span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>van de kraamkamer verwijderd door te brengen, omdat hij overdag zijnen arbeid moet
verrichten; dat de verpleegster ook al geen rust had gehad, omdat zij in den nacht
telkens de verzekering moest geven, dat het kind maar dadelijk moest leeren, dat het
ouderlijk gezag gehandhaafd moet worden.
</p>
<p>En welk voordeel was daaraan verbonden?<a class="noteRef" id="xd33e1392src" href="#xd33e1392" title="Ga naar noot 3.">3</a>
</p>
<p>Het voordeel, aan eene dergelijke regeling of zoogenaamde opvoeding verbonden, is
mij nooit gebleken. Indien het kind in den nacht gevoed wordt, d.w.z. zijn buik vol
krijgt, zal het weder gerust gaan slapen en de moeder eveneens. Die rust zal beiden
meer goed doen dan de onrust welke, vaak nachten achtereen, moeder, kind en huisgenooten
zenuwachtig maakt. En is het niet dwaas, aan den eenen kant voor te schrijven het
kind te vrijwaren voor onnoodige prikkeling van zijn nog niet ten volle ontwikkeld
zenuwstelsel, door het te behoeden voor sterk inwerkende geluiden en andere schadelijke
invloeden, en aan den anderen kant dat zenuwstelsel overmatig te prikkelen, door het
ten prooi te laten aan urenlang durende huilbuien? Volgens mij moet het kind dus ook
in den nacht gevoed worden.
</p>
<p>Naarmate het kind ouder wordt, zullen ook de tijdsruimten tusschen zijne maaltijden
vrijwel gelijk van duur worden. Voor de tijdsruimte tusschen den laatsten avond- en
den eersten morgenmaaltijd geldt, dat het kind dikwijls al heel spoedig den geheelen
nacht doorslaapt. Zoo wordt op natuurlijker wijze aan het verlangen, ’s nachts niet
te voeden, voldaan, dan door een stelsel van dwang, dat vaak genoeg niet tot het beoogde
doel leidt en den zuigeling zenuwachtig maakt.
</p>
<p>Als het bij uitzondering al te lang mocht duren, voor het kind den nacht blijft doorslapen,
zal de moeder er vanzelve toe besluiten om daarin den gewenschten regel te brengen.
Zij <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>bedenke evenwel, dat het kind onrustig zijn kan, omdat de luier nat is. Het kind kan
dan weder inslapen, maar het kan ook gebeuren, dat het onrustig blijft en het zal
eerst dan weder rustig worden en den slaap voortzetten, als het verdroogd is. Hieruit
blijkt, dat het niet in alle gevallen, niet altijd, noodig is, het kind, als het schreit,
de borst te geven. Werd dat in den beginne wel gedaan, dan moet de moeder het nu nalaten,
doch het kind verdrogen en weder in zijn bedje leggen. Misschien zal het niet dadelijk
den slaap vatten, omdat het—gewoon geworden aan het voeden—weder begint te schreien,
doch nu geldt het niet aan dat verlangen te voldoen. Het kind zal zich vermoedelijk
niet dadelijk in de nieuwe regeling schikken, doch indien volgehouden wordt, begrijpt
het ten slotte wel, dat het zijn zin niet krijgt en dan is het pleit voor de moeder
gewonnen.
</p>
<p>Voor iederen maaltijd moet het kind verdroogd worden. Men zal dikwijls bespeuren,
dat het kind gedurende het zuigen de luier weder nat maakt, maar dan behoeft men de
luier niet te verwisselen als het kind, na de borst genomen te hebben, slaapt. Dan
zou het weder wakker kunnen worden en allicht niet gemakkelijk den slaap weder vatten.
Men make alleen eene uitzondering wanneer het kind gesmette billen heeft; de natte
luier zou dan den toestand verergeren, niet omdat de urine van een gezond kind scherp
is, zooals de moeders vaak meenen, en die scherpe urine de billen stuk maakt, maar
omdat de urine scherp wordt, als men het kind lang in de natte luier laat liggen.
</p>
<p>In de eerste dagen na de geboorte kan het aanbeveling verdienen het kind bij iederen
maaltijd beide borsten te geven, omdat er nog geen voldoende hoeveelheid zog wordt
afgescheiden. Als die hoeveelheid toeneemt, zal het kind allengs uit één borst genoeg
zog drinken. Men geve dan om beurten de rechter en de linker borst. Mocht de hoeveelheid
zog, uit één borst verkregen, ook de volgende dagen nog ontoereikend blijven, <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>dan zal het altijd beter zijn beide borsten na elkander te geven, dan één borst en
daarna, als bijvoeding, een fleschje. Waarom toch zou men kunstvoedsel geven, als
het kind, door beide borsten leeg te drinken, het natuurlijke voedsel in voldoende
hoeveelheid krijgen kan?
</p>
<p>Somtijds geeft de borst veel meer zog, dan het kind verorberen kan. Dat kan reeds
in den aanvang het geval zijn, zoolang de zuigeling nog zeer weinig drinkt, doch dat
komt vanzelf terecht, als het kind meer gaat drinken. Maakt de borst meer zog dan
het kind nemen kan, dan zal er zog in de borst achterblijven. De borst is dan na het
zuigen nog of spoedig daarna weder gespannen; er zijn duidelijk harde plekken in de
borst te voelen; zij is pijnlijk, vooral bij betasting; er is geen koorts. Men spreekt
dan van <i>zogstuwing</i>. In de meeste gevallen is het voldoende de borst goed op te binden, in een warm-waterverband,
om dit ongemak te doen verdwijnen. Daarbij is het goed de voeding van de kraamvrouw,
maar vooral het drinken, tijdelijk te beperken en de ontlasting te bevorderen, b.v.
door toediening van bitterwater, ’s morgens een glas op de nuchtere maag. Er wordt
wel eens aangeraden om de met olie ingevette borst voorzichtig te masseeren, doch
daarbij moet op het woord „voorzichtig” zeer sterk de nadruk gelegd worden, omdat
het mij voorkomt, dat met massage het gevaar voor ontstaan van eene „zweerende borst”
stijgt.
</p>
<p>Zogstuwing kan ook bij niet te overvloedige vorming van zog optreden, indien het kind
niet met voldoende kracht zuigt. Ja, in de meeste gevallen is daarin de oorzaak gelegen,
b.v. in de eerste dagen, als het kind nog slaperig is, wat vooral bij geelzucht, maar
ook bij te vroeg geboren en zieke kinderen voorkomt. Indien een kind slecht zuigt,
kan het dus noodig zijn het door den geneesheer te laten onderzoeken.
</p>
<p>Wordt de zogstuwing niet opgeheven, dan gaat de zogafscheiding achteruit. Men moet
dus de zogstuwing trachten te voorkomen, <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>wat gebeuren kan door, als het kind de borst niet leeg zuigt, haar met de zogpomp
te ledigen of door een ander, gezond, kind te laten ledig zuigen. Dit laatste stuit
begrijpelijkerwijze nog wel eens op bezwaren.
</p>
<p>Ook kan men ertoe besluiten om het kind, als het te lang mocht slapen en de moeder
last krijgt van te sterk gespannen borsten, wakker te maken en aan te leggen, doch
gewoonlijk zal dat niet noodig zijn, omdat—gelijk gezegd—het kind zich na 3½ of 4
uur aanmeldt.
</p>
<p>Als de borst weinig zog levert, kan het eveneens noodig zijn om haar, door zuigen,
tot vorming van meer zog aan te zetten, en wel door het kind iets vroeger dan den
genoemden tijd op te nemen en tot zuigen te verleiden, maar ook dit wordt gewoonlijk
door de natuur zelve reeds gedaan, daar het kind uit eene weinig zog leverende borst
ook te weinig voedsel krijgt, om zoo lang te slapen. Indien de door mij gegeven raad,
in den beginne aan het kind over te laten het oogenblik voor zijnen maaltijd te bepalen,
gevolgd wordt, zal het slechts uiterst zelden noodig blijken tot dergelijke maatregelen
over te gaan.
</p>
<p>Zeer zeker acht ook ik het noodig, om het kind aan regelmaat in het nemen zijner maaltijden
aan de borst te gewennen, doch naar mijne overtuiging begint men daarmede gewoonlijk
te vroeg en met toepassing van eenen maar al te vaak eenzijdig gestelden regel, en
ligt hierin een der oorzaken voor het optreden van stoornissen in voeding en spijsvertering.
</p>
<p>Het lijkt mij niet aan te bevelen om een kind, dat rustig en vast slaapt, wakker te
maken omdat het voorgeschreven tijdstip voor zijn maaltijd is aangebroken. Als het
waar is, dat voor het kind de slaap een nog grooter physiologische, d.w.z. voor het
gunstig verloop der levensverrichtingen noodzakelijke, behoefte is dan voor den volwassene,
dan is het ook waar, dat het verstoren van dien slaap eene stoornis in den gang der
physiologische verrichtingen beteekent. Buitendien is het een <span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span>bekend feit, dat een kind dat nog gerust slaapt, dus blijkbaar nog geen behoefte aan
voedsel heeft, als het uit de wieg genomen en aan de borst gelegd wordt, òf niet zuigen
wil òf slechts met behulp van allerlei hem onaangename middelen, zooals het bestrijken
van zijn gelaat met een spons met koud water, heen en weder drukken van het gelaat
over den tepel, tikken tegen de wangen, ertoe gebracht kan worden betrekkelijk slecht
te zuigen, omdat de eetlust ontbreekt. Het gevolg moet wel zijn, dat het te weinig
neemt en dus binnen den voorgeschreven tijd om zijn maaltijd komt, waaraan dan, volgens
het voorschrift, niet mag worden toegegeven, omdat het wachten moet „tot het zijn
tijd is”. Ligt het niet voor de hand, dat op die wijze het kind in de war gebracht
wordt? En omgekeerd. Het kind zal binnen den voorgeschreven tijd wakker worden en
om eten vragen. Het voorschrift luidt, dat het maar huilen moet gedurende de spanne
tijds, welke hem nog rest tot zijn tijd gekomen is. En is die tijd aangebroken, dan
zuigt het kind, in de war gebracht door het vergeefsche schreien, minder gretig, vult
wederom zijn buikje onvoldoende, met hetzelfde gevolg: al weder te vroeg komen voor
zijn, volgens voorschrift, vastgestelden maaltijd.<a class="noteRef" id="xd33e1426src" href="#xd33e1426" title="Ga naar noot 4.">4</a>
</p>
<p>Ofschoon niet zoo menigvuldig als men beweert, kan het toch gebeuren—en dat is meestal
het geval bij haar die voor het eerst moeder geworden is—dat de borsten in den beginne
te weinig zog vormen. In de eerste dagen blijven de borsten dan tamelijk slap en week
en zijn er met moeite eenige druppels zog uit te drukken. Dan moet de moeder niet
dadelijk besluiten, om het kind voor goed van de borst te nemen, doch volhouden, omdat
gewoonlijk na eenige dagen, vaak plotseling, verbetering optreedt. Dit kan wel zes
of acht dagen duren. Gedurende zoo langen tijd kan het kind niet zonder voedsel blijven.
Dan geve men het, nadat het eerst aan de borst gezogen heeft, een fleschje, <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>waarin een mengsel van één deel melk en twee deelen water, b.v. 30–50 gram, zoo dikwijls
dat noodig blijken mocht. Beginnen de borsten zog te leveren, dan geve men het kind
liever beide borsten, namelijk eerst de eene en dadelijk daarna de andere, om bij
den volgenden maaltijd met de laatst gegeven borst te beginnen voordat men de tweede
geeft, en zoo vervolgens, dan dat men één borst en daarna een fleschje, als bijvoeding,
geeft.
</p>
<p>Of de hoeveelheid zog volstrekt onvoldoende is, zal gewoonlijk niet binnen de eerste
twee weken zijn vast te stellen. Mocht het ’t geval zijn, dan zal het noodig blijken
bij de borstvoeding één of meer fleschjes, als bijvoeding, te geven. (Zie: Gemengde
voeding).
</p>
<p>Het komt echter veeltijds, meer dan men over ’t algemeen denkt, nog wel terecht, d.w.z.
dat het blijkt, dat de twijfel te vroeg was opgekomen. Te geringe afscheiding van
zog is immers dikwijls te wijten aan niet voldoende prikkeling of aan onvoldoende
ontlediging van de borst, door slecht zuigen van het kind.
</p>
<p>Bij onvoldoende vorming van zog voelen de borsten slap aan; zij zijn ook onmiddellijk
voor het zuigen niet flink gespannen en na het zuigen is er geen straaltje zog uit
te drukken. Dit laatste geldt echter niet in alle gevallen.
</p>
<p>Zoolang een kind bij borstvoeding alle teekenen van gezondheid vertoont, moet het
aan de borst blijven. Het vindt daar alles wat het noodig heeft.
</p>
<p>Hoe kan een moeder weten of haar kind gezond is en aan de borst gedijt?
</p>
<p>In het algemeen kan men het volgende opmerken. De houding van den gezonden zuigeling,
als hij in zijn bedje ligt, is, vooral gedurende den slaap, eene zeer kenmerkende.
Hij ligt op den rug of op zijde, houdt de armen, in het elleboogsgewricht gebogen,
omhoog, de handjes ter weerszijden van het hoofd; de beenen zijn tegen den buik opgetrokken.
Hij slaapt, vooral gedurende de eerste maanden van zijn leven, dadelijk na den <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>maaltijd in. De slaap is rustig en diep, zoodat die nauwelijks door sterke, van buiten
af werkende, prikkels gestoord wordt. De oogleden zijn meestal vast gesloten. Het
kind slaapt, vooral in den eersten tijd van zijn leven, bijna voortdurend, behalve
gedurende den maaltijd. Somtijds schreit hij wel eens, zonder dat men daarvoor een
oorzaak kan vinden. Men spreekt dan van zijn gewone huiluurtje. Intusschen kan de
oorzaak daarvan wel eens gelegen zijn in de omstandigheid, dat het kind door huisgenooten
of anderen, die het „dotje” wel eens even in handen willen hebben of er mede willen
spelen, met te veel belangstelling vervolgd wordt. Het gevolg is dan gewoonlijk, dat
het kind op den duur wil beziggehouden worden of in handen zijn, hetgeen niet bevorderlijk
is aan zijn rust en zijne gezondheid. Naarmate het kind ouder wordt, zal het nu en
dan wakker liggen en langzamerhand meer aandacht aan zijne omgeving wijden. Dan zal
de moeder zich ook meer met haar kleine mogen bezighouden, waarbij zij telkens weder
bedenken moet, dat ook in dat opzicht alle overdaad schaadt. Als moeder en kind om
zoo te zeggen samen opgroeien, ontstaat vanzelve de ware harmonie, welke voor het
kind het voordeeligst is.
</p>
<p>De gezonde zuigeling heeft eene mooie frissche huidkleur, lichtrood, vooral in het
gelaat, licht rose aan het oor, bij doorschijnend licht, en aan de voetzolen, of gemarmerd.
In den slaap is de kleur gewoonlijk bleeker. De huid is glad, gaaf, een weinig vochtig
en aangenaam warm als het kind niet te lang bloot ligt. Zij kan niet gemakkelijk in
eene plooi, die onmiddellijk weder verdwijnt, opgelicht worden.
</p>
<p>De gezonde zuigeling zweet, tenzij hij overdreven warm gekleed of in het bedje te
warm gedekt is of op andere wijze te warm gehouden wordt, niet, behalve bij hevig
schreien.
</p>
<p>De slijmvliezen zijn bleeker van kleur dan bij volwassenen, de tong fletsrood en vochtig.
<span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span></p>
<p>De spieren (het vleesch) maken bij betasting den indruk van vast en stevig en tevens
veerkrachtig te zijn.
</p>
<p>De buik is slank en ligt vrijwel in hetzelfde vlak als de borstkas of iets hooger,
de grens tusschen deze beiden is niet duidelijk, de flanken zijn niet uitgezet. De
buikwand is min of meer gespannen en moeilijk in te drukken.
</p>
<p>De ademhaling is over ’t algemeen oppervlakkig, nauwelijks te hooren en ook in rustigen
slaap van gezonde kinderen, ten minste gedurende de eerste weken, niet steeds gelijkmatig,
daar diepe ademhalingen met oppervlakkige afwisselen en elkander niet steeds regelmatig
opvolgen. De ademhalingsbewegingen van de borstkas zijn, in vergelijking met die van
den buik, gering. Het aantal ademhalingen is grooter dan op lateren leeftijd en bedraagt
bij den pasgeborene gemiddeld 35 in de minuut. Men telt die het gemakkelijkst als
het kind slaapt.
</p>
<p>Dit laatste geldt ook voor het tellen van het aantal polsslagen, dat ongeveer 120
in de minuut bedraagt.
</p>
<p>De temperatuur, ’s morgens en ’s avonds in den endeldarm opgenomen, schommelt om 37°
Celsius en is zelden hooger dan 37°.2. Zij wisselt echter gemakkelijk onder verschillende
omstandigheden.
</p>
<p>Het gezonde kind neemt met graagte, zelfs met gulzigheid, de borst.
</p>
<p>Gewoonlijk wordt de ontlasting van den gezonden zuigeling, welke van den vierden of
vijfden dag als de „normale” beschouwd wordt, beschreven als eene vrij dikke zalfachtige
of brijachtige, goudgeel of oranjegeel gekleurde stof, gelijkmatig, niet kleverig
week, welke in den beginne drie- tot zesmaal, met toenemenden leeftijd afnemend tot
één- of tweemaal, in de vier en twintig uur geloosd wordt. Zij wordt, aan de lucht
blootgesteld, betrekkelijk spoedig groen van kleur. Kenmerkend is eene min of meer
zoet-zuurachtige, niet onaangename geur. Bij <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>regelmatige spijsvertering komt de ontlasting vrij geregeld en tamelijk snel te voorschijn.
</p>
<p>In de laatste jaren wordt er, in verschillende geschriften, op gewezen, dat de „normale”
ontlasting ook bij gezonde, goed gedijende, borstkinderen volstrekt niet zoo algemeen
wordt waargenomen; dat zij vaak niet gelijkmatig is, doch in de geelachtige stof talrijke
witte vlokjes of brokjes en, in de eerste weken bijna regelmatig, taaie slijmstolseltjes
bevat; dat zij ook, in de eerste twee of vier weken, dunner en waterachtiger is met
stukjes, zelfs geelachtig groen, slijmachtig met weinig vaste stof; dat zij, aan de
lucht blootgesteld, snel grasgroen van kleur wordt, en dat zulke ontlasting somtijds
na iederen maaltijd geloosd wordt, zonder dat er eenige stoornis bestaat of is aan
te toonen, zoodat men niet zou vermoeden, dat zij van een borstkind afkomstig is.
Deze ontlasting gaat gewoonlijk vanzelf over in de meer normale.
</p>
<p>Zulke luiers ziet men o.a. bij kinderen van „zenuwachtige” ouders. Men denke dan niet
dadelijk dat het zog niet deugt. Het vetgehalte van het zog kan b.v. hierbij eene
groote rol spelen. Melk welke weinig vet bevat, geeft dunnere ontlasting dan die,
welke veel vet bevat. Ook kan zulke ontlasting tijdelijk optreden bij sommige stoornissen
van de zijde der moeder, b.v. eenige dagen voor en gedurende de menstruatie of wanneer
zij koorts heeft. Indien dit niet te lang duurt, is het gewoonlijk niet noodig daartegen
maatregelen te nemen.
</p>
<p>De belangrijkheid van de luiers wordt inderdaad vaak sterk overdreven. Ofschoon ik,
indien de zuigeling volgens mijne bovengenoemde opvatting gevoed werd, bijna zonder
uitzondering de als „normaal” beschreven ontlasting heb waargenomen, is het niet te
ontkennen, dat sommige kinderen gedurende hunnen geheelen zuigelingentijd niet die
„normale” ontlasting te zien geven. Ik heb kinderen gekend, die uitstekend groeiden—en
nu reeds volwassen zijn—en als zuigeling nooit <span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span>eene „goede” luier vertoonden. Men moet dus niet al te groote waarde hechten aan eenigszins
afwijkende tint der luiers of aan van het „normale” afwijkende samenstelling der ontlasting,
doch vóór alles zijn oordeel afhankelijk stellen van den algemeenen toestand van het
kind en van zijn geheele wijze van doen. Als het kind behoorlijk groeit, niet al te
onrustig is en er goed uitziet, behoeft men zich over eene groenachtige licht-slijmerige
ontlasting niet dadelijk te verontrusten.
</p>
<p>Ook het omgekeerde komt bij den zuigeling vaak voor, namelijk dat de ontlasting langer
dan vier en twintig uren wegblijft. Zij is dan taai en iets donkerder van kleur, soms
grijsgrauw en droog. Eerst als die verstopping twee of drie dagen aanhoudt, kan het
noodig zijn daaraan te gemoet te komen, door het kind een lavementje, b.v. van lauwwarme
olijfolie of van lauw water, of een zeeppilletje te zetten. De met die verstopping
vaak gepaard gaande buikpijn wordt door een vochtigwarmen omslag, een Priessnitz-verband,
om den buik—een heerlijk rustgevend middel—gemakkelijk bestreden.
</p>
<p>Men kan dus, heel in ’t algemeen, zeggen, dat bij uitsluitende voeding aan de borst
aantal en voorkomen van de ontlasting, zoolang het kind goed gedijt, tamelijk onverschillig
is.
</p>
<p>De urine wordt in de eerste dagen in geringe hoeveelheid geloosd; daarna neemt zij
belangrijk toe. De urine van het gezonde kind is licht van kleur, helder en stinkt
niet. Daar de urine-loozing dikwijls plaats vindt, van tien- tot vijftien malen daags,
moet men het kind ook dikwijls verdrogen. Dat is het beste middel om het smetten en
het ontstaan van open billen te voorkomen en het kind rustig te houden. De meeste
kinderen schreien als zij nat zijn. Het reinigen behoort te geschieden met een spons,
of zuivere verbandwatten, en lauwwarm water. Daarna wordt bettend afgedroogd, en gepoederd.
Hoeveel malen het verdrogen noodig zijn zal, is niet aan te geven.
<span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span></p>
<p>Het is onnoodig een gezond, goed gedijend, kind dagelijks of wekelijks te wegen. Zooals
wij zagen, is in den regel wel te zien of het kind gedijt. Zoolang de zuigeling eene
frissche kleur heeft, het gelaat en vooral dijen en billen goed gevuld zijn en eene
goede ronding vertoonen, het vleesch bij betasting gespannen aanvoelt, de huid vrij
van vlekken of smetten, de slaap ongestoord, de eetlust goed, de spijsvertering in
orde is, zoolang hij rustig en tevreden bij het drinken is en, als hij wakker ligt,
in eene tevreden stemming verkeert, beweeglijk is, levendige heldere oogen heeft,
kortom geen verschijnselen van eenigerlei onrust of ziekte vertoont, kan men tevreden
zijn.
</p>
<p>Intusschen is het toch, met het oog op mogelijke afwijkingen, gewenscht omtrent het
lichaamsgewicht en het toenemen daarvan eenige bijzonderheden mede te deelen.
</p>
<p>In het meerendeel der gevallen, laat ons maar zeggen bijna zonder uitzondering, neemt
het lichaamsgewicht gedurende de eerste drie of vier dagen, somtijds zelfs tot den
achtsten dag, na de geboorte af. Dat verlies kan 200 tot 300 grammen, ook nog wel
meer, bedragen; bij dikke kinderen vaak meer dan bij magere. Daarna neemt het gewicht
weder toe en als dan eenmaal het oorspronkelijke gewicht bereikt is, hetgeen niet
altijd op den tienden dag, doch ook nog wel later, b.v. na veertien tot twintig dagen,
bij enkele kinderen nog later, het geval kan zijn, volgt een dagelijks toenemen.
</p>
<p>Tot en met de vierde maand nemen borstkinderen meer in gewicht toe, dan kunstmatig
gevoede, daarna gaan zij vrijwel gelijk op, totdat na de achtste maand vaak de borstkinderen
achterstaan bij de kunstmatig gevoede. Meestal wordt de zuigeling tegenwoordig wekelijks
gewogen, en dan gaat de jonge moeder, aan de hand van een boekje, na, of haar kind
voldoende in gewicht is toegenomen. Zij vergelijkt daartoe het door haar verkregen
cijfer met een cijfer in het boekje, met het gevolg, dat de verstandige moeder niet
op een verschil van eenige grammen <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>let; dat de al te bezorgde moeder ongerust wordt zoodra het gewicht van haar kleine
beneden het gewicht, in het boekje aangegeven, blijft en daaruit besluit, dat haar
kind niet goed groeit; maar ook ongerust is, als het er boven uit gaat, omdat zij
meent dat het te veel toeneemt. Dit laatste bezorgt haar, gelukkig, niet zoo vaak
en zoo groote angst. Om haar eenigermate gerust te stellen, geeft ik hier eenige cijfers,
zooals ik die in verschillende boekjes vond. (Zie bladz. 151).
</p>
<p>Men ziet hieruit, dat men zich niet te veel aan de cijfers moet vastklemmen. Het komt
mij voor, dat ik aan de vermoedelijk opkomende vraag: „Waaraan moet ik mij nu eigenlijk
houden?” het best tegemoet kom, door het volgende.
</p>
<p>Uit de hiernaast staande cijfers van 15 schrijvers het gemiddelde berekend, kom ik,
voor de
</p>
<div class="table">
<table class="small">
<tr>
<td class="cell-left cell-top"> </td>
<td class="cell-top"> 1e </td>
<td class="cell-top"> 2e </td>
<td class="cell-top"> 3e </td>
<td class="cell-top"> 4e </td>
<td class="cell-top"> 5e </td>
<td class="cell-top"> 6e </td>
<td class="cell-top">7e </td>
<td class="cell-top">8e </td>
<td class="cell-top">9e </td>
<td class="cell-top">10e </td>
<td class="cell-top">11e </td>
<td class="cell-right cell-top">12e maand,</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left cell-bottom">tot </td>
<td class="cell-bottom">195 </td>
<td class="cell-bottom">187 </td>
<td class="cell-bottom">175 </td>
<td class="cell-bottom">144 </td>
<td class="cell-bottom">124 </td>
<td class="cell-bottom">108 </td>
<td class="cell-bottom">99 </td>
<td class="cell-bottom">97 </td>
<td class="cell-bottom">95 </td>
<td class="cell-bottom"> 75 </td>
<td class="cell-bottom"> 73 </td>
<td class="cell-right cell-bottom"> 71 gr.</td>
</tr>
</table>
</div><p>
</p>
<p>ongeveer, welke een kind, aan de borst gevoed, per week toeneemt.
</p>
<p>Mij dunkt dat de moeder gerust kan zijn, indien het gewicht, door haar bij het wegen
der kleine gevonden, om deze cijfers schommelt.
</p>
<p>Er blijkt wel uit, dat het gewicht gedurende de eerste maanden van het leven sterker
toeneemt dan later. Hierbij dient opgemerkt dat ook bij gezonde kinderen, zonder dat
bepaald stoornissen zijn aan te toonen, belangrijke verschillen kunnen voorkomen,
en dat toch ten slotte het gewicht aan het einde van het eerste levensjaar ongeveer
voor allen gelijk is. Het gewicht van den zuigeling is dan ook niet het eenige, waarmede
men rekening heeft te houden bij de beoordeeling van de ontwikkeling en de gezondheid
van het kind. Sommige kinderen nemen snel in gewicht toe, doch zien er bleek uit,
hebben een slappe huid, weinig uitdrukking in de oogen en blijven slap; andere nemen
langzamer in gewicht toe, doch gedijen overigens goed en hebben eene uitstekende gezondheid.
<span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span></p>
<p>De getallen zijn door mij berekend in grammen per week.
</p>
<p>Volgens de aangehaalde schrijvers zou het gezonde kind <i>gemiddeld per week</i> aan gewicht toenemen:
</p>
<div class="table">
<table class="small">
<tr>
<td class="cell-left cell-top"> in de </td>
<td class="cell-top"> 1e </td>
<td class="cell-top"> 2e </td>
<td class="cell-top"> 3e </td>
<td class="cell-top"> 4e </td>
<td class="cell-top"> 5e </td>
<td class="cell-top"> 6e </td>
<td class="cell-top"> 7e </td>
<td class="cell-top"> 8e </td>
<td class="cell-top"> 9e </td>
<td class="cell-top"> 10e </td>
<td class="cell-top"> 11e </td>
<td class="cell-top"> 12e </td>
<td colspan="3" class="colspan cell-right cell-top">maand.
</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Biedert</span> (1914) </td>
<td> 217 </td>
<td> 224 </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 133 </td>
<td> 119 </td>
<td> 119 </td>
<td> 98 </td>
<td> 119 </td>
<td> 49 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td><span class="seg">gr.</span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">(Corn. de Lange).</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Kouwer</span> (1911) </td>
<td> 187 </td>
<td> 187 </td>
<td> 187 </td>
<td> 187 </td>
<td> 125 </td>
<td> 125 </td>
<td> 125 </td>
<td> 125 </td>
<td> 125 </td>
<td> 62 </td>
<td> 62 </td>
<td> 62 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Bouchaud</span> </td>
<td> 175 </td>
<td> 161 </td>
<td> 154 </td>
<td> 140 </td>
<td> 126 </td>
<td> 119 </td>
<td> 105 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 70 </td>
<td> 56 </td>
<td> 56 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td rowspan="4" class="rowspan rightbrace"><img src="images/rbrace4.png" alt="}" width="12" height="80"></td>
<td rowspan="4" class="rowspan cell-right vam">(Lassablière 1913).</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Fleischmann</span> </td>
<td> 245 </td>
<td> 214 </td>
<td> 196 </td>
<td> 154 </td>
<td> 126 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 70 </td>
<td> 70 </td>
<td> 63 </td>
<td> 56 </td>
<td> 42 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Peterson</span> </td>
<td> 245 </td>
<td> 203 </td>
<td> 175 </td>
<td> 112 </td>
<td> 105 </td>
<td> 77 </td>
<td> 70 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 98 </td>
<td> 56 </td>
<td> 63 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Variot</span> </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Auvard</span> (1917) </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 140 </td>
<td> 140 </td>
<td> 140 </td>
<td> 105 </td>
<td> 105 </td>
<td> 105 </td>
<td> 70 </td>
<td> 70 </td>
<td> 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Donnadieu</span> (1916) </td>
<td> 175 </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 161 </td>
<td> 140 </td>
<td> 140 </td>
<td> 126 </td>
<td> 126 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 56 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Nobécourt</span> (1914) </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 168 </td>
<td> 140 </td>
<td> 126 </td>
<td> 112 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 70 </td>
<td> 70 </td>
<td> 56 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Engel</span> en <span class="ex">Baum</span> (1913) </td>
<td> 203 </td>
<td> 196 </td>
<td> 182 </td>
<td> 168 </td>
<td> 140 </td>
<td> 119 </td>
<td> 105 </td>
<td> 105 </td>
<td> 98 </td>
<td> 49 </td>
<td> 105 </td>
<td> 105 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Camerer</span> en <span class="ex">Fehr</span> </td>
<td> 203 </td>
<td> 189 </td>
<td> 168 </td>
<td> 112 </td>
<td> 105 </td>
<td> 77 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 91 </td>
<td> 63 </td>
<td> 77 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">(Langstein-Meyer 1914).</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Czerny</span> </td>
<td> 203 </td>
<td> 189 </td>
<td> 168 </td>
<td> 112 </td>
<td> 105 </td>
<td> 77 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 91 </td>
<td> 63 </td>
<td> 77 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">(E. Gorter 1914).</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Tugendreich</span> (1914) </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 175 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 91 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td> 84 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="ex">Meyer-Rüegg</span> (1915) </td>
<td> 175 </td>
<td> 190 </td>
<td> 170 </td>
<td> 160 </td>
<td> 130 </td>
<td> 110 </td>
<td> 100 </td>
<td> 125 </td>
<td> 145 </td>
<td> 100 </td>
<td> 99 </td>
<td> 99 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left cell-bottom"><span class="ex">Bendix</span> (1916) </td>
<td class="cell-bottom"> 210 </td>
<td class="cell-bottom"> 210 </td>
<td class="cell-bottom"> 210 </td>
<td class="cell-bottom"> 126 </td>
<td class="cell-bottom"> 126 </td>
<td class="cell-bottom"> 126 </td>
<td class="cell-bottom"> 84 </td>
<td class="cell-bottom"> 84 </td>
<td class="cell-bottom"> 84 </td>
<td class="cell-bottom"> 56 </td>
<td class="cell-bottom"> 56 </td>
<td class="cell-bottom"> 56 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right cell-bottom"></td>
</tr>
</table>
</div><p>
<span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span></p>
<p>Het beste bewijs van goed gedijen is een regelmatig toenemen van het lichaamsgewicht,
ook al gaat het in den beginne langzaam. Toch mag men, in ’t algemeen, met een, zij
het dan ook regelmatig, toenemen in gewicht van 100 grammen per week, gedurende de
eerste maanden, niet heelemaal tevreden zijn.
</p>
<p>Om ongeveer te berekenen of het gewicht overeenkomt met het normale gewicht, dat is
het gewicht dat men als normaal voor den zuigeling op een bepaalden tijd, zeg in eene
bepaalde maand, aanneemt, vermenigvuldige men het ranggetal van de levensmaand in
het eerste halfjaar met 600, in het tweede halfjaar met 500 en telle het gewicht,
bij de geboorte waargenomen, daarbij op.
</p>
<p>In de 6e levensmaand zal dus een kind, dat bij de geboorte 3000 grammen woog, ongeveer
moeten wegen 6 × 600 + 3000 = 6600 grammen; aan het einde van het eerste levensjaar
12 × 500 + 3000 = 9000 grammen. Dit komt overeen met het ervaringsfeit, dat na het
eerste halfjaar het gewicht bij de geboorte gevonden verdubbeld is, aan het einde
van het eerste jaar driemaal zooveel bedraagt.
</p>
<p>Om het juiste gewicht te verkrijgen, moet men het kind steeds in dezelfde omstandigheden
en op hetzelfde tijdstip van den dag wegen.
</p>
<p>Ook voor de hoeveelheid zog, welke een zuigeling geacht wordt noodig te hebben voor
groei en ontwikkeling, heeft men getracht cijfers te geven, welke dan de hoeveelheid
aangeven, waarboven hij niet gaan en waaronder hij, in het algemeen, niet blijven
mag.
</p>
<p>De hoeveelheid zog, welke bij iederen maaltijd genomen wordt, kan belangrijk verschillen.
Zij hangt o.a. af van de hoeveelheid zog door de borst geleverd, van den toestand
der tepels, van de kracht waarmede het kind zuigt en van zijne behoefte aan voedsel.
</p>
<p>In de laatste jaren wordt van vele zijden beweerd, dat elke moeder, die dat wil, haar
kind kan zoogen. Ongetwijfeld ware <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>het te wenschen, dat deze bewering juist was en zeker is het, dat veel meer moeders,
indien zij slechts wilden, althans geruimen tijd hare kinderen het natuurlijke voedsel
zouden kunnen geven, doch de ervaring leert, dat ook in dit opzicht de natuur niet
volmaakt is. Dat is jammer genoeg, maar men mag de feiten niet wegdoezelen terwille
van welke theorie ook. Ieder geneesheer zal kunnen verhalen van moeders, die met de
grootste opoffering tevergeefs trachtten haar kind het natuurlijke voedingsmiddel
te geven. Blijkt aan den eenen kant, dat somtijds met te weinig volharding de borstvoeding
beproefd wordt, aan den anderen kant is het buiten kijf, dat in vele gevallen de poging
te lang wordt voortgezet. Dit neemt evenwel niet weg, dat iedere moeder beginnen moet
met die poging en haar alleen noodgedwongen zal mogen opgeven. Ook als het kind slechts
eenige weken of maanden de moedermelk, zij het ten deele, kan verkrijgen, zal het
daarvan niet te miskennen voordeelen genieten.
</p>
<p>In het algemeen kan men zeggen, dat de zuigeling eene bepaalde hoeveelheid voedsel
en dus bij borstvoeding eene bepaalde hoeveelheid zog voor zijne ontwikkeling noodig
heeft. Hoe groot die hoeveelheid zijn moet, hangt voornamelijk af van de gesteldheid
van het kind, en daarom zal men ook slechts zeer in het algemeen cijfers kunnen aangeven,
welke niet meer dan eene betrekkelijke waarde hebben.
</p>
<p>De hoeveelheid per maaltijd genomen heeft geen waarde, omdat die, zooals reeds gezegd,
belangrijk verschillen kan. Daarom is het beter de hoeveelheid te becijferen, welke
voor een tijdvak van 24 uren als gemiddelde kan gesteld worden. Die hoeveelheid heeft
men berekend, door een groot aantal borstkinderen telkens voor en na den maaltijd
te wegen en de getallen, op die wijze in 24 uren verkregen, bij elkander te tellen.
Bij die wegingen is alweder gebleken, dat er vrij belangrijke verschillen bestaan,
doch het groote aantal berekeningen heeft geleid tot <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>het vinden van eenige gemiddelden, waaraan men ten minste eenig houvast heeft.
</p>
<p>Ik laat hier een paar opgaven volgen van hoeveelheden per maaltijd en in 24 uren gedronken
door kinderen uit mijne praktijk, waarin de verschillen duidelijk uitkomen.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>H. L. jongen, 27 Augustus 1914 geboren op het einde van de 8e zwangerschapsmaand.
</p>
<p>27 en 28 Augustus nam het kind niets of zeer weinig.
</p>
<div class="table">
<table class="voeding">
<thead>
<tr class="label">
<td colspan="4" class="colspan xd33e2140 cell-head-left cell-head-top cell-head-bottom">Per maaltijd.
</td>
<td colspan="3" class="colspan xd33e2144 cell-head-right cell-head-top cell-head-bottom">In 24 uren.
</td>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">29 </td>
<td><span class="seg">Augustus</span> </td>
<td> 15, 10, 15<span class="corr" id="xd33e2161" title="Bron: .">,</span> 15 </td>
<td>gr. </td>
<td class="xd33e2144"> 55 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">gr.</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">30 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 15, 15, 15, 10, 15, 30, 35, 20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">155 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">31 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 35, 20, 20, 20, 20, 30, 15 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">160 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 1 </td>
<td><span class="seg">Sept<span class="corr" id="xd33e2213" title="Niet in bron">.</span></span> </td>
<td> 25, 40, 25, 20, 30, 50, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">250 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 2 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 50, 45, 30, 40, 40, 65, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">340 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 3 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 60, 50, 50, 50, 50, 60, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">380 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 4 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 70, 60, 35, 70, 50, 80, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">425 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 5 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 75, 70, 60, 30, 60, 50 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">345 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 6 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 60, 80, 60, 80, 80, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 7 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 70, 70, 70, 65, 90, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 8 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 80, 80, 90, 70, 70, 65 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">455 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 9 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 60, 80, 65, 40, 100, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">415 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">10 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 70, 70, 90, 60, 90, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">460 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">11 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 80, 80, 90, 70, 70, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">460 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">12 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 40, 40, 60, 40, 40 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">220 </td>
<td rowspan="4" class="rowspan rightbrace"><img src="images/rbrace4.png" alt="}" width="12" height="80"></td>
<td rowspan="4" class="rowspan xd33e2146 cell-right vam">maagstoornis bij de moeder.</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">13 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 60, 60, 40, 50, 45 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">255</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">14 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 40, 50, 60, 30, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">240</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">15 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 60, 60, 50, 60, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">290</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">16 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 30, 35, 90, 60, 60, 50 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">325 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">17 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 90, 60, 65, 80, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">385 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">18 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 90, 80, 70, 70, 85, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">485 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">19 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>100, 80, 75, 70, 75, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">490 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 85, 110, 55, 90, 85, 95 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">520 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">21 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 90, 80, 75, 100, 95, 95 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">535 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">22 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>100, 105, 110, 50, 95, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">530 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">23 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 85, 85, 70, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">24 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>125, 105, 70, 50, 65, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">475 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">25 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 70, 100, 70, 55, 55, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">410 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">26 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 70, 90, 90, 70, 80, 65, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">540 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">27 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 65, 90, 65, 65, 70, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">455 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">28 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 80, 70, 75, 70, 75, 70, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">515 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">29 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 95, 80, 80, 65, 75, 85 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">480 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left cell-bottom">30 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">110, 80, 90, 80, 95, 80 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144 cell-bottom">535 </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div><p>
</p>
<p>Meisje, H. G., 13 Maart 1915 geboren op het einde van de 8e zwangerschapsmaand.
</p>
<p>Het kind begon eerst op 18 Maart te zuigen. Voor dien tijd kreeg het zog, uit de borst
gekolfd, met een lepeltje.
</p>
<div class="table">
<table class="voeding">
<thead>
<tr class="label">
<td colspan="4" class="colspan xd33e2140 cell-head-left cell-head-top cell-head-bottom">Per maaltijd. </td>
<td colspan="2" class="colspan xd33e2144 cell-head-right cell-head-top cell-head-bottom">In 24 uren.
</td>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">18 </td>
<td><span class="seg">Maart</span> </td>
<td>25, 25, 20, 35, 40 </td>
<td>gr. </td>
<td class="xd33e2144">145 </td>
<td class="cell-right">gr.</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">19 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>25, 35, 40, 15, 45, 10, 20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">190 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>30, 35, 25, 25, 40, 40, 40 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">235 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">21 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>50, 30, 50, 40, 50, 55 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">275 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">22 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 50, 40, 35, 40, 55 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">280 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">23 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 45, 55, 55, 55, 50 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">320 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">24 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>55, 40, 65, 55, 40 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">255 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">25 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 65, 60, 55, 55 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">295 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">26 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>40, 30, 35, 55, 30, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">265 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">27 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 45, 60, 55, 20, 50 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">290 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">28 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>65, 60, 70, 50, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">305 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">29 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>85, 65, 70, 60, 65, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">420 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">30 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>55, 65, 70, 70, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">330 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">31 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Maart</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>80, 50, 60, 95, 75 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">360 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left cell-bottom">1 </td>
<td class="cell-bottom">April </td>
<td class="cell-bottom">70, 60, 70, 50, 70, 85 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144 cell-bottom">405 </td>
<td class="cell-right cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div><p>
<span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span></p>
<p>Meisje, S. E. K., geboren 16 Augustus 1915.
</p>
<div class="table">
<table class="voeding">
<thead>
<tr class="label">
<td colspan="4" class="colspan xd33e2140 cell-head-left cell-head-top cell-head-bottom">Per maaltijd. </td>
<td colspan="2" class="colspan xd33e2144 cell-head-right cell-head-top cell-head-bottom">In 24 uren.
</td>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">18 </td>
<td>Augustus </td>
<td>25, 25, 25 </td>
<td>gr. </td>
<td class="xd33e2144"> 75 </td>
<td class="cell-right">gr.</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">19 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 60, 50, 45 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">215 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>55, 60, 50, 95, 80, 100 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">440 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">21 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 120, 70, 95, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">22 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>105, 90, 105, 100, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">510 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">23 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>105, 110, 75, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">400 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">24 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>130, 100, 100, 110, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">560 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">25 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 140, 90, 100, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">540 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">26 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 120, 120, 80, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">530 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">27 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 110, 110, 110, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">560 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">28 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>115, 125, 130, 95, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">555 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">29 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 130, 105, 95, 90 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">540 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">30 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 120, 160, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">510 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">31 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Augustus</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>115, 170, 150, 85 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">520 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 1 </td>
<td>Sept. </td>
<td>120, 120, 105, 130 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">475 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 2 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>150, 100, 110, 130, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">600 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 3 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>130, 115, 120, 145, 30 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">540 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 4 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>135, 110, 90, 120, 125, 70</td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">650 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 5 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 130, 110, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">500 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 6 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>125, 120, 120, 85, 115 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">565 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 7 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>125, 125, 125, 140, 50 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">565 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 8 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>130, 100, 150, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">500 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 9 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>160, 155, 100, 90, 40 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">545 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">10 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>105, 70, 110, 70, 85 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">440 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">11 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>150, 135, 150 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">12 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 125, 130, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">505 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">13 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>125, 115, 105, 140 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">485 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">14 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>145, 115, 145, ? </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">405+?</td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">15 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 115, 130, 165 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">550 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">16 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>150, 110, 145, 150 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">555 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">17 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 180, 110, 165 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">575 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">18 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>130, 130, 150, 130 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">540 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">19 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 135, 130, 140 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">525 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 140, 160, 170 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">610 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">21 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>110, 130, 130, 120, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">600 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">22 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>120, 110, 70, 140 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">440 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">23 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>105, 185, 140, 80, 130 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">640 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">24 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>125, 130, 110, 160 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">525 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">25 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 170, 130, 90, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">650 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">26 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>160, 165, 125, 140 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">590 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">27 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>145, 130, 140, 70 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">485 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">28 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>160, 90, 100, 170, 130 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">650 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">29 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 100, 165, 125, 130 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">660 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left cell-bottom">30 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Sept.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">130, 170, 100, 150 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144 cell-bottom">550 </td>
<td class="cell-right cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div><p>
</p>
<p>Meisje, M. A., geboren 7 October 1914,
</p>
<div class="table">
<table class="voeding">
<thead>
<tr class="label">
<td colspan="4" class="colspan xd33e2140 cell-head-left cell-head-top cell-head-bottom">Per maaltijd. </td>
<td colspan="2" class="colspan xd33e2144 cell-head-right cell-head-top cell-head-bottom">In 24 uren.
</td>
</tr>
</thead>
<tbody>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left"> 9 </td>
<td><span class="seg">Oct.</span> </td>
<td>20, 30 </td>
<td>gr. </td>
<td class="xd33e2144"> 50 </td>
<td class="cell-right">gr.</td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">10 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>30, 60, 50, 55, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">255 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">11 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 50, 50, 55, 70, 60 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">345 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">12 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>80, 60, 100, 95 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">335 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">13 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>100, 110, 70, 80, 95 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">455 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">14 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>90, 90, 40, 90, 60, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">450 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">15 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>100, 80, 80, 90, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">430 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">16 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>115, 90, 70, 100, 120 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">495 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">17 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>110, 120, 105, 100 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">435 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">18 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>110, 120, 90, 90, 80, 105 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">595 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">19 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>160, 90, 120, 70, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">520 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">20 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>60, 120, 120, 100, 130, 110 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">640 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">21 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>110, 130, 100, 75, 110, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">605 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">22 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>150, 140, 110, 130, 100 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">630 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">23 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>110, 120, 120, 180, 80 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">610 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">24 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>130, 120, 150, 130, 100 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">630 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left">25 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>140, 120, 115, 80, 100, 100 </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144">655 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="xd33e2140 cell-left cell-bottom">26 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Oct.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">140, 130, 90, 140, 130, 110 </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="xd33e2144 cell-bottom">740 </td>
<td class="cell-right cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div><p>
</p>
<p>Het noemen van cijfers komt mij dan ook niet gewenscht voor, omdat de moeder daaraan
allicht te veel waarde hecht, maar met een enkel woord kan wel worden aangegeven,
op welke eenvoudige wijze men ongeveer kan nagaan, hoe groot de hoeveelheid gemiddeld
zijn moet.
</p>
<p>Neemt men voor de hoeveelheid aan het einde van de 8ste <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>week als grondgetal 800 grammen aan, dan trekke men van dit getal voor iedere voorafgaande
<i>week</i> 50 grammen af en telle voor iedere volgende <i>maand</i> 50 grammen daarbij op, b.v.
</p>
<div class="table">
<table>
<tr>
<td class="cell-left cell-top"><span class="seg">in de</span> </td>
<td class="cell-top"> 4e </td>
<td class="cell-top"><span class="seg">week</span> </td>
<td class="cell-top"> 600 </td>
<td class="cell-right cell-top">gr.</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 5e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 650 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 6e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 700 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 7e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 750 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 8e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 800 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>12e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 850 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>16e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 900 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>20e </td>
<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td> 950 </td>
<td class="cell-right"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">24e </td>
<td class="cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">week</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">1000 </td>
<td class="cell-right cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">gr.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</table>
</div><p>
</p>
<p>Volgens eene andere berekening verkrijgt men het gemiddelde, door in het eerste kwartaal
het lichaamsgewicht van den zuigeling, in kilogrammen, te vermenigvuldigen met 150,
in het tweede kwartaal met 140, in het derde kwartaal met 125.
</p>
<p>Volgens eene derde berekening drinkt een gezonde pasgeborene op den 3en dag gemiddeld
100 grammen, den 6en dag 300–350 gr., den 10den dag 400–450 gr. en later ongeveer
⅙ van zijn lichaamsgewicht.
</p>
<p>Men bedenke hierbij steeds, welke beteekenis aan een „het gemiddelde” aangevend cijfer
te hechten is. Geen enkel kind zal zich daaraan houden, maar het cijfer geeft, in
het algemeen, de hoeveelheid aan waarmede men tevreden zijn kan.
</p>
<p>Wij komen nu vanzelf tot de vraag of een zuigeling, bij de voeding aan de borst, te
veel of te weinig voedsel krijgen kan.
</p>
<p>Beide gevallen zijn mogelijk, hoewel men toch wel zeggen kan, dat, onder normale omstandigheden,
dus wanneer er geen wanverhouding bestaat tusschen de borst en de kracht waarmede
het kind zuigt, van een te veel, van <i>overvoeding</i>, niet licht sprake zijn zal. De ervaring heeft mij geleerd, dat, indien men, zooals
ik hierboven aangaf, in den beginne het kind vrijlaat in het kiezen van zijn maaltijd,
voor overvoeding geen vrees behoeft te bestaan.
</p>
<p>Dat een kind, als het na een behoorlijken tijd van slapen zijn maaltijd genomen heeft,
wel eens wat teruggeeft van het genomene, <span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>is nog geen bewijs, dat het te veel gedronken heeft. Er zijn kinderen die men „luchtslikkers”
noemt, en dat luchtslikken kan vooral voorkomen bij kinderen, die gulzig drinken.
Als zij dan hunnen maaltijd genoten hebben, komt de luchtbel, die zich in de maag
gevormd heeft, wel eens voor den dag, waarbij dan tevens eene hoeveelheid zog te voorschijn
komt. Die luchtbel kan de oorzaak zijn, dat een kind, na genoten maaltijd, hoewel
voldoende gevoed, onrustig is en niet inslaapt. Daarom is het aan te raden zulke kinderen
gedurende het voeden, of daarna, een oogenblikje rechtop te houden, opdat de luchtbel
ontwijken kan.
</p>
<p>Intusschen mag ik niet verzwijgen, dat door verschillende schrijvers een ziektebeeld
van overvoeding aan de borst geteekend wordt, al zeggen ook velen, dat, althans praktisch,
eene overvoeding van het borstkind niet voorkomt.
</p>
<p>Vermoedelijk is dan, volgens sommigen, de overvoeding minder te wijten aan het te
veel gebruiken gedurende de maaltijden, dan wel aan het te vaak aanleggen van het
kind. Dit zal in gewone omstandigheden niet veelvuldig voorkomen, maar het kan gebeuren
als de moeder, telkens wanneer het kind mocht huilen of onrustig is en daarbij voortdurend
de vingers in den mond steekt en daarop zuigt, zich verbeeldt dat het honger heeft,
zonder na te gaan of er misschien een andere reden voor die onrust bestaan kan. Oorzaken
van onrust toch zijn er vele in het leven van den zuigeling, als: het liggen in een
natte luier, ongemakkelijke houding, welke hijzelf niet veranderen kan, te nauw sluitende
kleeding, te warm gedekt zijn of te koud liggen, insectenbeten, blaasjes in den mond,
verstopte neus, gesmet zijn aan de billen of in plooien van de huid, een scheurtje
in de aarsopening enz.
</p>
<p>Behalve in het te vaak aanleggen kan, naar men zegt, de oorzaak van overvoeding ook
gelegen zijn in eene te overvloedige afscheiding van zog, vooral „lekkende borst”,
waarbij voortdurend <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>zog uit de borst druppelt. Dit komt, althans in belangrijken graad, niet zoo heel
dikwijls voor. Om het nat worden der kleederen tegen te gaan, kan men de borsten bedekken
met eene of andere stof, welke gemakkelijk vocht opslorpt, b.v. zachte doeken, de
borsten bedekken met een zogglas, waarin eene opening door welke de tepel heen steekt,
zoodat het zog wordt opgevangen, en de borsten opbinden. Tegen de „lekkende borst”
is geen afdoend middel bekend.
</p>
<p>In den beginne, aldus het geschetste ziektebeeld, spuwt het kind in den regel na den
maaltijd eene kleine of grootere hoeveelheid zog (let op de luchtslikkers), hetgeen,
als het niet te lang duurt, niet hindert, omdat juist daardoor het kind zich van het
te veel genomene ontdoet. Daarbij komt dan, dat het kind niet zoo kalm slaapt, spoedig
wakker wordt, aan de borst gelegd wel zuigt en somtijds daarna rustig wordt, doch
niet voor langen tijd. Dat onrustig zijn gaat dan vaak over in schreeuw- of gilbuien,
soms onder het zuigen, terwijl de buik opgezet is en het kind hoorbaar winden loost,
om daarna voor enkele oogenblikken rustiger te zijn.
</p>
<p>Indien er dadelijk na den maaltijd gestremde melk of, na eenigen tijd, eene waterheldere,
zuur riekende, witte stukjes en slijm bevattende, vloeistof te voorschijn komt, moet
men eene stoornis in de spijsvertering vermoeden.
</p>
<p>De ontlasting komt, soms vaker, dun en schuimend, met geruisch voor den dag; de omgeving
van de aarsopening en de billen worden rood, de reuk is sterk zuur. Er kan echter
ook verstopping bestaan, waarbij de ontlasting nog normaal gekleurd is en de gewone
vastheid heeft, doch na eenigen tijd eene groene kleur of gele kleur met groenen rand
vertoont, waarin kleine witte stukjes en slijmdraden te zien zijn.
</p>
<p>De eetlust wordt minder, het gezicht bleeker, de huid slapper; het lichaamsgewicht
blijft, na aanvankelijk soms sterk te zijn toegenomen, op dezelfde hoogte staan, vermindert
of schommelt<span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>—bij dagelijks wegen na te gaan—in dezen zin, dat plotseling toenemen in gewicht afwisselt
met plotseling dalen.
</p>
<p>Een kind kan ook te weinig voedsel krijgen. De verschijnselen hiervan, welke in het
ziektebeeld beschreven zijn, vertoonen zoovele punten van overeenkomst met die van
overvoeding, dat het vooral voor een niet-geneeskundige de grootste moeite oplevert,
om uit te maken waarmede men te maken heeft. Sommige kinderen lijden aan slapeloosheid,
zijn onrustig, schreeuwen spoedig na den maaltijd, drinken telkens als men hen aan
de borst legt; de meeste doen juist het tegenovergestelde, zijn bijzonder rustig,
zelfs slaperig. De ontlasting kan weinig stof bevatten, bruin tot groen van kleur,
slijmig en taai zijn en om de twee of drie dagen komen, doch meestal is zij dun, in
den beginne nog lichtgeel, vaak slechts als eene groene vlek in de luier, of nog geel
met groene vlekken, al of niet met slijm gemengd. Indien deze ontlasting werkelijk
als een verschijnsel van <i>ondervoeding</i> optreedt, wordt zij na toediening van meer voedsel onmiddellijk of al heel spoedig
beter. De urine-loozing is verminderd, zoodat de luiers niet flink nat zijn.
</p>
<p>Ook hierbij worden de billen en de omgeving van de aarsopening rood en smetten, treden
puistjes op, wordt de huid bleeker en, bij vermagering, te ruim. Dit laatste wijst
er reeds op, dat ook met betrekking tot het lichaamsgewicht iets valt op te merken
en wel, dat het toenemen onvoldoende blijkt of dat het tot stilstand komt en, bij
belangrijke ondervoeding, overgaat in het tegenovergestelde, dus afneemt. Vaak kan
men, vóór het wegen, opmerken, dat het kind reeds in den aanvang van het zuigen vele
zuigbewegingen maakt voor het slikt.
</p>
<p>Hoe onvolledig ook, bespeurt men uit deze schildering, dat niet gemakkelijk uit de
verschijnselen is op te maken waarmede men te doen heeft. Het voornaamste punt, waarop
men te letten heeft, is wel het lichaamsgewicht en het bepalen van de hoeveelheid
van het in 24 uren door den zuigeling genomen <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>voedsel, waarbij vergelijking met de boven als gemiddeld aangegeven benoodigde hoeveelheid
zog haar nut heeft.
</p>
<p>De moeder zij, ingeval er vermoeden van ondervoeding bestaat, voorzichtig met het
vermeerderen van de hoeveelheid voedsel, hetgeen geschieden kan door het vermeerderen
van het aantal maaltijden, als dat te klein mocht blijken, of door het geven van bijvoeding
naast de borst. (Zie: Gemengde voeding).
</p>
<p>Dat een zuigeling te weinig voedsel krijgt kan verschillende oorzaken hebben, welke
bij de moeder en bij het kind te zoeken zijn.
</p>
<p>Bij de moeder kan het voorkomen, dat het kind, door slechte ontwikkeling van de tepels,
vooral platte, ingetrokken of holle tepels, de borst niet goed vatten kan. In de meeste
gevallen zal het, zij het met meerdere volharding, zoonoodig met gebruik maken van
een tepelhoedje, toch gelukken. Dit hulpmiddel moet ook beproefd worden bij scheurtjes,
spleetjes of afschilveringen van de huid van den tepel, indien het onmiddellijk zuigen
daaraan te pijnlijk is. Het komt wel voor, dat het kind uit die wondjes bloed zuigt
en met de melk inslikt. Is dat vrij veel, dan kan het dit bloed uitbraken, waarover
de moeder zich niet ongerust behoeft te maken. Indien het niet uitgebraakt wordt,
maakt het de ontlasting donker. Vele middelen worden aangegeven om die wondjes, die
een enkele maal eene belangrijke uitbreiding kunnen verkrijgen, te genezen. Gelukt
dit niet, dan kan het, waar ook het zoogen met een tepelhoedje nog te pijnlijk is,
noodig blijken het kind eenige dagen van de borst te nemen, gedurende welken tijd
dan meermalen daags het zog met een zogpomp of door melken uit de borst moet genomen
en aan het kind gegeven worden. De genezing kan zelfs tien tot veertien dagen vereischen,
doch gewoonlijk kan men het kind reeds vroeger, als de tepel minder gevoelig geworden
is, weder aanleggen. In hoogst enkele gevallen moet somtijds het zoogen opgegeven
worden.
<span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span></p>
<p>Dit laatste kan ook het geval zijn bij de zeer zeldzaam voorkomende overgevoeligheid
van den tepel, een toestand, waarbij aan de tepels geen enkele afwijking is waar te
nemen en toch het zoogen voor de moeder een ware marteling is, door de pijnlijkheid,
met uitstraling naar de zijkanten van de borst en naar den rug. Ook hierbij beproeve
zij eerst het tepelhoedje, waarbij de maaltijd gewoonlijk langer duurt, voordat zij
het zoogen opgeeft.
</p>
<p>Verder komt het voor, dat de borst niet gemakkelijk melk geeft. Een flink ontwikkeld
kind vooral zal op den duur die moeilijkheid wel overwinnen. Men kan trachten de borst
williger te maken, door haar te melken. Eene al te volle borst wordt door het uitspuiten
van de eerste melk-porties gemakkelijker te vatten.
</p>
<p>Dat de borst inderdaad te weinig zog afscheidt, komt veel minder voor dan nog maar
al te vaak gedacht wordt. Daarom moet de moeder de poging tot borstvoeding niet te
spoedig opgeven, en, voor zij tot het geven van bijvoeding overgaat, trachten door
het prikkelen van de borst, door melken, hetgeen zijzelve gemakkelijk leeren kan,
of door uitpompen, deze tot meerdere afscheiding te brengen. Ook voorzichtige massage
kan hierbij helpen. Het kan evenwel niet ontkend worden, dat somtijds, en merkwaardigerwijze
komt dat na de eerste bevalling nog al eens voor, de zogafscheiding al spoedig onvoldoende
is. Het toedienen van een of ander middel aan de moeder, het moge lactagol, somatose,
malztropon of anders heeten, heeft geen nut. Waar zulk een middel wel eens schijnt
te helpen, is dat te wijten aan suggestieven invloed, welke de moeder tot meer volharding
bracht. Tot nog toe is er geen enkel voedings- of geneesmiddel gevonden, dat inderdaad
de borst tot meerdere zogafscheiding aanzet. Van belang is veel rust en goede voeding
van de moeder, welke volstrekt niet alleen of in hoofdzaak uit de zoo hooggeroemde
pap moet bestaan.
<span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span></p>
<p>Van te voren, namelijk gedurende de zwangerschap, is nimmer te beslissen of de aanstaande
moeder al dan niet haar kind zal kunnen zoogen.
</p>
<p>Meestal zal men niet voor het einde van de tweede week kunnen bepalen, of de afscheiding
van zog beneden de als normaal aan te nemen hoeveelheid blijft, waarvoor men een minimum
van 150 grammen per etmaal in de eerste week of het dubbele in de tweede week stellen
kan. Indien evenwel verschijnselen van ondervoeding optreden, het kind niet voldoende
in gewicht toeneemt en de pogingen om de hoeveelheid zog te vermeerderen, b.v. ook
nog door het kind wat vaker en aan beide borsten aan te leggen, mislukken, zal men
tot bijvoeding moeten overgaan.
</p>
<p>Mocht het gebeuren dat, door welke oorzaak dan ook, een der borsten niet genoeg of
in het geheel geen zog levert, dan neemt dikwijls de werkzaamheid van de andere borst
zoodanig toe, dat zij alleen de noodige hoeveelheid voortbrengt.
</p>
<p>Bij het kind kan de oorzaak gelegen zijn in misvorming van den mond en van het verhemelte,
zooals wolfsmond, hazelip, gespleten verhemelte. Gewoonlijk zal alleen de wolfsmond
of dubbele hazelip en eene wijde spleet in het verhemelte het zuigen beletten, terwijl
het kind bij eenzijdige hazelip het zuigen wel leert. Ook pijnlijkheid in den mond,
b.v. door spruw, kan het kind in het zuigen belemmeren, alsmede verkoudheid, waardoor
het ademhalen door den neus bemoeilijkt of <span class="corr" id="xd33e4374" title="Bron: vrij wel">vrijwel</span> onmogelijk is. Ten slotte zijn er somtijds kinderen, zelfs van normaal gewicht, die
te slap zijn om met voldoende kracht te zuigen. Dat de tongriem het zuigen belet,
en daarom moet ingeknipt worden, is zoo zelden het geval, dat men practisch wel zeggen
kan, dat dit niet voorkomt. Zoolang het kind òf niet zuigen kan òf onder de genoemde
omstandigheden te weinig voedsel krijgt, geve men het uitgemelkt of uitgepompt zog,
met een lepeltje of uit een fleschje.
<span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span></p>
<p>Uit het voorafgaande blijkt, dat men, voordat men aanneemt dat het kind ondervoed
wordt, nauwkeurig rekening heeft te houden met verschillende mogelijkheden.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Wij komen nu nog even terug op den invloed welke, naar men zegt, op de vorming van
het zog, met betrekking tot hoeveelheid en hoedanigheid, wordt uitgeoefend door verschillende
gebeurtenissen of door ziekten van de moeder.
</p>
<p>Het verschijnen van de menstruatie gedurende het zoogen is geen reden om het kind
van de borst te nemen. Somtijds wordt gedurende de menstruatie wat minder zog afgescheiden
of is dit het geval een of twee dagen van te voren, terwijl het zog weder toeneemt
kort voor het einde daarvan, doch steeds duurt het slechts korten tijd. Meestal heeft
dit geen invloed op het kind; somtijds is het wat lastig en vertoont lichte stoornis
in de spijsvertering, terwijl het gewicht in die dagen niet toeneemt.
</p>
<p>Bij vrouwen in het eerste kraambed is het weder intreden van de menstruatie in de
derde week een niet zelden waar te nemen verschijnsel. Volgens <i>Bendix</i> treedt zij bij de helft der vrouwen na 3–8 weken op; volgens <i>Remy</i> hebben 43% der zoogende vrouwen de menstruatie, waaronder 26% de menstruatie onregelmatig.
Er schijnt een vierwekelijks en een zeswekelijks type voor te komen, zoowel bij zoogende
als bij niet zoogende moeders. De eerste menstruatie kan verwacht worden op den 42en
of 28en, 21en of 14en, 10en of 11en dag, soms reeds op den 7en dag van het kraambed
(<i>Schatz</i>).
</p>
<p>Wij vinden vermeld, dat het eerste loslaten van een eitje uit den eierstok, naar de
menstruatie te oordeelen, ongeveer in een termijn van 3–7 weken plaats vindt. Bij
uitzondering gebeurt dat vroeger, zoodat bevruchting reeds weder in de eerste drie
weken kan optreden, en, bovenvermelde mededeeling van <i>Schatz</i> in aanmerking nemende, zou dat reeds op den <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>zevenden dag van het kraambed kunnen gebeuren. Vrij algemeen verbreid is echter de
meening, dat eene zoogende vrouw niet zwanger worden kan. Hoe onjuist die meening
is, blijkt, behalve uit het bovenstaande, nog uit de beteekenis van de woorden „blind
zwanger worden” of „blind opgezet worden”, waarmede wordt te kennen gegeven, dat de
vrouw gedurende het zoogen zwanger werd. Dat „blind” heeft dan betrekking op het feit,
dat zulk eene vrouw gedurende het zoogen de menstruatie niet zag intreden. Menige
vrouw die het zoogen, met de bedoeling om eene nieuwe zwangerschap te voorkomen, veel
te lang voortzette, heeft dan ook ondervonden hoe onjuist die meening is.
</p>
<p>Bevruchting blijft aanvankelijk zonder invloed op het zoogen, doch met voortschrijdende
zwangerschap wordt de zogafscheiding minder en houdt allengs op. Vele moeders hebben,
zonder eenige schade voor het zoogende kind, voor haarzelve of voor de vrucht die
zij herbergt, tot in de tweede helft der zwangerschap kunnen zoogen. In ieder afzonderlijk
geval heeft men dus eene beslissing te nemen in verband met den toestand der moeder.
In het algemeen neemt allengs de hoeveelheid zog af, zoodat het tijdperk om het kind
te spenen vanzelf ingeleid wordt.
</p>
<p>Dat gemoedsbewegingen van invloed zijn is in het algemeen niet te loochenen, al is
het zeker, dat de schadelijke inwerking dikwijls achterwege blijft en de vrees, welke
men er algemeen voor koestert, zeer sterk overdreven is. Opwinding, schrik, angst,
zorg en verdriet, smartelijk sterk op den geest inwerkende gebeurtenissen kunnen wel
degelijk, wanneer zij hevig zijn, zij het dan ook tijdelijk, stoornis brengen in de
zogafscheiding, hetzij dat de hoeveelheid zog vermindert, hetzij dat bij overvulde
borst, ondanks krachtig zuigen van het kind, niets of slechts zeer weinig te voorschijn
komt. Het kind krijgt dan natuurlijk niet genoeg, zal lastig zijn en misschien zelfs
eene <span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span>leelijke luier afdoen, maar de daaraan verbonden meening, dat het kind „het” van de
moeder „afgezogen” heeft, is onjuist. Op den duur zal de borstvoeding er niet onder
lijden.
</p>
<p>Het oordeel of ziekte van de moeder, hetzij chronisch of acuut, tot het besluit zal
leiden om niet te zoogen, behoort geheel en al tot het terrein van den geneesheer.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Het ligt voor de hand, dat wij nu gaan bespreken hoelang de moeder het kind uitsluitend
aan de borst zal trachten groot te brengen, met andere woorden, wanneer het gespeend
moet worden. Dit zal ons dan vanzelf leiden tot de bespreking van andere dan natuurlijke
voeding.
</p>
<p>Een voor alle gevallen passend antwoord op die vraag is niet te geven. In het algemeen
kan men wel een tijdperk van zogvorming aannemen, doch in het bijzonder hangt veel
af van omstandigheden en van de individualiteit der moeder, zelfs na opeenvolgende
baringen.
</p>
<p>Men kan zeggen, dat de afscheiding van zog in de eerste zes tot acht weken na de baring
toeneemt, om dan verschillend langen tijd, ongeveer gedurende zes tot acht maanden,
stand te houden en daarna af te nemen. Van nature zou het verschijnen van de eerste
tanden erop wijzen, dat de zuigeling niet meer uitsluitend vloeibaar voedsel behoeft
te ontvangen, doch het komt maar al te vaak voor, dat ook moeders, van de groote waarde
der borstvoeding overtuigd, daarmede voortgaande, reeds voor dien tijd de hoeveelheid
melk zien verminderen, het kind weinig in gewicht zien toenemen en dus wel genoodzaakt
zijn daarbij ander voedsel toe te dienen. Te lang voortgezette voeding aan de borst
blijft niet zonder nadeeligen invloed op het kind, omdat niet alleen de hoeveelheid
onvoldoende wordt, maar ook de samenstelling van het zog verandert, in dien zin, dat
het onvoldoende voedingsstoffen bevat. De verschijnselen, welke het kind gaat vertoonen,
zijn samen te vatten <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>onder het algemeene beeld van bleekheid en slapte. Het kind begint om zoo te zeggen
te verwelken, terwijl niet zoo zelden teekenen van beginnende Engelsche ziekte zich
voordoen.
</p>
<p>Vaak kan het noodig zijn om omstreeks de zevende maand, somtijds reeds vroeger, tot
bijvoeden over te gaan. Dan is het de vraag, welk voedsel men geven en op welke wijze
men den overgang van het natuurlijke voedsel tot het andere tot stand brengen zal.
Afgezien van de gevallen waarin men genoodzaakt is dit plotseling te doen, moet die
overgang geleidelijk geschieden. Dat gebeurt dan door het toepassen van wat men <i>gemengde voeding</i> (<span lang="fr">allaitement mixte</span>) noemt, d.w.z. dat men gedeeltelijk de borst, gedeeltelijk de flesch geeft.
</p>
<p>Dit kan op twee manieren gebeuren, namelijk door òf na iederen maaltijd aan de borst
een fleschje te geven, òf door eenmaal of meermalen daags een borstmaaltijd door een
fleschmaaltijd te vervangen. Mijns inziens is de eerste manier aan te bevelen, omdat
men zoodoende de borst aan den gang houdt, den overgang dus geleidelijker kan doen
plaats vinden, en omdat de mogelijkheid niet is uitgesloten, dat de zuigeling, bespeurende
dat het zuigen aan de flesch gemakkelijker gaat dan aan de borst, minder of geen lust
gevoelt aan de borst te drinken. Intusschen is het niet altijd mogelijk om deze manier
te volgen, waarbij dan spoedig blijkt, dat de borst steeds minder zog afscheidt, zoodat
het kind binnen zeer korten tijd alleen op de flesch is aangewezen.
</p>
<p>Voor wij verder gaan is het noodzakelijk erop te wijzen, dat men zoo mogelijk moet
vermijden tot het spenen over te gaan in het warme jaargetijde. Kinderen die in het
warme jaargetijde gespeend worden, ook al geschiedt dit geleidelijk, loopen het grootste
gevaar ernstige stoornissen in de spijsvertering te verkrijgen.
</p>
<p>Van belang is het, om na te gaan welk voedsel men geven <span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span>moet, in welke hoeveelheid, van welke samenstelling en hoe dit moet bereid worden.
</p>
<p>Bovenaan staat het vervangen van de moedermelk door koemelk. Zonder in te gaan op
het vraagstuk op welke wijze er, met het oog op de gezondheid niet alleen van den
zuigeling maar van allen die melk gebruiken, voor gezorgd behoort te worden, dat de
koemelk zoo wordt afgeleverd, dat zij geen schadelijke bestanddeelen bevat en van
goede samenstelling is, moet erop gewezen worden, dat de moeder, die haar kind dit
voedingsmiddel zal toedienen, daaraan de grootst mogelijke reinheid en zorg moet besteden.
Een zuigeling slikt desnoods alles wat men hem geeft, indien het hem smaakt, maar
reageert uiterst sterk op alle minderwaardig voedsel.
</p>
<p>Het is algemeen gebruikelijk de koemelk zoodanig te wijzigen, dat zij tot voedsel
van den jeugdigen zuigeling kan dienen. Daarom wordt zij verdund en worden er stoffen
aan toegevoegd, welke, in aansluiting aan de ervaring, nuttig zijn gebleken voor het
doel waarvoor zij moeten dienen. Een algemeenen regel voor verdunning en toevoeging
is natuurlijk niet te geven, omdat dit afhankelijk is van den leeftijd, en van den
toestand waarin de zuigeling verkeert. Daarom blijft elke voeding met tegennatuurlijk
voedsel eene, welke in ieder bijzonder geval tastenderwijze moet worden toegepast,
dat wil zeggen, dat men steeds moet probeeren. Dit betreft niet alleen de samenstelling,
doch ook de wijze van toediening, vooral met betrekking tot het aantal maaltijden,
de hoeveelheid en den graad van warmte.
</p>
<p>Laat ons beginnen met het moeilijkste geval, namelijk dat de zuigeling van den aanvang
af tegennatuurlijk voedsel gebruiken moet. Dan is er sprake van: het kind moet aan
de flesch. Goed, maar welk voedsel zal men het kind geven? Hoe moet het voedsel bereid
worden? Welke voorzorgen heeft men te nemen, opdat het kind groeie en geen nadeel
ondervinde?
<span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span></p>
<p>Het eenvoudigste is, het kind koemelk te geven, met water verdund en suiker daaraan
toegevoegd.
</p>
<p>Het voedsel kan men in het algemeen op tweeërlei wijze bereiden en wel: alles in eens
gereed maken voor het gebruik in 24 uren of voor elke flesch afzonderlijk.
</p>
<p>Het eerste is het gemakkelijkst. Men kan dan als volgt te werk gaan. Men maakt van
te voren op, hoeveel voedsel de zuigeling vermoedelijk in 24 uren gebruiken zal. Daartoe
is het noodig eenige cijfers te kennen en dat zijn die, welke de gemiddelde hoeveelheden,
door een aan de borst gevoed kind gebruikt, aangeven. De gemiddelde hoeveelheden,
waaraan, zooals uit de boven uit mijne praktijk gegeven getallen blijkt, zich niet
alle kinderen zullen houden, omdat ook de hoeveelheden, door flesschenkinderen gebruikt,
belangrijke verschillen vertoonen.
</p>
<p>Van de regels, welke worden aangegeven, komen mij de opgaven van een onzer Nederlandsche
kinderartsen, Dr. E. <span class="ex">Gorter</span>, het meest geschikt voor. Volgens die opgaven heeft een zuigeling op den 1sten dag
niets, op den 3en dag 100 grammen, op den 6en dag 300–350 grammen, op den 10den dag
400–450 grammen, op den 14den dag 150 maal het aantal kilogrammen lichaamsgewicht
aan grammen noodig. Aangezien ook de verhoudingen, door dienzelfden geneesheer aangegeven,
mij—als algemeenen regel—geschikt voorkomen, geef ik die hier weder, met de opmerking,
dat het blijken zal, alweder in verband met den algemeenen toestand van iederen zuigeling,
dat afwijkingen nu en dan zullen voorkomen. Ik leg dus den nadruk op de woorden „als
algemeenen regel”.
</p>
<p>Hij geeft dan aan, dat men het kind voor de eerste 14 dagen een mengsel zal geven
van 1 deel koemelk en 2 deelen water, dat 8% suiker bevat, dus b.v. op den 10den dag:
150 gr. koemelk, 300 gr. water en 24 gr. suiker (⅓ melk), en dat men daarbij nauwlettend
heeft na te gaan, of het kind in alle opzichten gezond is.
<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span></p>
<p>Te beginnen met den leeftijd van 14 dagen, of 3 weken, wordt dan overgegaan tot een
mengsel van 1 deel koemelk en 1 deel water, dat 8% suiker bevat (½ melk).
</p>
<p>Om nu te weten hoeveel grammen men van dit mengsel per dag ongeveer geven zal, kan
men van de gegevens op bl. 156 gebruik maken, b.v. door het lichaamsgewicht (in kilogrammen)
te vermenigvuldigen met 150. Als voorbeeld gelde, dat een pasgeborene, die op den
6en dag 3 K.G. weegt, 300 gr. voedsel krijgt, waarvoor noodig is: 100 gr. melk, 200
gr. water en 16 gr. suiker; een kind van 3 weken, wegende 3,5 K.G., krijgt 500 gr.
voedsel, dus: 250 gr. melk, 250 gr. water en 20 gr. suiker, terwijl men, als het kind
met deze hoeveelheid, zonder ziek te zijn, niet groeit, opklimt tot 300 gr. melk,
300 gr. water en 24 gr. suiker.
</p>
<p>Zoodra het kind 4–6 weken oud is, zal meestal de voeding met 2 deelen koemelk en 1
deel water met 10% suiker (⅔ melk) worden geregeld, bij welk mengsel het kind kan
blijven tot het 4–6 maanden oud is. De hoeveelheid, die hiervan wordt gegeven, wordt
weer berekend door het aantal kilogrammen, die het kind weegt, met 150 te vermenigvuldigen
zoolang het jonger dan 3 maanden is, en met 140 als het ouder is. Van dit mengsel
kan men ongeveer evenveel geven als de hoeveelheid moedermelk.
</p>
<p>Vanaf de 4e of 6e maand ongeveer kan men, volgens Dr. <span class="ex">Gorter</span>, eene kleine hoeveelheid meel aan het mengsel toevoegen, te beginnen met 5 gr., dan
al spoedig 10 gr. per dag. Dit meel vervange dan eene gelijke hoeveelheid suiker.
Voorbeeld: Een kind van 5 maanden, weegt 6,5 K.G., krijgt 6,5 × 140 gr. = 910 gr.
en wel 600 gr. melk, 300 gr. water, 20 gr. suiker en 10 gr. meel.<a class="noteRef" id="xd33e4452src" href="#xd33e4452" title="Ga naar noot 5.">5</a>
<span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span></p>
<p>Hij merkt terecht op, dat ook met op andere wijze samengesteld voedsel gunstig gevolg
kan verkregen worden, doch dat dit mengsel het voordeel heeft van zeer eenvoudig te
zijn.
</p>
<p>Men heeft dus niets anders te doen, dan de voor 24 uren benoodigde hoeveelheid melk
en water te meten, de suiker af te wegen en dit alles bij elkander gevoegd in een
pan gedurende b.v. 5 minuten goed te laten koken. Door het koken verdampt gedurende
dien tijd eene hoeveelheid water, welke door toevoeging van gekookt water tot de oorspronkelijke
hoeveelheid moet aangevuld worden. De pan wordt met een deksel gesloten, vervolgens
snel afgekoeld, het best in stroomend water, en dan op eene koele plaats bewaard,
om telkens als eene flesch zal gegeven worden, de hoeveelheid, voor een maaltijd bepaald,
daarin over te gieten.
</p>
<p>Voor men het kind de flesch geeft moet die gewarmd worden. Dit doet men het best,
door haar in warm water te zetten. De graad van warmte voor het voedsel, dat zich
in de flesch bevindt, kan men beoordeelen door de flesch, nadat die eenigen tijd in
het warme water gestaan heeft, af te drogen, te schudden en dan tegen het ooglid van
het gesloten oog te houden. Indien men de vraag, of de flesch warm of koud aanvoelt,
slechts aarzelend kan beantwoorden, kan men rekenen dat het voedsel de goede temperatuur
heeft. Eene andere manier is deze, dat men een weinig van het voedsel in een lepel
giet en dat proeft, waarbij men tevens kan nagaan of de smaak goed, het voedsel niet
bedorven is, hetgeen in den zomer gemakkelijk geschiedt. Daarom is het aan te bevelen,
vooral in den zomer, het mengsel tweemaal per dag, telkens dus de helft van de benoodigde
hoeveelheid, te bereiden.
</p>
<p>De tweede bereidingswijze is omslachtiger, ofschoon beter. Zij bestaat hierin, dat
men dadelijk de voor 24 uren gereedgemaakte hoeveelheid voedsel over het aantal flesschen,
door <span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>het kind te gebruiken, verdeelt (in alle flesschen dezelfde hoeveelheid) en deze flesschen,
van eene kaoutchouk-sluiting voorzien, in een pan met water, waarvan het oppervlak
op gelijke hoogte of iets hooger dan dat van de melk in de flesschen staat, plaatst,
om daarin te koken, waarna de fleschjes, uit de pan genomen, afgekoeld en op eene
koele plaats bewaard worden. In den handel zijn daarvoor de toestellen, naar Prof.
Soxhlet genoemd, te verkrijgen.
</p>
<p>In plaats van water, als verdunningsvloeistof, wordt ook wel een afkooksel van rijst
of gort gebruikt, terwijl door vele geneesheeren van den aanvang af ook meel wordt
toegediend. Deze afkooksels moeten, vooral in den zomer, met het oog op zuur worden,
minstens tweemaal per dag bereid worden. (Zie voor recepten: Aanhangsel).
</p>
<p>In plaats van rauwe melk gebruikt men somtijds gepasteuriseerde melk, doch aangezien
deze niet zeker vrij van bacteriën is, zou men haar eveneens moeten koken, waardoor
zij te veel verandert om nog als geschikt voedingsmiddel te mogen gelden. Met goed
gevolg, door vele geneesheeren aanbevolen, wordt ook gebruik gemaakt van de zoogenaamde
bussenmelk of gecondenseerde melk.
</p>
<p>De eenvoudigste flesch is de beste. Zij moet gemakkelijk te reinigen zijn. In den
handel komen er voor met eene reeks boven elkander geplaatste streepjes, met de bedoeling
daarmede de hoeveelheden af te meten, doch welke het nadeel hebben, dat zij in het
glas ingedeukt zijn en dus moeilijk schoon te maken, terwijl de afstanden niet gelijk
zijn.
</p>
<p>Na het gebruik moet men de flesch dadelijk met koud water uitspoelen en met, liefst
gekookt, water gevuld en met een dotje schoone verbandwatten afgesloten, wegzetten.
Er is slechts één goed model speen, in den vorm van een handschoenvinger, van zwart
of rood kaoutchouk. Men moet haar, met het oog op reiniging, gemakkelijk kunnen omstulpen.
Met eene <span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>gloeiende naald, welke snel ingestoken en uitgehaald wordt, maakt men er eene opening
in, waardoor het vocht slechts druppelsgewijs kan uitloopen. Elke nieuwe speen moet
men, voor het gebruik, uitkoken; later is het voldoende haar, van buiten en van binnen,
onmiddellijk na het gebruik, in stroomend water te reinigen en in een bakje met zuiver,
gekookt, water te bewaren.
</p>
<p>Bij het voeden met de flesch moet men zeer voorzichtig zijn, omdat juist hierbij gemakkelijk
stoornissen in de spijsvertering optreden. Daarom lette men op sommige dingen, welke
wel eens als kleinigheden beschouwd worden.
</p>
<p>Men mag de flesch niet bij het kind nederleggen, het den speen in den mond stoppen
en dan aan het kind zelf overlaten, hoe het zich redden wil. De moeder, of wie het
kind de flesch geeft, moet die in handen houden en het kind, terwijl het op den schoot
of in het bedje ligt, voeden; daarbij geduldig zijn en opletten, dat het kind niet
te schielijk drinkt. Daarom mag de opening in de speen niet te groot zijn.
</p>
<p>Is de opening te groot, dan drinkt het kind de flesch te spoedig leeg. Men kan trachten
daaraan te gemoet te komen, door binnen in de speen, tegen de daarin gemaakte opening
aan, een stukje schoon <span class="corr" id="xd33e4480" title="Bron: hydrophiel-gaas">hydrophiel gaas</span> of een propje schoone verbandwatten te leggen, zoodat het vocht niet zoo snel uit
de opening vloeien kan. Het spreekt vanzelf, dat men dit stop-middeltje, bij het reinigen,
moet wegwerpen.
</p>
<p>Indien het kind niet naar behooren zuigt, kan de oorzaak daarin gelegen zijn, dat
het voedsel te warm of, wat minder vaak voorkomt, te koud is. Aangezien het kind ook
voor het leegdrinken van de flesch een twintigtal minuten noodig zal hebben, is het
goed om de flesch, teneinde het afkoelen te voorkomen, met een zakje van wol of van
eene andere, de warmte slecht geleidende, stof te omhullen.
</p>
<p>Vooral bij deze wijze van voeding kan het kind te veel voedsel <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>krijgen, overvoed worden. Het kan echter ook te weinig krijgen, zoowel doordat te
weinig per maaltijd gegeven wordt, als doordat, bij voldoende hoeveelheid, de voedingswaarde,
tengevolge van te sterke verdunning, te gering is. Er behoort dan ook bij de voeding
met de flesch eene groote mate van oplettendheid betracht te worden. Wanneer de moeder
inderdaad die oplettendheid betracht en nauwkeurig acht geeft op den toestand van
den zuigeling, in verband met een regelmatig verloop van het gewicht en in verband
met eene behoorlijke ontlasting, kan zij, naar mijne overtuiging, ook hierbij, met
inachtneming van het bij de borstvoeding besprokene, de regeling van het aantal maaltijden
en de hoeveelheden, per maaltijd te gebruiken, in den beginne aan het kind overlaten.
Zij bedenke daarbij, dat van een te sterk verdund mengsel grootere hoeveelheden noodig
zijn om aan de behoefte van het kind te voldoen, en geve dus liever te weinig dan
te veel. Bij mijne eigene kinderen, waarvan er twee van den aanvang af met koemelk
moesten gevoed worden, handelde ik als volgt. Er werd begonnen met 1 deel melk en
2 deel water, waarbij melksuiker gevoegd was. In iedere flesch werd zooveel van het
mengsel geschonken, dat er, als het kind gedronken had, altijd iets in de flesch overbleef.
Indien de ontlasting daarbij goed was, zoowel wat aantal als vastheid en kleur betrof,
werd zoolang bij deze samenstelling gebleven, tot de ontlasting veranderde. Werd de
ontlasting dunner, dan werd een kleine hoeveelheid melk meer gegeven. Aangezien de
verhouding steeds op 100 gram berekend werd, beantwoordde aan eene grootere hoeveelheid
melk eene kleinere hoeveelheid melksuikeroplossing. Bijvoorbeeld: Voor 100 gram mengsel
werden genomen 34 gram melk en 66 gram melksuikeroplossing. Was de ontlasting daarbij
normaal, dan bleef het bij die verhouding, totdat de ontlasting iets dunner en vaker
geloosd werd. Dan werden 36 gram melk en 64 gram melksuikeroplossing genomen. Werd
daarbij de ontlasting weder normaal, <span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span>dan bleef het daarbij; kwam de ontlasting nog niet naar wensch, dan werden genomen
38 gram melk en 62 gram melksuikeroplossing. Was evenwel de ontlasting te stijf, dan
gebeurde het omgekeerde en werden genomen 32 gram melk en 68 gram melksuikeroplossing.
Op die wijze werd, al naar het noodig bleek, tastenderwijze het voedsel met kleine
schommelingen gewijzigd, zoodat gemakkelijk en zonder gevaar kon worden beproefd,
wat op een bepaald tijdstip noodig was. Daarbij werd het merkwaardige feit genomen,
dat het eene kind eenige maanden vroeger volle melk verdragen kon dan het andere,
een bewijs hoe groote verschillen zelfs bij kinderen van dezelfde ouders kunnen voorkomen.
</p>
<p>Dat ook bij de tegennatuurlijke voeding, onder bijzondere nauwlettendheid, aan het
kind de regeling kan worden overgelaten, moge blijken uit nevenstaande kromme van
tweelingen, welke aldus werden groot gebracht. Op de titelplaat ziet men de tweelingen
in het bedje en daarvoor, op den grond zittende, een zusje, dat dezelfde vrijheid
aan de borst genoten had; op de plaat tegenover bl. 176 de tweelingen, acht maanden
oud. Bij geen van drieën werd eenige stoornis waargenomen. Foto’s<a class="noteRef" id="xd33e4492src" href="#xd33e4492" title="Ga naar noot 6.">6</a> en kromme (curve) werden mij, met toestemming der moeder, welwillend verstrekt door
de verpleegster, die moeder en kinderen, mij overigens geheel onbekend, verpleegde.
</p>
<p>Het is niet zonder aarzeling, dat ik deze mijne opvatting over de tegennatuurlijke
voeding neerschrijf, omdat, zooals reeds gezegd, aan de tegennatuurlijke voeding meer
gevaren verbonden zijn dan aan de borstvoeding, en mijne opvatting, voorloopig althans,
geheel afwijkt van hetgeen tegenwoordig geleerd wordt. Ik beveel haar dan ook niet
onvoorwaardelijk aan, doch geef den raad, om in ieder bijzonder geval de hulp van
den geneesheer over de wijze van voeding in te roepen, terwijl moeders, die in afgezonderd
gelegen streken, zooals in onze koloniën <span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span>nog al eens voorkomt, wonen, waar slechts met groote moeite en kosten het oordeel
van een geneesheer kan worden ingewonnen, verstandig doen door zich zooveel mogelijk
te houden aan het beginsel, neergelegd in het bovenvermelde omtrent samenstelling
en hoeveelheid van het voedsel en omtrent het aantal der maaltijden. Waar men zoo
gelukkig is den geneesheer steeds te kunnen raadplegen is mijn papieren geneesheer
overbodig.
</p>
<div class="figure p175width"><img src="images/p175.png" alt="Groeicurve van een tweeling." width="493" height="720"></div><p>
</p>
<p>Ondervoeding behoeft men bij de fleschvoeding niet zoozeer te duchten, omdat daarin
betrekkelijk minder gevaar schuilt voor den zuigeling dan in overvoeding. Die overvoeding
is dan meestal te wijten aan de omstandigheid, dat de moeder te veel en te vaak voedsel
geeft, telkens als het kind huilt of onrustig is en de hand in den mond stopt na het
drinken. Gewoonlijk bespeurt men dit het eerst aan de luiers, waarin eene dunne groene
en slijmerige of dunne gele, witte stukjes bevattende, ontlasting voorkomt, welke
vijf- tot zesmaal per dag geloosd wordt. Het kind spuwt, geeft „boertjes” op, loost
winden, slaapt minder, de buik is opgezet; het wordt mager, gaat er slechter uitzien,
bleek met ingevallen oogen, welke toestand toenemend erger wordt. Somtijds treden
deze verschijnselen plotseling op. Het beste is om, totdat de geneesheer verschijnt,
dadelijk een streng dieet toe te passen, b.v. het kind slechts gekookt water of zeer
slappe thee te drinken te geven. Bij het toedienen van thee wordt de ontlasting donkerder
van kleur.
</p>
<p></p>
<div class="figure p176width" id="p176"><img src="images/p176.jpg" alt="Tweelingen 8 maanden oud." width="720" height="538"><p class="figureHead">Tweelingen 8 maanden oud.</p>
</div><p>
</p>
<p>Minder moeilijk is het, als de zuigeling te eeniger tijd te weinig voedsel uit de
borst krijgt en het noodig blijkt het tekort op andere wijze aan te vullen. Dat zal
dan geschieden door de zoogenoemde <i>gemengde voeding</i>. De meening dat het geven van tweeërlei voedsel niet goed zou zijn, is volkomen onjuist.
Wat de zuigeling nog van de moedermelk krijgen kan, al is het nog zoo weinig, komt
hem ten goede en het zal betrekkelijk slechts zelden voorkomen, dat de overgang <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>van natuurlijke tot tegennatuurlijke voeding plotseling noodig blijkt.
</p>
<p>Een geleidelijke overgang is van te meer belang, naarmate het kind jonger is. Van
den leeftijd zal ook afhangen, wat men als bijvoeding geven zal. Ook hierbij staat
het toedienen van koemelk, in verdunningen welke samengaan met den leeftijd van het
kind, bovenaan en zal het noodig zijn steeds tastenderwijze te werk te gaan, alles
in verband met den toestand van het kind.
</p>
<p>In plaats van verdunde koemelk wordt bij ondervoeding aan de borst, dus bij te weinig
zogafscheiding, vaak uit karnemelk, met meel en suiker, bereid voedsel, als bijvoeding
gegeven, om na eenigen tijd over te gaan tot de voeding met koemelk. (Bereiding zie
aanhangsel).
</p>
<p>In verband met de cijfers, vroeger genoemd omtrent hoeveelheid voedsel en samenstelling,
wijs ik er hier nog eens op, dat de hoeveelheden, waarbij kinderen goed gedijen, zeer
verschillend zijn en dat, wat de samenstelling betreft, geen regel te geven is, welke
zonder uitzondering als de eenig juiste is aan te merken. Zoo is het ook te verklaren
dat er, ondanks eene vrijwel algemeen aangenomen wijze van voedselbereiding en toediening,
nog velerlei verschillende opvattingen bij geneesheeren zijn op te merken, welke mijns
inziens voor een deel daaraan zijn toe te schrijven, dat zij allen weten, dat ondanks
alle regels het gestel der kinderen ten slotte den doorslag geeft, zoodat in ieder
geval weder moet geïndividualiseerd, d.w.z. geprobeerd, worden. Dit maakt het dan
ook zoo moeilijk, om niet te zeggen onmogelijk, om aan te geven hoe „het kind” moet
gevoed worden. Van daar ook dat er zoovele fabriekmatig bereide voedingsmiddelen voor
zuigelingen, de een met meer de ander met minder ophef, in den handel worden aangeprezen
en aangewend, waaruit wel het duidelijkst blijkt, dat eene „kunstmatige moedermelk”
tot nog toe niet gevonden is. Bij het <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>eene kind gelukt de voeding met dit, bij de andere met dat voedsel, vaak eerst nadat
verschillend lang geprobeerd is. Zij kunnen in den regel ontbeerd worden, indien de
moeder zich houdt aan het voorschrift, dat zij in de allereerste plaats haar kind
moet leeren kennen, in alle opzichten eene strenge reinheid heeft te betrachten en
zich heeft te onthouden van het overnemen van voedingsmiddelen of voedingswijzen,
waarbij kinderen van vriendinnen of kennissen, dus andere kinderen, al of niet schijnbaar,
beter heeten te groeien dan het hare. In dit opzicht hebben plaatsen, waar vele moeders
verkeeren om hare kinderen van de buitenlucht te doen genieten, zooals parken, vaak
een ongunstigen invloed, omdat daar gemakkelijk kennis wordt gemaakt en het uitzicht
der kinderen aanleiding geeft tot gesprekken omtrent de wijze van voeding, welke vooral
jonge moeders wel eens aanleiding geven om de tot nu toe bij haar kind gevolgde wijze
te veranderen. Iedere moeder doet verstandig zich te houden aan den raad, welken zij
van den geneesheer, dien zij eenmaal haar vertrouwen schonk, ontving en al of niet
vermeende afwijkingen met hem te bespreken, omdat alleen de huisarts de verantwoording
dragen kan van zijne eigene opvattingen, welke hij door eigene ervaring als de juiste
meent te moeten doen gelden. Ik meen dan ook te kunnen volstaan, met hetgeen ik hier
in vage trekken heb trachten aan te geven en mij eveneens te moeten onthouden van
beschouwingen, omtrent voeding en opvoeding, voor lateren dan den zuigelingenleeftijd.
</p>
<p>Slechts heel in ’t kort wijs ik er nog op, dat, afgezien van individueele verhoudingen,
zoowel bij moeder als kind, langzamerhand de zuigeling, op dikwerf ver uit elkander
liggende tijdstippen, bij tegennatuurlijke voeding tot het gebruik van onverdunde
koemelk gekomen is en dan ook weder geleidelijk ander voedsel zal dienen te ontvangen.
Dit laatste begint van nature recht te verkrijgen, als de tanden te <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>voorschijn komen, want dan begint het kind van zelf neiging te vertoonen daarvan gebruik
te maken. Tegelijkertijd neemt de afscheiding van speeksel belangrijk toe, waardoor
het kind in staat wordt gesteld voedsel van vasteren aard te verwerken.
</p>
<p>Het is dan ook omstreeks dien tijd, dat de natuur aangeeft dat tot spenen kan worden
overgegaan, welke overgang, zooals reeds vroeger werd aangegeven, slechts geleidelijk
mag plaats vinden. Gewoonlijk zal dit omstreeks de zevende of achtste maand het geval
zijn, somtijds vroeger. Men begint dan met een maaltijd aan de borst te vervangen
door ander voedsel, vervolgens twee, drie maaltijden, in langer of korter tijdsverloop,
dus steeds geleidelijk, om zoonoodig, b.v. bij het optreden van ernstige stoornissen,
tot het geven van de borst te kunnen terugkeeren. Dan geve men verdunde melk, waarvan
de samenstelling weder verband heeft te houden met den leeftijd van het kind. Behalve
met water, kan men de melk ook verdunnen met slappe bouillon en langzamerhand overgaan
tot andere spijs, als pap of brij, met melk als hoofdbestanddeel, al of niet met bouillon
bereid, uit griesmeel, havermeel, een of ander kindermeel, sago, tapioca, brood of
beschuit en daarna tot vaster kost. De duur van het spenen kan zeer verschillend uitvallen,
van 2 tot 3 tot 4 weken en langer. Ook hiervoor is geen algemeene regel te geven.
</p>
<p></p>
<div class="figure p179width"><img src="images/p179.png" alt="" data-role="presentation" width="126" height="113"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e1313">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1313src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Het is mij niet lang geleden gelukt eene borst, nadat het kind vier weken lang, wegens
zware ziekte van de moeder, kunstmatig gevoed was, wederom door het zuigen van het
kind tot voldoende zogafscheiding te brengen, zoodat de intusschen herstelde moeder
haar kind geheel aan de borst kon voeden. <a class="fnarrow" href="#xd33e1313src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e1377">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1377src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">2</a></span> Het vermelden van deze persoonlijke opvatting is niet geheel van gevaar ontbloot,
en dat gevaar betreft zoowel den zuigeling als mijzelf. Voor den zuigeling schuilt
het gevaar hierin, dat de nog onervaren moeder, telkens wanneer het kind schreit,
vermoedt dat het honger heeft en het dus aan de borst legt, waaraan het dan eenige
malen zuigt, doch niet met die lust en die kracht, welke inderdaad berust op de natuurlijke
behoefte aan voedsel, om vervolgens slechts met den tepel te spelen en weder met schreien
te beginnen, zoodra zijne moeder hem in de wieg wil leggen. De moeder moet zich er
voor hoeden, op die wijze van haar kind een dwingeland te maken, die haar alle rust
beneemt en zichzelf schade berokkent.
</p>
<p class="footnote cont">Voor mij schuilt het gevaar hierin, dat men, door onnadenkend volgen van mijne opvatting,
het kind tot een lastig kind maakt en ten prooi geeft aan stoornissen in de spijsvertering,
en mij daarvan de schuld geeft. Voor onnadenkend opvolgen van eene, in eene langdurige
praktijk verkregen, overtuiging, kan ik echter geene verantwoordelijkheid aanvaarden.
Ik heb, bij het schrijven van dit werkje, erop gerekend, dat iedere moeder haar best
zal doen zoo spoedig mogelijk de eigenaardigheden van haar kind te leeren kennen en
daarbij trachten wil verstandig te handelen. Zooals gezegd, zal de oplettende moeder
al spoedig zekere regelmaat ontdekken en daarmede rekening moeten houden. <a class="fnarrow" href="#xd33e1377src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e1392">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1392src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">3</a></span> Dr. <span class="ex">C. N. van de Poll</span>. Over het voeden van zuigelingen. Medisch weekblad, 1915. <a class="fnarrow" href="#xd33e1392src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e1426">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e1426src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">4</a></span> Zie aanhangsel. <a class="fnarrow" href="#xd33e1426src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e4452">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e4452src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">5</a></span> Dr. E. <span class="ex">Gorter</span>. De voeding van gezonde en zieke zuigelingen, 2e druk. Hij raadt gewone suiker aan.
1 eetlepel suiker weegt 30 gram, 1 paplepel 15 gram, 1 theelepel 5 gram (opgehoopt);
voor een afgestreken lepel rekene men de helft.
</p>
<p class="footnote cont">Voor het meel neme men zuivere rijst- of tarwebloem. 1 eetlepel meel weegt 20 gram,
1 paplepel 10 gram, 1 theelepel 3–4 gram (opgehoopt). <a class="fnarrow" href="#xd33e4452src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e4492">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e4492src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">6</a></span> Foto’s door de firma D. J. Boom, Hengelo (O.). <a class="fnarrow" href="#xd33e4492src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch13" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e288">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">ALLERLEI OPMERKINGEN MET BETREKKING TOT HET KIND.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Onder dezen titel zullen wij, in alphabetische volgorde, nog enkele zaken bespreken,
welke ouders moeten kennen, al zal hier en daar wel iets genoemd worden, wat elders
reeds werd aangestipt.
</p>
<p>Vooraf gaan echter eenige algemeene opmerkingen.
</p>
<p>De moeder moet leeren haar kind waar te nemen. Het spreekt van zelf, dat iedere moeder
op haar kind let, maar het is voor haar niet gemakkelijk, om zich omtrent de beteekenis
van allerlei verschijnselen een oordeel te vormen. Daarom kan de kennisneming van
hetgeen hier volgt haar allicht van eenig nut zijn.
</p>
<p>Algemeene gezondheidsmaatregelen zijn van groot gewicht met betrekking tot den toestand
van en in de woningen, vochtigheid, onvoldoende verlichting, te weinig of te veel
warmte, onreinheid op woning, kleeding, lichaam, voedselbereiding, zuivere lucht enz.
</p>
<p>De verpleging van het kind is eveneens van belang. Bij den zuigeling dient de huid
niet alleen om het binnendringen van vreemde stoffen in het organisme te beletten,
maar zij regelt ook de warmte van het lichaam. De groote oppervlakte van het lichaam
van den zuigeling, in verhouding grooter dan bij den volwassene, maakt dat afkoeling
of verhitting van de omgevende lucht sneller verlaging of verhooging van zijne lichaamswarmte
ten gevolge heeft, terwijl aan den anderen kant de <span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span>lichaamswarmte bij koortsende ziekten bijzonder snel en tot belangrijke hoogte toeneemt.
</p>
<p>Behalve goede huidverpleging heeft dus ook de kleeding hare beteekenis. Ik kan niet
nalaten erop te wijzen, hoe reeds de voeten onzer kleintjes van den beginne af misvormd
worden door ze sokjes aan te trekken, die, omdat zij zakvormig in een punt uitloopen,
reeds dadelijk de teentjes tot elkander brengen, wat nog toeneemt als later de schoentjes,
vooral als die keurig spits zijn, worden gedragen. Het ware nog niet zoo dwaas om
het voorbeeld der Japanneezen te volgen, die voor den grooten teen eene afzonderlijke
ruimte laten, zooals dat voor den duim in de wanten gebeurt. Ook het vasthouden van
de sokjes met een kouseband onder de knie is verkeerd.
</p>
<p>Het kind kan men het best waarnemen als het ontkleed is. Dan kan men allereerst den
toestand, waarin de huid zich bevindt, beoordeelen. In den beginne zijn alle zuigelingen
min of meer rood van kleur, met in de meeste gevallen eenige vlekkige roodheid boven
den neuswortel en op de bovenste oogleden, en blauwachtig roode tint van boven- en
onderlip en kin. Allengs wordt de huid wat bleeker van tint, doch blijft mooi en frisch;
de zooeven genoemde vlekjes verdwijnen later.
</p>
<p>Bij het zieke kind, of bij een kind dat ziek wordt, valt het al spoedig op, dat de
huid bleeker wordt of zelfs een vaalgrijze tint aanneemt, welke bij erger worden van
de ziekte overgaat in eene blauwachtige tint in het gelaat, met name aan het voorhoofd
en de slapen, en bij plotseling optredende aandoeningen ook om de lippen en den neus.
</p>
<p>De slijmvliezen blijven ook in ziekte gewoonlijk nog lang rood gekleurd; alleen de
tong wordt sterker rood, vooral aan de punt, en bij toenemen van het ziekte-proces
droog, vooral bij koorts, en beslagen. Ook de lippen worden dan droog en krijgen kloven.
In den mond lette men op spruw.
</p>
<p>Bij vermagering, welke het eerst valt waar te nemen aan de <span class="pageNum" id="pb182">[<a href="#pb182">182</a>]</span>binnenvlakte van de dijen, daarna aan beenen en armen, wordt de hals dun, de kin spits,
gaat de spanning van de huid verloren, wordt het gezichtje kleiner.
</p>
<p>Verder zijn op de huid huiduitslagen te zien, welke niet altijd aan slechte verzorging
te wijten zijn; ook abnormale bleekheid b.v. bij bloedarmoede, overmatige dikte met
slapte en witheid, zooals bij kinderen, die te lang aan de borst gevoed worden.
</p>
<p>De oogen, oorspronkelijk helder en glanzend, worden dof, het wit der oogen vaak roodachtig
met kleine adertjes doorloopen. Bij ontsteking van het bindvlies der oogleden vindt
men afscheiding van eene dunne gele of dikkere etterige vloeistof, welke de oogleden
doet aaneenkleven en in de ooghaartjes, als moeilijk te verwijderen stukjes, blijft
vast zitten. Vroeger wees ik reeds op de acute ontsteking bij pasgeborenen, met het
daaraan verbonden gevaar van blindworden bij niet tijdig toegepaste behandeling. Ik
heb ontsteking van het bindvlies der oogleden zien optreden door het staren van den
zuigeling in de vlam van een gasgloeilicht, waaronder de tafel stond waarop de zuigeling
werd verkleed.
</p>
<p>De groote fontanel kan ook den weg wijzen bij het beoordeelen van zieken. Bij kinderen
die aan diarrhee lijden en dus veel vocht verliezen zinkt de fontanel in, terwijl
zij bij vochtophooping in den schedel, zooals bij ontwikkeling van waterhoofd en bij
ontsteking van het hersenvlies wordt aangegeven, gewelfd wordt. Men houde, waar ik
hier over waterhoofd spreek, in het oog, dat het hoofd van den zuigeling opvallend
groot is in verhouding tot de lengte van het lichaam, en het gelaat opvallend klein
in verhouding tot den schedel, door de geringe ontwikkeling der kaken.
</p>
<p>Aan de ooren valt bij ziekte, behalve dat zij opvallend wit worden, gewoonlijk niets
bijzonders op te merken. Wel is het nuttig te weten, dat indien het kind bij het wasschen
van het hoofdje teeken van pijn geeft, men aan de mogelijkheid van <span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span>beginnende ontsteking van het hersenvlies of van het middenoor moet denken.
</p>
<p>Bemoeilijkte ademhaling, met open mond, snurken, snuffen door den neus, kan wijzen
op eene aangeboren ziekte, op vergroote amandelen, ontsteking van luchtpijpstakken
of longen, kramp van de stemspleet. Zuigelingen zijn zeer vatbaar voor ontsteking
der ademhalingswerktuigen, vooral ook bij influenza, zoodat volwassen personen, die
verkouden zijn, moeten oppassen dat zij hunne aandoening niet op het jonge kind overbrengen,
daar het van hun „verkoudheid” eene longontsteking kan krijgen. Daarom handelt eene
moeder, die verkouden is, verstandig door, als zij een kind aan de borst voedt, vooral
gedurende het zoogen, een doek voor mond en neus te houden en het kind niet te kussen.
</p>
<p>De buik kan opgezet of ingetrokken zijn. Bij opgezetten buik lette men op al of niet
duidelijk waar te nemen bloedvaten, of op darmbewegingen, welke door den buikwand
te zien zijn. Verder lette men op breuken, niet alleen van den navel, maar ook in
de liesplooien (darmbreuk) en bij jongens in den balzak (darmbreuk, waterbreuk), op
bloeding of ettering uit den navel.
</p>
<p>Aan beenen en armen, namelijk aan de polsen en enkels, kunnen verdikkingen ontstaan,
vaste zwellingen bij Engelsche ziekte, indrukbare, waar gedurende eenigen tijd de
indruk der vingers blijft bestaan, bij andere ziekten.
</p>
<p>Ook lette men op verstopping en diarrhee, op de geur der ontlasting, op pijn bij het
urineeren, op uitzakking van den endeldarm.
</p>
<p>De lichaamswarmte (temperatuur) stijgt of daalt, waarop reeds boven gewezen werd,
gemakkelijk en spoedig boven of beneden het normale. De temperatuur wordt gemeten
met een thermometer, het liefst een zoogenaamden maximaal-thermometer, welke, met
vaseline of olie ingevet, bij het op de zijde liggende kind voorzichtig in den endeldarm
wordt gestoken en <span class="pageNum" id="pb184">[<a href="#pb184">184</a>]</span>daar 5 minuten (den thermometer vasthouden) blijft liggen. De pols is gewoonlijk moeilijk
te voelen, zoodat men dit kan nalaten.
</p>
<p>Zweeten doet een gezond kind, tenzij het te warm ligt, niet; sterk zweeten vooral
moet doen denken aan ziekte.
</p>
<p>Indien een kind niet volmaakt gezond is, wordt het knorrig, verdrietig en onrustig,
of gelijkmoedig, opvallend rustig en ernstig; beweegt zich, als het uitgekleed is,
niet spartelend, doch blijft stil liggen, met slappe ledematen en dus niet in de vroeger
beschreven houding met opgetrokken armen en beenen, of ook ligt het juist niet stil,
doch maakt, ook in zijn bedje, heftige, schokkende, stootende, bewegingen met armen
en beenen en met het hoofd<span class="corr" id="xd33e4567" title="Bron: ,">.</span> De spieren (het vleesch) zijn niet zoo gespannen, of juist hard en te sterk gespannen.
</p>
<p>De slaap is meestal niet diep, de kinderen zijn onrustig, worden telkens wakker; de
eetlust vermindert.
</p>
<p><i>Braken.</i> Indien het, kort na den maaltijd, teruggeven van eene geringe hoeveelheid genoten
melk verandert in braken van vocht, met slijm en stukjes, na langer tijdsverloop,
waarbij dan, als uiting van gestoorde spijsvertering, nog komen veranderde ontlasting,
vooral diarrhee, winden, buikpijn enz., zal men den geneesheer moeten raadplegen.
De oorzaak kan gelegen zijn in ziekte van het kind, in onverstandige wijze van voeden,
in onreinheid bij het bereiden van voedsel, in onreinheid van flesschen en spenen,
in bedorven voedsel. Daarbij zijn de kinderen onrustig en huilen of schreeuwen. Om
alvast iets te doen, in afwachting van de komst van den geneesheer, geve men slechts
gekookt water of zeer slappe thee te drinken.
</p>
<p>Een hoogst enkele keer komt het voor, dat een zuigeling bloed braakt, al of niet gepaard
met afgang van bloed uit den darm. De oorzaak daarvan ligt nog gedeeltelijk in het
duister. Men moet zich dan in de allereerste plaats ervan trachten te vergewissen,
of dat bloed, vooral indien alleen bloed gebraakt <span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span>wordt, misschien te voorschijn komt na eene bloeding uit den neus, uit het slijmvlies
van den mond, of na inslikken van bloed uit scheuren van den tepel. In deze gevallen
is de hoeveelheid gewoonlijk gering. In het hier bedoelde, zeer zelden voorkomende,
geval komt het bloed gewoonlijk zonder voorafgaande verschijnselen, somtijds na eenigen
tijd van onrust gepaard met braken van genoten melk en met vloeibare ontlasting, veelal
in de vier eerste dagen na de geboorte, zelden later. Meestal komt het bloed het eerst
of alleen uit den darm, al of niet met ontlasting, in den aanvang in kleine hoeveelheid,
vloeibaar of met bloedstolsels, lichtrood, donkerrood tot zwartachtig gekleurd. In
een deel der gevallen gaat dit samen met braken van bloed. Zeldzamer wordt alleen
eene roode of bruinachtige vloeistof, soms met stolseltjes, gebraakt, of ziet men
kleine streepjes bloed in het uitgeworpen voedsel. Het kan bij één keer blijven, enkele
uren, doch ook eenige dagen aanhouden. Indien het zich herhaalt, treden verschijnselen
van sterk bloedverlies op; de temperatuur van het lichaam daalt, de ledematen, te
beginnen met handen en voeten, en de neus worden koud, het gelaat krijgt een wasbleeke
kleur, de ademhaling wordt oppervlakkig, de pols is nauwelijks te voelen. Men moet
onverwijld de hulp van den geneesheer inroepen, daar de toestand voor den zuigeling
zeer bedenkelijk worden kan.
</p>
<p>Dit braken is niet te verwarren met het spuwen van ingeslikt vruchtwater, dat, vaak
vermengd met de ontlasting zooals die door alle zuigelingen in de eerste dagen geloosd
wordt en den naam van kindspek draagt, kort na de geboorte wordt uitgeworpen.
</p>
<p><i>Breuken.</i> Behalve de vroeger genoemde breuken komt bij jongens somtijds een waterbreuk voor,
dat is eene ophooping van vocht in een bepaald gedeelte van den balzak, waardoor deze
min of meer vergroot is. In de meeste gevallen verdwijnt dit vocht van zelf, zoodat
eene behandeling onnoodig is.
<span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span></p>
<p><i>Engelsche ziekte</i> (<i>Rachitis</i>) is een ziekte, welke gewoonlijk nog in het eerste levensjaar en dan meestal eerst
na de derde maand, bij vele kinderen eerst in het tweede halfjaar, begint, in den
regel met algemeene verschijnselen, welke wijzen op stoornis in de voeding en op algemeene
zwakte. De kinderen worden onrustig, verdrietig, slecht geluimd, schreien veel en
slapen niet meer zoo goed als te voren; zij worden bleeker en slapper, lijden aan
verstopping, later aan diarrhee; de urine heeft vaak eene doordringend scherpe reuk.
Nadat deze algemeene verschijnselen twee of drie weken geduurd hebben, treden andere
op. Een van de eerste is sterk zweeten, vooral aan het hoofd, zoodat ’s morgens vaak
het hoofdkussen doornat is. De kinderen hebben pijn in de ledematen, voornamelijk
bij aanraking, dus als zij worden opgenomen of aangevat, en bewegen armen en beenen
liever niet. Terwijl zij op den rug liggen, bewegen zij het hoofd, ook in den slaap,
heen en weder, wrijven met het achterhoofd op het kussen, waardoor daar ter plaatse
het haar verdwijnt, doch worden rustig als men hen voorzichtig op zijde legt. Zijn
zij ouder dan een half jaar, dan zoeken zij van zelf die ligging op de zijde. Als
zij gedragen worden, wordt het hoofd hun al gauw te zwaar en leggen zij zich met wang
en voorhoofd tegen het gezicht of den schouder van hen die ze dragen. Op de plaatsen
waar men ze aanpakt komen spoedig roode vlekken te voorschijn.
</p>
<p>Somtijds breekt de ziekte onverwacht uit, met plotseling optreden van diarrhee, verhooging
van de lichaams-temperatuur, snelle pols, pijnen in de gewrichten en aanvallen van
krampen.
</p>
<p>Daarna vertoonen zich veranderingen in de beenderen, welke vooral zijn waar te nemen
aan de uiteinden van de zoogenaamde lange beenderen, dat zijn die van armen en beenen,
en aan de ribben. De polsen en enkels worden dik, de huid maakt daar diepe plooien;
aan de voorzijde van de borstkas ontstaan plaatselijke verdikkingen van de ribben,
ter weerszijden van het borstbeen, in overlangs loopende rijen, als de zoogenaamde
rachitische <span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span>rozenkrans. Het hoofd wordt groot en verkrijgt, door afplatting van den achterhoofdschedel,
breed en hoog en in het midden vlak worden van het voorhoofd, een vierkanten vorm,
waartegen de kleinheid van het gezicht, doordien de beenderen van het gelaat in groei
ten achterblijven bij die van den schedel, opvallend afsteekt. De fontanellen blijven
langen tijd open; de groote fontanel sluit zich eerst aan het einde van het tweede
levensjaar of nog later. De kinderen leeren laat loopen, terwijl zij die reeds loopen
konden, dikwijls als een van de vroeg voorkomende verschijnselen, den lust daartoe
verliezen. Het krom worden van de beenen is algemeen bekend.
</p>
<p>De tanden breken later door, in onregelmatige volgorde en met lange tusschenpoozen.
De snijtanden blijven klein, met hoekige kauwvlakten en vertoonen soms halvemaanvormige
bochten; de tanden zijn week en broos en kunnen tot den kaakrand afbrokkelen, zij
worden wankleurig, het email vertoont overlangs en dwars loopende spleten en ronde
deukjes. De willekeurige spieren zijn slap.
</p>
<p>Kinderen met rachitis lijden vaak aan stuipen.
</p>
<p><i>Huidziekten.</i> De huid van den zuigeling is zeer dun, teeder en gevoelig, en antwoordt zeer gemakkelijk
op prikkels, hetzij die van buiten af dan wel van binnen uit werken.
</p>
<p>Daarom treden gemakkelijk plaatselijke veranderingen op, b.v. door inwerking van vochten,
zooals melk welke uit den mond loopt, urine en ontlasting, wanneer de reiniging te
wenschen laat. Doch ook al te veelvuldig reinigen en vegen van de huid kan, door telkens
opnieuw verwijderen van het door de talkklieren geleverde vet, de huid overgevoelig
maken voor schadelijke invloeden van buiten. De kinderen brengen zichzelf vaak door
krabben wonden in het gelaat toe, waar schadelijke stoffen kunnen binnendringen, zoodat
het dikwijls reeds vroeg noodig is de nageltjes te knippen.
</p>
<p>Vervolgens kunnen prikkels, van den darm uitgaande, verschijnselen <span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span>van huidaandoening teweeg brengen, terwijl eindelijk ook de erfelijkheid eene rol
speelt, zoodat de kinderen vaak aan dezelfde aandoeningen lijden als de ouders vroeger
deden.
</p>
<p><i>Smetten of <span class="sic">wondzijn</span> van de huid.</i> Het kenmerkende hiervan is het voorkomen van licht- of donkergekleurde, roode, vochtige,
uiterst pijnlijke plekken, waaromheen en waarin somtijds blaasjes met troebelen inhoud
liggen, welke plekken zich bij slechte verzorging gemakkelijk uitbreiden en de kinderen
geducht kunnen hinderen. Men vindt deze plekken vooral op plaatsen welke voortdurend
aan vocht zijn blootgesteld, b.v. aan den hals, waar de kleederen door spuwen of uit
den mond vloeiende melk nat worden; aan de billen, aan de achtervlakte der dijen en
in de liesplooien, door het lange liggen in luiers, nat door urine of door zure diarrhoeïsche
ontlasting, bij voedingsstoornissen, alsmede aan de hielen en in alle plooien van
de huid, vooral bij vette kinderen en bij kinderen die zweeten.
</p>
<p>Het voorkomen en genezen heeft zich dus te richten op zorgvuldige verpleging en op
zorg bij de voeding. De plaatselijke behandeling bestaat in het reinigen met olie
en (of) poederen, waarbij alsol-strooipoeder en bolus alba uitstekende diensten bewijzen.
</p>
<p><i>Urticaria</i> of <i>netelroosuitslag</i> kenmerkt zich door het optreden van kleine of groote, eenigszins boven de omgeving
uitstekende, helrood gekleurde, of lichte, in het midden dikwijls witachtige, vlekken,
zooals die worden waargenomen na aanraking met brandnetels, vaak met een klein <span class="corr" id="xd33e4617" title="Bron: vochbevattend">vochtbevattend</span> blaasje in het midden. Zij jeuken, vooral in de warmte, en worden gewoonlijk door
het kind opengeschuurd of opengekrabt, waarna zij, onder vorming van een korst, genezen.
</p>
<p>Ook hierbij heeft men te letten op stoornissen in de spijsvertering. Zij komen eveneens
voor na insectenbeten. Ter behandeling kan men de plekken wasschen met azijnwater
of citroenwater, met een schijfje citroen er overheen strijken; laten <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>drogen en daarna poederen. Dikwijls helpt het bestrijken met een stukje naphtholzeep,
in water gedoopt, zoodat eene laag schuim op de huid komt, welke men laat indrogen.
</p>
<p><i>Dauwworm</i> is een vorm van eczeem, welke somtijds reeds vroeg optreedt.
</p>
<p>Deze uitslag begint, dikwijls reeds in de eerste weken na de geboorte, meestal aan
de wangen, en kan zich over het voorhoofd, over het gelaat en het behaarde hoofd,
in ernstige gevallen ook in de plooien van den hals, in oksel- en knieholten en zelfs
over het geheele lichaam uitbreiden. De aangetaste plekken, waar de huid rood wordt
en zwelt, en waar kleine min of meer roodgekleurde verhevenheden ontstaan, welke zich
tot blaasjes ontwikkelen en na opening, door krabben of schuren, een weinig vocht
ontlasten, veranderen spoedig, door ineenvloeien en uitbreiding in de omgeving, in
vochtige vlakten, waarop zich korsten vormen, welke de vochtige, vaak etterende, vlakken
bedekken en waar tusschendoor een troebel of etterig vocht heen siepert. Blijft de
aandoening beperkt, dan kunnen de kinderen er goed uitzien, doch bij groote uitbreiding
gaat zij gepaard met stoornis van het algemeen welbevinden. Somtijds wijst de aandoening
op geërfde neiging tot huidaandoening, welke dan vaak het eerst in verband met de
voeding optreedt. Kinderen wier gestel neiging tot eczeem-vorming vertoont, lijden
ook gemakkelijk aan katarrhen van de slijmvliezen van neus, keel en luchtpijpstakken,
aan roode oogen, klierzwellingen in hals en nek, aan stoornis in de spijsvertering,
gebrek aan eetlust, beslagen tong, loozen van winden, slijmige ontlasting; zij hebben
meestal een prikkelbaar zenuwstelsel en zijn bijzonder vatbaar voor kinderziekten.
</p>
<p>De aandoening kan van zelf tot genezing komen, vooral bij verandering van voedsel,
zooals b.v. bij den overgang van melk tot gemengden kost, doch is gemeenlijk van langen
duur en biedt vaak hardnekkig weerstand aan de door den geneesheer toegepaste behandeling.
<span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span></p>
<p><i>Wijnvlekken.</i> Somtijds wordt een kind geboren met min of meer blauwrood gekleurde vlekken, welke
overal op het lichaam kunnen voorkomen, doch zeer dikwijls worden aangetroffen in
den nek en aan het voorhoofd, aan de grens van het haar. Zij kunnen vanzelf, dus zonder
behandeling, verdwijnen. Dit is niet het geval met de <span class="sic">evens</span> rood gekleurde<span class="sic"></span>
</p>
<p><i>Vaatgezwelletjes</i>, welke, bij de geboorte somtijds heel klein, allengs grooter worden en zich in alle
richtingen, dus zoowel in de breedte als in de diepte, uitbreiden en zich boven de
omgevende huid verheffen. Daarom is het aan te bevelen die zoo vroeg mogelijk te laten
behandelen. Uitbranden, of vaccineeren op die plek, kan misschien bij geringe grootte
een gunstig gevolg opleveren, de grootere vereischen operatieve behandeling.
</p>
<p><i>Berg</i> noemt men een zich op de behaarde hoofdhuid vormend mengsel van huidvet, <span class="corr" id="xd33e4645" title="Bron: huidschilvers">huidschilfers</span> en vuil. De meening dat het, soms in vrij dikke laag op de plaats van de groote fontanel
gelegen, niet mag verwijderd worden, met het oog op de gevoeligheid der hersenen,
is volkomen onjuist. De behandeling bestaat in weekmaken, door de plek des avonds
met olie in te smeeren, het hoofd met een doek te omwikkelen, en ’s morgens met zeepwater
te wasschen, tot alles verdwenen is. Bij herhaald optreden, ondanks deze behandeling,
bestaat vermoeden op ziekelijken aanleg voor huidaandoeningen.
</p>
<p><i>Lengtegroei.</i> De lengte van het kind neemt in den aanvang vrij langzaam, daarna snel, tegen het
einde van het eerste levensjaar weder langzamer toe. Ziekte heeft daarop bijna geen
invloed. De gezond ontwikkelde jongen heeft bij de geboorte gemiddeld eene lengte
van 50 cM. en groeit in het eerste jaar ongeveer 20 cM.; voor het meisje gelden de
cijfers 49 en 18–19 cM. Voor eene beoordeeling van den groei van het lichaam hebben
de verhoudingen van lengte, omvang van borst en schedel meer waarde, dan de lengte
alleen. De omvang van de borst, gemeten ter hoogte van de tepels, bedraagt bij den
pasgeborene <span class="pageNum" id="pb191">[<a href="#pb191">191</a>]</span>gemiddeld 31–35 cM., de omvang van den schedel gemiddeld 33–35 cM. Bij goed ontwikkelde
pasgeboren kinderen overtreft de omvang van de borst de halve lengte met ongeveer
6–10 cM. Een hooger cijfer (11–12 cM.) wijst op krachtige, een lager cijfer (5 cM.)
op zwakke ontwikkeling. De omvang van den schedel en van de borst zijn bij de geboorte
ongeveer gelijk. Bij normale ontwikkeling nemen beide gedurende eenigen tijd in dezelfde
mate toe (in 3½ maand 2,5 cM.). Indien de omvang van de borst in mindere mate toeneemt,
zou dit op rachitis wijzen (<span class="ex">Bendix</span>).
</p>
<p><i>Ontlasting.</i> <i>Verstopping</i> komt zoowel bij aan de borst gevoede als bij met de flesch gevoede kinderen voor;
somtijds aangeboren. Zij is bij borstkinderen van weinig belang. Het kan gebeuren,
dat er slechts om de twee of drie dagen ontlasting komt en dan òf heel weinig òf veel,
en dan vaak in den vorm van droge harde ballen, welke onder sterke inspanning van
het kind worden uitgedrukt. Daarbij ondervindt het kind wel eens pijn en kunnen er
scheurtjes in de aarsopening ontstaan, welke bloeden, zoodat zich bloed aan de oppervlakte
dier ballen bevindt. Het kind heeft dan angst voor het ontlasten en tracht de ontlasting
binnen te houden, waardoor de verstopping toeneemt. Behalve pijnlijkheid bij de ontlasting
hebben de kinderen vaak een gevoel van jeuken en branden aan de aarsopening. Vooral
bij fleschkinderen komen die harde ballen, geel, lichtgeel of grijsachtig gekleurd,
voor, welke men gemakkelijk uit de luier kan schudden.
</p>
<p>Men onthoude zich zooveel mogelijk van inwendig toe te dienen middelen. Zoonoodig
geve men een enkele keer wat wonderolie, b.v. een theelepeltje vol. Beter is het een
zoogenaamd zeeppilletje aan te wenden, gemaakt door een stukje zeep ter dikte van
een potlood en ter lengte van 3 of 4 centimeter te snijden, of door wat geschaafde
zeep tot een balletje te kneden, en dat door de aarsopening in den endeldarm te brengen.
<span class="pageNum" id="pb192">[<a href="#pb192">192</a>]</span>Indien dit niet helpt, zette men, b.v. door middel van een gummi-ballon, een lavementje,
waarvoor men eenvoudig lauwwarm water, of lauwwarm water en olijfolie (van elk een
eetlepel), of lauwwarme olijfolie (twee eetlepels) of glycerine (een eetlepel glycerine
en een eetlepel water), of koud water gebruiken kan. Men legge daarvoor het kind op
de linkerzijde, met de knieën naar den buik opgetrokken, zoodat de aarsopening goed
te zien komt, brenge dan het aanzetstuk (de canule) van het spuitje, goed met vaseline
of olijfolie vetgemaakt, voorzichtig door de aarsopening in den endeldarm en spuite
den inhoud van het spuitje vrij krachtig naar binnen. Bij fleschkinderen kan men meestal
verbetering brengen door de samenstelling van het voedsel te veranderen, b.v. door
minder melk te geven, door de melk te verdunnen met gortwater, door in plaats van
gewone suiker melksuiker toe te voegen. Bij oudere kinderen kan men door toedienen
van soep, groenten, ooft enz. trachten aan het euvel tegemoet te komen.
</p>
<p><i>Diarrhee.</i> Bij diarrhee komt de ontlasting te dun en te vaak, van 8 tot wel 20 malen of meer
per etmaal. De ontlasting komt dan, dikwerf voorafgegaan door koliek-pijnen, met meer
of minder sterk geluid te voorschijn, kan zuur of rottend rieken, schuimend zijn en
bloed bevatten. De buik kan opgezet zijn of juist ingezonken. Vaak hoort men voorafgaand
rommelen in den buik. Bestaat er maag-katarrh, dan is de tong beslagen. De kinderen
zijn onrustig, schreeuwen zoowel omdat zij pijn in den buik hebben als omdat de streek
om de aarsopening en de billen gesmet en open is. De eetlust wordt minder, het lichaamsgewicht
neemt niet toe of neemt zelfs af, de kinderen zien bleek en worden slap, de hoeveelheid
urine wordt minder. In ernstige gevallen bespeurt men invallen en koud worden van
het gelaat, vooral koud worden van neus, armen en beenen; de kleur van het gelaat
wordt vaak blauwachtig. Het kind ligt stil en verdraait de oogen, wordt plotseling
onrustig, schreeuwt of gilt, <span class="pageNum" id="pb193">[<a href="#pb193">193</a>]</span>beweegt de armen en beenen stootend, om dan weder, vermoeid, rustig te worden. Het
toenemen van de hoeveelheid urine is een gunstig teeken.
</p>
<p>De oorzaak kan zeer verschillend zijn. Bij fleschvoeding is zij vaak te vinden in
onverstandig voeden, slechte reiniging van spenen en flesschen, bedorven voedsel.
Men denke echter ook aan ziekte van het kind, als b.v. verkoudheid, infectie en zooveel
meer, zoodat steeds de hulp van den geneesheer moet worden ingeroepen.
</p>
<p>Om te beginnen kan men alvast iets doen, en wel het kind op dieet zetten, het namelijk
niet anders dan gekookt water of slappe thee geven.
</p>
<p>De roode billen wassche men met olie af en poedere daarna. Luiers, en alles wat met
de diarrhee-ontlasting bevuild is, laat men in sodawater weeken en uitkoken, om ze
daarna te wasschen.
</p>
<p>Een gewoon verschijnsel is het optreden van dunnere ontlasting, gedurende eenige dagen,
als de ontlasting van de eerste dagen na de geboorte (kindspek) tot de melkontlasting
over gaat.
</p>
<p>Zoowel verstopping als diarrhee gaan wel eens gepaard met pijnlijke uitzakking van
een gedeelte van den endeldarm uit de aarsopening.
</p>
<p><i>Spruw</i> noemt men eene in den mond optredende aandoening, teweeggebracht door een schimmelplantje
en kenbaar aan op de tong en op het verhemelte, in de plooien der wangen, op tandvleesch
en lippen voorkomende witte of geelwitte vlekjes van verschillende grootte en vrij
belangrijke dikte, alsof vlokken van geronnen melk in den mond zijn achtergebleven,
waarvan zij gemakkelijk te onderscheiden zijn, doordat men ze niet kan wegwisschen.
Vaak staat de ontwikkeling in verband met stoornissen in de voeding en kunnen zij
verdwijnen, als die worden opgeheven. Ook kan het aanwenden van dotjes of fopspenen
de ontwikkeling in de hand werken. Zij veroorzaken den zuigeling pijn, waardoor het
zuigen niet alleen bemoeilijkt, doch zelfs <span class="pageNum" id="pb194">[<a href="#pb194">194</a>]</span>verhinderd wordt. Als behandeling noodig blijkt, kan men de mondholte, maar vooral
die plekken, door middel van een penseel bestrijken met borax-glycerine (Borax 2,5
gr. glycerine 10 gr.) b.v. 4 maal per dag, of de plekken flink wegwrijven met een
rein lapje, gedrenkt met brandewijn. De hierdoor ontstane wondjes genezen spoedig.
</p>
<p><i>Stuipen</i> noemt men aanvallen van spierkrampen. De kramp-aanval begint met trekkingen in de
spieren van het gelaat, waarbij het kind het voorhoofd fronst, de wenkbrauwen samen-,
de mondhoeken naar beneden trekt, de kaken vast op elkander klemt, de oogleden opent
en sluit, de oogen verdraait of in een bepaalden stand plaatst, schokkende bewegingen
met het hoofd maakt, welke trekkingen overgaan op de spieren van den romp en van de
ledematen, waarbij de ademhaling onregelmatig wordt, tijdelijk tot stilstand komt
(men spreekt van „wegblijven<span class="corr" id="xd33e4684" title="Niet in bron">”</span> of „achter adem komen”), kortom alle spieren en spiergroepen ten slotte de krampen
vertoonen, terwijl het gelaat eene bleeke kleur, daarna een blauwe tint aanneemt,
bewusteloosheid intreedt, urine en ontlasting onwillekeurig geloosd worden.
</p>
<p>Men heeft gedurende den aanval zorg te dragen, dat het kind zich niet bezeeren en,
indien het tanden heeft, door een opgerolden doek of een houtje tusschen de tanden
te steken, zich niet op de tong bijten kan. Terwijl men den geneesheer laat ontbieden
make men de kleederen los en legge men koude compressen op het hoofd, welke telkens
verwisseld worden, of wikkele men het inmiddels uitgekleede kind in een koud nat laken
en zette men een lavement van zeepwater. Inmiddels worde een lauwwarm bad gereed gemaakt,
waarin men het kind eene overgieting met koud water geeft.
</p>
<p>Een afzonderlijke vorm is kramp van de stemspleet, waarbij het ademhalen, lang gerekt,
met groote moeite en gierend geluid geschiedt, het kind, door gebrekkigen toevoer
van lucht, blauw wordt en in het grootste gevaar verkeert.
<span class="pageNum" id="pb195">[<a href="#pb195">195</a>]</span></p>
<p>De aanvallen verschillen in lengte van duur en in aantal; in ernstige gevallen treden
zij meermalen daags kort na elkander op. Na den afloop van een stuip valt het kind
dikwijls in een diepen slaap, met rochelende ademhaling.
</p>
<p>Stuipen kunnen voorkomen bij kinderen met prikkelbaar zenuwstelsel, bij aandoening
van de hersenen, bij plotseling optreden van stoornissen in de spijsvertering, bij
het begin van acute infectie-zieken als de koorts intreedt, bij kinkhoest of andere
ziekten en staan niet zelden in verband met Engelsche ziekte.
</p>
<p><i>Inzinking.</i> Bij kinderen, die zwaar ziek zijn, treedt somtijds ineens eene verandering in het
uiterlijk op, welke men collaps noemt en misschien het best wordt aangeduid met het
woord „inzinking.” De huid neemt dan plotseling een vaalgrijze kleur aan, terwijl
het kind onrustig wordt, de oogen verdraait, angstig kijkt, het gelaat blauw, de punt
van den neus en de ledematen koud worden, de buik opzet.
</p>
<p>Men geve het kind een kortdurend warm bad met koude overgieting en brenge het daarna
in zijn bedje, met warme kruik aan de voeten. Pas op voor verbranding der voeten.
</p>
<p><i>Tanden krijgen.</i> Het tijdstip waarop de eerste tand verschijnt en vervolgens de andere doorbreken
is wel is waar aan individueele schommelingen onderhevig, doch men kan toch wel eenigermate
aangeven, wanneer en in welke volgorde zij gemeenlijk te voorschijn komen. Bijgaande
tand-formule geeft door letters aan, welke volgorde in het meerendeel der gevallen
bij gezonde kinderen wordt waargenomen.
</p>
<div class="table">
<table class="xd33e4699">
<tr class="center">
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-left cell-top">g </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">e </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">f </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">c </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">b </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top xd33e4723">b </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">c </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">f </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">e </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4700 cell-top">g </td>
<td class="xd33e4712 xd33e4710 cell-right cell-top">= bovenkaak</td>
</tr>
<tr class="center">
<td class="xd33e4735 xd33e4700 cell-left">g </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">e </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">f </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">c </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">a </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700 xd33e4723">a </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">d </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">f </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">e </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4700">g </td>
<td class="xd33e4735 xd33e4710 cell-right">= onderkaak
</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2" class="colspan xd33e4700 cell-left">
<div class="figure xd33e4760width"><img src="images/bbrace3.png" alt="" data-role="presentation" width="60" height="12"></div>
</td>
<td class="xd33e4700"> </td>
<td colspan="4" class="colspan xd33e4700">
<div class="figure xd33e4765width"><img src="images/bbrace8.png" alt="" data-role="presentation" width="160" height="12"></div>
</td>
<td class="xd33e4700"> </td>
<td colspan="2" class="colspan xd33e4700">
<div class="figure xd33e4770width"><img src="images/bbrace3.png" alt="" data-role="presentation" width="60" height="12"></div>
</td>
<td class="xd33e4710 cell-right"></td>
</tr>
<tr class="center small">
<td colspan="2" class="colspan xd33e4773 xd33e4700 cell-left cell-bottom">kiezen
</td>
<td class="xd33e4773 xd33e4700 cell-bottom">hoektanden
</td>
<td colspan="4" class="colspan xd33e4773 xd33e4700 cell-bottom">snijtanden
</td>
<td class="xd33e4773 xd33e4700 cell-bottom">hoektanden
</td>
<td colspan="2" class="colspan xd33e4773 xd33e4700 cell-bottom">kiezen
</td>
<td class="xd33e4773 xd33e4710 cell-right cell-bottom"></td>
</tr>
</table>
</div><p>
</p>
<p>De eerste snijtanden (a. a.) breken tusschen de 7e en 8e of 9e, somtijds reeds in
de 4e, 5e of 6e maand door; de tweede groep (b. b. c. c.) ongeveer 4 tot 8 weken later,
de volgende groep (d. d.) tusschen de 10e en 12e maand. Dan volgen de <span class="pageNum" id="pb196">[<a href="#pb196">196</a>]</span>voorste kiezen (e. e. e. e.) tusschen de 12e en 15e maand, of later, tot de 18e maand;
daarop de hoek- of oogtanden (f. f. f. f.) omstreeks de helft van het 2e levensjaar
en ten slotte de achterste kiezen (g. g. g. g.) tegen het einde van het 2e of het
begin van het 3e jaar.
</p>
<p>Aan het einde van het eerste levensjaar zijn dus alle acht snijtanden en aan het einde
van het tweede of aan het begin van het 3e jaar alle twintig melk- of wisseltanden
te voorschijn gekomen. Deze tanden zijn kleiner dan de blijvende tanden, de kauwvlakten
zijn in verhouding kleiner, zij staan meer rechtop en zijn blauwachtig wit van kleur.
</p>
<p>Afwijkingen in tijd en volgorde van het doorbreken komen vaak voor, ook bij kinderen
die gezond en goed ontwikkeld zijn. Die afwijkingen zijn dus onverschillig als de
kinderen goed gedijen. Alleen groote onregelmatigheden zijn van belang, als mogelijk
verschijnsel van Engelsche ziekte.
</p>
<p>Bij het gezonde kind bespeurt men vaak niets van het tanden krijgen; hoogstens zijn
zij wat onrustig en huilerig. Soms kondigt het doorbreken der tanden zich aan door
zeer sterke afscheiding van speeksel, kwijlen de kinderen sterk. Het tandvleesch is
rood, gezwollen en pijnlijk, op de wangen vertoont zich eene omschreven roode plek,
al of niet met blaasjes of puistjes bezet. Een of twee dagen van te voren is het kind
licht koortsig, zonder eenige andere afwijking, doch ook wel met lichte stoornis in
de spijsvertering, weekere vaker komende ontlasting, lichte katarrh van neus en keel,
geringe zwelling van klieren aan den hals. Het kind gevoelt zich niet behaaglijk,
is onrustig en prikkelbaar, steekt telkens de vingers in den mond, heeft minder eetlust
en slaapt minder goed. De gevoeligheid en prikkelbaarheid van het kind is dus verhoogd
en tengevolge daarvan kunnen dan ook schadelijkheden, welke op andere tijden geene
uitwerking hebben, hem ziek maken. Ook treden in enkele gevallen verschijnselen van
den kant der hersenen <span class="pageNum" id="pb197">[<a href="#pb197">197</a>]</span>op, in den vorm van spiertrekkingen in het gelaat en aanvallen van kramp, maar het
is zeer verkeerd om alle mogelijke ziekten, welke in dien tijd toch evengoed als op
andere tijden kunnen optreden, zooals b.v. huiduitslag, hoesten, diarrhee, stuipen
enz., als meer of minder onschuldige gevolgen of verschijnselen van het tanden krijgen
te beschouwen. Men moet dus niet te spoedig zeggen: „O, dat is niets, dat komt van
de tanden.”
</p>
<p>Vaak neemt het kind gedurende dien tijd niet of weinig in gewicht toe of neemt het
gewicht zelfs af. Aangenaam is het voor hem op iets hards te bijten, waarvoor hem
een beenen ring, of iets anders dat hard is, mits daarbij groote reinheid betracht
wordt, kan gegeven worden. Zulk een voorwerp mag niet te klein zijn, om het gevaar
van inslikken te ontgaan.
</p>
<p>Nog wijs ik erop, dat de met het tanden krijgen van nature gepaard gaande vermeerderde
afscheiding der speekselklieren eene aanwijzing is, dat men van dat oogenblik af ook
andere spijs, dan uitsluitend melk, kan toestaan.
</p>
<p><i>Uitzakken van den endeldarm.</i> Als gedurende de ontlasting het slijmvlies van de aarsopening of een gedeelte van
het slijmvlies van den endeldarm naar buiten komt, spreekt men van uitzakken van den
endeldarm. Men ziet dan de aarsopening omgeven door een blauwachtig-rood gekleurden
dikken ring, welke gespannen aanvoelt, of het hoogrood of blauwrood gekleurde slijmvlies
van den endeldarm een paar centimeters buiten de opening uitpuilen. Behalve pijn en
aandrang tot persen gevoelt het kind zich goed. Deze afwijking komt minder bij zuigelingen,
dan wel bij kinderen in het tweede of derde levensjaar voor.
</p>
<p>De behandeling bestaat in het terugbrengen van de gezwollen deelen, nadat de ontlasting
is geschied. Daartoe legt men het kind op zijde of plaatst men het in <span class="corr" id="xd33e4804" title="Bron: knieelleboogligging">knie-elleboogligging</span>, en brengt men het uitgeperste gedeelte, met den met olie of vet besmeerden of met
een in olie gedrenkt lapje omwikkelden vinger, voorzichtig zoo diep naar binnen, dat
alles verdwijnt.
<span class="pageNum" id="pb198">[<a href="#pb198">198</a>]</span></p>
<p>De oorzaak kan gelegen zijn in verslapping van den endeldarm welke door persen erger
wordt, in verstopping of diarrhee, waar vaak drang tot persen bij komt, in algemeene
zwakte. Ook ziet men deze afwijking wel eens in aansluiting aan vernauwing van de
voorhuid bij jongens, en bij kinkhoest.
</p>
<p>Bij oudere kinderen, die van een potje gebruik maken, kan het voordeelig zijn het
potje zoo hoog te plaatsen, dat het kind de voeten niet steunen kan, zoodat de buikpers
minder sterk werkt. Ook kan men ze, op den rug op een ondersteek liggend, de beenen
in de hoogte heffen, opdat zij die niet kunnen steunen. In een warm zitbad komt de
ontlasting gemakkelijker en met minder pijn.
</p>
<p><i>Vaccineeren.</i> De bedoeling van het vaccineeren of inenten is, het kind te vrijwaren voor besmetting
met het gif der pokken. Inderdaad verwekt de inenting eene ziekte, doch van weinig
belang, welke ziekte niet besmettelijk is en den mensch in een toestand van onvatbaarheid
voor echte pokken brengt. Aangezien deze onvatbaarheid van betrekkelijk korten duur
is, ongeveer tien jaren, is het noodig de vaccinatie nu en dan opnieuw te verrichten.
</p>
<p>Het proces verloopt als volgt. Nadat de inenting verricht is, genezen de gemaakte
wondjes in de eerste dagen gewoonlijk zonder eenig verschijnsel. Daarna treedt om
het genezen wondje een rooden hof op en vormt zich eene kleine verhevenheid, een puistje,
dat op den vijfden dag in een blaasje overgaat, welk blaasje, in grootte toenemend,
in het midden een deukje draagt. Oorspronkelijk met witachtigen glans wordt het blaasje
tusschen den zevenden en negenden dag geel, de inhoud etterig en de omgeving min of
meer gezwollen, met helroode ontstekingskleur, op aanvoelen warm. De ontwikkeling
van deze pokpuist bereikt haar hoogtepunt tusschen den negenden en elfden dag. Dan
verdikt zich de etter en droogt in, waarna zich, tusschen elfden en achttienden dag
ongeveer, terwijl zwelling en roodheid der <span class="pageNum" id="pb199">[<a href="#pb199">199</a>]</span>omgeving minder worden, een korst vormt, welke na eenige dagen afvalt, met achterlaten
van eene roodachtige plek, welke allengs verbleekt, zoodat omstreeks het einde van
de vierde week alles voorbij is. Liggen de puisten dicht bij elkander, dan loopen
zij ineen en is de zwelling belangrijker.
</p>
<p>Om de puisten tegen letsel, ook door krabben, daar de zwelling met jeuk gepaard gaat,
en tegen infectie te beschutten, bedekt men ze b.v. met een lapje steriel gaas, met
boorvaseline bestreken, vastgehouden door een of ander verband. Om krabben en schuren
te verhinderen kan men de beweging der armen tijdelijk belemmeren, door de mouwtjes
met veiligheidsspelden aan de borstkleeding vast te maken, of op andere wijze.
</p>
<p>Behalve deze plaatselijke kunnen zich ook algemeene verschijnselen voordoen. Sommige
kinderen blijven er vrij onverschillig onder, andere worden gedurende eenige dagen
lusteloos of kribbig, hebben minder eetlust, nog andere krijgen een uitslag over het
geheele lichaam, in den vorm van kleine roode vlekjes en puistjes.
</p>
<p>Alleen gezonde kinderen mogen ingeënt worden. In het algemeen kan men zeggen, dat
het de voorkeur verdient de kinderen zoo vroeg mogelijk in te enten, omdat zij dan
minder gevoelig zijn. Meestal gebeurt het niet voor de zesde levensmaand, waarop men
evenwel in tijden van epidemieën, welke echter na het invoeren der vaccinatie zelden
en nooit meer in groote uitgebreidheid worden waargenomen, natuurlijk eene uitzondering
maken zal. Het jaargetijde <span class="corr" id="xd33e4822" title="Bron: waaarin">waarin</span> men vaccineert is onverschillig.
</p>
<p><i>Vernauwing van de voorhuid.</i> Bij pasgeboren jongens is de eikel gewoonlijk samengekleefd met de voorhuid, eene
tijdelijke verbinding, welke na korten of langeren tijd van zelf wordt opgeheven,
zoodat behandeling onnoodig is. De voorhuid is altijd zoo nauw, dat het niet gelukt
die over een groot gedeelte van den eikel terug te schuiven. Ook dit wordt op den
duur anders. <span class="pageNum" id="pb200">[<a href="#pb200">200</a>]</span>Intusschen kan het gebeuren, dat er tusschen eikel en voorhuid eene lichte ontsteking
optreedt, ten gevolge van ontleding van de vettige stof, welke door daar ter plaatse
aanwezige kliertjes wordt afgescheiden. Dit kan aanleiding geven tot dikwijls en pijnlijk
urineeren, vooral als de opening van de voorhuid bijzonder nauw is, waarbij de zuigeling
onrustig wordt, eene hoog-roode gelaatskleur krijgt en heftig schreit, terwijl de
urine met een dunne straal te voorschijn komt en de voorhuid, als de urine tusschen
eikel en voorhuid dringt, als een ballon wordt uitgezet. Dan is eene operatie noodig.
</p>
<p>Bij eenvoudige lichte ontsteking zonder meer is het voldoende de voorhuid stomp los
te maken en alles te reinigen.
</p>
<p><i>Zindelijk maken van zuigelingen.</i> In den laatsten tijd wordt aangegeven, dat men den zuigeling reeds heel vroeg kan
leeren zijne behoeften op het potje te doen. Van den tweeden dag af laat men, volgens
het voorschrift, het kind het potje even voelen, door het languit op den schoot te
leggen, de beentjes met de linkerhand in de hoogte te houden en met de rechterhand
het potje onder de billetjes te plaatsen. In de eerste dagen zonder eenig gevolg,
zou het kind, bekend geworden met de aanraking van het koude potje, reeds in de tweede
week de bedoeling daarvan vatten en zijne behoefte daarin doen. Dit geldt zoowel voor
de urine als voor de ontlasting. Indien dit op geregelde tijden gebeurt, zou het kind
al spoedig zelf de regelmaat vrijwel inachtnemen en in de vierde week de luier niet
meer bevuilen. In den beginne kost het veel tijd, doch dat wordt spoedig anders. Geduld
en tijd kunnen zonder twijfel ook hierbij veel doen bereiken en de daaraan besteede
moeite loonen. In ieder geval bewijst het, dat de moeders zeker vroeger met het zindelijk
maken kunnen beginnen, dan tot nu toe de gewoonte was. Het beste oogenblik zal wel
dat vóór de voeding zijn.
</p>
<p><i>Zitten, staan en loopen.</i> Terwijl het kind met 5 of 6 weken, <span class="pageNum" id="pb201">[<a href="#pb201">201</a>]</span>als het op den buik ligt, het hoofd flink vermag op te heffen, begint het dit in de
3e maand ook reeds in andere houding te doen en kan het in de 4e maand het hoofd reeds
ophouden. Van de 6e maand af met steun, kan het in de 8e maand zonder steun zitten.
Voor de 6e maand kan het het hoofd reeds in alle richtingen bewegen, zich op de zijde
of op den buik draaien. Zoolang het hoofd bij het opnemen nog heen en weder schommelt,
moet het kind nog in liggende houding verblijven, doch als het zich gaat oprichten,
waarbij men het wel eens helpen mag, en het hoofd vermag op te houden, mag men het,
als het de kracht daartoe bezit, op den arm dragen. Reeds na een paar weken sluit
het de vingers om een voorwerp, dat men hem in de hand geeft, begint dit al spoedig
vast te houden en grijpt omstreeks de 6e maand naar elk voorwerp, dat men hem voorhoudt.
In de 9e maand begint het pogingen aan te wenden om, hier en daar in zijn bedje steun
zoekende, zich op te richten en te gaan staan, hetgeen hem al spoedig gelukt. Indien
het kind dit van zelf doet, laat men hem begaan, zonder vrees te koesteren dat hij
daardoor kromme beenen zal krijgen, maar wel moet men zich onthouden hem te willen
oefenen, door hem op de beenen te zetten. Men late alles aan hemzelf over. Tegen het
einde van het eerste levensjaar begint het kind, terwijl het een houvast zoekt aan
stoel of andere vaststaande voorwerpen, reeds te loopen, alras eenige schreden, zonder
dien steun en aan de hand gehouden, te doen, om gewoonlijk zeer vlug alleen te loopen.
Als het kind valt, zal het beginnen te huilen. Men doet dan verstandig hem niet met
lieve woordjes en aanhalingen tot bedaren te brengen, doch er niet op te letten of
te trachten hem af te leiden door zijne aandacht op iets anders te vestigen.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Voor den gezonden zuigeling is het een genot om slechts weinig gekleed, liever nog
geheel naakt, te liggen spartelen. Men kan hem dit genot gemakkelijk verschaffen,
door hem in <span class="pageNum" id="pb202">[<a href="#pb202">202</a>]</span>een, niet beneden 15,5° C. (60° F.), verwarmd vertrek gedurende vijf tot tien minuten
op een kussen of een matrasje te leggen. Hij oefent daarbij zijne spieren, neemt tevens
een luchtbad en ook de moeder geniet ervan.
</p>
<p>In den zomer kan men hem, bij goed weder, reeds in de tweede week in de buitenlucht
brengen, op heel mooie dagen zelfs vroeger. In den beginne is het goed hem te dragen,
doch dan mag hij niet te warm gekleed zijn. Weldra mag hij in eene goed-veerende wagen
uitgaan. In het warme jaargetijde kan hij ook in den tuin of op de veranda, in wieg
of wagen, buiten liggen, tegen zonlicht en tocht beschut. In den winter mag hij ook
wel buiten gereden worden, in de middaguren, als de zon het hoogst staat, doch niet
zoo vroegtijdig als in den zomer, en zeker niet als het winderig of nat weer is.
</p>
<p>Het is de vraag of het niet beter is om den jongen zuigeling, in den laten herfst,
in den winter of in de eerste voorjaarsmaanden geboren, in een verwarmd goed gelucht
vertrek te houden, dan hem aan de dikwijls snel wisselende weersveranderingen, welke
in dien tijd aan ons klimaat eigen zijn, bloot te stellen. Vele geneesheeren achten
dit verkieselijk.
</p>
<p></p>
<div class="figure p202width"><img src="images/p035.png" alt="" data-role="presentation" width="253" height="152"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb203">[<a href="#pb203">203</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div id="ch14" class="div1 last-child chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e295">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">HET EEN EN ANDER OMTRENT BIJGELOOF, VOLKSGEWOONTEN, ENZ. BIJ ZWANGERSCHAP, BARING
EN IN HET KRAAMBED.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">In het eerste gedeelte was er sprake van het belang voor de aanstaande moeder om ten
minste eenigermate te weten, hoe ongeveer de verhouding is van de deelen van haar
lichaam, waarin zoowel de bevruchting geschiedt als waarin het bevruchte eitje zich
ontwikkelt. Er werd op gewezen, dat het kind gelegen is in een spierachtigen zak,
de baarmoeder, waarboven de darmen en de maag, eveneens een zakvormig orgaan, zich
bevinden, en dat die allen door het middenrif gescheiden zijn van de borstholte, waar
binnen het hart en de longen liggen.
</p>
<p>Dikwijls hoorde ik de opmerking, dat het braken gedurende de zwangerschap zou te wijten
zijn aan het feit, dat de hoofdharen van het kind de maag kriebelden. Zelfs met het
weinige, dat ik omtrent de ligging der organen in de buikholte mededeelde, zal iedereen
kunnen begrijpen, dat die verklaring allerbespottelijkst is. Eene andere opmerking,
welke vaak gehoord wordt, is deze, dat de moederkoek aan het hart vastgegroeid was.
Eene enkele overweging van de natuurlijke ligging der genoemde deelen in het lichaam
der zwangere vrouw, doet de dwaasheid van zulk eene opmerking in het oog springen.
</p>
<p>Dergelijke beweringen en opvattingen worden telkens weder met grooten ernst en zekere
voorliefde geuit. Het nu volgende, indertijd geschreven met de bedoeling om te trachten
den <span class="pageNum" id="pb204">[<a href="#pb204">204</a>]</span>oorsprong van enkele daarvan te ontdekken, heb ik gemeend in dit boek te moeten opnemen,
in de hoop daarmede, zoo het kan, een einde te maken aan verhalen en verdichtsels,
welke menige zwangere vrouw in niet geringe mate angst en vrees kunnen aanjagen.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Wij schrijven 1910 en toch gebeurde het mij nog niet zoo heel lang geleden, dat eene
kraamvrouw, die voor de derde maal moeder geworden was, mij zeide: „Aan al dat ouderwetsche
doe ik niet meê, maar m’n haren kammen, dat durf ik niet. En omdat ’t zoo viezig wordt
en er zoo’n onaangename lucht uit het haar komt, doe ik er wat Eau de quinine op.
Maar vies is ’t wel, m’n haarspelden roesten er in.”
</p>
<p>Al dat ouderwetsche! Daarmede bedoelde zij het niet reinigen van de kraamvrouw na
de baring, het niet verwisselen van het bevuilde lijfgoed tegen rein, en nog andere
van die handelingen, waarvan zoo nu en dan nog wel wat in de praktijk opduikt, als
herinnering aan volstrekt niet ver verwijderde tijden en gewoonten.
</p>
<p>Mijne patiënte vreesde, dat het uitkammen der haren, in de eerste negen dagen van
het kraambed, aanleiding zou geven tot bloedstorting. Anderen verbonden oudtijds daaraan
de vrees, dat het zog in het hoofd zou slaan. Wordt deze vrees misschien ook nu nog
gevonden in ons vaderland?
</p>
<p>Het aantrekken van schoon linnengoed, het <i>verhemden</i>, mocht niet gebeuren, omdat anders de kraamzuivering zou ophouden en het zog in den
buik slaan.
</p>
<p>Tot welke toestanden die vrees voor reiniging kan leiden en werkelijk leidde, blijkt
uit eene mededeeling van een heel- en stadsverloskundige te Alkmaar (<i>ten Houte de Lange</i>) in het jaar 1852. „Eene vrouw die ik in bewusteloozen toestand, na den 36sten aanval
van stuipen had verlost”, zegt hij, „bezocht ik den 8sten dag daarna.” De patiënte
woonde op 2 uren afstands <span class="pageNum" id="pb205">[<a href="#pb205">205</a>]</span>van zijne woonplaats. „Zij was in dien tusschentijd onder behandeling van eene plattelands-vroedvrouw
en eenen Med. Doctor, die haar dagelijks bezochten. Voor haar bed komende kwam mij
de walgelijkste stank te gemoet, en vond ik haar in den deerniswaardigsten toestand;
zij lag nog in hetzelfde sluitlaken, dat ik haar na de verlossing had omgedaan, en
in hetzelfde bed, in al de gedurende dien tijd ontlaste urine, kraamzuivering en drekstoffen.
Twee plekken koudvuur van de grootte eener manshand aan de billen en stuit verspreidden
den afschuwelijksten stank. Niettegenstaande dezen ongehoorden toestand en dat zij
een nietig klein vrouwtje was, is alles zeer voorspoedig genezen, heeft zij nog zevenmaal
gelukkig en voorspoedig gekraamd en leeft nog”. Tot zoover zijn verhaal.
</p>
<p>Onwillekeurig vraagt men zich af, of er eenige reden bestond voor de vrees, dat reiniging
der kraamvrouw schade zou kunnen berokkenen en of die reden uit het volk zelf, dan
wel uit de geneeskundige wetenschap kan ontsproten zijn.
</p>
<p>Het is buiten twijfel, dat veel, wat wij uit den mond der leeken hooren, een overblijfsel
is van hetgeen vroeger in de geneeskundige wetenschap gangbaar was en dikwerf langen
tijd den geneesheeren tot grondslag van hun weten en handelen diende. Is het wonder,
dat, waar zij zoo lang vasthielden aan oude leerstellingen, de leek daarvan nu nog
geen afstand heeft gedaan; dat bij de leeken van dergelijke beschouwingen nog velerlei
is blijven voortleven, waar de wetenschap haren dienaren ander en beter inzicht gaf?
</p>
<p>Het schijnt mij toe, dat wij, ter verklaring der vrees voor reiniging, dat zog in
het hoofd of in den buik zou slaan, moeten teruggaan tot de tijden van <i>Hippocrates</i> (geboren 460 j. v. Chr. op het eiland <i>Kos</i>). Wat hij, zijne scholieren en navolgers, hebben gedacht en geleeraard, vinden wij
neergelegd in de geneeskundige geschriften welke den naam van <i lang="la">Corpus Hippocraticum</i> <span class="pageNum" id="pb206">[<a href="#pb206">206</a>]</span>dragen. Kortheidshalve wordt gewoonlijk, bij de aanhaling van die geschriften, alleen
van <i>Hippocrates</i> gesproken, omdat hij de voornaamste was, „onze leermeester” zooals 400 j. n. Chr.
<i>Oribasius</i> hem noemde. Zijne leer is door alle tijden heen van grooten invloed op de geneeskunde
geweest.
</p>
<p>Voor <i>Hippocrates</i> dan was de kraamzuivering van het grootste gewicht. Stoornissen in de uitscheiding
dier vloeistof werden in nauw verband gebracht met ziekten in het kraambed. De kraamzuivering
werd voorafgegaan door de uitscheiding eener vloeistof, welke hij <i>ichor</i> noemde. De daarover handelende plaats wordt als volgt vertaald: „Na de geboorte van
kind en nageboorte, vloeit eene bloederig-waterige vloeistof weg, welke van het hoofd
en van het overige gedeelte van het lichaam komt en uitgescheiden wordt door het geweld,
den arbeid en de hitte (gedurende de baring), en welke als inleiding van de kraamzuivering
te beschouwen is.”
</p>
<p>Waarom de kraamzuivering zich vertoont, wordt aldus verklaard. „De kraamzuivering
treedt op, omdat bij de zwangerschap van een meisje gedurende de eerste 42 dagen,
bij die van een jongen gedurende de eerste 30 dagen, slechts zeer weinig bloed tot
voeding van het kind naar beneden gaat—omdat anders het jonge vruchtbeginsel zou verstikken.
Na dien tijd evenwel vloeit, tegelijk met vermeerderde pneuma-opname<a class="noteRef" id="xd33e4902src" href="#xd33e4902" title="Ga naar noot 1.">1</a>, tot aan de geboorte eene grootere hoeveelheid bloed toe. De reiniging moet dus in
de kraamzuivering teruggegeven worden, en naar buiten afvloeien, naar de orde der
dagen”
</p>
<p>Dit is, zoo gezien, vrij onverstaanbaar. Maar als men weet, dat een der Grieksche
benamingen van kraamzuivering ook gebruikt wordt voor de menstruatie, dan ligt het
voor de hand, dat waar van de leer der levensverschijnselen in het kraambed, en de
afwijkingen daarvan, sprake is, met dien naam bedoeld is het <span class="pageNum" id="pb207">[<a href="#pb207">207</a>]</span>menstruatie-bloed, dat in den eersten tijd der zwangerschap niet door het kind gebruikt
werd, zoodat de kraamzuivering daarvoor in de plaats treedt.
</p>
<p>In dezen gedachtengang ligt ook de grondslag voor de opvatting, dat de duur der kraamzuivering
na de geboorte van een jongen 30 dagen, na de geboorte van een meisje 42 dagen duurt,
d.i. naar de orde of naar den regel der dagen.
</p>
<p>Om dit alles te begrijpen is het noodig na te gaan, hoe <i>Hippocrates</i> zich de vorming der vrucht voorstelde. Het voortplantings-product van de vrouw is
voor hem niet het ei, omdat zoowel het ei als de eierstok hem onbekend waren, maar,
evenals bij den man, het zaad. De bevruchting bestaat in het samenkomen van het zaad
van man en vrouw. Dat zaad wordt uit het geheele lichaam, uit vaste en weeke deelen
en uit alle vloeistoffen—n.l. de vier Hippocratische vloeistoffen: bloed, gal, water
en slijm—afgescheiden, grootendeels uit het hoofd, van waar het, langs de ooren naar
het ruggemerg geleid wordt.
</p>
<p>Is het zaad van man en vrouw in de baarmoeder gekomen, dan wordt het door de lichaamsbewegingen
der vrouw vermengd en door de warmte tot elkander gebracht en verdikt. Daarna neemt
het pneuma op, omdat het op eene warme plaats ligt, door de ademhaling der vrouw.
Het pneuma baant zich, nadat het verdikte zaad er mede gevuld is, een weg naar buiten.
Dadelijk neemt het zaad weder nieuw, koud pneuma van de moeder in zich op, door de
scheur waardoor het vroegere ontsnapt is. Op die wijze wordt het vruchtbeginsel gevoed.
</p>
<p>Het van pneuma doordrongen zaad omgeeft zich met een vlies, waardoorheen zich, tot
in het midden van het vruchtbeginsel, een weg voor het pneuma vormt, langs welken
weg het in- en uittreden kan. Deze weg is blijkbaar de navel.
</p>
<p>Maar door het vlies treedt ook bloed naar binnen.
</p>
<p>Dit bloed is het menstruatie-bloed, dat, na de bevruchting, niet meer naar buiten
afgescheiden wordt, maar, langzamerhand uit <span class="pageNum" id="pb208">[<a href="#pb208">208</a>]</span>het geheele lichaam in de baarmoeder komende, het vlies omgeeft, en, tegelijk met
het pneuma, door het vlies ingezogen wordt.
</p>
<p>Bij de aldus plaatsgrijpende voeding, door pneuma en bloed, komt geleidelijk, onder
vorming van de stoffen waaruit het vruchtbeginsel bestaat, door het pneuma de scheiding
der weefsels tot stand. Na de splitsing, in ledematen en organen, is dan een kind
ontstaan.
</p>
<p>De duur van dit ontstaan, gerekend van het vastworden van het zaadmengsel af, is bij
meisjes hoogstens 42 dagen, bij jongens hoogstens 30 dagen.
</p>
<p>De oorzaak van de latere splitsing bij meisjes is te zoeken in haar ontstaan uit zwakker
en vochtiger zaad.
</p>
<p>Bij het toenemen van de hoeveelheid bloed in de baarmoeder neemt ook het aantal vliezen
toe, welke dun zijn, met elkander door banden samenhangen en, evenals het eerste vlies,
van de navelstreng af uitgespannen zijn. In deze vliezen, vooral in het meest naar
buiten gelegene, ontstaan holten, in welke het moederlijke bloed, dat het ademende
vleesch voeden moet, binnen dringt. Nu heet dat alles <i>chorion</i>, waarmede hoogstwaarschijnlijk de nageboorte bedoeld wordt.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Het begrip van kraamzuivering is dus dat van eene reiniging, en de stoornis daarin,
vooral de verminderde of geheel opgeheven uitscheiding, moet dus van grooten invloed
zijn. Dat is duidelijk, als wij weten, dat de kraamzuivering, evenals de maandstonden
en het vruchtwater, gerekend wordt te behooren tot de steeds in beweging zijnde vier
Hippocratische vloeistoffen, welke als zoodanig van buiten af in het lichaam komen
en door het geheele lichaam verbreid zijn. De gezondheid van het lichaam berust op
de normale verhoudingen dezer vloeistoffen. Zij ontstaan uit de in het lichaam gebrachte
spijzen en dranken in de darmen, en komen door de aderen in de verschillende stapelplaatsen,
van waar zij verder in het lichaam <span class="pageNum" id="pb209">[<a href="#pb209">209</a>]</span>worden overgebracht. Die stapelplaatsen zijn: het hart voor het bloed, het hoofd voor
het slijm, de milt voor het water en de galblaas voor de gal. Nadat zij met de deelen
van het lichaam in wisselwerking getreden zijn, verlaten zij het lichaam door de lichaamsopeningen,
dat zijn: mond, neus, aars en pisweg. Blijft de oude vloeistof langer dan 3 dagen
in het lichaam, of is de nieuwe vloeistof in te groote hoeveelheid opgenomen, dan
heeft dat kwade gevolgen.
</p>
<p>Het achterblijven van de kraamzuivering heeft dus, daar de uitscheiding voor de gezondheid
een noodzakelijk vereischte is, eveneens slechte gevolgen.
</p>
<p>Als oorzaken voor het niet wegvloeien der kraamzuivering worden genoemd: ontsteking
van de baarmoeder en sluiting van den baarmoedermond.
</p>
<p>Als wij nu lezen, dat ontsteking van de baarmoeder o.a. teweeggebracht wordt door
koude, dan komen wij reeds eenigermate tot eene verklaring van de vrees, welke bestaat
voor het verhemden der kraamvrouw, evenals die tegenwoordig nog wordt waargenomen
waar sprake is van reiniging, en het aantrekken van schoon lijfgoed, tijdens de menstruatie.
</p>
<p>Om nu eene verklaring te vinden voor den angst, dat het zog in hoofd of buik zou slaan,
moeten wij nog weten wat <i>Hippocrates</i> leert omtrent den oorsprong van het zog.
</p>
<p>Wij denken, en dat deed <i>Hippocrates</i> ook, aan de borsten der vrouw. Maar weten wij <i>nu</i>, dat het zog in de borsten optreedt als voortbrengsel van de zogklier, <i>Hippocrates</i> dacht niet zoo en verklaarde het optreden van zog in de borsten op geheel andere
wijze. Volgens hem speelden de borsten eene geheel lijdelijke rol.
</p>
<p>Als de scheiding der vruchtdeelen is tot stand gekomen, zegt hij, beweegt het kind
zich en treedt er melk in de borsten op. Die melk komt daarin door druk van de zwangere
baarmoeder. Door dien druk wordt het meest vette, uit spijs en drank, uit den buikinhoud
(in het net en in het vleesch) geperst. Het komt <span class="pageNum" id="pb210">[<a href="#pb210">210</a>]</span>verwarmd, wit geworden en zoet gemaakt door de warmte van de baarmoeder, in den vorm
van melk, door de aderen, voor het kleinste gedeelte in de baarmoeder, waar het kind
er van gebruikt, voor een ander gedeelte in de borsten, waardoor deze opzwellen.
</p>
<p>De borsten bezitten dus het vermogen de melk op te zuigen, maar bereiden die niet.
</p>
<p>Dit kan ook gebeuren bij niet-zwangeren.
</p>
<p>Bij de mededeeling, dat zog optreedt in de borsten van niet-zwangere vrouwen, wordt
uitdrukkelijk gezegd, dat de menstruatie ontbrak. Maar het blijkt niet, dat <i>Hippocrates</i> van meening was, dat het menstruatie-bloed in die gevallen tot melk werd. Die opvatting
wordt gevonden bij de oude Indiërs, zooals, naar men zegt, blijkt uit de <i>Yajur-Veda</i>, een in het Sanskrit geschreven werk, dat veel ouder is dan de Hippocratische geschriften.
Wèl zegt <i>Hippocrates</i>, dat, als de borsten ontbreken, b.v. als zij weggenomen zijn, de melk op edele deelen
slaat, op hart en longen, waardoor stikking optreedt.
</p>
<p>Wanneer wij nu lezen, dat <i>Steidele</i> (in het begin der 19de eeuw) bij sterke vulling der borsten van niet-zoogende vrouwen
melk uit de geslachtsdeelen zag vloeien, dan laat het zich, met den gedachtengang
van <i>Hippocrates</i> en zijn begrip van melk, gemakkelijk verklaren, dat bij de leeken, die blijkbaar
ook van deze dingen gehoord hebben, het begrip van verplaatsing van het zog naar andere
deelen van het lichaam, door oorzaken welke op de werkzaamheid der geslachtsdeelen
werkten, gemakkelijk ingang vond.
</p>
<p>Bij de oude Indische artsen vinden wij immers ook wel eene dergelijke opvatting. Waar
bij hen van de behandeling der koorts bij kraamvrouwen sprake is, leest men, dat de
koorts ontstaat door het naar beneden zakken van de melk.
</p>
<p>In verband met de Hippocratische leer kan dan ook eene andere opvatting, welke somtijds
nog in de kraamkamer voorkomt, <span class="pageNum" id="pb211">[<a href="#pb211">211</a>]</span>verklaard worden. Ik bedoel deze. Het is mij gebeurd, dat de baker het kind niet aan
de moederborst wilde leggen, vóór dat de kraamvrouw gewaterd had, omdat—zooals zij
zeide—het zog met urine vermengd zijn zou. <i>Hippocrates</i> rekende ook de urine tot de vier vloeistoffen te behooren. De pisweg is een der uitloozingswegen.
Men kan zich dus voorstellen, dat, waar de melk haren oorsprong heeft in die vier
vloeistoffen, de vermenging daarvan met afgewerkte doch nog niet uitgescheiden vloeistof,
in dit geval de urine, mogelijk moest geacht worden.
</p>
<p>Vele ontwikkelden onder onze patiënten, vooral onder de jongeren, zullen met ons lachen
om deze opvattingen en het vies vinden, dat er menschen gevonden werden, die reiniging
na de bevalling als een gevaar beschouwden. Maar eenigen tijd later zullen zij ons
in vollen ernst mededeelingen doen, waaruit blijkt dat zij op hunne beurt aan opvattingen
waarde hechten, die weder anderen doen glimlachen. Men moge het bijgeloof of domheid
noemen, gewoonlijk komt het voort uit gebrek aan kennis van eigen lichaam en de verrichtingen
daarvan, dat wij ook nu nog opmerkingen hooren, van hoogbeschaafden, welke overeenkomen
met vooroordeelen, gewoonten en gebruiken, bij oude volken en natuurvolken in zwang,
waarom zij lachen en over wier dwaasheid zij het hoofd schudden. En dat ondanks den
vooruitgang in ontwikkeling, waarop wij 20ste-eeuwers trotsch zijn.
</p>
<p>Of hooren wij niet herhaaldelijk, dat de oorzaak van de witte gerimpelde handen, waarmede
de kinderen ter wereld komen, te vinden is in het, vooral in de laatste dagen, veel
in zeepsop wasschen der moeder, en dat de roode oogleden te wijten zijn aan haar veelvuldig
weenen?
</p>
<p>De straks genoemde heel- en verloskundige van Alkmaar heeft destijds eene menigte
aanteekeningen gemaakt, die voor vele plaatsen in ons land en daarbuiten nog ten huidigen
dage <span class="pageNum" id="pb212">[<a href="#pb212">212</a>]</span>zouden kunnen neergeschreven worden. Zoo zegt hij, wat het kind betreft, dat veel
huidsmeer afkomstig heette te zijn van het vele spek of vet vleesch eten door de zwangere,
of ook, dat de bijslaap nog kort voor de bevalling is uitgeoefend. Dit laatste heb
ik nooit zelf gehoord, wel, dat er verband zou bestaan tusschen de groote hoeveelheid
huidsmeer en het gebruik van vet gedurende de zwangerschap.
</p>
<p>En wat hooren wij niet al met betrekking tot gebreken, waar mede het kind ter wereld
komt, in verband met het schrikken der zwangere en het grijpen naar de plaats van
haar lichaam waar zij eenig letsel verkreeg.
</p>
<p>Ook deze opvatting is reeds oud. In de <i>Yajur-Veda</i> wordt reeds gezegd, dat zich bij het kind aan hetzelfde lichaamsdeel, waaraan de
moeder letsel kreeg, dezelfde werking vertoont.
</p>
<p>Toen ik onlangs dergelijke dingen met een mijner patiënten besprak, en haar vertelde
hoe men in Hannover beweert, dat het kind moedervlekken of zomersproeten mede ter
wereld brengt, als de moeder gele rapen of wortelen schraapt, of iets kookt, dat spat,
wist de baker mij dadelijk te zeggen, dat dit volkomen waar was, want dat zij zelve
het bij een harer kinderen had waargenomen. Maar ongeloovig schudde zij het hoofd,
toen ik daarop zeide, dat in Hongarije de meening verbreid is, dat het kind een rooden
uitslag krijgt, als de moeder met bloed omgaat, en dat het kind over het geheele lichaam
zal behaard zijn als de moeder in de zwangerschap aardbeziën eet. Diezelfde baker
reinigde de kraamvrouw na de bevalling wel degelijk, zag er ook geen bezwaar in, om
de haren der patiënte uit te kammen en op te maken, maar had haar verboden vóór „de
negen dagen” de nagels te knippen, omdat .… eene vloeiing of storting daarvan het
gevolg kon zijn.
</p>
<p>Zooeven besprak ik eene opvatting, welke steeds levendige belangstelling heeft opgewekt
en nog vermag op te wekken. Ik bedoel het verzien der zwangeren. Welke de invloed
zijn kan <span class="pageNum" id="pb213">[<a href="#pb213">213</a>]</span>van voortdurende prikkeling der zintuigen, van schrik of gemoedsaandoeningen, is niet
met een enkel woord uit te maken. Evenmin kan men steeds een afdoend antwoord geven
op vragen, die ons, naar aanleiding van—naar het heet—met zekerheid waargenomen feiten,
gesteld worden.
</p>
<p>Vooral in de grijze oudheid werd het vermogen van allerlei op de zwangere inwerkende
invloeden hoog aangeslagen. Maar ook later nog. Wilt ge een bewijs? Leest dan met
mij het volgende uit het „<i lang="nl">Houwelijck</i>” van <i>Jacob Cats</i>.
</p>
<div lang="nl" class="lgouter">
<p class="line">„Wanneer de vrouwe draeght soo dient de man te letten,
</p>
<p class="line">Dat niemant door het huys misschien en kome setten
</p>
<p class="line">Yet dat wan-schapen is, een wreet of seltsaem beelt
</p>
<p class="line">Dat ons het ooge terght, en soo de sinnen steelt.
</p>
<p class="line">Al wat oubolligh staet, of vreese kan verwecken,
</p>
<p class="line">Of met een snellen schrick ons in de leden trecken,
</p>
<p class="line">En dient een jonge vrou vooral niet daer se slaept,
</p>
<p class="line">En van de reyne trou de soete vruchten raept.
</p>
<p class="line">Wilt oock om dese tijt u niet te seer vergapen
</p>
<p class="line">Aen eenigh selsaem dier, als simmen, katten, apen:
</p>
<p class="line">En draeght niet in den arm, en leght niet aen den mont
</p>
<p class="line">Een vreemde baviaen, of plat-geneusden hont.
</p>
<p class="line">’T is bij de vrouwen selfs in geenen deel te mercken,
</p>
<p class="line">Hoe dat een vremt geval kan op de vrouwen wercken:
</p>
<p class="line">Hoe onverwachte schrick tot aen de vrucht belent,
</p>
<p class="line">En hoe een selsaem spoock sigh in de moeder prent.
</p>
<p class="line">Wanneer een vrouwe draeght, het schijnt dat alle krachten
</p>
<p class="line">Zijn besigh aen de vrucht, en op de moeder wachten;
</p>
<p class="line">Dies waerder eenigh ding sigh in de sinnen vest,
</p>
<p class="line">Dat sackt van stonden aen, en druckt in dat gewest.
</p>
<p class="line">De Schrift getuyght het selfs, dat Jacob voor de dieren
</p>
<p class="line">Van Laban heeft gelegt gestreepte populieren,
</p>
<p class="line">Om even als het schaep zou paren metten ram,
<span class="pageNum" id="pb214">[<a href="#pb214">214</a>]</span></p>
<p class="line">De plecken van het hout te drucken in het lam.
</p>
<p class="line">Ghy die genegen zijt om zaet te mogen winnen,
</p>
<p class="line">Hebt geen wan-schapen dier, geen monster in de zinnen:
</p>
<p class="line">Stelt liever voor het oogh, wanneer ghij vruchten teelt,
</p>
<p class="line">Een schoon een geestigh kint, een aerdigh menschenbeelt.
</p>
<p class="line">Hier door ist wel gebeurt dat yemand van de Moren
</p>
<p class="line">Vont in voor-leden tijt een witte vrucht geboren;
</p>
<p class="line">Hierdoor ist wel gebeurt dat van een leelick paer
</p>
<p class="line">Men wert, oock tegen hoop, een aerdigh kind gewaer.
</p>
<p class="line">Een wijf bij al het volck vermaert in leelickheden,
</p>
<p class="line">Wiens man haer niet en weeck in onbeschofte leden,
</p>
<p class="line">Kreegh even-wel een kint het schoonste dat men vant,
</p>
<p class="line">Een peerel van de stad, en wonder in het lant.
</p>
<p class="line">Een kint gelijck een beelt, dat alle menschen presen,
</p>
<p class="line">En namen in den arm, of met den vinger wezen,
</p>
<p class="line">Een kint na vollen wensch, een gaeu en aerdigh fret,
</p>
<p class="line">En niet te bijster schrael, en niet te lijdigh vet:
</p>
<p class="line">Een yder stond verbaest, en sagh de frissche leden,
</p>
<p class="line">En sagh de schoone verw, onseker van de reden;
</p>
<p class="line">Dies gincker over-al een spreucke door de stadt,
</p>
<p class="line">Alsof hier in de vrouw haer eer vergeten hadt.
</p>
<p class="line">Een man die vorder sagh gingh al het huis beschouwen
</p>
<p class="line">Gingh letten op het stuck, ter eeren van de vrouwen.
</p>
<p class="line">Hij vint een schoon vertreck, daer op een schoon buffet
</p>
<p class="line">Een aerdig kinder-beelt stont geestigh af-geset.
</p>
<p class="line">Hij vont een ledekant behangen met gordijnen,
</p>
<p class="line">Een leger voor den weert, gelijck het mochte schijnen:
</p>
<p class="line">Hij vraeght wie datter slaept? hem wordt bescheyt gedaan,
</p>
<p class="line">En stracx zoo gist de man hoe dat de saken staen.
</p>
<p class="line">Hij spreeckt tot al het volck. Ick zal het oordeel vellen,
</p>
<p class="line">Laet maer het jonghste kint hier in de kamer stellen.
</p>
<p class="line">De meyt die loopter om soo veerdigh als se kan,
</p>
<p class="line">En brenghtet in de sael, en geeftet aen den man.
<span class="pageNum" id="pb215">[<a href="#pb215">215</a>]</span></p>
<p class="line">Die gaettet metter daet omtrent de beelden setten,
</p>
<p class="line">Die maent een ieder aen hier op te willen letten:
</p>
<p class="line">En siet, die nu het beelt en dan het kint bekeeck,
</p>
<p class="line">En vont noyt eenigh ey dat zoo een ey geleeck.
</p>
<p class="line">Daer gaet de kloeckste geest met vaste reden wijsen,
</p>
<p class="line">Wat datter uyt het oog kan in de sinnen rijsen:
</p>
<p class="line">En hoe een diep gepeys, door onbekende macht,
</p>
<p class="line">Het <i>ingenomen beelt</i> kan prenten in de dracht.
</p>
<p class="line">Stracx reser groote vreught, de bose tongen swegen,
</p>
<p class="line">De vrou heeft metter daet haer eere we’er gekregen:
</p>
<p class="line">En waer doen eenigh paer te samen wert geset,
</p>
<p class="line">Daer was een schoon gesight omtrent het echte bedt.”</p>
</div>
<p class="first">Immers tegenwoordig wordt ons nog menige mededeeling gedaan omtrent het verzien van
zwangere vrouwen. Ik zag eens eene fotografie van een jongen, die over het geheele
lichaam behaard was, welke buitengewone haarontwikkeling werd toegeschreven aan een
sterk op de moeder inwerkenden prikkel gedurende hare zwangerschap. De moeder van
dezen knaap werd op zekeren avond door haren man, die in opgewonden toestand tehuis
kwam, zoo grof bejegend, dat zij in de bedstede de vlucht nam. ’s Mans woede wilde
zich toen op een, in het vertrek aanwezigen, poedel koelen, doch het dier, al even
weinig op een dracht slagen belust als de vrouw, zocht bij haar bescherming. Daar
werd het dier door den man duchtig toegetakeld, en de verschrikte vrouw beviel na
eenigen tijd van een kind, begroeid met lange haren, zooals de poedel die had.
</p>
<p>Ook deze opvattingen, en hetzelfde geldt voor wat ik nog zal mededeelen, hebben haren
oorsprong in overoude tijden, niet zoozeer in de beschouwingen van het volk, als in
die der geneesheeren. Die beschouwingen, en voorschriften aan de hand daarvan gegeven,
zijn langzamerhand als gemeen goed overgegaan in het denken der volken, en waar zij
bij de geneesheeren, <span class="pageNum" id="pb216">[<a href="#pb216">216</a>]</span>aan de hand van de zich ontwikkelende wetenschap, veranderingen en verbeteringen ondergingen
of geheel verdwenen, bleven zij onder het overige menschdom bestaan en duiken telkens
weder op. De oorsprong is vergeten, de beschouwing evenwel gebleven.
</p>
<p>Wij moeten niet alleen in de Hippocratische boeken, maar ook in de overleveringen
der oude Indiërs, oude Hebreeërs en oude Egyptenaren zoeken, om den oorsprong te vinden.
Dan zien wij, hoe opvattingen uit oude tijden invloed uitoefenden op nieuwere. Zoo
vindt men b.v. in de Hippocratische boeken veel terug, wat reeds in de <i>Rig-Veda</i> (± 1500 jaren voor Chr.) en vooral in de <i>Yajur-Veda</i>, welke van lateren datum is, beschreven staat, hetgeen erop wijst, dat ook de leer
van de school van Hippocrates voor een deel is voortgekomen uit nog oudere geneeskunde.
</p>
<p>Zeer zorgvuldig zijn b.v. in de <i>Yajur-Veda</i> de voorschriften over de gezondheidsregelen gedurende de zwangerschap, welke, volgens
bevoegde beoordeelaars, uitmunten boven die van de Hippocratische school. Niet alleen
wordt daarin zeer zorgvuldig alles opgegeven met betrekking tot het gebruik van spijs
en drank, b.v. dat de (daar opgenoemde) vleeschsoorten invloed uitoefenen op de lichamelijke
en geestelijke eigenschappen van het kind, maar ook gewaarschuwd tegen opwinding,
overmatige inspanningen en schuddingen van het lichaam. Tevens wordt daarin gewezen
op den invloed door indrukken van het gemoed en der zintuigen op de zwangere vrouw
uitgeoefend, hetgeen bij Grieken en Romeinen in praktijk gebracht werd, zooals wij
dit ook door vader <i>Cats</i> in dichtvorm neergeschreven zagen.
</p>
<p>Wel is waar wordt in de <i>Yajur-Veda</i> niet gesproken over het verzien der zwangeren, maar iets in dien geest ligt toch
opgesloten in de waarschuwing, dat de zwangere vrouw alles vermijden moet, wat onaangenaam
is om te zien, en in het voorschrift, geen leelijke, wanstaltige voorwerpen aan te
raken. <span class="pageNum" id="pb217">[<a href="#pb217">217</a>]</span>Volgens <i>Fassbender</i> wordt hierover door de Hippocratische geneesheeren niet gesproken.
</p>
<p>Wij zullen niet nagaan of, en in hoeverre, er in verhalen als van den behaarden knaap,
en dergelijke, een zweem van waarheid in eene groote hoeveelheid verdichtsel kan verborgen
zijn, doch onze beschouwingen voortzetten.
</p>
<p>Waar geloof en bijgeloof hand in hand gaan, is het geen wonder, dat ook met betrekking
tot de geneeskunde voornamelijk bij leeken begrippen bestaan, welke voor den wetenschappelijk
ontwikkelde aan geloof en bijgeloof grenzen of daarmede samenhangen. Niet altijd is
het geloof als bron van eigenaardige denkwijzen nog te herkennen, maar menigmaal schijnt
het vreemde meer eene meening, eenmaal uit ervaring opgedaan, bij onduidelijke waarneming
onjuist opgevat, door geslachten voortgeplant, veranderd, maar daarom nog niet verbeterd.
Zeker is het, dat meeningen, als hier bedoeld, vooral bestaan op het gebied, dat samenhangt
met ’s menschen intrede in de wereld; meeningen, welke moeten dienen om het geheimzinnige
en onbekende te verklaren, terwijl het telkens blijken kan, dat de zoogenaamde verklaringen
het geheel, als ’t kan, nog geheimzinniger maken.
</p>
<p>Vooral de baring, en het meest indien daarbij stoornissen optreden, is iets zoo geheimzinnigs
voor geest en gevoel, dat niet alleen de natuurvolken, maar ook de beschaafde volken
zich niet aan den invloed, welke de gebeurtenissen op hen uitoefenen, onttrekken kunnen.
Het is dan ook mogelijk bij allen sporen te vinden van de voorstelling, dat bij de
geboorte bovennatuurlijke machten werken. Die machten worden veelal met persoonlijke
eigenschappen bedacht en verschijnen eensdeels als booze geesten, als demonen, die
de in barensnood verkeerende vrouwen met gevaren omgeven en haar ziek maken, anderdeels
als goede geesten, die zich het lot dier bedreigde vrouwen aantrekken.
<span class="pageNum" id="pb218">[<a href="#pb218">218</a>]</span></p>
<p>Zoo ontstond geleidelijk de gedachte aan strijd tusschen booze en goede geesten. Het
ligt voor de hand dat de mensch, beangst door zijn onmacht, op die geesten invloed
trachtte te verkrijgen, en zich daarbij medewerking van bovennatuurlijke machten trachtte
te verzekeren. Daartoe werden en worden gebeden en bezweringen aangewend, wezens in
dienst gesteld, met wier hulp zou verkregen worden, wat men wenscht. Zoo ontstonden
de offeranden aan goden en godinnen, om die aan te zoeken hunne hulp te verleenen.
Dat bestaat nog.
</p>
<p>Het monotheisme leidde er toe één God als hulp in den nood aan te roepen, hem te bidden
gunstigen invloed uit te oefenen, hetzij alleen of met medewerking van heiligen.
</p>
<p>De toevlucht tot die hoogere machten begint reeds met de zwangerschap en heeft eene
eerste uiting in het danken voor het intreden der zwangerschap en het aanbevelen van
de jonge vrucht in de beschutting der godheid.
</p>
<p>Van godsdienstigen aard is de aanbidding der godinnen, zooals die b.v. bij de Grieken
en Romeinen bestond. Wij vinden gewag gemaakt van <i>Ilithyia</i> of <i>Eileithyia</i>, de godin der geboorte, welke nu eens als zelfstandige godin optreedt, dan weder
vereenzelvigd met <i>Here</i> (<i>Juno</i>) en <i>Artemis</i> (<i>Diana</i>). De echt latijnsche <i>Ilithyia</i>, de <i>Juno</i> der baring, is <i>Lucina</i> de licht- en vooral levenbrengende godin der Romeinen. Haar ter eere werd op den
1sten Maart feest gevierd, op welken dag de moeders zich naar den tempel begaven,
dezen met bloemen versierden en tevens om een talrijk kroost smeekten. Van <i>Lucina</i> bestaan talrijke afbeeldingen. In de linkerhand draagt zij een fakkel, in de rechter
een offerschaal, waarin een kind ligt; of wel zij houdt die hand uitgestrekt, als
’t ware om den jonggeborene te ontvangen. Zoo staat zij afgebeeld op eene schilderij
van <i>Rubens</i>, de geboorte van <i>Maria de Medicis</i> voorstellende. Ook wordt zij afgebeeld met eene zweep in de eene en een scepter in
de andere hand.
<span class="pageNum" id="pb219">[<a href="#pb219">219</a>]</span></p>
<p>De zweep was het zinnebeeld van gemakkelijke bevalling. Dat herinnert ons aan de <i>Lupercalia</i>, dat zijn de feesten ter eere van <i>Lupercus</i>, den Romeinschen god <i>Pan</i>, die een heiligdom, <i>lupercal</i> genaamd, bij den Palatijnschen heuvel bezat. De priesters (luperci) liepen dan in
woesten optocht half naakt door de stad. Zij hadden slechts een gordel van geitenvel
om de lenden en riemen van geitenleer in de handen, waarmede zij allen geeselden,
die zij ontmoetten. De vrouwen strekten bij het voorbijgaan der priesters de handen
uit, ter geeseling, in het geloof dat daardoor zij, die onvruchtbaar waren, vruchtbaar
werden en de anderen, dat zij eene gelukkige baring zouden doormaken.
</p>
<p>In <i>Jordan’s Edda</i> komt een lied voor, <i>Oddrun’s</i> klacht (Oddrûnargrâtr) geheeten, waarin <i>Borgny</i>, in barensnood, <i>Oddrun</i> om hulpe bidt. Oddrun voldoet aan dat verzoek.
</p>
<div lang="de" class="lgouter">
<p class="line">„Milden Gemüts vor des Mädchens Kniee
</p>
<p class="line">Setzte sich Oddrun und sang nun Oddrun
</p>
<p class="line">Wirksame Weisen, gewaltige Weisen
</p>
<p class="line">Der gebärenden Borgny zum Beistande zu.”</p>
</div>
<p class="first"><i>Borgny</i> bedankt haar daarvoor. <i>Oddrun</i> antwoordt:
</p>
<div lang="de" class="lgouter">
<p class="line">„Führwahr nicht die weil du dessen würdig
</p>
<p class="line">Neigt’ ich mich nieder, aus Not dir zu helfen;
</p>
<p class="line">Nur mein Gelübde hab’ ich geleistet,
</p>
<p class="line">Das ich anderwärts aussprach; allerorten
</p>
<p class="line">Beistand zu bieten (gebärenden Frauen),
</p>
<p class="line">Als hier das Erbe die Edlinge teilten.”</p>
</div>
<p class="first"><i>Jordan</i> meent, dat hier het overblijfsel van eene Noorsche Godensage aanwezig is, verwant
en in het wezen der zaak gelijk aan de Grieksche sage van <i>Leto</i> en hare tweelingskinderen <i>Appollo</i> en <i>Artemis</i>. Ook <i>Leto</i> kon niet baren, voordat de hulp van <i>Eileithyia</i> is ingeroepen, evenals hier <i>Borgny</i> den bijstand van <i>Oddrun</i> noodig heeft. <i>Oddrun</i> zou dus voor de Noren (Germanen) geweest zijn wat <i>Eileithyia</i> bij de Grieken was, de <i>Hera</i> der geboorte (de Romeinsche <i>Juno</i>).
<span class="pageNum" id="pb220">[<a href="#pb220">220</a>]</span></p>
<p>De Grieken offerden ook aan <i>Genetyllis</i> (<i>Aphrodite</i>) ter verkrijging eener goede bevalling, de Romeinsche vrouwen aan <i>Postvera</i> of <i>Presa</i>, om eene gunstige ligging van het kind te verkrijgen. Bij de Lacedemoniërs offerden
de vrouwen haren gordel aan <i>Artemis</i>, alsook de eerste kleedingstukken harer kinderen.
</p>
<p>Bij vele andere volken werden, en worden nog, feesten gevierd, waarbij gewoonlijk
offers plaats hebben. Wáár het streng godsdienstige ophoudt en het bijgeloof begint,
is dikwijls moeilijk uit te maken. De beoordeeling daarvan hangt samen met het standpunt
dat de beoordeelaar op godsdienstig gebied inneemt, waardoor de grens, welke tusschen
geloof en bijgeloof getrokken wordt, aanmerkelijk verschilt.
</p>
<p>In elkander overgaande beschouw ik wat b.v. op Java, ten minste in enkele streken,
geschiedt. Het volksgeloof zegt, dat eene vrouw, in de zevende maand harer dracht,
onderhevig is aan kwellingen van booze geesten. Daarom wordt bij het intreden daarvan
’s nachts door oudere vrouwen bij haar gewaakt. Zij zelf moet trachten de behoefte
aan slaap te onderdrukken, want de booze geesten durven wakende personen niet te naderen.
Na dien doorwaakten nacht wordt zij ’s morgens in een daarvoor opgerichte tent gewasschen.
In die tent staan aarden potten met water, bloemen en twee jonge, gele kokosnoten.
Op een der kokosnoten heeft men het afbeeldsel van een man, op de andere dat eener
vrouw gemaakt, de personen <i>Pandjie</i> en <i>Tjondro-Kirono</i> voorstellende. <i>Pandjie</i> was vorst van <i>Djenggolo</i> en <i>Tjondro-Kirono</i>, zijne vrouw, dochter van een vorst te <i>Kedirie</i>. Zij waren de schoonste menschen van hunnen tijd. Het afbeelden dezer personen beoogt
hetzelfde, als wij reeds boven bespraken. Men verwacht van den aanblik daarvan de
geboorte van een kind, even schoon als die twee menschen geweest zijn. Na het wasschen
wordt de vrouw een smal, zonder naad geweven kleedje als buikband omgeslagen. Daarna
<span class="pageNum" id="pb221">[<a href="#pb221">221</a>]</span>wordt de man, als bruidegom gekleed, met een paar vrienden binnen gelaten. De buikband
wordt losgemaakt, twee vrouwen houden dien aan weerskanten vast en de man snijdt met
zijn kris den buikband geheel door, waarna hij, met zijne begeleiders, de tent verlaat
en naar huis terugkeert. Dit lossnijden beteekent een weg voor het kind te banen.
Vervolgens neemt men de twee jonge kokosnoten en laat die door het kleedje van de
zwangere vrouw vallen. Dit beteekent eene gelukkige verlossing, even spoedig als het
nedervallen der kokosnoten. Daarna wordt de vrouw naar huis gebracht en volgen feestelijkheden.
</p>
<p>Dit gebeurt bij de eerste zwangerschap. In de volgende maanden worden dan nog elke
maand offeranden gebracht, waarmede wordt voortgegaan, tot het kind ter wereld gekomen
is.
</p>
<p>Het geloof aan den invloed op zwangere vrouwen door de zintuigelijke waarneming, waaraan
hier uiting gegeven wordt door de afbeelding op de kokosnoten, is dus overal te vinden.
Daaraan hechtten ook de vrouwen in Lacedemonië. Zij hadden in hare slaapkamers de
portretten hangen van door hunne schoonheid beroemde mannen, b.v. van <i>Endymion</i>, <i>Narcissus</i>, <i>Adonis</i>, uit den heldentijd en van schoone personen uit hun eigen tijd.
</p>
<p>Baron <i>Larrey</i> zegt, dat <i>Napoleon</i> voorbeschikt was tot zijn grooten levensloop, van de schoot zijner moeder af, die
hem gedurende de revolutionnaire crisis in Corsica en gedurende den vrijheidsoorlog
droeg. Zulk een invloed, zegt hij, moest wel zijn stempel drukken op het karakter
en de voorbeschikking van den man, die geroepen was om eene wereldomwenteling te maken.
</p>
<p>Maar genoeg hiervan.
</p>
<p>Als bij de <i>Alfoeren</i> op <i>Celebes</i> door den priester een kip geslacht wordt, terwijl hij den goden bidt den wensch der
aanstaande jonge moeder naar een zoon of dochter te vervullen, kan men slechts aan
eene godsdienstige handeling denken. <span class="pageNum" id="pb222">[<a href="#pb222">222</a>]</span>Voelt eene vrouw op de <i>Seranglao</i>- en <i>Gorang</i>-eilanden zich zwanger, dan moet zij een stuk gember naar den priester brengen, dat
door hem gewijd en voortdurend door haar gedragen wordt, om booze invloeden af te
weren. De wijding geschiedt door er driemaal op te blazen en de 112e Sure van den
Koran te bidden, welke luidt: „In naam van den albarmhartigen God! God is de eenige
en eeuwige God. Hij teelt niet en is niet geteeld, en geen wezen is aan Hem gelijk.”
</p>
<p>Godsdienstige opvatting vinden wij ook in het gebruik van wijwater en het branden
van gewijde kaarsen bij de baring hier te lande. Hetzelfde moet men aannemen, als
wij lezen dat in Oostenrijk, in eene kapel aan den Falkenstein, waar men zegt dat
de heilige Wolfgang zich verborgen hield, de zwangere vrouwen door een daar aanwezigen
steen kruipen, om zich eene gelukkige bevalling te verzekeren. Eveneens bij het vernemen
dat zij in Zwaben bedevaarten doen naar de heilige Margaretha met den draak (b.v.
naar Maria Schrei bij Pfullendorf) of naar den heiligen Christophorus (b.v. naar Laiz
bij Sigmaringen) of naar St. Rochus, in wiens kapellen gewijde ijzeren schildpadden,
als symbool der baarmoeder, hangen.
</p>
<p>Maar diezelfde godsdienstige drang beweegt de Japansche vrouwen om, kort voor de baring,
een stukje papier in te slikken, waarop de schutspatroon der barende is afgebeeld,
in de hoop daardoor eene gemakkelijke bevalling te verkrijgen.
</p>
<p>Dwaas komt het ons voor, dat<span></span> in Griekenland, in de buurt van Athene, de zwangere vrouwen aan de noordzijde van
den z.g.n. nymphen-heuvel afglijden, eveneens met de bedoeling eene gelukkige baring
door te maken; dat in Ierland en Scandinavië, tot voor korten tijd, zwangere vrouwen
in den Johannisnacht, bij het Baalsfeest of het Balderfeest, met hetzelfde doel door
een vuur liepen.
</p>
<p>Bij de Heidensche Magyaren was <i>Nagyboldogasszony</i> de schutsgodin der teeling en baring. Na de invoering van het <span class="pageNum" id="pb223">[<a href="#pb223">223</a>]</span>Christendom kwam daarvoor in de plaats de heilige Anna, de moeder der heilige Marie
(de schutsgodin van het kraambed). Te harer eere vasten nu nog de zwangere vrouwen
in den omtrek van Szeged, b.v. in <span class="corr" id="xd33e5283" title="Bron: Szöregh">Szőregh</span>, gedurende zeven dagen.
</p>
<p>De Széklerin gaat bij volle maan naar buiten, spuwt driemaal in de richting van de
maan, en zegt:
</p>
<div class="lgouter">
<p class="line">„Heilige moeder Gods,
</p>
<p class="line xd33e5290">Sta mij bij in den nood;
</p>
<p class="line">Bescherm de vrucht mijns lichaams,
</p>
<p class="line xd33e5290">Opdat zij groeie als de maan.”</p>
</div>
<p class="first">Overeenkomstig met het wijwater, en de aanwending daarvan, is het gebruik, dat sommige
negerstammen maken van eene fijne, witte leemsoort, <i>Pemba</i> geheeten, waarmede de zwangere vrouwen zich dikwijls het gelaat besmeren.
</p>
<p>Om booze geesten of demonen af te schrikken of te verzoenen, maken alle volken gebruik
van amuletten, bezweringen, machtspreuken en sympathetische middelen.
</p>
<p>Als nuttige middelen gedurende de zwangerschap vindt men vele dingen aanbevolen. Zoo
mag b.v. in Noord-Celebes de vrouw het hoofdhaar niet zoo dragen, dat het heen en
weder fladdert; mag zij ’s avonds, als het regenachtig is, het huis niet verlaten,
opdat de vrucht niet door den <i>Walao-lati</i>, of door op donkere plaatsen aanwezige duivels, wordt opgeschrikt of mishandeld.
In Nederland mag zij in den laatsten tijd der dracht het haar niet laten knippen,
omdat anders het kind borstelig haar zou krijgen, dat ruw en kort, nooit kan krullen.
In Hongarije zal het kind, als de moeder zich in het bed de haren kamt, slechts korten
tijd leven.
</p>
<p>Bij vele volksstammen moeten de vrouwen, als zij bij dag het huis verlaten, een stuk
ijzer of een mes bij zich dragen, opdat de booze geesten de vrucht niet kwellen.
<span class="pageNum" id="pb224">[<a href="#pb224">224</a>]</span></p>
<p>In Rusland is het geloof aan den „boozen blik” zeer verbreid. Maar vooral wordt die
door de zwangere vrouw gevreesd, daar zij, door het booze oog getroffen, met groote
pijnen baren moet.
</p>
<p>Een amulet of talisman is veelal de meest werkdadige beschutting. Daarvoor dragen
de negerinnen kleine kalabassen, gevuld met aardnoten- of palmolie, ook tooverteekens
en tooverbanden om handen en knieën, korfjes gevuld met bladeren, plantenwortels,
stukjes hout en slakkenhuisjes, papiertjes met een koranspreuk, enz.
</p>
<p>Welke handelingen worden er niet verricht, welke nagelaten, om niet storend in te
werken op zwangerschap en baring, op de ontwikkeling en ligging van het kind?
</p>
<p>Het knoopen en binden veroorzaakt, zegt men, sluiting en moet dus door zwangeren worden
nagelaten, indien zij niet zelf zullen gesloten worden, d.w.z. eene moeilijke baring
doormaken. Daarom mogen op vele plaatsen, ook in Europa, in beschaafde landen, de
vrouwen niet weven of matten vlechten. Zij mag geen garen of band dragen, opdat de
navelstreng niet om den hals van het kind kome te liggen (omstrengeling). Datzelfde
gevaar heeft de zwangere vrouw bij ons te lande te duchten, als zij bij het naaien
een streng garen om den hals legt of de handen in de hoogte brengt, om iets van hooggelegen
plaats te krijgen. Ook zou het kruipen aanleiding geven tot omstrengeling. Moet de
de Hollandsche vrouw dan lachen, als zij hoort, dat de vrouw in de Palz, om dezelfde
reden, niet onder eene waschlijn doorloopt, niet spint of haspelt?
</p>
<p>In sommige streken van Hongarije wordt aan het doorloopen onder een gespannen touw
de vrees verbonden, dat er evenveel knoopen in de navelstreng zullen komen, als het
touw draden bevat. De baring zou daardoor moeilijker worden. In Nederland mag de zwangere
vrouw den halsketting niet knellend dragen, omdat dan gevaar voor stikking van het
kind bestaat.
</p>
<p>In Pruisen meent men, dat het kind een waterhoofd zal <span class="pageNum" id="pb225">[<a href="#pb225">225</a>]</span>krijgen, als de moeder aan den waterkant werkt; in Hongarije dat hetzelfde zal geschieden,
als zij op een watervat gaat zitten. Welk verschil bestaat er tusschen de vrouw in
onzen Indischen archipel, die niet door de openingen, door de takken van een boom
gevormd, door een sleutelgat, door een bamboe of in een flesch mag zien, en de Servische
vrouw, die niet over een hooivork mag heen stappen, alles om te voorkomen dat het
kind, dat zij baren zal, het gevaar loopt scheel te zijn?
</p>
<p>In Hannover en in het Spreewoud mag de moeder, als zij iets stinkends ruikt, de oogen
niet dicht houden, omdat anders het kind een stinkenden adem krijgt. Bij de Slowaken
zou dat gebeuren, als de zwangere geurende bloemen of bladeren bij zich draagt. En
natte handen mag zij niet aan haren rok afdrogen, anders zal het kind er leelijk uitzien.
In Hannover en in het Spreewoud wordt het kind bedpisser, als de zwangere in de nabijheid
eener druppende dakgoot watert.
</p>
<p>In Servië is het der zwangere vrouw verboden het kruis te kussen, wegens het daaraan
verbonden gevaar, dat het kind epilepsie (vallende ziekte) krijgt. Zij mag zich geen
zieken tand laten trekken, omdat het kind daardoor kan sterven, en geen vreemd kind
kussen, daar dat tot superfoetatie (overzwangering) aanleiding geven kan.
</p>
<p>Van invloed op de samenleving is wel hetgeen in Hongarije of Servië in gebruik is.
Eene zwangere vrouw mag geen eed afleggen, niet als getuige optreden en aan geen begrafenis
deelnemen, omdat zij anders een dood kind baren zal. Ook mag zij over dag niet slapen,
opdat het kind niet sterve, noch in een grafkuil kijken, anders wordt het kind bloedarm.
Heeft zij dit toch gedaan, dan moet zij een handvol aarde in het graf werpen. Met
het oog op eene gelukkige baring mag zij geen oven stoken, geen linnen bleeken, geen
hout hakken.
</p>
<p>Bekend is het, dat, ook in ons land, de meening heerscht, dat eene vrouw gedurende
de menstruatie niets mag inmaken, omdat <span class="pageNum" id="pb226">[<a href="#pb226">226</a>]</span>anders bederf bij de ingemaakte eetwaren, als vleesch, slacht, boter enz., zou optreden.
Hetzelfde geldt in Servië ook voor de zwangerschap en het kraambed, omdat de vrouw
ook in dien tijd voor onrein gehouden wordt.
</p>
<p>Hier te lande is nog de meening te vinden, dat, als de zwangere vrouw staande drinkt,
zijzelf of het kind gezwollen voeten zal bekomen, ook wel gezwollen teeldeelen of
balzakwaterbreuk, als het een jongen is. Iets dergelijks vreest de inlandsche vrouw
in onzen Indischen archipel, als zij zware of lichte voorwerpen voor het lijf draagt.
</p>
<p>Op de eilanden Saparoea, Haroekoe, Noessa Saut en een gedeelte van de Zuidkust van
Ceram mag de zwangere vrouw niet tegen de huisdeur zitten, omdat zij anders met moeite
baren zal. Zij mag geen vruchten eten, waaraan de vogels gepikt hebben, omdat anders
het kind als een vogel schreeuwen zal. Zij mag geen aangebrand eten gebruiken, daar
dit de nageboorte met moeite doet afkomen. Vrees voor vastgroeien van de moederkoek
verbiedt den vrouwen in de provincie Albany (Hongarije), met den buik tegen kachel
of fornuis te leunen.
</p>
<p>Kromme beenen zou het kind der Nederlandsche vrouw krijgen, als zij gedurende de zwangerschap
met de beenen kruiselings over elkander zit, en zij mag de voetnagels niet knippen,
daar die bij de kinderen òf zouden ontbreken òf wanstaltig zijn. In Hongarije mag
de zwangere vrouw de nagels wel knippen. Zij mag die niet wegwerpen, maar moet ze
verbranden, anders zal het kind zachte beenderen krijgen.
</p>
<p>Het geloof dat men kiespijn kan voorkomen, door slechts op Vrijdag de vingernagels
te knippen, is zelfs in hoogeren stand niet vreemd. En een probaat middel tegen kiespijn,
dat de Stadsheel- en Vroedmeester <i>ten Houte de Lange</i> in de kraamkamer hoorde aanbevelen, was, het vuil en voetzweet van tusschen de teenen,
tot een plakje gekneed, achter de ooren te leggen. „Raad <span class="pageNum" id="pb227">[<a href="#pb227">227</a>]</span>uit hoogen stand!” voegt hij hieraan toe. Behalve dat deze raad uitermate vies is,
bewijst hij, dat in zijn tijd, dus omstreeks het jaar 1852, de patiënten niet al te
zeer door reinheid geplaagd werden en met recht „vuil” genoemd kunnen worden.
</p>
<p>De kiespijn staat ook al in verband met booze geesten, b.v. in Indië met den <i>pontianak</i>, een spook dat zich in boomen ophoudt en zeer gebeten is op vrouwen, vooral op zwangeren.
In <i>Multatuli’s Max Havelaar</i> vinden wij, dat <i>Saïdjah</i>, zoekende naar den boom waar hij <i>Adinda</i> zou weerzien, vele stammen van het djati-bosch betastte en weldra eene bekende oneffenheid
aan de zuidzijde van een boom vond. „Hij legde zijn vinger in een gleuf die <i>Si-Panteh</i> daarin gehakt had met zijn <i>parang</i>, om den <i>pontianak</i> te bezweren, die schuld had aan de tandpijn van <i>Panteh’s</i> moeder, kort voor de geboorte van zijn broertje.”
</p>
<p>Deze bezwering van een demon, door den ingeborene van Java, staat niet zoo ver af
van een der oudste voorschriften, omtrent het insnijden van teekens in boomen, voor
geneeskundige doeleinden. Zegt niet <i>Brunhilde</i> (Siegtraut of Sigrdrifa) in het eerste Lied van Brunhilde (Heldensagen in de Edda)
tot <i>Siegfried</i>:
</p>
<div lang="de" class="lgouter">
<p class="line">„Um Wunden warten und heilen zu wissen
</p>
<p class="line">Durch ärztliche Kur, musst du Astrunen kennen.
</p>
<p class="line">In die Borke der Bäume, in ostwärts gebogner
</p>
<p class="line">Ruten Rinde lerne sie ritsen”,</p>
</div>
<p class="first">wanneer zij hem, op zijn verzoek, in wijsheid onderricht?
</p>
<p>De zoogenaamde lusten der vrouwen, de <i>Pica</i>, worden ook in de <i>Yajur-Veda</i> bedacht, en den geneesheer aangeraden daarmede rekening te houden, omdat anders de
kinderen met lichaamsgebreken zouden geboren worden. Deze worden geweten aan de omstandigheid,
dat de vrouw, met de ontwikkeling van het kind, twee harten in zich draagt. In een
leerboek over verloskunde en vrouwenziekten van <i>Aetius van Amida</i>, uit het midden der 6e eeuw na Christus, vinden wij daaromtrent gezegd, dat ongeveer
in de tweede maand bij zwangeren eene ziekte optreedt, <span class="pageNum" id="pb228">[<a href="#pb228">228</a>]</span>die men <i>Kissa</i> of <i>Pica</i> noemt, zich uitende in ziekelijke lusten, want de zwangeren zijn begeerig naar verschillende
wonderbaarlijke spijzen. Die ziekte zou ontstaan door overmaat van bloed, omdat de
gewone maandelijksche uitscheiding van bloed, door de vaten der baarmoeder, door de
vrucht onderdrukt wordt, naar boven stijgt en op de maag drukt, die zeer prikkelbaar
is.
</p>
<p>Volgens <i>Halban</i> (in de <span lang="de">Real-Encyclopaedie der gesammten Heilkunde</span>) berusten de lusten op veranderingen in den bloedsomloop, van de spijsvertering en
voeding van het zenuwstelsel. Daardoor treedt zoowel weerzin tegen vele spijzen, als
lust naar zure spijzen en allerlei vreemde zaken op, b.v. naar krijt, zand, stroo,
hout, enz. Het sterkst uit zich dit wel in begeerte naar menschenvleesch, welke zeker
eene ernstige verandering in den geestestoestand der zwangere bewijst. Doch ook het
verlangen naar kostbare zaken, vooral naar versierselen, komt voor en heeft wel tot
diefstal aanleiding gegeven. Maar hiermede zouden wij het gebied der gerechtelijke
geneeskunde gaan betreden, wat onze bedoeling niet is.
</p>
<p>In het <i lang="nl">Boeck van de Vroet-Wijfs</i> worden eenige verhalen gegeven van den lust om menschenvleesch te eten of althans
in het menschelijke lichaam te bijten. De schrijver voegt daarbij: „<span lang="nl">Het is een zeer gemeyne saecke, dat sommige lust hebben om t’ eten Colen, Crijt, Vlas,
Sop van lijnen garen, Wage-smeer, ende diergelycke vuyle dingen, ende dat ook de vrucht,
als sij dien lust niet en mogen volbrengen, daer deur hinder aen ’t lichaam krijget.</span>”
</p>
<p>Ik herinner mij uit mijne praktijk eene dame, die gedurende hare zwangerschap een
zoo onweerstaanbaren lust in zout had, dat zij daarvan dagelijks handen vol gebruikte.
<i>Joh. van Beverwijck</i> (1664), zou het haar ten strengste verboden hebben. Immers zegt hij in zijne <i lang="nl">Wercken der Genees-konste</i>: „<span lang="nl">Geheele zoute dingen dienen (mede) van een swangere vrouw geschout <span class="pageNum" id="pb229">[<a href="#pb229">229</a>]</span>te werden. Want, gelijk <i>Aristoteles</i> seydt in ’t sevende boeck van de Historye der Dieren op ’t vijfde Capittel, als de
selvige te veel zout gebruyckt, soo wert het kind sonder nagelen geboren.</span>”
</p>
<p>Het geloof aan den invloed van spijzen en dranken vindt men ook elders. Zoo meent
de zwangere in Hongarije, dat zij een wit en dik kind ter wereld brengt, als zij veel
brandewijn drinkt en uien eet. Daar vindt men ook eene onbewuste aanwending van de
Prochownick’sche dieet-kuur. Vele zwangeren eten weinig, opdat het kind zich niet
te sterk ontwikkele, of zij voeden zich, om dezelfde reden, met ooft, of gebruiken
slechts ongezouten magere spijzen.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Samenhangende met het verlangen om te weten welk geslacht het kind, waarvan de vrouw
zwanger is, zal vertoonen, werden en worden nog allerlei mededeelingen gedaan, die
meer het kenmerk dragen het gevolg van waarnemingen te zijn.
</p>
<p>Bij de oude Indiërs was een frissche gelaatskleur der vrouw het teeken, dat zij een
jongen zou baren. <i>Hippocrates</i> meende, dat de zwangeren, die vlekken in ’t gelaat hebben, een meisje, die eene goede
gelaatskleur behouden meestal een jongen zouden ter wereld brengen. Andere kenteekenen
van het geslacht waren de volgende. De jongen beweegt zich eerder dan het meisje,
dus wordt ook eerder leven gevoeld. (Dit staat in verband met zijne leer omtrent den
duur van het ontstaan van jongen of meisje, na het vast worden van het zaadmengsel).
Bij de dracht van een jongen zijn de borsttepels naar boven gericht, bij die van een
meisje juist andersom.
</p>
<p>Onder de proeven om het geslacht van het kind te weten te komen, was o.a. de volgende.
Het zog der zwangere vrouw werd op bladeren uitgegoten. Stolt het zog, dan zal een
jongen geboren worden, als het wegvloeit een meisje.
</p>
<p>Uit de <i>Aphorismen</i> van <i>Hippocrates</i> blijkt de meening, dat de <span class="pageNum" id="pb230">[<a href="#pb230">230</a>]</span>jongens zich ontwikkelen in de rechterzijde van de baarmoeder, de meisjes (menigvuldiger)
in de linkerzijde.
</p>
<p><i>Galenus</i> deelde die meening. Volgens hem ontwikkelden zich de knapen rechts in de baarmoeder,
waar het warmer en droger is, zooals de geheele rechterhelft van het lichaam. Hiermede
in verband staan de pogingen, om, reeds gedurende den bijslaap, invloed uit te oefenen
op het geslacht van het kind. Uitgaande van de vooronderstelling, dat de rechterbal
de weg is, waardoor het zaad van den man, dat uit het geheele lichaam komt, zijn uitweg
vindt, moest de man, die een meisje wilde verwekken, bij den bijslaap de rechterbal
zooveel mogelijk afsnoeren of in de hoogte houden.
</p>
<p>In het algemeen werd aangenomen, dat, wanneer gedurende het intreden der manbaarheid
de rechterbal dieper staat of sterker ontwikkeld is dan de linker, dit grooter kans
gaf op het teelen van jongens, in het tegenovergestelde geval van meisjes.
</p>
<p>Daarom legt in vele streken van Hongarije de vrouw, als zij een jongen verlangt, zich
na den bijslaap op de rechterzijde (in andere streken op de linkerzijde) of wel ligt
de vrouw, gedurende den bijslaap, op linker- of rechterzijde. Hieruit blijkt evenwel,
dat de Hippocratische opvatting niet zuiver is overgebracht geworden. Immers in de
eene streek wordt voor de jongens de rechterzijde-ligging, in de andere juist de linkerzijde-ligging
genomen.
</p>
<p>Aan <i>Hippocrates</i> wordt ten onrechte de meening toegeschreven, dat de jongens uit den rechter eierstok,
de meisjes uit den linker ontstaan zouden. Dat kan niet zijn, omdat hem en zijnen
volgelingen de eierstokken onbekend waren. Het eerst spreekt <i>Herophilus</i> (± 300 j. v. Chr.) van de Alexandrijnsche school, over de eierstokken als vrouwelijke
testikels.
</p>
<p>In een boekje getiteld <i>Siphra en Pua</i> of onderwijzing in de vroedkunde enz., uit het Duitsch vertaald door <i>Gerard ten <span class="pageNum" id="pb231">[<a href="#pb231">231</a>]</span>Haaff</i>, heelmeester in Rotterdam mitsgaders Operateur van den Steen, te Delft, van het jaar
1753 lezen wij: „Wanneer een Vrouwspersoon een roode blozende koleur, en roode vlakken
in het aangezigt heeft, en ’er dus ontstoken uitziet, <span class="corr" id="xd33e5448" title="Bron: vrolijk">vroolijk</span> is, en bestendig zoo blijft, wil men er uit besluiten, dat zij van een’ zoon bezwangerd
is; daarentegen als zij ’er bleek uitziet, vadzig en verdrietig is, wil men dat zij
van eene dochter zwanger gaat.”
</p>
<p>In het reeds genoemde <i lang="nl">Boeck van de Vroet-wijfs</i> staat: „<span lang="nl">De Vrouwen die een Sone dragen, zijn veel dunder, ende aen de rechter kaecke wel geverwet,
ende niet soo bleeck.</span>” Nog wordt daar gemeld: „<span lang="nl">Als nu een Vrouwe een knechten draeght, soo is de rechterooge van snelder beweging,
ende van levender ende beter verwe dan de slinckerooge. De rechter borst wordt ook
harder ende grooter, en die verwe van de Tepel van dese verandert eer dan van de slincker
borst.</span>”
</p>
<p>Dit is ontleend aan <i>Hippocrates</i>. Volgens hem is de borst aan de zijde waar het kind ligt grooter, het oog tusschen
de oogleden grooter en helderder.
</p>
<p lang="nl">„De vrouwe krijget oock veel eer melck, ende als men dat in een glaesken stelt in
de heete Sonne, soo looptet t’ samen gelijck een rondt Bolleken of Klootken, ende
gelijck een schoon deurschijnigh Peerlken. Als men sulcken melck doet in de Pisse
van deselfde Vrouwe, vallet terstont te gronde; als men sout daerbij doet soo en schey
dat hem niet.”
</p>
<p>Of deze en dergelijke proeven heden ten dage nog genomen worden, weet ik niet, <span class="corr" id="xd33e5470" title="Bron: Maar">maar</span> als wij lezen van eene vrouw, die van een jongen zwanger is: „<span lang="nl">Den Buyck is voren spitsachtigh tegen de Navel</span>” en „<span lang="nl">Maer sonderlinge staet te verwonderen, dat eene Vrouwe die een Sone draeget, altijdts
in ’t gaen den rechtervoet voor settet, ende als sij wil opstaan soo stiert sij haar
veel meer met de rechter, dan metter slincker handt,</span>” dan moeten wij erkennen, dat ook nu nog dezelfde teekens worden genoemd, als zekere,
ter bepaling van het geslacht der ongeboren vrucht. Niet <span class="pageNum" id="pb232">[<a href="#pb232">232</a>]</span>alleen in Hongarije, doch ook hier te lande, wordt de volgende proef aangegeven, om
uit te maken, welk geslacht het kind heeft. Men laat de vrouw op den grond zitten.
Als zij zich, bij het opstaan, met de rechterhand steunt, krijgt zij een jongen, met
de linkerhand een meisje.
</p>
<p>In 1833 werd nog door <i>Dr. Mac Donald</i>, in Liverpool, beweerd, dat een puntbuik de geboorte van een jongen, een breede buik
de geboorte van een meisje voorspelt.
</p>
<p>Behalve dat de jongens gerekend worden zich eerder te bewegen (zie alweer <i>Hippocrates</i>), is ook de meening, dat de dracht van een jongen veertien dagen korter duurt dan
die van een meisje, vrij algemeen.
</p>
<p>In Hongarije heerscht, in sommige streken, de volgende gewoonte. Als de vrouw niet
zeker weet of zij zwanger is, steekt zij een naainaald in een Mariabeeld en laat die
9 dagen daarin zitten. Is de naald na afloop van dien tijd nog zuiver, dan houdt zij
zich voor niet zwanger; is de naald roestig, dan duidt het op zwangerschap. En aan
de geboorte van een jongen wordt geloofd als de punt, aan de geboorte van een meisje
als het oog van de naald roestig is. Daar heerscht ook dezelfde meening omtrent de
gelaatskleur. Uit kiespijn wordt het besluit getrokken, dat zij een jongen zal baren,
terwijl gezwollen beenen op een meisje wijzen. Zij zal ook een meisje het leven schenken,
als zij bij den bijslaap luid gelachen heeft. Volbracht zij dien echtelijken plicht
zonder lachen, dan wordt een jongen geboren, want „ernst is het sieraad van den man”.
Zooals <i>Plinius</i> zegt, wees lichte zwelling van het onderbeen en van de liesstreek, bij Grieken en
Romeinen, op een meisje, en de schrijver van het <i lang="nl">Boeck van de Vroet-wijfs</i> is het met hem eens: „<span lang="nl">Sulke Vrouwen dragen swaerlijck, en met geswel van de beenen en de gemachte.</span>”
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Niet alleen in ouden, maar ook in den nieuweren tijd hebben <span class="pageNum" id="pb233">[<a href="#pb233">233</a>]</span>de geleerden zich bezig gehouden met physiologische gronden te zoeken, waaruit de
ontwikkeling van het geslacht eene redelijke verklaring zou vinden. Het zou ons te
ver voeren, hier alles mede te deelen, wat daaromtrent geschreven is. Alleen stip
ik aan, wat men meermalen hooren kan, dat uit de schijngestalten der maan kan uitgemaakt
worden, welk geslacht het kind hebben zal. In 1873 deelde een Italiaan, <i>Paolo Lioy</i>, mede, dat iemand te Robia had gevonden, dat, wanneer eene vrouw bij volle maan een
<i>zoon</i> of bij nieuwe maan een <i>dochter</i> baarde, men er zeker op rekenen kan, dat het geslacht van het volgende kind niet
verandert. Deze regel zou zich telkens ook over den geheelen duur van dat kwartier
uitstrekken.
</p>
<p>De geleerde <i>Berthon</i> werkte deze opmerking uit, en verklaarde, dat de gestalten der maan geheel alleen
op het ontstaan der geslachten invloed uitoefenen, en dat, evenals die schijngestalten
voortdurend en gelijkmatig wisselen, ook de mannelijke en vrouwelijke individuen op
aarde in steeds gelijkblijvende verhoudingsgetallen, als uitvloeisel eener kosmetische
wet, afwisselend geschapen worden.
</p>
<p>Dit laatste komt veel overeen met de oud-Duitsche overlevering, dat bij wassende maan,
of wanneer gedurende den bijslaap droog weder heerscht, zich een jongens-conceptie
ontwikkelen zou.
</p>
<p>De bekende verloskundige <i>Kilian</i> zegt, met betrekking tot de kosmetische invloeden, in zijn boek: „<i lang="de">Die Geburtslehre von Seiten der Wissenschaft und Kunst dargestellt</i>” (1847), bl. 155: „Dat kosmetische verhoudingen op de ontvangenis een grooten invloed
uitoefenen, is zeker, maar weinig bekend is het <span class="sic">specieele</span>. Intusschen kan toch het volgende gezegd worden:
</p>
<p>1) In ’t algemeen worden meer jongens bij nieuwe en wassende maan, meer meisjes bij
volle en afnemende maan geconcipieerd, en
</p>
<p><span class="corr" id="xd33e5528" title="Bron: 7">2</span>) de meeste concepties vallen in het einde van de lente <span class="pageNum" id="pb234">[<a href="#pb234">234</a>]</span>en het begin van den zomer, minder aan het einde van den zomer en in het begin van
den herfst.”
</p>
<p>Hoe trouwens volksgeloof en wetenschappelijke opvattingen samengaan, blijkt uit menige
mededeeling. Als voorbeeld noem ik alleen het volgende. <i>Dr. Mattei</i> zegt, in de <i lang="fr">Clinique Obstétricale</i>, <i lang="fr">Gazette Obstétr.</i> 5 Mai 1874, dat eene met kinderen rijk gezegende vrouw hem mededeelde, dat zij, telkens
als zij van een jongen zwanger ging, veel braakte, wat nooit gebeurde als zij zwanger
was van een meisje. Toevallig is in enkele streken van Hongarije de volksmeening juist
tegenovergesteld.
</p>
<p>En om hiermede te eindigen: De fransche onderzoeker <i>Dupuy</i> deelde in de <i lang="fr">Séances de la Société de Biologie de Paris</i>, Octr. 1888 en Févr. 1889, het volgende mede: „Om het geslacht van de toekomstige
kinderen te bepalen, moet men allereerst het geslacht van het eerste kind weten. Is
dit een <i>zoon</i> en geeft men aan de tusschenruimte tusschen twee menstruaties, waarin de conceptie
van het eerste kind plaats greep, het getal 1, dan zal het eerstvolgende kind hetzelfde
geslacht hebben, als het in een even maand, dus in de 12e, 14e, 16e maand daarna geconcipieerd
werd, en omgekeerd een <i>meisje</i>, als het in een oneven maand, dus 13e, 15e, 17e maand daarna ontvangen werd. Indien
dus een man, die een zoon heeft, eene <i>dochter</i> hebben wil, moet hij de maand-perioden tellen, die verloopen zijn sedert de bevalling
zijner vrouw, en moet daarna de vrouw in een oneven maand bevrucht worden. Wil hij
weder eene dochter hebben, dan moet zij in een even maand bevrucht worden enz. Alleen
tweelingen met twee moederkoeken, en de gevallen, waarin het kind van een anderen
vader afstamt, maken eene uitzondering.<span class="corr" id="xd33e5557" title="Bron: ’">”</span>
</p>
<p>De diagnose op tweelingzwangerschap werd bij de oude Indiërs gemaakt, als het lichaam
in het midden diep is en op een ovaal watervat gelijkt. In <i>Siphra</i> en <i>Pua</i> lezen wij: „Wanneer <span class="pageNum" id="pb235">[<a href="#pb235">235</a>]</span>het lichaam van eene bezwangerde vrouw in het midden plat-achtig, maar op de zijde
verheven, en in het geheel zeer opgezet is, en een donkere streep over hetzelfde nederwaards
gaat, zoo wil men hier uit besluiten, dat ’er tweelingen zijn. Doch deze kenteekens
zijn bedriegelijk, en men kan ’r zich in ’t geheel niet op verlaten.”
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Met de baring is het al niet anders dan met de zwangerschap. Ook hier zocht men hulp
bij goden en godinnen, vreesde men de inwerking van booze geesten en trachtte men
die voor zich te winnen, of wel ze door verschrikkingen te verjagen. Tevens werden—en
’t gebeurt nog—middelen inwendig en uitwendig toegediend, zoowel reeds gedurende de
zwangerschap als tijdens de baring, om de krachten der vrouw te schragen en pijnen
weg te nemen, sympathetische middelen aangewend, met de bedoeling om de baring gemakkelijker
te doen plaats hebben, kortom van allerlei gedaan, om de vrouw in haar lijden te gemoet
te komen.
</p>
<p>Als middelaars tusschen goden en godinnen vinden wij priesters en priesteressen. Somtijds
moet een oprechte biecht van alle zonden, welke betrekking hebben op de baring, afgelegd
worden, zoowel door de vrouw als door den man. Helpt dan de godheid niet, d.w.z. eindigt
de baring noodlottig, dan was de biecht onvolledig en onoprecht. In Zwaben roept de
barende de heilige Margaretha met den draak aan. Men neemt daar een band of een zakdoek,
bindt die der barende om de heupen, onder het noemen der drie Godsnamen, en laat haar,
onder aanroepen der heilige Margaretha, persen.
</p>
<p>In hoog aanzien staat de „<span lang="de">Gewisse und wahrhafte Länge unseres lieben Herrn Jesu Christi</span>”, welke men der barende om borst en hoofd legt. Dit is een gebed, op een 150 c.M.
lange papierstrook gedrukt, welke—zooals men zegt—de ware lengte aangeeft van onzen
Heer Jezus Christus, zooals hij op <span class="pageNum" id="pb236">[<a href="#pb236">236</a>]</span>aarde en aan het heilige kruis geweest is.<a class="noteRef" id="xd33e5580src" href="#xd33e5580" title="Ga naar noot 2.">2</a> Ook legt men nog andere gewijde zaken onder het hoofdkussen, laat de vrouw Johannis-water
(dat op 27 December gewijd is) drinken, of plakt haar heilige beelden op het lichaam,
geeft haar een gebedenboek in de hand, enz. Bij Inlandsche en Chineesche vrouwen zag
ik op Java wel kruisen, met een witte kalksoort op handen en voeten geteekend.
</p>
<p>Met booze geesten en andere vijandelijke wezens wordt anders omgesprongen. Wel is
waar worden ook gebeden en offers opgedragen, doch werkzamer acht men tooverspreuken
en amuletten. Somtijds wordt het huis gesloten om hun den toegang onmogelijk te maken,
of wel worden zij geweerd door een gespannen touw of door een krijtstreep. Geschreeuw,
gehuil en schieten dient tot afschrikking. Dit baantje wordt aan den echtgenoot en
zijne vrienden opgedragen.
</p>
<p>Als vrij algemeen in zwang zijnde middelen, om eene gemakkelijke en voorspoedige bevalling
te erlangen, somde <i>ten Houte de Lange</i> op: het gebruik (’s avonds) van een paar koppen sterk aftreksel van roomsche kamillen
met steranijs, van een paar vijgen op de nuchtere maag gedurende de laatste zes weken,
eene aderlating op de helft van de dracht, een glaasje kraam-anijs bij het begin der
pijnen, een kop sterke koffie met brandewijn, een paar lepels Genua-olie met suiker,
drie, vier koppen thee met veel saffraan. Ook nu hoort men nog dergelijke middelen
aanbevelen.
</p>
<p>Bij tragen arbeid meent men, dat de verbeterende veranderingen juist invallen met
de klok van 3, 6, 9 of 12 uur.
<span class="pageNum" id="pb237">[<a href="#pb237">237</a>]</span></p>
<p>De roos van Jericho kwam ook al bij de baring te pas. Het drinken van wijn of water,
waarin zij gelegd was, om af te trekken en zich te ontsluiten, had bij de barende
hetzelfde gevolg. Indien zij zich namelijk spoedig ontsloot, volgde ook snel ontsluiting
bij de barende. <i>Ten Houte de Lange zegt</i>: „Dit is mij eens voorgekomen bij eene Friesche turfschippersvrouw, die mij bij langdurigen
arbeid vroeg of ik „die roos van Jericho” niet had om er gebruik van te maken, en
bij eene boerin. Geen van beiden wist mij echter te zeggen, hoe die roos er uit zag,
of waar die te bekomen was.” Ik was gelukkiger. Vroeger bezat ik zulk een roos van
Jericho, maar.… aangewend heb ik haar nooit. In de Palz kent men het geloof aan deze
roos, daar „<span lang="de">Weinachtsrose</span>” geheeten, eveneens. Zij verdrijft daar, in water gedoopt en aan de vrouw gegeven
om er aan te ruiken, de pijnen.
</p>
<p>Het toedienen van brandewijn is zeer sterk verbreid. Op de Kanarische eilanden ontvangt
de vrouw, zoodra de baring begonnen is, een glas vol. Volgens <i>Mac Gregor</i> nemen de vroedvrouwen en vriendinnen daarvan tevens haar deel. Ook in Hongarije wordt
meestal brandewijn toegediend, en dikwijls drinken de vrouwen zoolang, tot zij dronken
zijn. Waarschijnlijk staan alcoholische dranken in zoo’n goed blaadje, omdat zij bedwelmend
of opwekkend, z.g.n. versterkend, werken.
</p>
<p>Wij weten allen hoe moederkoorn, als vlaagpoeders, werd aangewend. Men vindt ook van
allerlei aftreksels gewag gemaakt, als peperdranken, kaneelwater, theeën van verschillende
wortels en kruiden.
</p>
<p>In Amerika is de medicijn bij de inboorlingen een afkooksel van den staart eener ratelslang,
dat aan de barende gegeven wordt, omdat men gelooft dat het kind, wanneer dit het
vreeselijke geluid van de slang hoort, zich haast om naar buiten te komen. In Griekenland
wordt de baring bevorderd, door het gebruik van 2 onsen amandel-olie en het doen van
eene aderlating <span class="pageNum" id="pb238">[<a href="#pb238">238</a>]</span>aan de ader van den grooten teen, welke moederader genoemd wordt. In Denemarken heet
Basilicum „<span lang="la">Herba parturientium</span> (kruid der barenden)”. Behalve dit worden ook lavendel, witte leliën, barnsteenolie
en de gedroogde lever van alen gegeven. In Engeland, evenals bij ons, gedroogde vijgen.
Dit laatste middel wordt hier te lande ook aangeraden om het vastgroeien van de nageboorte
te voorkomen. Een middel in 1816 in Duitschland nog in gebruik, was het drinken van
een kop urine van den man. Niet veel smakelijker lijkt mij het in Zwaben gebruikelijke
middeltje, duivenmest in melk gekookt. Het heet daar, dat ook vrouwenmelk, indien
slechts buiten haar weten aan de barende toegediend, de bevalling gemakkelijker maakt.
</p>
<p>Middelen welke den mensch misselijk en draaierig maken of braken verwekken, spelen
bij zeer vele volken eene groote rol. De bij het braken tot stand komende samentrekkingen
van middenrif en buikspieren zouden de uitdrijving bevorderen. Daartoe werden ook
niesmiddelen aangewend. In Nederlandsch Indië laat de doekoen, volgens <i>v. d. Burg</i>, de oudste bij de geboorte aanwezige vrouw hare voeten in koud water wasschen en
geeft zij dit of nog andere vieze vloeistoffen, b.v. urine, aan de barende te drinken.
In het „<i lang="nl">Boeck van de Vroet-wijfs</i>” lezen wij: „<span lang="nl">Ende soo haest als deselfde (d.i. de vroedvrouw) siet, dat hem ’t Kint in de geboorte
wil verachteren ende schorten (al is ’t dattet natuerlijck, ende metten hoofdeken
hem vertoont) deur de nauwigheydt ende engte van ’t Voor-lijf oft Lidt van de geboorte,
soo mach ’t Vroetwijf haer blasen in de Neusgaten een Niespoeyer, of Peper, ende de
Vrouwe doen den aessem inhouden en niesende maken, daer deur dat den aessem met sijn
gewelt geoorsaeckt nederwaerts te trecken, dewelcke geweldigh sterck drijvet, ende
den arbeyt of geboorte voordert.</span>”
</p>
<p>Uitwendige middelen werden aangewend in den vorm van berookingen, inwrijvingen met
zalven enz. Warme baden en <span class="pageNum" id="pb239">[<a href="#pb239">239</a>]</span>inwrijvingen met warme olie behooren tot de oudste hulpmiddelen bij de baring.
</p>
<p>Bijzondere middelen zijn wel de volgende. In Boven-Egypte steekt men bij weeënzwakte
een klein stukje opium in het geslachtskanaal der vrouw. In Engeland legde men vroeger
fijngestooten laurierbladen, met olie gemengd, op den navel der barende of stak men
haar een stukje knoflook in de aarsopening.
</p>
<p>Gunstigen invloed zou de barende ook ondervinden, door het drinken van water uit den
Willebrordusput, en het leggen van een daarmede natgemaakte doek tegen de schaamdeelen.
Hetzelfde bewerkt het teeken des kruises over den buik der zwangere gemaakt.
</p>
<p>Uit dit alles blijkt alweder, hoe het bijgeloof aan vele dingen krachten toeschrijft,
welke zij niet bezitten. Doch wat te denken van een bijgeloof als nog voor omstreeks
5 eeuwen onder geneesheeren bestond? In Zwitserland werd de eerste lijkopening (<span lang="la">sectio cadaveris</span>) in 1671, de tweede in 1676, door Dr. <i>Muralt</i>, in Zürich gedaan. Hij liet de huid van het lijk, welke afgepraepareerd was, looien,
omdat hij bijzondere geneeskracht toeschreef aan het bedekken van aangedane deelen
met menschenvel, nadat het eerst bij wassende maan met zalf ingewreven was. Voornamelijk
hielp het echter bij zware bevalling, als het als gordel gedragen werd.
</p>
<p>Hier hebben wij den overgang tot sympathetische middelen. Zooeven noemde ik reeds
omtrent sympathie het een en ander, toen ik sprak van het verbod van knoopen, weven,
enz. Niets mag bij de baring gesloten wezen, anders opent de baarmoeder zich niet.
Daarom mag ook de barende de handen niet vouwen; zij moet den gordel—als zij dien
draagt—afleggen. Alle sloten en deksels, soms ook alle deuren, enz. moeten geopend
worden. Dr. <i>G. F. Most</i> schrijft 1844 in „<i>De sympathetische middelen en geneeswijzen</i>”: „De voor eenige jaren alhier <span class="pageNum" id="pb240">[<a href="#pb240">240</a>]</span>(’s-Hertogenbosch) gestorven vroedmeester Dr. D.….. plag, volgens de methode der oude
vroedvrouwen, wanneer eene barende zijne hulp inriep, terstond bij zijn intreden in
de kamer, te vragen, of wel alle koffers, kisten, kasten, enz. in het huis openstonden;
was dit niet het geval, dan moest het oogenblikkelijk geschieden.” <i>Most</i> zelf zegt, dat hij dit middel, om psychisch af te leiden en om <span lang="la">contractiones uteri</span>, waarmede hij wel kramp van de baarmoederspier zal bedoelen, te doen verdwijnen,
dikwijls met goed gevolg heeft aangewend.
</p>
<p>Dit middel is No. 85 van de recepten, welke bij zware verlossingen werden aangegeven.
No. 83 en 84 luiden aldus. No. 83: „Neemt twee schijven van witten leliewortel en
geef dezelve aan de barende te eten; dit drijft de vrucht benevens de nageboorte ongeschonden
af.” N°. 84: „Neemt 2 hoendereyeren, laat dezelve op de gewone wijze koken en geeft
de vrouw eenige lepels van het water waarin de eyeren gekookt zijn, in; dit drijft
de vrucht af, zelfs al ware de vrouw reeds in acht dagen in barensnood geweest, en
het kind gestorven of reeds tot verrotting overgegaan.”
</p>
<p>Hij voegt daaraan het volgende toe. „De eyeren zijn reeds geboorte, en deelen derhalve
aan het water waarin zij gekookt zijn, en daardoor van hunne kracht tot verdere ontwikkeling
beroofd worden, deze <span lang="la">vis et efficacitas</span> mede om zelfs de levende of doode vrucht des menschen uit te drijven. Het spreekt
van zelf, dat dergelijke onschuldige middelen, als het eyerwater, slechts in ligte
gevallen, waar door geene mechanische hinderpalen de geboorte vertraagd wordt, mogen
worden aangewend; ofschoon dezelve dan ook slechts psychisch door het vaste geloof
aan dezelve krampstillend werken; in zware gevallen echter mag men zich volstrekt
niet op dezelve verlaten, maar zoo spoedig mogelijk een goeden vroedmeester tot hulp
roepen.”
</p>
<p>Gelukkig dat hij dit laatste er bijgevoegd heeft.
</p>
<p>Tot deze groep van middelen behoort ook het doen eten, <span class="pageNum" id="pb241">[<a href="#pb241">241</a>]</span>door een dier of mensch, uit den schoot der vrouw, opdat het kind even gemakkelijk
te voorschijn kome, als het voedsel van daar wordt weggenomen. Eveneens is hiertoe
te rekenen het medeklagen van vrouwen en andere middelen, die op den geest werken,
zooals muziek, gezang, het verschrikken der vrouw, en nog vele andere.
</p>
<p>Met de bedoeling onmiddellijk invloed op het kind uit te oefenen, laat men b.v. geldstukken
klinken, om het kind te lokken, of iets of iemand dansen, opdat het kind eveneens
beginne te dansen en uit het moederlijke lichaam danst. Somtijds moet ook de vader
dicht bij den schoot der barende komen en dan vlug wegloopen, dan zal het kind trachten
hem te volgen. Als lokmiddel voor het kind dient ook het aankleeden van een pop, met
de kleederen van den echtgenoot.
</p>
<p>Hieruit blijkt, dat de meening heerscht, en zeker is dit eene welke nog dikwijls wordt
uitgesproken, dat het kind, zoo niet geheel, dan toch voor een groot gedeelte, medewerkt
om geboren te worden. Wij kunnen dan ook herhaaldelijk opmerken, dat een langdurige
en moeilijke arbeid, wanneer daarbij een dood kind ter wereld komt, als zeer natuurlijk
beschouwd wordt, omdat „het doode kind niet kon medewerken”.
</p>
<p>Ook deze meening grondt zich op de leer van <i>Hippocrates</i>. Deze leer bestaat in de opvatting, dat het op tijd intreden der geboorte zijn oorzaak
vindt in gebrek aan Voedsel voor het kind, omdat het moederlijke organisme niet meer
aan de behoefte van het kind voldoen kan.
</p>
<p>De uittreding van het kind is dus actief. Wanneer de baring op til is, begint het
kind te bewegen, met handen en voeten te trappelen en een der inwendige vliezen te
verbreken. Daarop scheuren de andere, welke zwakker zijn; het kind is van zijne boeien
ontslagen en treedt in heftige beweging naar buiten. Geen macht houdt het meer vast,
als de vliezen bezwijken; ook de baarmoeder kan het niet meer tegenhouden.
<span class="pageNum" id="pb242">[<a href="#pb242">242</a>]</span></p>
<p>Voor de school van <i>Hippocrates</i> was dus de spierkracht van het kind alles, of liever bijna alles, wat natuurlijk
moeilijkheden gaf bij de verklaring van het uitdrijven van doode vruchten en miskraam.
Toch werd ook aan de werkzaamheid van de baarmoeder gedacht. Men trachtte toch, bij
staking der baring, de pijnen in de baarmoeder, dus de weeënwerkzaamheid, aan te zetten,
hetzij door het bestrijken van den baarmoedermond met eene zalf, hetzij door het toedienen
van bepaalde spijzen en dranken. Ook de buikpers was niet onbekend en de kracht daarvan
trachtte men door niesmiddelen te versterken. Duidelijker en met <span class="corr" id="xd33e5677" title="Bron: bewusheid">bewustheid</span> heeft <i>Galenus</i> zoowel de werkzaamheid der baarmoeder als de buikpers beschreven. Hij zegt, dat,
als de baarmoedermond geheel ontsloten is, de barende moet opgewekt worden het kind
uit te drukken.
</p>
<p>De pijnen bij de baring worden toegeschreven aan de drukking, welke het kind op de
moederlijke deelen uitoefent, en aan de rekking, die deze laatste ondergaan, doordien
het kind zich door eigen kracht een weg baant.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Vinden wij dus eene verklaring van de zooeven genoemde tegenwoordige leekenopvatting,
dat het kind zelf den arbeid verricht, in de oude geneeskundige opvatting, hetzelfde
geldt omtrent eene andere meening, betrekking hebbende op de levensvatbaarheid der
kinderen in zevende of achtste maand geboren. Doch daarover straks.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Algemeen is nog het denkbeeld verbreid, dat de moederkoek tot stoel dient voor het
kind. Mij ten minste kwam het menigmaal voor, niet dat het als waar verteld werd,
maar dat mij—en wel door ontwikkelde personen—gevraagd werd, òf het waar is. Daarbij
neemt men dan aan, dat het kind op de moederkoek zit, de armen over de borst gekruisd
en de handen onder de kin, om het hoofd te steunen. Hiermede hangt dan <span class="pageNum" id="pb243">[<a href="#pb243">243</a>]</span>samen de meening, dat op een bepaald tijdstip van de zwangerschap het kind zich omdraait
of buitelt (de Culbute), zoodat het hoofd naar beneden komt te liggen. Het zakken
van den baarmoederbodem wordt dan als bewijs genomen, dat de buiteling heeft plaats
gevonden.
</p>
<p>Hiermede komen wij van zelf tot de straks even aangeroerde meening, dat een zevenmaandsch
kind veel beter in leven blijft dan een achtmaandsch, omdat de zevenmaandsche dracht
natuurlijker is dan de achtmaandsche.
</p>
<p>De ligging van het kind, volgens <i>Hippocrates</i>, geeft ook hier weder licht. Zijne opvatting was, dat alle kinderen zich, in overeenstemming
met den groei der planten, met het hoofd naar boven ontwikkelen. In de ligging met
het bekkenuiteinde vóór worden de kinderen eerst bevestigd door de vliezen, welke
van den navel uitgaan, totdat zij in de 7e maand deze bevestigingsmiddelen verbreken
en de vliezen rondom verscheuren. Daarop verandert het kind van plaats, d.w.z. komt
het met het hoofd naar beneden te liggen. Dit omdraaien van het nu van zijn bevestigingsmiddelen
bevrijde kind, wordt toegeschreven aan de werking der zwaartekracht. De boven den
navel van het kind gelegen deelen zijn de zwaarste en de hoofdligging komt tot stand,
doordien de werking van de zwaartekracht op het hoofd overweegt.
</p>
<p>„Ofschoon onjuist”, zegt <i>Fassbender</i>, „bleef deze leer van de ombuiteling of zelfkeering van het kind gedurende een tweeduizend
tal jaren in de verloskunde van alle kultuurvolkeren bestaan.”
</p>
<p>Dat deze keering juist in de 7e maand werd geacht tot stand te komen, hangt eensdeels
samen met het heilige getal <i>zeven</i>, dat op alle gebeurtenissen in het leven grooten invloed had, anderdeels met waarnemingen,
dat bij de, voor dien tijd optredende, vroeggeboorten veelal de stuit vóórkomt. Maar
ook met de waarneembare veranderingen aan den buik der zwangeren <span class="pageNum" id="pb244">[<a href="#pb244">244</a>]</span>in den laatsten tijd harer dracht en de daarmede voor haar gepaard gaande verschijnselen.
</p>
<p>Wanneer, zoo is de leer, het kind in de 7e maand, na de verscheuring der banden, van
ligging veranderd is, ontstaan bij de moeder, door trekken aan de navelstreng en door
de spanning der vliezen, pijnen; alle zwangeren krijgen, ten gevolge daarvan, korten
tijd koorts en eenige gaan met het kind te gronde. Is die tijd voorbij, dan verdwijnt
de ontsteking, zoodat het lijf week wordt en de zwelling zich naar de laagte verplaatst.
Van dien tijd af dragen de vrouwen met minder last, omdat het ’t kind gelukt is, zich
in eene voor de geboorte gunstiger ligging te keeren.
</p>
<p>De 7e maand brengt het kind in het begin der volledige vorming. De zevenmaandelijksche
vrucht zou, naar de tijdrekening welke <i>Hippocrates</i> volgde, in de orde der rekening vallen, en dus in het leven blijven.
</p>
<p><i>Johan van Beverwijck</i> bespreekt deze meening in de volgende bewoordingen:
</p>
<p lang="nl">„Een kint van acht maanden en blijft niet te lijf, segt <i>Hippocrates</i>, omdat het twee stooten korts op malkanderen niet en kan verdragen. Want dewijl het
kind op de sevende maent gearbeyt heeft om uyt te komen, en daerover vermoeyt is,
so kan het den arbeyt, daer terstont wederom op volgende, niet wederstaen: maer om
zulx wel te kennen uitstaen, soo was van nooden, dat het de achtste maent noch beslooten
bleve, om middelertijdt sijn krachten te verhalen.
</p>
<p lang="nl">Het schijnt (oock) datter naeulicx een bondige reden bij te brengen is, waerom een
kint op de achtste maent niet volkomen en voldragen zou zijn, en wel geboren sijnde
niet op en soude komen, en over-sulcx voor onwettig ofte een misdracht zoude gerekent
worden. Want hetgene dat men seyt, van de beweginge op de sevende maent, heeft grootelicx
sijn bedencken, of het vastgaet, dat alle kinderen nootsakelick op de sevende <span class="pageNum" id="pb245">[<a href="#pb245">245</a>]</span>maent haer roeren om uyt te komen. Want alhoewel de kinderen op de sevende maent,
haer eerste volkomenheyt krijgen, soo en zijnse nochtans allegader niet soo volkomen,
dat ze poogen geboren te worden.”
</p>
<p>Verder: „<span lang="nl">Het en gaet niet seker, dat de bevruchte vrouwe stercker beweginge voelen op de sevende
maent, als op de andere. En indien het kint aan die beweginge so seer verswackt op
de sevende maent, dat het in geen geheele maent sijn krachten verscheppen, en daarom
op de achtste maent gekomen zijnde niet te lijf en kan blijven, veel minder soude
het ’t leven konnen behouden, als het in de eygen maent geboren werdt. Daer-neffens
en komt met de ervarentheyt niet wel overeen, dat de vrouwe meest op de achtste maent
qualicker te pas zijn, als op de sevende, ofte negende. Schijnt derhalven datter uyt
de nature van de vrucht en van de moeder naeulicx bondige redenen konnen gegeven werden,
om te betoonen, dat een kint van acht maenden niet en zoude kunnen in ’t leven blijven<span class="corr" id="xd33e5730" title="Bron: ”.">.”</span></span>
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Dat aan de navelstreng te zien is, hoeveel kinderen eene vrouw nog baren zal, werd
mij kort geleden nog verteld. Dat zou worden aangegeven door de knoopen, d.w.z. de
valsche. Evenzoo zouden vele draaiingen in de streng een teeken zijn, dat het kind
vele wederwaardigheden in het leven te wachten heeft.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Het begraven van de nageboorte is vrij algemeen in zwang. Menige baker wenscht dat
nog te doen, en liefst zeer diep, opdat geen dier die opgrave en ete. De bedoeling
scheen (schijnt?) op zeedorpen te zijn, om daardoor te voorkomen dat het kind, later
zeevarende, door haaien zal opgevreten worden. Andere bakers en vrouwen weder stelden
er prijs op, dat de nageboorte in de aschpot gestopt werd. Oudtijds geschiedde dat
in de kolk onder de asch. Daarboven moest dan gedurende 9 dagen en nachten gestookt
worden en de asch mocht niet geroerd worden. Niemand, <span class="pageNum" id="pb246">[<a href="#pb246">246</a>]</span>maar vooral de vader niet, mocht aan dat vuur zijn pijp opsteken, daar onrust en stuipen
van het kind het gevolg daarvan zouden zijn (<i>ten Houte de Lange</i>).
</p>
<p>Bij eenige Indianenstammen in Amerika wordt de nageboorte eveneens begraven en wel
op eene geheime plek. Hetzelfde doen de negers der Loangokusten. In Oldenburg worden
daarbij spreuken opgezegd.
</p>
<p>Op Java wordt de navelstreng afgebeten, omdat men gelooft dat het kind onkwetsbaar
wordt. Ook wordt zij afgesneden met een bamboe-mes op een stukje koenit (curcuma).
De nageboorte wordt, met het stukje curcuma en het bamboe-mes, in een dop van kokos
met deksel (Batah Booloe genaamd) geborgen, met het Javaansche of Arabische alphabet
op een stuk papier geschreven, opdat het kind, tot rijpe jaren gekomen, kundigheden
verkrijge. De dop wordt begraven of in een aarden pot in huis opgehangen. Daarbij
of daaronder wordt licht gebrand, tot de rest van de navelstreng is afgevallen. Het
kind is, vóór het afvallen van de navelstreng, onderhevig aan allerlei plagen van
booze geesten, en de brandende lamp dient om hunnen kwaden invloed op het kind te
voorkomen.
</p>
<p>In Noorwegen wordt de nageboorte, door de jonge kraamvrouw zelf, met een mes doorstoken
en dan door de vroedvrouw verbrand. Gebeurt dat niet, dan ontstaat daaruit de booze
geest <i>Utbor</i>, die zich klein en groot, ook zichtbaar en onzichtbaar maken kan, die vreeselijk
schreeuwt en het erop voorzien heeft zijne moeder het leven te benemen. <i>Zijne moeder.</i> Moet men hier denken aan eene beschouwing als die der inboorlingen in onze Indische
bezittingen, die de nageboorte soedarah noemen, d.w.z. (de) broeder van het kind?
</p>
<p>Eene eigenaardige betrekking tusschen nageboorte en boomen bestaat bij vele volken.
In Mecklenburg b.v. wordt zij begraven bij de wortels van een jongen boom, dan groeit
het kind met den boom. Dikwijls wordt eerst de nageboorte gewasschen <span class="pageNum" id="pb247">[<a href="#pb247">247</a>]</span>en daarna, met asch gemengd, onder een bepaalde boomsoort begraven. In andere streken
wordt zij, in een korfje gepakt, aan een boomtak opgehangen. Bij de Laoten in Siam
wordt zij steeds begraven aan den voet van de trap, die tot de huisdeur leidt.
</p>
<p>Hier en daar gaat dat alles met bijzondere feestelijkheden en offeranden gepaard.
</p>
<p>In het water vindt de nageboorte ook haar plaats. In Kartoem (Afrika) b.v. wordt zij,
in een pot gepakt, in den Nijl geworpen en ieder voorbijganger moet haar een steen
nagooien. Blijft de nageboorte drijven, dan is dat bij enkele volksstammen een bewijs,
dat de vrouw in den echt ontrouw geweest is. Volgens <i>v. d. Burg</i>—en ik zelf heb het menigmaal gezien—legt men in Ned.-Indië de nageboorte op een klein
bamboevlot, dat, met bloemen en vruchten getooid en door kaarsen verlicht, de rivier
afdrijft. Het is een offer aan de kaaimannen, welke de zielen der voorvaders herbergen.
In de buurt van Jena wordt zij in stroomend water geworpen.
</p>
<p>Ook dient de nageboorte als toovermiddel en als geneesmiddel. De Javaansche vrouwen
gelooven, dat zij, inwendig gebruikt, vruchtbaarheid geeft. In Orenburg (Rusland)
wordt zij begraven. Wenschen de ouders een kind van ander geslacht, dan graaft de
vroedvrouw haar op en keert haar om. Hetzelfde geschiedt om betoovering te bezweren.
</p>
<p>In <span class="corr" id="xd33e5766" title="Bron: Stiermaken">Stiermarken</span> geldt van oudsher het bloed van de versche moederkoek en van de navelstreng als middel
tegen moedervlekken, het poeder van de gedroogde en fijn gestampte moederkoek als
middel bij epilepsie en St. Vitus-dans. Voor eenige jaren, schrijft <i>Engelmann</i>, heeft in Saksen eene vrouw, onder het schavot van een misdadiger, in ’t geheim eene
versche moederkoek verorberd, om daardoor van epilepsie genezen te worden.
</p>
<p>Eene groote moederkoek wijst in vele streken van Duitschland <span class="pageNum" id="pb248">[<a href="#pb248">248</a>]</span>erop, dat de kraamvrouw veel zog zal hebben, eene kleine op het tegendeel
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Ook de eivliezen moeten genoemd worden. Wanneer zij niet scheuren en het kind in de
vliezen geboren wordt, of, als zij wel scheuren, maar het kind toch in de vliezen
gehuld te voorschijn komt, spreekt men van: „het kind is met den helm geboren”. Dit
geldt in ’t algemeen in Europa als een gelukkig teeken voor den pasgeborene. Hij zou
aan den bezitter de gave van vooruitzien verschaffen, en vooral daarom voor veel geld
aan zeevarenden te slijten zijn. In vreemde handen geraakt, zou hij aan het kind,
dat er mede geboren wordt, ongeluk bezorgen. Van daar dat hij door de ouders moet
begraven of verbrand worden. Doch ook het bewaren is nuttig. Op de eilanden Saparoea,
Haroekoe, Noessa Saut en een gedeelte van de Zuidkust van Ceram zegt men, dat het
kind met den helm (Sarong of Karpoes) geboren, ouder geworden, helder ziende wordt;
dat het dingen ziet, welke voor het gezicht van anderen verborgen zijn, als kwade
geesten, duivels, enz.
</p>
<p>In vele streken wordt die helm als amulet voortdurend om den hals gedragen en stilletjes
bij het kind gelegd, als dat gedoopt wordt, waardoor hij dan meêgedoopt wordt. Omdat
de werkzame kracht ook op anderen overgedragen wordt, gebeurt het niet zelden, dat
vroedvrouwen den helm stelen en aan hare eigene kinderen geven. Dit laatste komt voor
rekening van <i>ten Houte de Lange</i>.
</p>
<p>Zelfs werd er vroeger, vooral in Engeland, handel in gedreven. In 1779 betaalde men
er 20 guinea’s voor, in 1848 nog maar 6. Vooral voor advocaten was zoo’n ding veel
waard, daar hij hen tot redenaars maakte.
</p>
<p>Bij de zuidelijke Slaven is hij voor de meisjes, die er mede geboren zijn, een middel
om den jongeling, dien zij liefhebben, tot waanzins toe verliefd op haar te maken.
Het is daarvoor <span class="pageNum" id="pb249">[<a href="#pb249">249</a>]</span>slechts noodig hem op een bloot gedeelte van het lichaam met het gedroogde „<span lang="de">Glückshemdchen</span>” aan te raken.
</p>
<p>Behalve hetgeen ik reeds besproken heb omtrent eenige opvattingen, welke met betrekking
tot het kraambed heerschen, bestaan er nog vele andere. Ik zou echter te uitvoerig
worden met ook die alle op te noemen. In ’t kort dus nog het volgende.
</p>
<p>Dat op den negenden dag het lichaam der kraamvrouw zich sluit, is eene ook nu nog
veel verbreide meening. Men verbindt aan dien negenden dag vele gevaren, zoodat zelfs
de vrouw, die vóór den negenden dag het bed verliet, dien dag daarin doorbrengt. Het
getal negen zagen wij in den beginne reeds van invloed. Ook het getal 3 schijnt niet
van belang ontbloot. Immers deelt de vroedmeester <i>ten Houte de Lange</i> mede, dat in zijn tijd de kraamvrouw gedurende den 3en en 9en dag de handen goed
onder het dek moest houden, omdat zij anders een zweerend uitslag daarop krijgen zou.
</p>
<p>Of hier en daar nog dezelfde vrees voor lavementen bestaat, weet ik niet. In ouden
tijd meende men, als de kraamvrouw „op een lavement gezet moest worden”, dat de toestand
zoo gevaarlijk was, dat wel eerst het testament gemaakt mocht worden.
</p>
<p>Het toedienen van den witten drank (amandeldrank) wordt verschillend opgevat. In Alkmaar
b.v. noemde men dien drank de „witte doodendrank der kraamvrouwen”. <i>Ten Houte de Lange</i> verhaalt, dat, toen hij dien drank eens voor eene boerin had laten gereed maken,
hij dien op den derden dag nog onaangeroerd had gevonden en hem verweten werd, dien
gevaarlijken drank te hebben voorgeschreven. De kraamvrouw had zich aan het gebruik
niet gewaagd. In Amsterdam was, ten minste vele jaren geleden, menige kraamvrouw niet
tevreden, als zij geen „witte drank” gekregen had. „Die versterkte”.
</p>
<p>Bij benauwdheid der kraamvrouw een smal gevouwen doek om den buik aan te halen, maar
vooral met een knoop in de <span class="pageNum" id="pb250">[<a href="#pb250">250</a>]</span>linkerzijde vast te maken, belette de „moer” het opstijgen. De angst daarvoor spruit
voort uit de <i>Hippocratische</i> leer, welke aan het ronddolen der baarmoeder door het lichaam allerlei ziekten toeschreef,
o.a. vallende ziekte en hysterie.
</p>
<p>Tegen kraambeenen werd de „gulden pleister” aangewend, d.w.z. een pap uit eigen faecaliën.
Om zogklonters te voorkomen en het zog op te drogen werd, als zeker werkend middel,
aanbevolen het door doodzweet vochtige hemdje van het gestorven kind op de borsten
te leggen.
</p>
<p>Mag men het den onontwikkelden kwalijk nemen, dat zij dergelijke middelen toepassen,
als wij weten dat de „<span lang="nl">seer vermaerde</span> <i>Jacob Ruffen</i>” onder de middelen tegen het opstijgen van de baarmoeder aangeeft, een drank bereid
uit paardendrek (te weten van paarden die met enkel haver gevoerd worden) gekookt
in sterken wijn, welke warm moet gedronken worden?
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p lang="nl">Hiermede versegel ick dese mijn verhandelingh: In de welcke soo ick u luyder verwachtingh
bedrogen heb, of niet ten vollen vernoeght; wilt nochtans daerom mijn dienst-vaerdigheyt,
U luy op-geoffert, niet smadelijck verwerpen.
</p>
<p></p>
<div class="figure p250width"><img src="images/p063.png" alt="" data-role="presentation" width="230" height="109"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb251">[<a href="#pb251">251</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e4902">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e4902src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Pneuma = lucht, welke, in gezonden toestand, alles wat niet vast is, dus alle holten,
vult. <a class="fnarrow" href="#xd33e4902src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e5580">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e5580src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">2</a></span> In <span class="ex">Amstelodamum</span>, December 1919, schrijft J. W. F.: „In zijn <i>Uit ’t leven van een leurder</i> (1915, 30) vertelt Jos. Goudswaard over „de heilige lengte van Christus”, een strook
papier van 1,65 Meter lang, waarop gedrukt staan litanieën en gebeden, dat zijn eigenaar,
zijn drager behoedt voor alle kwalen; die vrouwen zonder smart doet baren en de huizen
waarin ze zich bevindt veilig maakt tegen kwade geesten, uitgedrukt in deze woorden:
„De zegen des Allerhoogsten van God den Vader, God den zoon en God den H. Geest, gebenedijde
dit huis, en al wat daar binnen en buiten is; menschen en vee, alle eten, spijs en
drank en wat daar dakdruppelen ontvangt, dat zij gebenedijd en gezegend.” <a class="fnarrow" href="#xd33e5580src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="back">
<div id="aanh1" class="div1 appendix"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e302">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">AANHANGSEL I.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Mijne opvatting omtrent de voeding van den zuigeling, om aan hem, althans in den beginne,
over te laten wanneer hij zijn voedsel zal nemen en hoeveel, is in strijd met het
tegenwoordig in Nederland vrij algemeen toegepaste stelsel, om de kinderen op bepaald
aangegeven tijdstippen te voeden. Hetzelfde geldt voor het voeden in den nacht.
</p>
<p>Tot mijne opvatting ben ik gekomen aan de hand van het feit, dat ik, na afscheid te
hebben genomen van moeder en kind als de tijd, gedurende welken de verloskundige gewoonlijk
voor beiden zorgt, verstreken was, menigmaal bespeurde, dat zoovele van die kinderen
na eenigen tijd aan voedingsstoornissen lijdende waren, ondanks het nauwgezet opvolgen
der voorschriften, om het kind op door den geneesheer bepaalde tijdstippen op te nemen
en te voeden. Door ernstig nadenken kwam ik tot de slotsom, dat de zuigeling te veel
<span class="sic">verstelseld</span> wordt.
</p>
<p>In de jaren 1915 en 1916 heb ik, in het Medisch Weekblad, getracht aan te toonen,
waarom ik het gewenscht acht den zuigeling meer vrijheid te gunnen, dan hem gemeenlijk
wordt toegestaan. Toen heb ik met instemming de woorden aangehaald van Prof. W. Preyer
(<span lang="de">‘Die Seele des Kindes’, 7te Auflage</span> 1908): „<i lang="de">Die Kunst, das kleine Kind werden zu lassen, ist viel schwerer als die, es vorzeitig
zu dressiren</i>” en „<i lang="de">Zuerst Natur ohne Dressur, dann Kultur</i>” en ik doe dat nu opnieuw.
</p>
<p>De ondervinding heeft mij geleerd, dat ik niet voorzichtig genoeg zijn kan met het
mededeelen van eene opvatting, welke afwijkt van de voor het oogenblik algemeen geldende.
De omstandigheid, dat eene van de algemeen geldende leer afwijkende opvatting verkondigd
wordt, schijnt er steeds onmiddellijk toe te moeten leiden zulk eene opvatting als
volstrekt verkeerd, <span class="pageNum" id="pb252">[<a href="#pb252">252</a>]</span>en dus uit den booze, te brandmerken, en tot verzet aanleiding te geven.
</p>
<p>Daarom heb ik de vrijheid genomen in dit boek eenige aanhalingen, betreffende de voedingswijzen
van zuigelingen, van verschillende schrijvers op te nemen, waaruit duidelijk blijkt,
dat men niet zoo vast staat met het algemeen aangenomen stelsel als gewoonlijk gedacht
wordt.
</p>
<div class="div2 section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">Nederlandsche schrijvers.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Dr. J. de Bruin</span> en <span class="ex">Dr. Cornelia de Lange</span>. ‘De voeding van het kind in het eerste levensjaar’. 1905.
</p>
<p>Bl. 93. „Den eersten dag na de geboorte moet het kind 2 à 3 maal in de 24 uren worden
aangelegd, den 2en dag 5 à 6 keer, van den 3en dag af 6 à 7 maal per etmaal.”
</p>
<p>„Zoowel de practische ervaring, opgedaan bij normaal gedijende borstkinderen, als
de onderzoekingen van <span class="ex">Leo</span> en <span class="ex">Van Puteren</span>.… hebben ons geleerd, dat de pauze tusschen twee opeenvolgende maaltijden van den
zuigeling minstens 3 uur moet bedragen. Is de voeding van het kind goed geregeld,
dan wordt het ook gewoonlijk tegen dien tijd wakker. Slaapt het een beetje langer,
dan kan men het rustig nog een poosje laten slapen, met dien verstande echter, dat
de pauzen bij dag nooit langer dan ruim 4 uren duren.… ’s Nachts moeten de pauzen
minstens 4 uur duren, men trachte echter het kind zoo spoedig mogelijk het zuigen
bij nacht af te wennen.
</p>
<p>Over het algemeen geve men dus in de eerste 4 à 5 levensmaanden 7 maaltijden, van
de 5e tot de 9e à 10e maand 6 en daarna 5 maaltijden in de 24 uren. In de eerste maanden
make men ’s nachts pauzen van minstens 4 uur, iets ouderen zuigelingen geve men hoogstens
1 maal ’s nachts de borst en spoedig in het geheel niet meer.”
</p>
<p>Bl. 117. „Het resultaat, dat men bij de zuigeling met een bepaalde wijze van voeding
kan bereiken, is van te voren maar al te dikwijls volkomen onberekenbaar.”
</p>
<p>Bl. 179. „Het spreekt van zelf, dat de natuurlijke voeding, dus de voeding met vrouwenmelk,
als basis en model moet dienen voor de kunstmatige voeding. Het is ons reeds gebleken,
dat bij de voeding aan de borst niet alle kinderen van denzelfden leeftijd even groote
quantiteiten drinken; wij weten bovendien, <span class="pageNum" id="pb253">[<a href="#pb253">253</a>]</span>dat eenzelfde borstkind bij den eenen maaltijd soms het dubbele tot het drievoudige
van een voorafgaanden of volgenden maaltijd tot zich neemt. Daarom kunnen wij dan
ook bij de kunstmatige voeding niet voor iederen zuigeling van bepaalden leeftijd
een zekere hoeveelheid voedsel van te voren volgens een vast schema vaststellen, doch
moeten wij in hooge mate individualiseeren en ons nooit gebonden achten door een schema,
methode of tabel.”
</p>
<p>„Volgens hem (bedoeld is Prof. <span class="ex">Czerny</span>) mag men een gezond kind nooit uit den slaap wekken, om het te voeden, zelfs niet
indien het daardoor een maaltijd zou verzuimen.
</p>
<p>Deze raad moge wetenschappelijk zeer juist en in een kliniek ook zeer goed op te volgen
zijn, in de gewone praktijk zal men evenwel meestal adviseeren, het kind maar wakker
te maken, als het 4 uur heeft geslapen, opdat de goede gang der huishouding geen stoornis
ondervindt en de moeder niet veel te laat naar bed of midden in den nacht door een
hongerigen zuigeling in hare rust wordt gestoord.”
</p>
<p>Bl. 296. „Alles komt ten slotte hierop neer, dat bij de kunstmatige voeding van zuigelingen
het eerste en laatste woord niet is aan de theorie, doch aan de praktische ervaring,
die ons leert, dat het onmogelijk is, algemeen geldende voorschriften te geven, nog
minder, die in toepassing te brengen. Steeds moet men individualiseeren, want wat
bij den eenen zuigeling voortreffelijk gelukt, kan bij den anderen treurig mislukken.”
</p>
<p><span class="corr" id="xd33e5880" title="Bron: Blz.">Bl.</span> 297. „Steeds houde men in het oog, dat de methoden zijn gemaakt voor het kind en
niet het kind voor de methoden.”
</p>
<p><span class="ex">Dr. Cornelia de Lange.</span> ‘De geestelijke en lichamelijke opvoeding van Het Kind, in vrije navolging van Prof.
<span class="ex">Biedert</span> „<span lang="de">Das Kind</span>” ’. 1914.
</p>
<p>Bl. 55. „Wanneer men dadelijk na de geboorte begint, de kinderen gedurende den nacht,
dus ongeveer van ’s avonds 10 uur tot ’s morgens 6 uur, geen voedsel te geven, dan
schreeuwen zij de eerste twee, drie nachten erbarmelijk, maar dan zijn zij wijzer
geworden en houden zich in de daaropvolgende nachten stil. De jonge ouders, die soms
heelemaal ontdaan zijn door zulk een wreedheid, hebben daardoor het overtuigend bewijs,
dat de opvoeding dadelijk na de geboorte moet beginnen en dat zij zich niet door hun
gevoel mogen laten meeslepen. <span class="pageNum" id="pb254">[<a href="#pb254">254</a>]</span>Het is vaak zeer moeilijk bij de opvoeding en het eischt een groote mate van wilskracht,
om waar het noodig is, de liefde te laten zwijgen en zich te laten leiden door het
verstand en de nuchtere rede, maar ter wille van het kind zelf, moet men steeds het
gezag handhaven.”
</p>
<p>Bl. 78. „Nog niet lang geleden werd aangeraden, de zuigelingen in de eerste levensweken
om de 2 of 2½ uren te laten drinken, maar in de laatste jaren is men er meer en meer
toe gekomen, de pauze tusschen twee maaltijden gedurende het eerste halve levensjaar
3 uur en daarna zelfs 4 uur te laten duren” .… „is het duidelijk, dat men de tijdsruimte
tusschen twee maaltijden drie uren moet maken en het kind hoogstens 20 minuten mag
laten drinken. Slaapt het langer dan 3 uren, dan laat men het rustig slapen, totdat
het van zelf wakker wordt; wel is het wenschelijk het kind op een bepaald uur te wekken
voor den laatsten maaltijd ’s avonds, opdat het aan dien tijd zal gewennen en niet
’s nachts op een of ander tijdstip zal wakker worden en verlangen te drinken.”
</p>
<p>Bl. 79. „Tusschen 10 en 11 uur ’s avonds en 6 uur ’s morgens behoeft het kind niet
gevoed te worden; dit is zoowel in het belang van de moeder, die haar ongestoorde
nachtrust noodig heeft, als van het kind, welks spijsverteringsorganen evenzeer rust
behoeven en dat dan tevens leert, dat de nacht er is om te slapen. Van dit régime
moet men zich, zoolang het kind gezond is, niet laten afbrengen. Het kind krijgt dus
6 maaltijden; dat dit aantal voldoende is blijkt daaruit, dat ook kinderen, die van
den beginne af slechts 5 maaltijden daags kregen, prachtig zijn gedijd.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">E. Gorter</span>. ‘De voeding van gezonde en zieke zuigelingen.’ 1914.
</p>
<p>In de voorrede schrijft <span class="ex">Czerny</span>: „<span lang="de">Auch das Lehrbuch von <span class="ex">Gorter</span> bedeutet einen Fortschritt .… Die Erkenntnis von den groszen individuellen Unterschieden
der Säuglinge und von den angeborenen krankhaften Veranlagungen führte dazu jedes
Schema aus der Ernährungslehre des Säuglings zu verdringen.</span>”
</p>
<p>Bl. 17. „Vanaf den 2den levensdag zal men het kind aan de borst leggen. Men doet goed
zich in den beginne nog maar door het kind te laten leiden en het als het schreeuwt
aan de borst <span class="pageNum" id="pb255">[<a href="#pb255">255</a>]</span>te leggen, met deze beperking evenwel, dat de tusschenpoozen niet korter dan 2 uur,
en niet langer dan 4 uur worden en dat het ’s nachts 1–2 maal wordt aangelegd. Heel
spoedig zal dan regelmaat worden ingesteld, zoodat het kind als het een week oud is
al op vaste tijden, aanvankelijk alle 3 uur, wakker wordt om te drinken.
</p>
<p>Bl. 25. „Men zal al heel gauw—na 2–6 weken—het kind kunnen wennen, om van ’s avonds
10 uur tot ’s morgens 6 of 7 uur door te slapen, zoodat het dan nog slechts <i>5 maaltijden in de 24 uur krijgt</i> .… Het is evenwel niet noodig, om het kind precies als het tijd is, wakker te maken
voor zijn maaltijd. Maar voor een moeder, die nog andere bezigheden heeft, is het
meestal wel erg prettig om precies te weten, wanneer het weer tijd is om haar kind
te voeden .… Hoewel nu in de praktijk in de meerderheid der gevallen de resultaten
van dit geringe aantal maaltijden voortreffelijk zijn, moet er toch op gewezen worden,
dat men een enkele maal goed doet een uitzondering te maken en b.v. 6–7 maaltijden
in 24 uur voor te schrijven. Soms groeien de kinderen bij 5 maaltijden onvoldoende
en komen aanstonds bij voeding om de 3 uur weer flink aan.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">I. H. G. Carstens</span>. ‘Nederl. Maandschr. v. Verloskunde en Vrouwenziekten en v. Kindergeneeskunde.’ 1912.
</p>
<p>Deel I, bl. 611. Sprekende over gemengde voeding, zegt hij: „Individualiseeren is
ook hier noodig, omdat de maximale zogproductie bij de eene vrouw bereikt wordt door
een veelvuldig aanleggen van het kind, bij de andere door een minder veelvuldig zoogen.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">L. de Jager</span>. ‘Nederl. Maandschr. v. Verloskunde en Vrouwenziekten en v. Kindergeneeskunde.’ 1914.
</p>
<p>Deel III. Bl. 437. „Omtrent de voeding van den gezonden zuigeling heerscht in de verste
verte geen overeenstemming van meening.”
</p>
<p>Bl. 442. „Als een kind aan de borst is, gaat alles gewoonlijk goed, onverschillig
of het kind volgens het boekje gevoed wordt, of geheel volgens het eigen inzicht van
de moeder.”
</p>
<p>Bl. 443. „Er is kentering; men begint ook in Duitschland in te zien, dat de pauze
van 4 uur misschien te lang is; het staat vast, dat deze officieele pauze tot 3 uur
zal worden teruggebracht <span class="pageNum" id="pb256">[<a href="#pb256">256</a>]</span>en nu ben ik overtuigd, dat, nu er reactie komt, iemand zal opstaan en aan zijn kliniek
de pauze nog meer zal inkorten, zoodat we vermoedelijk binnen niet al te langen tijd
zullen vernemen, dat een zuigeling alle 2 uur behoort te worden gevoed .… maar wat
in het algemeen het beste is, weet ik niet, en ik meen te durven beweren, dat een
ander het ook niet weet.”
</p>
<p>Prof. <span class="ex">G. C. Nijhoff</span>. ‘Het boek voor jonge moeders.’ 1912.
</p>
<p>Bl. 130. „Het is volstrekt noodzakelijk dat het kind op regelmatige tijden gezoogd
wordt, met tusschenruimten van minstens 2, liefst 2½ à 3 uur, en dat het, zoo mogelijk,
<i>’s nachts doorslaapt</i> .… In de eerste dagen na de geboorte mag het kind worden aangelegd zoodra het schreeuwt,
onverschillig of het dag of nacht is. Lang mag dit tijdperk van ongeregeldheid echter
niet duren. Reeds in de tweede week moet het kind overdag opgenomen en aan de borst
gelegd worden, wanneer het ruim 2 uur geslapen heeft. Wordt het in dezen tijd ’s nachts
wakker, dan moet door de verpleegster worden nagezien of het kind iets hindert. Wordt
het na het verdrogen niet rustig dan mag het een of twee theelepeltjes water hebben,
maar met het geven van de borst wordt telkens iets langer gewacht. Op deze wijze kan
elk kind binnen den tijd dat de kraamverpleegster in huis is, zóó worden gewend dat
het ’s nachts 6–7 uur slaapt en overdag 6–7 maal de borst krijgt.
</p>
<p>Prof. <span class="ex">H. Treub</span>. ‘Leerboek der verloskunde.’ 1913.
</p>
<p>Bl. 366. „Ten slotte de voeding. Onverschillig of het kind het natuurlijke voedsel,
de moedermelk, dan wel eenigerlei kunstmatig voedsel krijgt, zijn er algemeene regels
te geven, waaraan men zich hierbij zal hebben te houden. En wel vooreerst wat betreft
de frequentie der maaltijden. In de eerste 1½ à 2 weken geeft men het kind voedsel
als het er om vraagt, d.w.z. schreeuwt. Daarna gewent men het kind aan regelmaat,
door het, onverschillig of het schreeuwt of niet, overdag om de twee uren op te nemen
en te voeden, terwijl het ’s nachts alleen voedsel krijgt, als het schreeuwt. Langzamerhand,
als het kind meer kan gaan drinken, maakt men de tusschenpoozen wat grooter, zoodat
in de vierde à vijfde week het kind slechts om de 3 uur gevoed wordt.”
<span class="pageNum" id="pb257">[<a href="#pb257">257</a>]</span></p>
<p>Prof. <span class="ex">G. Scheltema</span>. ‘Nederl. Maandschr. v. Verloskunde en Vrouwenziekten en v. Kindergeneeskunde.’ 1914.
</p>
<p>Deel III. Bl. 613. „Misschien wordt het schema dikwijls te veel over de zuigelingen
losgelaten en verdient het aanbeveling om hunne lust- en onlust-uitingen in zake voedselbehoefte
meer te volgen. Bij natuurlijk gevoede kinderen kan men dit in elk geval gewoonlijk
ongestraft doen; voor de onnatuurlijk gevoede zal men toch wel eenige paal en perk
moeten stellen aan de avontuurlijke handelingen van hen, die men dan zonder leiding
maar op de bevrediging van zoogenaamde voedselbehoefte van het kind, dat identiek
wordt geacht met elk schreien, loslaat.”
</p>
<p>Arts <span class="ex">Tijdens</span>. ‘Kraamverpleging en voeding van het kind in het eerste levensjaar.’ Tweede druk.
1917.
</p>
<p>Bl. 73. „Na het zoogen wordt het kind telkens dadelijk weggelegd, en dan mag het,
gelijk in het vorig hoofdstuk gezegd, den 1en en den 2en dag zoolang slapen, als het
verkiest; wordt het wakker, zoo krijgt het (niet binnen 3 uur!) telkens de andere
borst (eerst ’t kind droogleggen!), en mag daarna weer rustig doorslapen. <i>Den 3en dag</i>—gelijk ook reeds gezegd—<i>begint de reiniging en voeding op geregelde tijden</i>: als regel stelle men, dat het gezonde borstkind overdag alle 3 à 4 uren opgenomen,
drooggelegd en aan de borst gevoed wordt,—dat is dus: <i>hoogstens 5 keer per dag</i>,—en dat het in den eersten tijd <i>nog één keer ’s avonds laat en één keer <span class="corr" id="xd33e5980" title="Bron: s’">’s</span> nachts</i> de borst krijgt,—in ’t geheel dus <i>hoogstens 7 keer per 24 uur</i>. Spoedig echter is het wenschelijk de voeding ’s nachts tot één keer te beperken.
Het is van groot belang zich aan dezen regel te houden, zoowel voor de kraamvrouw
als voor het kind.”
</p>
<p>Bl. 75. „Ook in de volgende dagen, weken, maanden ga men met de reiniging en de voeding
van het kind op dezelfde regelmatige wijze voort, gelijk boven voor de eerste dagen
is aangegeven, en wel: Van af de 2e tot de 5e of 6e maand: hoogstens 5 maal per dag,
en één maal ’s avonds laat. Voor de rust van de moeder en van het kind is het wenschelijk,
gelijk ook reeds gezegd, om het voeden bij nacht spoedig achterwege te laten. Verder
voede men: vanaf de 5e of 6e maand: hoogstens 5 × per 24 uur.”
</p>
<p>Bl. 76. „De kinderen vertoonen zóó groote individueele verschillen, zoowel wat hunne
behoefte aan voedsel als aan rust <span class="pageNum" id="pb258">[<a href="#pb258">258</a>]</span>aangaat, alsook in alle overige eigenschappen,—dat men elk kind afzonderlijk nauwgezet
moet waarnemen, en men nauwkeurig op zijne bijzondere behoeften en eigenaardigheden
moet letten, om daaruit eene aanwijzing te putten voor den, voor elk kind vast te
stellen leefregel.
</p>
<p>Geleid door een drang tot schematisme zijn wij vaak geneigd van het kind enkel plichten
te eischen, zonder hem rechten toe te staan. Het kind is een geboren egoïst, en kent
slechts rechten, geen plichten.
</p>
<p>Reeds in de eerste levensdagen beproeft het door schreeuwen zijn wil door te zetten.
Is hem dit één keer gelukt, dan laat hij zich daar niet gemakkelijk weer af brengen,
maar eigent zich steeds meer rechten toe; behalve om eten, schreeuwt het spoedig om
opgenomen en op den arm rondgedragen te worden of om de aandacht te trekken, en om
tallooze dingen meer: hij wordt een kleine tiran, die de geheele huishouding regeert.
</p>
<p>Onze taak is het, hierin het kind te leiden, en het binnen de perken te houden naar
de gebleken individueele eigenaardigheden en behoeften.
</p>
<p>Men zal dan, om eenig resultaat te bereiken,—afgezien van het schreeuwuurtje, dat
men het kind zal laten,—een zekere regelmaat in alles moeten invoeren, teneinde het
kind plichten te leeren—en zelf niet de slaaf van den zuigeling te worden.
</p>
<p>Eene verstandige moeder zal in het gegeven schema den juisten weg weten te vinden.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">N. Knapper Czn</span>. ‘Nederl. Maandschr. v. Verloskunde en Vrouwenziekten en v. Kindergeneeskunde’. 1915.
</p>
<p>Deel IV. Bl. 468. „Telkens weer dringt de vraag naar voren: worden de persoonlijke
eigenaardigheden van het kind wel voldoende in acht genomen, wordt niet te veel en
telkens getracht om aan stelsels en tabellen te onderwerpen, wat toch even dikwijls
weer van nature ongenegen blijkt om zich hieraan te houden? Juist het groote aantal
steeds wisselende opvattingen—die maar al te weinig overeenkomen, dikwijls zelfs met
elkaar in lijnrechte tegenspraak zijn—dwingt telkens weer de eisch op den voorgrond
om te individualiseeren, om vóór alles na te gaan hoe een bepaald kind <i>uit zich zelf</i> zich gedraagt ten opzichte van de wijze van voedselopname, de hoeveelheden, de voedingstijden
enz. <span class="ex">Rietschel</span> zegt niet ten onrechte: „de methode <span class="pageNum" id="pb259">[<a href="#pb259">259</a>]</span>voor voeding aan de borst gedurende de eerste weken moet eene individueele zijn; feitelijk
moet het kind zelf ons den weg wijzen, in dien zin, dat wij hem—d.w.z. iederen zuigeling
afzonderlijk—bestudeeren, om allereerst van hem gewaar te worden, bij hem waar te
nemen, wat hij verlangt, wat hij krachtens zijne constitutie voor zijne harmonische
ontwikkeling behoeft.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">Knapper</span> begint zijn artikel: ‘Over zogvoeding en individualiteit’ met de volgende zinsneden:
„Al zijn er nog geen verschijnselen die er op wijzen, dat men in ’t algemeen weer
gaat afwijken van het sinds lang aangenomene en door de goede resultaten gesanctioneerde
voorschrift: <span class="ex">Regel de voeding van het kind naar maat, gewicht en tijd, met regelmaat en orde</span>, toch begint zoo hier en daar de ondervinding zich uit te spreken dat bij deze dressuur
toch vooral het <i>persoonlijke</i> niet te sterk op den achtergrond behoort te worden geschoven. Ik herinner slechts
aan het belangwekkende artikel over Moderne Zuigelingendiethetik van <span class="ex">Halberstadt</span> in het <span lang="de">Monatschrift für Kinderheilkunde</span>, door collega <span class="ex">de Jager</span> in dit tijdschrift aangehaald, en aan de reeks artikelen „Over het voeden van zuigelingen”
in ’t Medisch Weekblad, van de hand van Dr. <span class="ex">C. N. van de Poll</span>, den vrouwenarts, die op grond van jarenlange waarneming van zoogende moeders en
zuigende kinderen zich over de dressuur van den zuigeling eene persoonlijke meening
heeft trachten te vormen.”
</p>
<p>Op bl. 476 spreekt hij over „de wenschelijkheid, de eisch bijna, om vooral bij de
borstvoeding toch niet te veel te willen maatregelen, omdat de natuur zelve—om ’t
zoo uit te drukken—„wel weet wat zij doet.” Men kan een en ander gerust op zijn beloop
laten—tot zekere grenzen natuurlijk—al valt het soms geheel anders uit dan men „volgens
’t boekje” verwachten zou.”
</p>
<p>Omtrent de cijfers, welke ‘een gemiddelde’ aangeven, voor de hoeveelheid voedsel welke
een borstkind, volgens officieele voorschriften, hebben mag, zegt hij (bl. 477): „Al
hebben zij eene zekere waarde als <span class="corr" id="xd33e6038" title="Bron: leiddraad">leidraad</span>, speciaal bij de <span class="ex">onnatuurlijke</span> voeding, bij de <span class="ex">natuurlijke</span> voeding behoort liefst de eigen persoonlijkheid van den zuigeling te gaan boven de
leer.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">C. N. van de Poll</span>. ‘Medisch Weekblad’. 1915.
</p>
<p>„Het pasgeboren kind, en gedurende eenigen tijd ook de <span class="pageNum" id="pb260">[<a href="#pb260">260</a>]</span>zuigeling, is nog niet als mensch te beschouwen, doch als een jong dier, waarbij wij
niet uit het oog hebben te verliezen, dat het als zoodanig in bijzonder ongunstige
omstandigheden verkeert, omdat het niet zelf de moederborst kan gaan opzoeken, zooals
pasgeboren dieren dat reeds spoedig doen. Het menschelijk dier geeft door schreeuwen
te kennen, dat het behoefte aan voedsel heeft, en daarop heeft de moeder te letten
niet alleen, maar heeft zich, in vele opzichten, opofferingen voor haar hulpbehoevend
kind te getroosten.
</p>
<p>Zal men nu, waar allerwege erkend wordt, dat er zoovele en vaak groote individueele
verschillen zijn, daarmede rekening hebben te houden of niet? Wie de citaten, door
mij gegeven, oplettend nagaat, ziet dat, ofschoon vrij wel alle schrijvers trachten
een voor alle kinderen geldenden regel te geven, telkens gewag gemaakt wordt van uitzonderingen,
omdat nu eenmaal de kinderen zich niet schikken naar de schemata, die, ondanks de
bewering van <span class="ex">Czerny</span>: „<span lang="de">Die Erkenntnis von den grossen individuellen Unterschieden der Säuglinge und von den
angeborenen krankhaften Veranlagungen führte dazu jedes Schema aus der Ernährungslehre
des Säuglings zu verdrängen</span>”, toch onophoudelijk worden opgesteld. Ik begrijp, dat regels en voorschriften voor
voeding, voedingstijden en hoeveelheden per maaltijd noodzakelijk zijn in weeshuizen,
kazernes enz., waar een groot aantal personen moet gevoed worden. Het is niet doenlijk,
daar toe te geven aan individueele verlangens, maar voor pasgeborenen en zuigelingen
is het anders. Juist voor die hulpelooze schepseltjes is het noodig rekening te houden
met allerlei omstandigheden, zoo van lichamelijken als van geestelijken aard, zooals
dat ook noodig is bij het opvoeden van kinderen. Alle ouders kunnen weten, hoe het
bij de opvoeding van het hoogste belang is, te letten op karakter-eigenschappen, om
in verband daarmede b.v. goed- en afkeuringen, belooningen en bestraffingen in te
richten. Van niet minder gewicht acht ik het, reeds van den beginne af, ook voor de
voeding op te letten, wat voor ieder kind noodig en nuttig blijken kan, in verband
met zijn eigen aard, met zijne eigenaardigheden, en dat zonder geleerdheid of wat
daarvoor moet doorgaan. Uit de citaten is wel op te maken, dat het met algemeene regels
maar niet lukken wil.”
</p>
<p>.… „Naar mijne meening is het zeer goed mogelijk, met inachtnemen <span class="pageNum" id="pb261">[<a href="#pb261">261</a>]</span>van aanwijzingen, door de natuur gegeven, eene betrekkelijke regelmaat bij de voeding
van den zuigeling te verkrijgen, zonder dat men in de fout van eenzijdige stelselmatigheid
vervalt.… Eene ‘betrekkelijke’ regelmaat, want verder zal men het nooit brengen. Wanneer
in den beginne de verpleegster, of welken titel de helpster moge dragen, in overleg
met de moeder, vooral waar het haar eerste kind betreft, later de moeder alleen, den
zuigeling oplettend gadeslaat in al zijne verrichtingen, zal het—ook al weder betrekkelijk—gemakkelijk
zijn te bespeuren, wanneer het kind voedsel verlangt. Juist zij, die dagelijks met
den kleine verkeeren, en zeker het meest de moeder, weten reeds spoedig te vertellen
van kleinigheden die zij opmerkten, en, in aansluiting daaraan, aan te geven, in welke
richting de zuigeling zijne eigenaardigheden vertoont. Laat men nu het kind, met betrekking
tot zijn hongergevoel, volkomen vrijheid, dan zal blijken, dat het eene kind, zooals
ook de literatuur doet zien, meer of minder groote verschillen openbaart met het andere,
maar ook, dat het gewoonlijk zijn buikje vol drinkt, daarna, althans in den aanvang,
in slaap valt, eenigen tijd daarna wakker wordt, en weder om voedsel vraagt, iets
dat zich met meer of minder regelmaat herhaalt”.
</p>
<p>.… Sedert geruimen tijd heb ik, waar mij de gelegenheid daartoe gegeven werd, in dezen
geest (de zaak aan het kind zelf over te laten) gehandeld, en tot mijn genoegen mogen
ondervinden, dat de kinderen prachtig groeiden, geen of onbelangrijke stoornissen
vertoonden, en, op verschillende tijdstippen, tot eene regelmaat kwamen, waarvan de
moeder in hare huiselijke ordeningen geen hinder ondervond. Wel is waar moest in de
eerste weken de moeder doen, waarop ik boven doelde, namelijk zich opofferingen voor
haar kind getroosten, maar de belooning bleef dan ook niet uit. In overleg met de
moeder handelende, werden de gunstigste resultaten verkregen. Wat kan men meer verlangen?”
</p>
<p><span class="ex">G. Oosterbaan</span>, arts. ‘Lichamelijke opvoeding’. 1920.
</p>
<p>Bl. 47. „<i>Nooit mag afgeweken worden van den regel, dat tusschen twee maaltijden minstens ongeveer
drie uren verloopen moeten.</i>
</p>
<p>Wordt het kind binnen drie uren nadat het gevoed is wakker en is het dan lastig, schreit
het pijnlijk, dan is, tenzij de hoeveelheid opgenomen voedsel onvoldoende was, honger
<span class="pageNum" id="pb262">[<a href="#pb262">262</a>]</span>niet de oorzaak. Naar de aanleiding van het schreien moet dan gezocht worden (zie
bl. 37); in geen geval mag men het kind, ten einde het stil te krijgen, de borst reiken.
Was deze regel reeds vroeger niet stipt opgevolgd, dan bestaat er groote kans, dat
reeds een begin van gestoorde spijsvertering aanwezig is, en dat juist daarin de oorzaak
van het schreien is gelegen. Dan zal men door het geven van nieuw voedsel slechts
de kwaal verergeren, de aanleiding tot het schreien sterker maken in plaats van haar
weg te nemen.
</p>
<p><i>Evenmin mag men het kind</i>, al zijn drie uren na de laatste voedselopname verloopen, <i>wakker maken om het te voeden</i>. Blijft het doorslapen, dan bewijst dat, dat het nog geen behoefte aan voedsel heeft.
Zoodra die behoefte komt, wordt het wakker en zal het gaan schreien.
</p>
<p><i>Het aantal maaltijden</i>, dat een kind moet hebben, bedraagt gedurende het geheele eerste levensjaar gemiddeld
<i>zes per 24 uur</i>. In de eerste weken zal het elke 3 à 3½ uur zijn voedsel opvragen (met uitzondering
van de eerste dagen, waarin het dikwijls veel langer achtereen slaapt), zonder onderscheid
te maken tusschen dag en nacht. Later verlangt het des nachts minder vaak, spoedig
in het geheel geen voedsel. Het is van groot belang voor het kind zoover te komen,
omdat dan de maag gedurende de nachturen haar noodige rust krijgt.
</p>
<p>Is het kind ongeveer drie weken oud, dan moet de regelmaat bij de voeding reeds verkregen
zijn. Het krijgt dan des morgens tusschen 6 en 7 uur zijn eersten maaltijd; verder
alle 3 uren, zoodat het des avonds tusschen 6 en 7 uur zijn 5den maaltijd geniet.
Dan begint voor het kind de nacht, die ongeveer 12 uren duurt. Gedurende dien tijd
kan het eerst tweemaal, gemiddeld van het begin der vierde maand af éénmaal worden
gevoed. Het beste is dien eenen nachtmaaltijd des avonds tusschen 10 en 11 uur te
geven, waardoor voor moeder en kind een voldoende tijd voor de nachtrust overblijft.
</p>
<p>De praktijk eischt hier afwijking van den regel, dat men het kind niet uit zijn slaap
mag wekken ten einde het te voeden. Het groote belang, dat er in gelegen is om een
voldoenden rusttijd te krijgen, weegt zwaarder dan die fout; vooral omdat dan toch
de sedert de laatste voedselopname verloopen tijd groot genoeg is, om zeker te zijn
dat het kind zonder schade weer opnieuw kan gezoogd worden.
<span class="pageNum" id="pb263">[<a href="#pb263">263</a>]</span></p>
<blockquote>
<p class="first">In het algemeen gaan bij te vroeg geboren kinderen de hier gegeven regels niet op.
Zij moeten telkens, wanneer ze drie uur geslapen hebben, gewekt en gezoogd worden.</p>
</blockquote><p>
</p>
<p>Tracht men zoo stipt mogelijk de regelmaat bij de voeding in acht te nemen, dan zal
het kind spoedig aan dien regel gewennen en zal het wakker worden, wanneer de tijd
voor de voeding gekomen is. Ook zal het spoedig elken avond omstreeks 10 à 11 uur
onrustig worden of geheel ontwaken, wanneer het steeds op dien tijd zijn voedsel ontvangt.
</p>
<p>Wordt zulk een kind wakker vóór de noodige tijd sedert den laatsten maaltijd verstreken
is, dan zal het zoet blijven liggen en niet gaan schreien, zooals het geval is met
niet aan regelmaat gewende en verwende kinderen. Mocht het in het begin soms voorkomen,
dat het kind schreit vóór het gevoed worden mag, dan late men het schreien tot zijn
tijd gekomen is en toone in geen geval misplaatst medelijden, doch blijve standvastig
weigeren het kind voedsel te geven, een schijnbare wreedheid, die echter slechts kan
strekken tot heil van moeder en zuigeling.”
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">Fransche schrijvers.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p lang="fr" class="first">Dr. <span class="ex">P. Lassablière</span>. ‘Hygiène du premier âge’. 1913.
</p>
<p lang="fr">Bl. 109. „Dès les premiers jours, il convient d’habituer l’enfant <i>à une grande régularité dans ses repas</i>. Ni ses cris ni les supplications de l’entourage ne doivent faire fléchir cette règle
absolue.
</p>
<p lang="fr">Le <i>premier</i> mois, l’enfant devra être mis <i>au sein</i>, à partir de cinq heures du matin, <i>toutes les deux heures et demie</i>; il recevra ainsi <i>neuf tétées en vingt-quatre heures</i>. Le deuxième mois, on supprimera une tétée. <i><span class="corr" id="xd33e6123" title="Bron: A">À</span> partir du sixième mois</i>, il <span class="corr" id="xd33e6128" title="Bron: prenda">prendra</span> <i>sept tétées en vingt-quatre heures</i>, une tétée <i>toutes les trois heures</i>. Il faut, le plus tôt possible, éviter à la mère la <i>tétée de la nuit</i> qui est pour elle l’interruption d’un repos bien gagné et souvent une fatigue; l’intérêt
de l’enfant commande ce repos d’ou dépend la bonne qualité. Le nombre et l’intervalle
des tétées peuvent être modifiés cependant, par le médecin suivant le cas.
</p>
<p lang="fr">La durée des tétées dépend de <i>l’appétit de l’enfant</i> et de la <i>valeur de la mère comme nourrice</i>. En moyen, les tétées doivent être <i>d’un quart d’heure</i>. Il y a intérêt à <i>laisser reposer un <span class="pageNum" id="pb264">[<a href="#pb264">264</a>]</span>peu l’enfant au milieu d’une tétée</i>. Si l’enfant est glouton, on suspendra la tétée au bout de trois à cinq minutes.
</p>
<p lang="fr">La quantité de lait que doit prendre un enfant dépend également de sa vigueur physique
et de la richesse nutritive du lait maternel; <i>il n’y a donc pas de règle absolue pour fixer la quantité exacte de lait que doit
absorber un enfant</i>.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 194. „Allaitement artificiel. Le tableau suivant donne les quantités de lait par
biberon et par vingt-quatre heures. Là, plus qu’ailleurs, il n’y a pas de règle absolue.
C’est au médecin d’apprécier.”
</p>
<p lang="fr"><span class="ex">P. Nobécourt.</span> ‘Conférences pratiques sur l’alimentation des nourrissons.’ 2e Edition. 1914.
</p>
<p lang="fr">Bl. 33. „Allaitement naturel. Si on ouvre les ouvrages qui traitent de l’allaitement,
on est frappé par les divergences qui existent entre les auteurs sur le nombre des
tétées et sur les quantités de lait qu’il convient d’autoriser. Elles se rencontrent
non seulement dans des livres d’époques différentes, mais encore dans ceux qui sont
contemporains. Comme, sans aucun doute, chaque auteur préconise les règles, qui, dans
sa pratique, lui ont donné de bons résultats pour l’élevage des nourrissons, on serait
tenté d’en conclure à l’absence de toute règle véritable. Ce serait évidemment exagéré.
Il existe des données générales qui doivent guider le médecin; mais ces données n’ont
rien d’absolu et nous verrons, chemin faisant, les tempéraments qu’il convient de
leur apporter.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 41. „Il ne faut donc pas s’attacher à fixer avec une trop grande minutie la ration
alimentaire d’un nourisson au sein; on aurait ainsi bien des déconvenues. Il faut
dire que l’enfant doit ingérer <i>approximativement</i> telle quantité de lait; mais, prenant la ration théorique comme base, <i>procéder par tâtonnement</i>, comme le conseillait <span class="ex">Budin</span>, en tenant compte des fonctions digestives, de la croissance et de l’état général.
Il faut se garder toutefois d’être trop timoré; si le bébé digère bien et se développe
régulièrement, il faut le laisser téter suivant son appétit, se bornant à le modérer,
s’il est trop vorace, à le stimuler, s’il prend trop peu. La quantité de lait qu’il
prendra sera pour lui, en général, la <i>ration optima</i>.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 47. „Quand le bébé est normal et se développe régulièrement, <span class="pageNum" id="pb265">[<a href="#pb265">265</a>]</span>il importe moins de se préoccuper de la ration que de fixer le nombre et les intervalles
des tétées.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 82. „Comme l’a exposé fort justement le Pr. <span class="ex">Maurel</span>, il n’y a pas de rations normales, mais des <i>rations conventionnelles moyennes</i>, appropriées à des sujets donnés dans des conditions convenues; la ration est „toujours
personnelle, de plus, même pour une personne, elle ne correspond qu’à une période
de temps divisée et quelquefois très courte.” Quand on parle de rations trop fortes
ou de laits trop riches, il faut tenir compte des modalités particulières à chaque
enfant. Tous n’ont pas la même capacité digestive ni la même activité nutritive, même
à conditions égales d’âge, de taille ou de poids. „Chaque organisme, écrit <span class="ex">M. A. Lesage</span>, à sa personnalité, son coefficient de fixation. Chaque nourrisson tire un parti
différent d’un même aliment. Vouloir identifier tous les enfants est une utopie.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 139. „Technique de l’allaitement artificiel. L’allaitement artificiel ne peut
en effet réussir que s’il reste sous le contrôle répété du médecin; comme je vous
l’ai dit et comme nous allons le voir encore, les quantités de lait nécessaires aux
enfants ne sont pas adéquates à les âges, elles doivent varier suivant les indications
par l’examen clinique.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 141. „La tétée doit durer une dizaine de minutes.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 145. „La radioscopie ayant montré à <abbr title="XX">M.M.</abbr> <span class="ex">Leven</span> et <span class="ex">Barret</span> que le lait de vache quitte l’estomac, en général, aussi rapidement que le lait de
femme, on peut donner autant de biberons que de tétées dans l’allaitement naturel,
et aux mêmes intervalles, c’est-à-dire:
</p>
<div class="table">
<table>
<tr>
<td class="cell-left cell-top"><span class="seg">De</span> </td>
<td class="cell-top">la naissance à 3 mois </td>
<td class="cell-top">8 <span class="seg">biberons espacés de</span> </td>
<td class="cell-right cell-top">2<span class="seg">h.</span> 30.</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">De</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td>3 à 6 <span class="seg">mois</span> </td>
<td>7 <span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">biberons</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">espacés</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-right">3<span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">h.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-left cell-bottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">De</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">6 à 9 <span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">mois</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-bottom">6 <span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">biberons</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">espacés</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> </td>
<td class="cell-right cell-bottom">3<span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">h.</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span></td>
</tr>
</table>
</div><p>
</p>
<p lang="fr"><span class="corr" id="xd33e6260" title="Bron: ..">…</span> il n’y a d’ailleurs pas de règle absolue: M. <span class="ex">Marfan</span> conseille 7 biberons jusqu’è cinq mois, 6 ensuite; M. <span class="ex">Variot</span> 9 biberons jusqu’à un mois, 7 biberons jusqu’à quatre mois, 5 biberons ensuite.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 148. „En présence des faits dissemblables que je viens de vous exposer, la conclusion
déjà posée à propos de l’allaitement naturel s’impose: <i>il n’y a pas de règle absolue pour l’alimentation artificielle des nourrissons</i>. Chaque nourrisson a son individualité physiologique et demande une ration qui lui
est particulière. Il faut <i>procéder par tâtonnements</i>”.
<span class="pageNum" id="pb266">[<a href="#pb266">266</a>]</span></p>
<p lang="fr">Dr. <span class="ex">J. Andérodias</span>. ‘La pratique des maladies des enfants.’ 1909. I. par <span class="ex">A. B. Marfan</span>, <span class="ex">J. Andérodias</span> et <span class="ex">René Cruchet</span>.
</p>
<p lang="fr">Bl. 244. „Pendant le période qui procède la montée de lait, il n’est pas utile de
mettre très souvent l’enfant au sein. La seconde tétée aura lieu trois ou quatre heures
après la première, et, jusqu’au troisième jour, on laissera cet intervalle entre les
tétées. Lorsque la montée du lait s’effectue, les seins deviennent durs, tendus, et
le mamelon diminue de longueur. Dans ces conditions, il ne faut pas laisser un intervalle
aussi considérable entre les tétées; les seins seront donc vidés plus souvent, afin
que l’enfant n’ait pas de trop grandes difficultés pour prendre le mamelon. On le
mettra donc au sein toutes les deux heures d’une façon très <span class="corr" id="xd33e6292" title="Bron: regulière">régulière</span>. Cet intervalle doit être considéré comme physiologique pendant le premier mois,
car la digestion dure un peu moins que ce laps de temps.… A partir du deuxième mois,
il sera bon d’espacer les tétées toutes les deux heures et demie, de façon à laisser
reposer la mère un peu plus longtemps. Enfin, vers le quatrième mois, l’enfant ne
prendra plus que toutes les trois heures.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 245. „Dans les premiers temps, certains enfants sont très paresseux et mettent
longtemps pour téter, plus d’une demi-heure quelquefois. Dans ces conditions, il est
très difficile de leur donner toutes les deux heures: on espacera les tétées toutes
les deux heures et demie ou trois heures.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 246. „Si on a affaire à un enfant bien portant, qui augmente d’une façon régulière,
et si la mère a suffisamment de lait, on peut se dispenser de la réveiller. Si au
contraire le nourrisson est petit, tète mal et si la mère est médiocre nourrice, il
faut réveiller l’enfant trop dormeur.… Si, en effect, l’enfant dort trop pendant le
jour et n’a pas ses tétées réglementaires, la nuit il aura faim, restera éveillé,
criera, et l’on verra cette anomalie d’un enfant qui dort une partie de la <span class="corr" id="xd33e6299" title="Bron: journéé">journée</span>, ne tétant que quatre ou cinq fois, et reste toute la nuit suspendu au sein.”
</p>
<p lang="fr">„Nous venons de dire que le nourrisson ne doit pas téter toute la nuit. Mais est-il
nécessaire de le faire téter à intervalles réguliers? Si l’enfant ne se réveille pas,
il est tout à fait inutile de lui donner le sein, surtout quand il est vigoureux et
bien portant. On l’habitue ainsi a être sevré la nuit. Lorsque, au contraire, l’enfant
se réveille et crie, si on a affaire à un enfant <span class="pageNum" id="pb267">[<a href="#pb267">267</a>]</span>chétif et qui se développe mal, on lui donne une fois la nuit, à peu prés à intervalle
égal entre la dernière tétée du soir et la première du matin. Cette tétée de la nuit
sera continuée seulement pendant un mois ou deux. Si l’enfant se réveille et crie
plusieurs fois dans la même nuit, on n’hésitera pas, s’il est suffisamment nourri,
à le laisser crier.”
</p>
<p lang="fr">Dr. <span class="ex">J. Donnadieu</span>. ‘Pour lire en attendant Bébé’, <span class="corr" id="xd33e6312" title="Bron: 8 ième">8ième</span> édition. 1916.
</p>
<p lang="fr">Bl. 31. „De très bonne heure, dès la fin de la première semaine, vous réglerez rigoureusement
l’heure des repas de l’enfant; vous le mettrez au sein toutes les deux heures le jour.
Pendant le premier mois seulement vous lui donnerez deux tétées par nuit, dès le second
mois, une seule.
</p>
<p lang="fr">Si vous ne suivez pas courageusement cette règle, votre enfant sera difficile à élever,
il passera ses jours et surtout ses nuits à pleurer et à téter, vous privant ainsi
de tout repos, et compromettant directement votre santé et indirectement la sienne.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 32/33. „C’est surtout la nuit que vous apprécierez le repos que vous laissera
votre enfant en dehors de l’unique tétée que vous lui donnerez jusqu’à l’âge de quatre
mois.
</p>
<p lang="fr">.… Des le cinquième mois, l’enfant ne tétera plus la nuit.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 34. „Quand l’enfant aura près de trois mois, pendant le jour, éloignez le moment
des tétées; un repas toutes les deux heures et demie d’abord, puis toutes les trois
heures, sera suffisant, d’autant plus qu’à cet âge, son estomac s’étant développé,
il prendra chaque fois une plus grande quantité de lait qui demandera un temps plus
long pour la digestion.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 35. „On rencontre quelquefois des mamans qui vous disent: „Docteur, il m’est impossible
de faire téter mon enfant toutes les deux heures, car il fait des sommeils ininterrompus
de quatre et cinq heures.” On est tenté d’ajouter: qui dort dîne. Le proverbe est
ici en défaut, et pour ces enfants paresseux, dormeurs, je réclame plus énergiquement
encore la régularité des repas, toutes les deux heures d’abord, toutes les trois heures
ensuite.
</p>
<p lang="fr">.… Quand l’heure du repas a sonné, levez votre petit endormi, secouez-le un peu pour
l’éveiller, mettez-le au sein, qu’il tète et se rendorme après, il n’a pas autre chose
à faire, téter et dormir.
<span class="pageNum" id="pb268">[<a href="#pb268">268</a>]</span></p>
<p lang="fr">En résumé, un tout jeune enfant doit téter une disaine de fois dans les 24 heures,
puis, à mesure qu’il grandit, on diminue le nombre des tétées ou des biberons, en
les espaçant, de façon que, vers la fin du huitième mois, il ne tète plus que six
fois.
</p>
<p lang="fr">Un enfant vigoureux doit faire son repas en dix ou douze minutes.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 38. „Donnerez-vous les deux seins à chaque tétée? Oui, car il est inutile de laisser
distendre un sein en le laissant se remplir de lait pendant quatre heures, il vaut
mieux les vider tous les deux à moitié à chaque tétée.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 66. „Allaitement au biberon. 1er jour: nombre des tétées 10; <span class="corr" id="xd33e6339" title="Bron: 4e">4me</span> jour, 10; 2me semaine 10; 3me et 4me semaine 9; 2me mois, 9; 3me mois 8; 4me mois
8; 6me mois 7; 9me mois 6.”
</p>
<p lang="fr">Prof. Dr. <span class="ex">A. Pinard</span>. ‘La Puériculture du premier âge’. 1916.
</p>
<p lang="fr">Bl. 68. „Le nombre des tétées doit être de six à huit dans les 24 heures. Elles doivent
être espacées de la façon suivante: toutes les deux ou trois heures pendant la journée
avec un repos, pour la maman et le bébé, de six à huit heures pendant la nuit.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 69. „La durée de chaque tétée doit être d’un quart d’heure environ. D’une façon
générale, on ne doit pas interrompre le sommeil d’un nouveau-né bien portant pour
le faire téter. Si le sommeil a duré plus de trois heures dans la journée, on rapprochera
ensuite les tétées.
</p>
<p lang="fr">Rien n’est plus <i>variable</i> que la quantité de lait prise au sein de sa maman par chaque bébé.”
</p>
<p lang="fr">Prof. Dr. <span class="ex">A. Auvard</span>. ‘Le nouveau-né’ 7ième édition. 1917.
</p>
<p lang="fr">Bl. 196. „Allaitement naturel. A partir du <i>quatrième jour</i>, régler autant que possible les tétées de la façon suivante:
</p>
<div class="table">
<table>
<tr>
<td colspan="3" class="colspan cell-left cell-right cell-top"><b>Premier Semestre:</b>
</td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2" class="rowspan cell-left">Trois premiers mois </td>
<td rowspan="2" class="rowspan leftbrace"><img src="images/lbrace2.png" alt="{" width="12" height="40"></td>
<td class="cell-right">Le jour, une tétée toutes les deux heures.</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-right">La nuit (c’est-à-dire environ de 8 heures du soir à 8 heures du matin), une tétée
toutes les <span class="corr" id="xd33e6380" title="Bron: quatres">quatre</span> heures.
<span class="pageNum" id="pb269">[<a href="#pb269">269</a>]</span>
</td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2" class="rowspan cell-left">Trois mois suivants </td>
<td rowspan="2" class="rowspan leftbrace"><img src="images/lbrace2.png" alt="{" width="12" height="40"></td>
<td class="cell-right">Le jour, une tétée toutes les trois heures.</td>
</tr>
<tr>
<td class="cell-right">La nuit une tétée toutes les six heures.
</td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2" class="rowspan cell-left"><b>Second Semestre</b>: </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">Le jour, une tétée toutes les trois heures; remplacer deux tétées par une soupe chaque
fois. (Par exemple, 8 heures matin: tétée.—11 heures: soupe.—2 heures soir: tétée.—5
heures: soupe.—8 heures: tétée.</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">La nuit, une seule, tétée, qu’on peut même arriver à supprimer.
</td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2" class="rowspan cell-left cell-bottom"><b>Troisième Semestre</b>: </td>
<td colspan="2" class="colspan cell-right">Le jour, une tétée toutes les trois heures; en remplacer deux à trois par les aliments,
qui seront indiqués ultérieurement.</td>
</tr>
<tr>
<td colspan="2" class="colspan cell-right cell-bottom">Supprimer la tétée de la nuit.”</td>
</tr>
</table>
</div><p>
</p>
<p lang="fr">Bl. 200. „Les rations. (Je rappelle que ces chiffres ne représentent que des moyennes
approximatives, qui varient avec chaque mère, avec chaque enfant, et aussi avec une
série de circonstances laissées à l’appréciation du médecin).”
</p>
<p lang="fr">Bl. 245. „Allaitement artificiel. On donnera une tétée toutes les deux heures (de
8 à 10 tétées par 24 heures).”
</p>
<p lang="fr">„On peut arriver, après deux ou trois mois, à supprimer la tétée de nuit.”
</p>
<p lang="fr">Mme. Le Dr. <span class="ex">Cl. Mulon</span>. ‘Manuel élémentaire de puériculture’. Préface du Pr. <span class="ex">Marfan</span>. 1920.
</p>
<p lang="fr">Bl. 57. „il faut qu’il soit baigné chaque jour, qu’il ait des repas très <span class="corr" id="xd33e6433" title="Bron: reguliers">réguliers</span>.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 59. „Un enfant bien dressé doit dormir et laisser dormir ses parents entre 9 heures
du soir et 6 heures du matin. Il prend cette habitude en quelques jours si on ne cède
pas à ses cris. Il est plus long de dresser un bébé de quelques mois qu’un nouveau-né;
on y parvient cependant avec la persévérance. On peut y parvenir plus vite en donnant
un biberon d’eau bouillie pour calmer les cris et déshabituer l’estomac de secréter
des sucs digestifs la nuit.”
<span class="pageNum" id="pb270">[<a href="#pb270">270</a>]</span></p>
<p lang="fr">Bl. 80. „Il faut régler les enfants dès le début de la vie, pour l’alimentation comme
pour le sommeil. L’éducation ne saurait commencer trop tôt. Quand un bébé vient de
naître, après l’avoir nettoyé et habillé, on le met à dormir dans son lit.… (<span lang="nl">De moeder gaat ook slapen</span>).
</p>
<p lang="fr">.… Donc, la mère et l’enfant reposent, nous allons les laisser ainsi 3 à 5 heures,
non pas 24 heures comme on disait autrefois.”
</p>
<p lang="fr">Bl. 81. „Ensuite, nous allons mettre l’enfant au sein toutes les 2 heures pendant
quelques minutes pour faciliter la montée laiteuse, qui se fera ainsi en 48 à 60 heures
environ. Nous devons l’aider. L’enfant prendra très peu de choses; il n’a pas besoin
d’un long repas, mais ainsi nous éviterons à la mère la tension douloureuse des seins
qui accompagne la montée laiteuse mal surveillée.
</p>
<p lang="fr">Dès le 3e jour, l’enfant ne tétera plus que toutes les deux heures ½. Mais, je vous
en prie, apprenez-lui de suite à ne pas téter la nuit. On peut très bien le dresser
ainsi d’emblée, quoiqu’en pensent les mères. Et il n’ en meurt pas. Ce sont des idées
un peu nouvelles, mais elles sont fondées sur l’expérience de beaucoup de maîtres,
sur la mienne aussi. Quoi’qu’elle ne soit pas séculaire, je suis tout à fait sûre,
qu’on arrive à élever des enfants ainsi et que la maman se porte mieux, ceci est vrai
surtout pour la femme qui travaille. Combien de malheureuses ouvrières qui, ayant
besogné toute la journée, passent encore leurs nuits à allaiter, <span class="corr" id="xd33e6450" title="Bron: parceque">parce que</span> leur enfant crie, alors qu’un enfant bien dressé peut ne pas boire du tout entre
10 heures du soir et 6 heures du matin”.
</p>
<p lang="fr">Bl. 82. „En passant, je vous signale un petit moyen pour déshabituer un enfant mal
dressé de téter la nuit. La mère vous dît: Je ne peux pas l’empêcher de crier la nuit.
Eh bien, il suffira de remplacer cette tétée nocturne par un biberon d’eau bouillie.
</p>
<p lang="fr">Ainsi l’enfant se déshabituera de secréter du suc gastrique à cette heure anormale
et il ne demandera plus à téter la nuit.
</p>
<p lang="fr">Quelquefois cependant, quand l’enfant est petit, un ch’tiot, comme on dit dans le
Morvan, il faut le laisser téter la nuit une à trois fois, pendant quelques semaines,
parce qu’il n’a pas la force de téter, il ne prend pas assez, et la secrétion lactée
se tarirait.”
<span class="pageNum" id="pb271">[<a href="#pb271">271</a>]</span></p>
</div>
</div>
<div class="div2 section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">Duitsche schrijvers.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p lang="de" class="first">Dr. <span class="ex">Julius Lang</span>. ‘Aertzlicher Rathgeber für Frauen.’ 1892.
</p>
<p lang="de">Bl. 46.… so soll es vom ersten Tage an als feststehendes Gesetz gelten, dass das Darreichen
der Brust nur in Zwischenräumen von mindestens drei Stunden zu geschehen hat.… was
aber nur für den Tag gilt. Zur Nacht muss das Anlegen auf ein zweimaliges eingeschränkt
werden; später genügt wohl auch ein einmaliges Darreichen der Brust und allmählich
ist danach zu streben, dass der Säugling die ganze Nacht ohne Nahrung zubringt und
höchstens werde ihm etwas Wasser gereicht.”
</p>
<p lang="de">Prof. <span class="ex">F. Ahlfeld</span>. ‘Lehrbuch der Geburtshilfe.’ 1903.
</p>
<p lang="de">Bl. 207. „Tagsüber tut man gut, alle 2 bis 3 Stunden das Kind anzulegen; nachts lässt
man es so lange schlafen, wie es schläft. Indem man tagsüber pünktlich genau die Stunden
einhält, das Kind zu dem Zwecke selbst weckt, die Nacht aber, auch wenn das Kind schreien
sollte, es erst eine Zeit schreien lässt und erst es einmal trocken legt, ehe man
ihm die Brust bietet, gelangt das Kind durch Gewohnung bald dahin, tagsüber sich pünktlich
zum Trinken zu melden, nachts aber immer länger zu schlafen, schliesslich durchzuschlafen.”
</p>
<p lang="de">Dr. <span class="ex">Engel</span>. ‘Pfaundler und Schlossmann’s Handbuch der <span class="corr" id="xd33e6481" title="Bron: Kinderheilhunde">Kinderheilkunde</span>.’ 1910. I.
</p>
<p lang="de">Bl. 170. „Eine gesunde, normale Frau kann ihr Kind ohne jede Anweisung nähren. Nahrungsbedarf
und Milchproduktion stellen sich aufeinander ein; das Kind selbst bestimmt durch die
Dauer des Schlafes die Trinkpause.”
</p>
<p lang="de">Dr. <span class="ex">W. Camerer</span>. ‘Pfaundler und Schlossmann’s Handbuch der Kinderheilkunde.’ 1910. I.
</p>
<p lang="de">Bl. 204. „Ueber 7 mal in 24 Stunden oder, wie es noch vielfach Sitte ist, zweistündlich
die Brust zu geben, ist auch bei mangelnder Milchsekretion und schwächlichen Kindern
unzweckmäszig, schon aus dem Grunde, weil man hierzu häufig ihren Schlaf unterbrechen
müszte. Am zweckmäszigsten ist, 5–6 mal in 24 Stunden anzulegen.”
</p>
<p lang="de">Bl. 206. „Wenn es auch zu widerraten ist, ein Kind zum Zweck <span class="pageNum" id="pb272">[<a href="#pb272">272</a>]</span>der Nahrungsaufnahme aus dem Schlaf zu wecken, so empfiehlt es sich doch sehr, schon
von Anfang an die festgesetzten Zeiten möglichst ein zu halten, und es ist erstaunlich,
wieviel man schon in den ersten Lebenswochen durch Erziehung erreichen kann. Das Kind
soll so gewöhnt werden, dasz es in der 1. Woche tagsüber etwa alle dreiundeinhalb
Stunden angelegt wird, während man bei Nacht eine fünf- bis achtstündige Pause einschaltet.”
</p>
<p lang="de">Bl. 211. „Unter normalen Verhältnissen ändert sich die Technik der Ernährung in den
nächsten Monaten sehr wenig und gestaltet sich einfach genug, da man dem gesunden
Säugling Freiheit in der Nahrungszufuhr die meist mit überraschender Regelmäszigkeit
erfolgt, lassen kann.”
</p>
<p lang="de">Bl. 213. „Die Zahl der täglichen Mahlzeiten beträgt im ersten Vierteljahre 5–6, gelegentlich
7, später 5–6, so dasz anfangs 3½ später 3½–4 stündige Pausen bei Tag mit entsprechenden
Nachtpausen zwischen den einzelnen Mahlzeiten stattfinden.”
</p>
<p lang="de">Dr. <span class="ex">G. Walcher</span>. ‘Praktische Ergebnisse der Geburtshilfe und Gynaekologie.’ 1910. II.
</p>
<p lang="de">Bl. 349. „Zweckmässigerweise wird das Kind 5–6 mal täglich angelegt, nachts soll die
Brust und der Magen des Kindes ruhen.” „Beim Stillen selbst soll immer nur eine Brust
gereicht werden, diese aber ist volkommen leer trinken zu lassen.”
</p>
<p lang="de">Dr. <span class="ex">Karl Basch</span>. ‘Praktische Ergebnisse der Geburtshilfe und Gynaekologie’. 1912. IV.
</p>
<p>Bl. 326. Hij spreekt van „<span lang="de">etwa 3 bis 4 Stunden, welche Zeit die natürliche Trinkpause entspricht.</span>”
</p>
<p lang="de">Prof. <span class="ex">L. Langstein</span> und Dr. <span class="ex">L. F. Meyer</span>. ‘Säuglingsernährung und Säuglingsstoffwechsel.’ 1914.
</p>
<p lang="de">Bl. 94. „Vielfach ist es noch üblich, die Säuglinge alle 2 Stunden anzulegen.… Als
Regel gilt die Verordnung von 5 Mahlzeiten (beim neugeborenen Kind sind eventuell
6 zu gestatten) in vierstündigen Pausen; eine längere Nachtruhe ist notwendig. Die
Zeiten sind z.B. 6–10–2–6–10 Uhr. Nur sollen diese nicht pedantisch eingehalten und
das Kind soll nicht aus tiefem Schlaf zur Mahlzeit geweckt werden. Man darf sehr wohl
das eine oder andere Mal die Zeiten überschreiten, <span class="pageNum" id="pb273">[<a href="#pb273">273</a>]</span>nur darf das nicht zur Regel werden. Zudem regelt sich das Nahrungsbedürfnis bald
so, dass das Kind von selbst zur angesetzten Stunde erwacht.”
</p>
<p lang="de">Bl. 148. „In den Lehrbüchern findet sich gewöhnlich die Angabe, die Mutter möge in
vierstündigen Pausen fünfmal anlegen und in ihrer Energie nicht erlahmen. Hinter diesem
lapidaren Satz liegt jedoch ein Berg von Schwierigkeiten.”
</p>
<p>Prof. Dr. <span class="ex">A. Keller</span> en Dr. <span class="ex">W. Birk</span>. ‘Leidraad bij de kinderverpleging, enz.,’ vertaald door <span class="ex">Christina Nijman</span>, 1912, met een inleidend woord van Dr. <span class="ex">Cornelia de Lange</span>.
</p>
<p>Bl. 36. „In de eerste dagen en weken bepaalt het kind, door den duur van den spontanen
slaap, de tusschenpoozen van zijn maaltijden; in de zesde of zevende week probeeren
de ouders meestal, het kind er toe te brengen, dat het ’s nachts doorslaapt zonder
voedsel te krijgen. Overdag worden de voedings-tusschenpoozen verkort, en de voeding
’s nachts vervalt. In den regel laat het kind zich dan de eerste nachten nog hooren,
daar het gewend is aan de nachtvoeding; het wil de borst hebben en is onrustig.”
</p>
<p>Bl. 37. „Wij achten b.v. voor het gezonde kind 5 maaltijden per dag voldoende; een
grooter aantal is schadelijk, maar met het oog op het lichamelijk welzijn en het verloop
van het spijsverteringsproces is het vrijwel hetzelfde, of deze maaltijden alleen
over dag, van ’s morgens tot ’s avonds 9 uur, of wel over de geheele 24 uur verdeeld
worden. Men zou in sommige gevallen aan het kind zelf de termijnsbepaling kunnen overlaten
en het nu eens 3 uur, den volgenden keer 6 uur achtereen laten doorslapen, mits het
aantal van 5 maaltijden niet overschreden wordt. Dit doen wij echter niet, maar streven
naar een zekere regelmaat, die trouwens meestal ook reeds geëischt wordt voor den
goeden gang der huishoudelijke aangelegenheden en waardoor het kind tevens aan orde
wordt gewend. Natuurlijk mag deze opvoeding tot orde niet in strijd zijn met de belangen
der lichamelijke gezondheid.”
</p>
<p>Dr. <span class="ex">S. Engel</span> en Dr. <span class="ex">M. Baum</span>. ‘De zorg voor den zuigeling’, bewerkt door <span class="ex">Jeannette Stärcke-Polenaar</span>, kinderarts, met een inleidend woord van Dr. <span class="ex">J. de Bruin</span>. 1913.
<span class="pageNum" id="pb274">[<a href="#pb274">274</a>]</span></p>
<p>Bl. 43. „In den regel slaapt het kind al den tijd tusschen de maaltijden. De meeste
gezonde kinderen verlangen daarvoor uit zichzelf een lange rustpoos; vooral in de
eerste maanden van het leven slapen de kinderen tusschen de maaltijden zeer vast.
Daardoor verlangen gezonde borstkinderen meestal van zelf slechts 5 of 6 maaltijden
per dag, tenzij men ze opzettelijk dwingt aan meer maaltijden te wennen; er zijn zelfs
kinderen die maar 4 keer per dag de borst willen hebben.
</p>
<p>Men zou dus een kind moeten aanleggen wanneer het wakker wordt, en blijkbaar voedsel
verlangt. Wanneer evenwel onverhoopt het kind niet zelf zijn maaltijden regelt, maar
dikwijls en op ongeregelde tijden voedsel verlangt, moet men hem aan vaste tijden
wennen, en hem 5 of 6 maal daags de borst geven, in afstanden van 3 tot 4 uur. (Noot
van de vertaalster: „Hier te lande geeft men meestal nog 6 of 7 maaltijden per etmaal.
Zelden of nooit zagen wij daarvan nadeel).
</p>
<p>’s Nachts moet in elk geval een pauze van 6 à 8 uur gemaakt worden.”
</p>
<p>Bl. 51. „Van zeer veel gewicht is het, hoelang men wacht tusschen de maaltijden. Zooals
reeds vroeger werd aangetoond, is het in het belang, zoowel van de moeder als van
het kind, dat men altijd regelmatige pauzen maakt. Komt het kind daar niet vanzelf
toe, dan moet men het daaraan wennen.”
</p>
<p>Bl. 150. „Verder is er nog een belangrijke vraag, om de hoeveel tijd men een kind
moet voeden. Borstkinderen bepalen vaak zelf het tijdstip voor de voeding, doordat
zij, vooral in de eerste weken of maanden, zoolang slapen, tot zij weder behoefte
aan voedsel hebben. Eerder slapen zij wat langer en slaan zij daardoor een maaltijd
over, dan dat zij een maaltijd te veel nemen. Later echter, wanneer zij langer wakker
blijven, kan men de voeding niet meer regelen naar het slapen en wakker worden van
het kind. Dan moet men dus het kind gewennen aan een bepaalden regelmaat in de voeding.
Bij fleschvoeding blijkt dit reeds eerder noodig te zijn.”
</p>
<p lang="de">Dr. M. <span class="ex">von Pfaundler</span>. ‘Physiologie des Neugeborenen.’ Handbuch der Geburtshilfe herausgegeben von A. Döderlein.
1915.
</p>
<p lang="de">Bl. 638. „Wenn man gehalten wäre, für alle Kinder ein und dasselbe System der Brusternährung
zur Anwendung zu bringen, <span class="pageNum" id="pb275">[<a href="#pb275">275</a>]</span>so würde man wohl besser fahren mit 5–6 als mit 8–10 Mahlzeiten pro 24 Stunden. Glücklicherweise
besteht aber kein Zwang zu einer solchen starren Regel—vielmehr—wie noch gezeigt werden
soll und der Verf. seit 1899 immer wieder aufs Nachdrücklichste vertritt—aller Grund
<span class="ex">sich für den gut beobachteten Einzelfall von jedem Schema freizumachen</span>.”
</p>
<p lang="de">Bl. 640. „Das zweckmäszige Vorgehen ist hiernach genügend vorgezeigt: Man wird bis
zum 3. oder 4. Lebenstag auf etwa 5–6 Mahlzeiten pro Tag hinaufgehen und versuchen
bei dieser Anzahl zu verharren. Zeigt sich aber (worauf man besonders bei Erstlaktierenden
gefaszt sein musz), dasz die Tagestrinkmenge unter dem Bedarf, die Sekretion bei so
langen Pausen eine ungenügende bleibt oder stellen sich klinische Zeichen der Unterernährung
ein, so wird man unbedenklich die Zahl der Mahlzeiten auf 7–8 erhöhen; kurz gesagt,
man wird das Kind nicht nach der Regel, sondern die Regel nach dem Kinde richten,
man wird auch hier in einem gewissen Rahmen individualisieren und auf die ‘Stimme
der Natur’ hören.”
</p>
<p lang="de">„Hinsichtlich der <span class="ex">Einteilung der Mahlzeiten</span> ist auf eine tunlichst lange Nachtpause von etwa 8 Stunden zu achten und im übrigen
die Einhaltung annähernd gleicher Intervalle zu erstreben. Hier werden oft einander
direkt widersprechende oder unerfüllbare Vorschriften erlassen. Wenn es z.B. heiszt,
man solle das Kind füttern um 6 Uhr, um 10 Uhr vormittags, um 2 Uhr, 6 Uhr und 10
Uhr nachmittags, oder zu andern festen Zeiten, das Kind dürfe aber nicht aus dem Schlafe
geweckt werden behufs Fütterung, so wird manche folgsame Mutter tagtäglich vor qualvolle
Dilemmen gesetzt”.
</p>
<p lang="de">Bl. 614. „<span class="ex">Wie viel Nahrung braucht das Neugeborene?</span> Die Beantwortung der Frage starrt vor Schwierigkeiten.”
</p>
<p lang="de">Dr. <span class="ex">G. Tugendreich</span>. ‘Vorträge über Ernährung und Pflege des Kindes.’ 1914.
</p>
<p lang="de">Bl. 45. „Obwohl es zweckmäszig ist, das Kind an Regelmäszigkeit der Mahlzeiten zu
gewöhnnen, so darf man bei der Brustnährung—im Gegensatze zur Flaschenernährung—doch
auch einmal von der Zeiteinteilung abweichen, z.B. wenn unser Kind zur Trinkzeit im
tiefem Schlafe liegt.”
<span class="pageNum" id="pb276">[<a href="#pb276">276</a>]</span></p>
<p lang="de">Prof. Dr. <span class="ex">B. Bendix</span>. ‘Lehrbuch der Kinderheilkunde für Aerzte und Studierende.’ 1916.
</p>
<p lang="de">Bl. 42. „Das Brustkind verfügt bei jeder einzelnen Mahlzeit, abhängig von den jeweiligen
Durst und Hunger, frei nach seinem Belieben. Es weichen daher die Mengen der Einzelmahlzeiten
auch desselben Tages sehr voneinander ab, so dasz <abbr title="XX">z.B.</abbr> eine Mahlzeit 250–300 g. und die andere nur 75–100 g. betragen kann.….. Unter normalen
Bedingungen wird das gesunde Kind vor einem „Zuviel” durch die allmähliche Ermüdung
infolge des Sauggeschäft, durch die Magenkapazität und die Erschöpfung der Brustdrüse
geschutzt.”
</p>
<p lang="de">Bl. 43. „Es ist nicht nötig, den Säugling zur bestimmten Stunde aus dem Schlafe zu
wecken, um ihn zu stillen, sondern man wartet, bis er sich „meldet”. Auch bei nur
3–4 maligem Trinken innerhalb 24 Stunden holt er sich das für seinen Bedarf notwendige
Milchquantum aus der Brust heraus. Sehr häufig stellt sich im Verlaufe einiger Wochen
das Kind von selbst auf die 4- oder 3stündige Pause ein.”
</p>
<p lang="de">Bl. 45. „Die natürliche Ernährung mit ihren normalen Verhältnissen soll, insbesondere
was Nahrungsmengen und Nahrungsbedarf anbetrifft, als Wegweiser für die Vorschriften
bei der künstlichen Ernährung dienen. Man soll sich aber jederzeit bewuszt sein, dasz
der einzelne Säugling eine Individualiteit für sich ist, die je nach der ihr von der
Natur verliehenen Leistungsfähigkeit ihrer Zellen und deren Funktion sparsamer oder
mit gröszerem Kraftverbrauch wirtschaftet. Mithin dürfen die bei der natürlichen Ernährung
gewonnenen Zahlen ein wertvolles Schema für die künstliche Ernährung abgeben. Falsch
ist es, sich in jedem Falle schablonenmäszig an sie zu binden.”
</p>
<p lang="de">Bl. 52. „Die Trinkmengen und die Zahl der Mahlzeiten werden bei der unnatürlichen
Ernährung nach den bei der natürlichen gewonnenen Erfahrungen eingerichtet. Aber ebensowenig
wie sich ein starres Schema für die dem einzelnen Kinde notwendigen Milchquanten aufstellen
läszt, ebenso unmöglich ist es, genau zu präzisieren, mit welcher Lebenswoche eine
Steigerung der Konzentration vorzunehmen ist. Als Regel darf der Satz gelten: man
bleibt solange bei dem vorgeschriebenen Masz der Nahrung und Grad der Konzentration,
als Allgemeinbefinden und Stuhl des Kindes gut sind, und sein Gewicht <span class="pageNum" id="pb277">[<a href="#pb277">277</a>]</span>ungestört ansteigt, auch wenn Menge und Konzentration unter der gewöhnlichen Norm
stehen.
</p>
<p lang="de">.… Es kann nicht oft und ausdrücklich genug hervorgehoben werden, dasz es eine Schablone
für die Ernährung des Säuglings nicht gibt, weder bezüglich der Menge der Milch noch
des Grades der Verdünning. Es heiszt hier wie in vielen Dingen individualisieren,
nicht schematisieren.”
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 last-child section"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">Engelsche (Amerikaansche) schrijvers.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p lang="en" class="first"><span class="ex">G. F. Still</span>. ‘Common Disorders and Diseases of Childhood.’ 1909.
</p>
<p lang="en">Bl. 23. „There must be regularity in the feeding and, as a general rule, I am strongly
in favour of waking an infant for its feeds at the proper time. If this is done from
the beginning, the infant usually very soon gets into the habit of waking just as
the feed is due, and goes off to sleep again quite <span class="corr" id="xd33e6630" title="Bron: easely">easily</span> after it. An infant should be fed every two hours during the first two months, except
at night, when the intervals may be three hours: during the next month it should be
fed every two and a half hours by day, and three hours by night, and from the end
of the third month onwards it should be fed every three hours by day and may miss
one feed at night, until the age of six months, when it may miss two feeds at night.”
</p>
<p lang="en">Prof. Dr. <span class="ex">George Peaslee Shears</span> (New York). ‘Obstetrics normal and operative.’ 1916.
</p>
<p lang="en">Bl. 205. „The French seek to avoid maceration of the epithelium (<span lang="nl">nml. van den tepel</span>) by allowing the child to nurse but once in three hours. My experience has led me
to believe that many children cannot obtain sufficient nourishment in this way, and
I prefer (after the establishment of the milk secretion), to adhere to the two or
two and one-half hour interval, giving both mother and child a rest between midnight
and morning.”
</p>
<p lang="en">Bl. 207. „The child may be put to the breast (<span lang="nl">nml. na de bevalling</span>) after eight or ten hours, and after that every four hours for two or three days,
or until the milk secretion becomes established. One interval at night may be extended
to six or even eight hours in order to give the mother a good period of restful sleep.”
<span class="pageNum" id="pb278">[<a href="#pb278">278</a>]</span></p>
<p lang="en">‘<span class="ex">Midwifery by ten teachers</span>’ under the direction of <span class="ex">Comyns Berkeley</span>. 1917.
</p>
<p lang="en">Bl. 566. „During the first two days the secretion of the breasts is but small in quantity,
and the child must not be put to the breast more often than every six hours.… With
the establishment of full lactation, which generally occurs on the third or fourth
day, the infant must have its regular hours of feeding. It may be stated as generally
convenient if the infant has its first feed at 7 <abbr title="XX">a.m.</abbr>, followed at 9.30 <abbr title="XX">a.m.</abbr> by its morning bath. After the bath the child has its second feed, and after this
feed and the fatigue of the bath, the child may be allowed to rest for three hours.
It is then fed regularly every three hours, being awakened if necessary, until about
10.30 <abbr title="XX">p.m.</abbr>.… After the first week the baby will be having its full feeds, and will generally
sleep till 7 <abbr title="XX">a.m.</abbr>, with only one feed in the night. In this way the infant will have seven feeds during
the twenty-four hours, and the mother and nurse will have a good night’s rest.”
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Wie heeft gelijk?
</p>
<p>Ik eindig met de opmerking, welke <span class="ex">Jacobi</span> in 1900 op een congres van Amerikaansche geneeskundigen maakte, bij eene discussie
over de beste methode voor de voeding van zuigelingen:
</p>
<p lang="en">„He had come with the idea, that he would learn how infants should be fed, but he
finds that he was mistaken, for every speaker has given a different method. For his
part, he thinks that, above all, the physician should mix milk with.… brains. It is
astonishing how handy brains are in the practise of medicine. Every man told us how
he feeds babies, and every one thinks his way is right, but a lot of babies think
it is wrong,”
</p>
<p>en ik voeg er bij:
</p>
<p lang="en">„Time has come, that the babies tell us what they think to be the best.”
<span class="pageNum" id="pb279">[<a href="#pb279">279</a>]</span></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="aanh2" class="div1 appendix"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e309">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">AANHANGSEL II.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Enkele recepten.
</p>
<p><span class="ex">Rijstwater</span>, <span class="ex">gortwater</span>, wordt bereid van 1 eetlepel rijst of gort, die men met 1 liter water 15 minuten
laat koken. Daarna laat men even bezinken en giet het rijstwater of gortwater af.
(<span class="ex">Gorter</span>.)
</p>
<p>Voor <span class="ex">gort</span>-, <span class="ex">rijst</span>- of <span class="ex">haverafkooksel</span> neemt men ongeveer 1 theekopje per liter, gekookt tot lobbig aftreksel en daarna
door een fijn zeefje of gaas gezeefd, aangevuld met rietsuiker of melksuiker. (<span class="ex">Scheltema</span>).
</p>
<p><span class="ex">Gortwater</span> of <span class="ex">rijstwater</span>. 1 eetlepel gort of rijst met één liter water gedurende 15 minuten te koken, daarna
door een doekje te filtreeren en zoo noodig met gekookt water aan te vullen tot ½
liter. Tevens voegt men een weinig <span class="ex">zout</span> toe, zóó dat de smaak niet meer onaangenaam flauw is.
</p>
<blockquote>
<p class="first">Gortwater en rijstwater bederven zeer spoedig, zoodat zij elken dag, op warme zomerdagen
tweemaal daags, versch moeten worden bereid. Omdat de bereiding tijdroovend is en
omdat gevaar voor bederven bestaat, gebruike men ze alleen, indien met water verdunde
melk niet goed verdragen wordt. (<span class="ex">Oosterbaan</span>).</p>
</blockquote><p>
</p>
<p>Op ½ liter water komt 1 eetlepel rijst of 1½ eetlepel haverdegort, welke men 10–12
minuten laat koken, daarna door een doekje of zeefje filtreert en waaraan men dan
weer evenveel water toevoegt als verkookt is en zooveel zout dat de smaak niet onaangenaam
flauw is. Men kan ook de rijst of de gort opzetten met 1 liter water en dit laten
verkoken tot op ½ liter.
</p>
<p><span class="ex">Haverdegort</span> wordt vóór het koken met koud water afgewasschen en <span class="ex">rijst</span> moet eerst „geblancheerd” worden. Deze laatste bewerking bestaat hierin, dat men
het water, waarmede <span class="pageNum" id="pb280">[<a href="#pb280">280</a>]</span>de rijst op het vuur is gezet, afgiet, zoodra het begint te koken. De aldus geblancheerde
rijst wordt dan opnieuw met schoon water opgezet en dit tweede afkooksel gebruike
men ter verdunning van de koemelk. (<span class="ex">de Lange</span>).
</p>
<p><span class="ex">Havergort.</span> 60 gram havergort wordt in warm water afgewasschen, dan met 1 liter koud water opgezet
en een uur lang boven een matig vuur gekookt; dan doet men er 3 gram zout bij en giet
alles door een fijne zeef. Wat daaruit druppelt, is havergortwater. Wanneer een dunnere
substantie is voorgeschreven, wordt het afkooksel weer met gekookt water tot 1 liter
aangevuld.
</p>
<p><span class="ex">Havervlokken.</span> Wordt het afkooksel bereid uit havervlokken, dan neemt men 60 gram havervlokken op
1 liter water en kookt dit slechts 20 minuten lang. (<span class="ex">Keller</span> en <span class="ex">Birk</span>).
</p>
<p><span class="ex">Meelwater.</span> 20 gram tarwebloem of havermeel wordt met 1\2 liter water koud aangemengd; een andere
1\2 liter water wordt opgezet en aan de kook gebracht; men doet er 3 gram zout bij
en zoodra het water kookt, wordt de eerste helft erbij gedaan. Voor oudere kinderen
neme men 40 gram meel en 1 liter water. (<span class="ex">Keller</span> en <span class="ex">Birk</span>).
</p>
<p><span class="ex">Karnemelkvoedsel</span> wordt bereid door 1 liter karnemelk onder gestadig roeren op zacht vuur met 1 kleine
lepel rijstebloem (15 gram) en 1–2 eetlepels suiker (30–60 gram) 10 minuten te laten
doorkoken, waarna men er weer zooveel gekookt water aan toevoegt, dat er 1 liter over
is. Voor zieke kinderen of pasgeborenen neemt men vaak een maltose-praeparaat (30–45
gram per liter).
</p>
<p>Karnemelk is ook in bussen gecondenseerd en ingedampt te krijgen, men vindt de gebruiksaanwijzing
op de bus vermeld. (<span class="ex">Gorter</span>).
</p>
<p>15–20 gram (1½ gewoon gevulde lepel) rijstmeel, die vooraf met water<a class="noteRef" id="xd33e6775src" href="#xd33e6775" title="Ga naar noot 1.">1</a> flink gaar gekookt is tot een dikke pap, wordt gemengd met 1 liter karnemelk en met
45 à 60 gram (3 opgehoopte lepels) witte suiker en het geheel nogmaals flink gekookt.
<span class="pageNum" id="pb281">[<a href="#pb281">281</a>]</span></p>
<p>Rijstmeel geeft, vooral met de karnemelk die van melk, en niet van room is gekarnd,
een meer egaal, minder vlokkig praeparaat dan andere meelsoorten. Wanneer rijstmeel
niet in een winkel of bij een bakker is te verkrijgen, kan het door fijnstampen van
prima rijst gemakkelijk worden bereid.
</p>
<p>Op 1 liter karnemelk komt 15 gram tarwemeel; al roerende worden zij samen aan de kook
gebracht, en als zij koken, laat men ze nog 10 minuten lang doorkoken, steeds roerende.
Vervolgens voegt men 30 gram witte suiker toe. De pan moet goed geëmailleerd zijn;
het roeren geschiede liefst met een houten lepel, het koken moet plaats hebben op
een „fel vuurtje”, zooals de technische term der huismoeders luidt. (<span class="ex">Chr. Nijman</span>).
</p>
<p><span class="ex">Gecondenseerde melk</span>, <span class="ex">bussemelk</span>, <span class="ex">Zwitsersche melk</span>. Met of zonder suikertoevoeging ingedampt. Wordt volgens voorschrift op de bus met
water verdund. (<span class="ex">Gorter</span>).
</p>
<p><span class="ex">Voor bijvoeding</span> wordt gebruikt pap, bereid van verschillende meelsoorten, als rijst, rijstemeel,
tarwemeel, havermeel, gerstemeel, griesmeel, gort, grutjes, maizena, arrowroot, tapioca,
sago, beschuit, brood, met water, melk en water, bouillon. Arrowroot, maizena, tapioca,
sago hebben een gering gehalte aan eiwit. Pap van havermeel is erg slijmerig.
</p>
<p>Verder worden gegeven soep van gries of rijst, met bouillon of tevens met fijngemaakte
groenten, moes van spinazie, wortelen enz. Ook zeer fijn verdeelde groenten, met weinig
water opgezet, waarvan men al het vocht laat verkoken. In aanmerking komen spinazie,
worteltjes, doperwtjes, bloemkool, gestoofde sla, andijvie. Ook aardappelpurée.
</p>
<p>Van vruchten komen, naast vruchtensappen en vruchtenmoes, in aanmerking: appelen,
peren, bananen, sinaasappelen, kersen, frambozen, druiven (zonder pit of schil).
</p>
<p>Alles hangt af van den zuigeling.
</p>
<p>Zooals reeds onder ‘Allerlei’ werd opgemerkt, is de met het tanden krijgen van nature
gepaard gaande vermeerderde speekselafscheiding der speekselklieren eene aanwijzing,
dat men van dat oogenblik ook andere spijs dan uitsluitend melk kan toestaan. Mijne
bedoeling met die opmerking is, dat niet te <span class="pageNum" id="pb282">[<a href="#pb282">282</a>]</span>lang mag worden voortgegaan met allerlei papjes, doch dat met het tandenkrijgen ook
aan het kind langzamerhand vaster voedsel mag gegeven worden. Een beenen ring mag
men gerust vervangen door een korstje brood, om op die wijze reeds het kind te gewennen
aan het gebruiken van vaster voedsel.
</p>
<p></p>
<div class="figure p282width"><img src="images/p282.png" alt="" data-role="presentation" width="330" height="135"></div><p>
<span class="pageNum" id="pb283">[<a href="#pb283">283</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e6775">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e6775src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Het is aan te bevelen om meel, dat met melk of eene andere eiwithoudende grondzelfstandigheid
zal worden gekookt, vooraf met water gaar te koken. Meel, rijst, griesmeel enz. die
met melk tot een pap zullen dienen, worden in het Groningsche Ziekenhuis vooraf met
weinig water gaar gekookt tot een dikke waterpap. Moet hiermede iets anders, b.v.
melk of karnemelk worden verdund, dan wordt daarvoor later in evenredigheid een kleinere
hoeveelheid water gebruikt. (<span class="ex">Scheltema</span>). <a class="fnarrow" href="#xd33e6775src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ix" class="div1 index"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e316">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">REGISTER.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">De getallen verwijzen naar de bladzijden van den tekst.
</p>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">A.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Aambeien</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Aangezichtspijnen</span>, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
</p>
<p><span class="ex">Aanleg van het kind</span>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
</p>
<p><span class="ex">Aarsopening.</span> <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
<br>Scheurtjes in de —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ademhaling.</span> Bemoeilijkte —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>,
<br>— bij het kind, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Kunstmatige —, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Aderen.</span> Uitgezette —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
</p>
<p><span class="ex">Aderspatten.</span> <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>Bloeding uit —, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.
</p>
<p><span class="ex">Afbinden</span> van de navelstreng, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
</p>
<p><span class="ex">Afloopen.</span> Onwillekeurig — der urine, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>.
<br>van vruchtwater, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Afscheiding.</span> Sterke — uit de geslachtsdeelen, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
<br>Versterkte speeksel,— <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
<br>uit de navelwond, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
</p>
<p><span class="ex">Afschilferen</span> van de huid van het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>,
<br>— van de slijmvliezen der lippen van het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Alcohol.</span> Gebruik van —, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
</p>
<p lang="fr"><span class="ex">Allaitement</span> mixte, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>.
</p>
<p><span class="ex">Arbeid</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
<br>met de naaimachine, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Zoogenaamde droge — gedurende de baring, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Armen.</span> Zwelling van de —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>Vlekken op de —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Automobielrijden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">B.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Baarmoeder.</span> <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, plaat <a href="#pb1" class="pageref">1</a>.
<br>Dalen van de —, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>Krachtsinspanning van de —, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
<br>Ligging van de —, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>.
<br>Rijzen van de —, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>Samentrekkingen van de —, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
<br>Verkleining van de — na de baring, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>,
<br>— in het kraambed, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baarmoederbodem.</span> <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
<br>Stand van den —, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baarmoederholte.</span> Vorm van de —, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>,
<br>in de zwangerschap, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baarmoedermond</span> (opening), <a href="#pb5" class="pageref">5</a>.
<br>Scheuren in den —, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bacteriën</span>, <a href="#pb72" class="pageref">72</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb86" class="pageref">86</a><span class="corr" id="xd33e7184" title="Niet in bron">.</span>
</p>
<p><span class="ex">Baden</span> vóór de baring, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
</p>
<p><span class="ex">Badwater.</span> Temperatuur van het —, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>,
<br>— voor het kind, <a href="#pb105" class="pageref">105</a><span class="corr" id="xd33e7228" title="Niet in bron">.</span>
</p>
<p><span class="ex">Balzak.</span> Zwelling van den —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Band.</span> Buik,— <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
<br>Navel —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baring.</span> <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
<br>Aandrang tot urineloozing <span class="corr" id="xd33e7278" title="Bron: gegedurende">gedurende</span> de —, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
<br>Baden vóor[vóór] de —, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
<br>Benoodigdheden voor de —, <a href="#pb64" class="pageref">64</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>. <span class="pageNum" id="pb284">[<a href="#pb284">284</a>]</span><br>Berekening van het tijdstip der —, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
<br>Beven na de —, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
<br>Bijgeloof bij de —, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>.
<br>Bloeding gedurende de —, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>Bloeding na de —, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
<br>Dorst na de —, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Drinken gedurende de —, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>Duur der —, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
<br>Eetlust gedurende de —, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>Eetlust na de —, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Huiveren na de —, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
<br>Langdurige —, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
<br>Onderzoek gedurende de —, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Reiniging voor de —, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>,
<br>na de —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>Rust na de —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>Spierpijnen na de —, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Urineloozing gedurende de —, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>Verschijnselen van begonnen —, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>Voorbereiding voor de —, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>.
<br>Vroegtijdige —, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>.
<br>Wasschen vóór de —, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
<br>Zweeten na de —, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
<br>zonder geneeskundige hulp, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
</p>
<p><span class="ex">Baringsweeën</span>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bed.</span> Inrichting van het — voor de bevalling, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bedrust</span> voor kraamvrouwen, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>na miskraam, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bedtafeltje</span>, <a href="#pb66" class="pageref">66</a>.
</p>
<p><span class="ex">Beenderen</span> van het bekken der vrouw, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Beenen.</span> Houding van de — van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Krampen in de —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
<br>Kromme — van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Pijnen in de —, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br>Zwelling der —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>.
</p>
<p><span class="ex">Behandeling</span> van de borsten, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>.
<br>van het pasgeboren kind, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>.
<br>van het schijndoode kind, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.
<br>van de rest van de navelstreng, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>van de tepels, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bekken</span> van de vrouw<span class="corr" id="xd33e7589" title="Bron: .">,</span> <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, plaat <a href="#pb3" class="pageref">3</a> en <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bekkengordel</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bekkenholte</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Benauwdheid</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Benoodigdheden</span> voor de bevalling, <a href="#pb64" class="pageref">64</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>.
<br>voor het kind, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bereiding</span> van kunstmatig voedsel, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.
</p>
<p><span class="ex">Berg</span>, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
</p>
<p><span class="ex">Besmetting</span>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bevalling.</span> Zie Baring.
</p>
<p><span class="ex">Beven</span> na de baring, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bevruchting.</span>, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb2" class="pageref">2</a>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>.
<br>gedurende het zoogen, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<br>Invloed op het zoogen, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
</p>
<p><span class="ex">Beweging.</span> Bemoeilijkte —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>in de frissche lucht, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bewegingen</span> van het kind gedurende de zwangerschap, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>van de gelaatspieren, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>van het hoofd, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>,
<br>van de lippen, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>van de oogen, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>van de oogleden van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Stootende — van het kind, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bezoek</span> bij de kraamvrouw, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
</p>
<p><span class="ex">Biest</span>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bijgeloof</span>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bijvoeding</span>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Billen</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Billen.</span> Open (gesmette) — van het kind, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bilnaad.</span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
<br>Inscheuren van den —, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>.
<br>Verwondingen van den —, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
</p>
<p><span class="ex">Blaas.</span> Urine —, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
<br>Overvulling van de urine —, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bleekheid</span> van het kind, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>.
<span class="pageNum" id="pb285">[<a href="#pb285">285</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Blind</span> worden van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>zwanger worden, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bloedbraken</span> bij het kind, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bloeding</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
<br>gedurende de baring, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
<br>in het kraambed, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br><span class="seg">uit</span> aderspatten, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de geslachtsdeelen van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de navelwond, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de rest van de navelstreng, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> het tandvleesch, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de tepels, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bloedstolsels</span>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bloedvaten.</span> Uitgezette —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bodem</span> van de baarmoeder, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
<br>Dalen van den —, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>Rijzen van den —, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>Stand van den —, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
</p>
<p><span class="ex">Boertjes</span> van het kind, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Borstels.</span> Handen —, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Borsten.</span> <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
<br>Blauwe strepen in de —, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.
<br>Drukken, knijpen, wrijven van de — van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>Harde plekken in de —, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Inpakken van de —, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Lekkende —, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>.
<br>Massage van de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
<br>Melken van de —, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
<br>Ontlediging van de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>,
<br>— van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>Ontsteking van de —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>,
<br>van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>Opbinden van de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Open vlakten onder de —, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Pijn, prikkelen, spanning, steken, trekken in de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Uitpersen, uitzuigen van de —, <span class="corr" id="xd33e8192" title="Bron: 12">129</span>.
<br>Verzorging van de — gedurende de zwangerschap, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>.
<br>Vlekken op de —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
<br>Vocht komende uit de —, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.
<br>Zweer in de —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Zwelling van de — in de zwangerschap, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>,
<br>bij de kraamvrouw, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>,
<br>bij kinderen, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
</p>
<p><span class="ex">Borstholte</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Borstklieren</span> van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
</p>
<p><span class="ex">Borstophouders</span>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bouw.</span> Onderzoek van den inwendigen — der vrouw, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Braakbewegingen</span> van het kind, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>
</p>
<p><span class="ex">Braken</span> in de zwangerschap, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Overmatig — in de zwangerschap, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
<br>Loos —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
<br>gedurende de baring, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Bloed — van het kind, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Branderigheid</span>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Breken</span> van de vochtblaas (van de vliezen, van het water), <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Vroegtijdig — van de vochtblaas, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Breuk.</span> Buik—, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>,
<br>— bij de zwangere vrouw, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>
<br>Lies— bij het kind, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
<br>Navel— bij de zwangere vrouw, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>,
<br>— bij het kind, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
<br>Water— bij jongens, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buik.</span> Hang—, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Omvang van den — aan het einde der zwangerschap, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>.
<br>Omvangstoename van den —, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Ongewone grootte van den —, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Opzetting van den —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
<br>Pijn in den —, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>,
<br>— bij het kind, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buikband</span> (gordel, verband), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buikbreuk</span>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buikholte</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buikpers</span>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
</p>
<p><span class="ex">Buikwand.</span>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>.
<br>Rekking van den —, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
<br>Spanning van den —, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
</p>
<p><span class="ex">Bussenmelk</span>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.
<span class="pageNum" id="pb286">[<a href="#pb286">286</a>]</span>
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">C.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Colostrum</span>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Congesties</span>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Constipatie</span>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Corset</span>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Couveuse</span>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">D.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Dansen</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Darmen</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
<br>Gasophooping in de —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dauwworm</span>, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>.
</p>
<p><span class="ex">Desinfecteerende middelen</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
</p>
<p><span class="ex">Diarrhee.</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>.
<br>bij het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dieet</span> voor het kind, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dijbeenderen</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dijen.</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
<br>Krampen in de —, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>.
<br>Opengaan van de huid aan de —, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dood</span> van het kind in de zwangerschap, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>,
<br>— van het kind gedurende de baring, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
</p>
<p><span class="ex">Doorknippen</span> van de navelstreng, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dorst</span> in de zwangerschap, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dorstgevoel</span> van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Dragen</span> van zware lasten, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Drang.</span> Herhaalde — tot urineeren, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
</p>
<p><span class="ex">Drielingzwangerschap</span>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
</p>
<p><span class="ex">Drinken</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
<br>— gedurende de baring, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>,
<br>— in het kraambed, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Gulzig — van het kind, <a href="#pb157" class="pageref">157</a><span class="corr" id="xd33e8822" title="Niet in bron">.</span>
</p>
<p><span class="ex">Droge arbeid.</span> Zoogenaamde —, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Droogte</span> in den mond, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Druipergif</span>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Duizeligheid</span>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.
</p>
<p><span class="ex">Duur</span> der baring, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
<br>van de bedrust in het kraambed, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br><span class="seg">der</span> kraamzuivering, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">der</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> weeën, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
</p>
<p><span class="ex">Duur</span> der zogafscheiding, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">der</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> zwangerschap, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">E.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Eetlust<span></span></span>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
<br><span class="corr" id="xd33e8927" title="Bron: Vermeerderde">vermeerderde</span> —, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>verminderde —, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>gedurende de baring, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ei</span> (ei-cel)., <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb2" class="pageref">2</a>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>.
<br>Beweging van het — naar de baarmoederholte, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>.
<br>Voeding van het —, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>.
</p>
<p><span class="ex">Eierstokken</span>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>. plaat I.
</p>
<p><span class="ex">Eigenaardigheid</span> van het kind, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
</p>
<p><span class="ex">Eileiders</span>, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>. plaat I.
</p>
<p><span class="ex">Eivliezen</span>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>.
</p>
<p><span class="ex">Endeldarm.</span> Uitzakking van den —, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>.
</p>
<p><span class="ex">Engelsche ziekte</span>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">F.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Flauwten</span>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
</p>
<p><span class="ex">Flesch</span> (fleschvoeding), <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Fontanellen</span>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">G.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Gaan.</span> Moeilijk —, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gaskachels</span>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gasophooping</span> in de darmen, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geboorte.</span> Zie Baring.
<br>gezwel, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Tijd van de —, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gebruik</span> van alcohol, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geelzucht</span> bij het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geeuwen</span> van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gelaat</span>. Vlekken in het —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
<br>Zwelling van het —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gelaatsspieren.</span> Beweging der — van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gemakstoel</span>, <a href="#pb66" class="pageref">66</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gemeenschap.</span> Geslachts—, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gemengde voeding</span>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gemoedsbeweging</span> bij de kraamvrouw, <a href="#pb101" class="pageref">101</a>.
<br>Invloed van — op de zogafscheiding, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<span class="pageNum" id="pb287">[<a href="#pb287">287</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Gemoedsstemming</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>, <a href="#pb46" class="pageref">46</a>.
</p>
<p><span class="ex">Genezing</span> van wonden, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Genotmiddelen</span>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geslacht</span> van het kind, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>,
<br>— van tweelingen, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Invloed op het—van het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geslachtscellen</span>, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb3" class="pageref">3</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geslachtsdeelen</span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
<br>Afscheiding uit de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Bloedafscheiding uit de—van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Jeuk aan de —, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Open vlakten aan de —, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Pijn aan de —, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>.
<br>Reiniging van de —, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>Verband voor de —, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
<br>Wratjes aan de —, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>.
<br>Zwelling van de —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>,
<br>— bij het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geslachtsgemeenschap</span>, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>, <a href="#pb8" class="pageref">8</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
</p>
<p><span class="ex">Geslachtsorganen</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>. plaat I.
</p>
<p><span class="ex">Geur</span> van de ontlasting van het kind, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gevoelens</span> van onbehagen, welbehagen, verdriet van het kind, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gevoeligheid</span> van het kind, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gewicht.</span> Lichaams—in de zwangerschap, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br>Lichaams—van het kind, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>.
<br>Lichaams—van tweelingen en drielingen, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gezichtsstoornissen</span>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gezondheidsregelen</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gezwel.</span> Geboorte —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gilbuien</span>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Glycerine</span> lavement, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>spuitje, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Gonorrhoe</span>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Grijpen</span> van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">H.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Haar.</span> Hoofd—van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Haemorrhoïden</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hals.</span> Zwelling van den —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
<p><span class="ex">Handen.</span> Ontsmetting van de —, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>Zwelling van de —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>,
<br>— van het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
</p>
<p><span class="ex">Handenborstels</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Handenwasschen</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hangbuik</span>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hardhoorigheid</span> van het kind, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hart</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
<br>kloppingen, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.
<br>kuil, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hazelip</span>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hechtpleisterverband</span>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heet water</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heiligbeen</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heksenmelk</span>, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
</p>
<p><span class="ex">Helm.</span> Met den — geboren, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heupbeen</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heupen</span>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
</p>
<p><span class="ex">Heupgewricht</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hikken</span> van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hoeveelheid</span> voedsel (zog), <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>.
</p>
<p><span class="ex">Honger</span> van het kind, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>.
<br>gevoel van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Schreeuwen bij —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hoofd.</span> Bewegen van het — van het kind, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hoofdhaar</span> van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hoofdpijn</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hooren</span> van het kind, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
</p>
<p><span class="ex">Hospitaaldoek</span>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>.
</p>
<p><span class="ex">Houding</span> van het kind, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>. plaat <a href="#pb3" class="pageref">3</a> en <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
<br>van de beenen van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<span class="pageNum" id="pb288">[<a href="#pb288">288</a>]</span></p>
<p>” van den zuigeling, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.
<br>van de kraamvrouw, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huid</span> van het kind, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Afschilferen van de — bij het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
<br>Roodheid en wondzijn van de — van het kind, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huidkleur</span> van het kind, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huidnavel</span>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huidsmeer</span> van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huidziekten</span> bij het kind, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huilen</span>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Huiluurtje</span>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">I.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Individualiteit</span> van het kind, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
</p>
<p><span class="ex">Indruppelen</span> van de oogen van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Infectie</span>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>, <a href="#pb71" class="pageref">71</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inpakken</span> van de borsten, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inrichting</span> van het bed voor de bevalling, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inscheuren</span>, <a href="#pb83" class="pageref">83</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inscheuringen</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inslapen</span> van het kind, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>.
</p>
<p><span class="ex">Invloed</span> op het geslacht van het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>op de zogvorming, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
</p>
<p><span class="ex">Inzinking</span> van het kind, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>.
</p>
<p><span class="ex">Irrigator</span>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">J.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Jammeren</span> van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Jeuk</span>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>aan de geslachtsdeelen, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Jongens</span>, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>.
<br>Zwelling van den balzak bij —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">K.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Kachels.</span> Gas, petroleum—, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Karnemelk</span>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kermen</span> van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kind.</span> Het —, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>.
<br>Het pasgeboren —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Het gezonde —, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>.
<br>Aanleg van het —, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
<br>Ademhaling van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Afkoeling van het —, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>.
<br>Afschilferen van de huid, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>,
<br>van de slijmvliezen der lippen van het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>Baden van het —, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
<br>Bed voor het —, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>.
<br>Behandeling van het pasgeboren —, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>.
<br>Behandeling van het schijndoode —, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.
<br>Bemoeilijkte urine-loozing bij het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
<br>Benoodigdheden voor het —, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>.
<br>Berg op het hoofd van het —, <a href="#pb127" class="pageref">127</a>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
<br>Bewegingen van het — gedurende de zwangerschap, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.
<br>Bewegen van het hoofd, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>,
<br>van de gelaatsspieren, van de lippen, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>van de oogen, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>van de oogleden van het —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Gesmette billen van het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Bleekheid van het —, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>.
<br>Blind worden van het —, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Bloeding uit de geslachtsdeelen van het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Bloeding uit de navelwond van het —, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br>Bloeding uit de rest van de navelstreng van het —, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
<br>Boertjes van het —, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Borstklieren van het —, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>Braakbewegingen van het —, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Braken door het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Breuken bij het —, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>.
<br>Buik van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Buikpijn bij het —, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br>Buikwand van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>.
<br>Dauwworm bij het —, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>.
<br>Dieet voor het —, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>. <span class="pageNum" id="pb289">[<a href="#pb289">289</a>]</span><br>Diarrhee bij het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>.
<br>Dood van het — gedurende de baring, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
<br>Dood van het — in de zwangerschap, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
<br>Dorstgevoel van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Eigenaardigheid van het —, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
<br>Engelsche ziekte bij het —, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>.
<br>Fontanellen van het —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>.
<br>Geelzucht bij het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Geeuwen van het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Geslacht van het —, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Geur van de ontlasting van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Gevoelens van onbehagen, welbehagen, verdriet van het —, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.
<br>Gevoeligheid van het —, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>.
<br>Gewicht van het —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>.
<br>Gezwollen handen, oogleden, voeten van het —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Gilbuien van het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
<br>Grijpen van het —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Gulzig drinken van het —, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>.
<br>Hardhoorigheid van het —, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
<br>Hazelip van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Hikken van het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Honger van het —, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>.
<br>Hongergevoel van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Hoofdbewegingen van het —, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Hoofdhaar van het —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Hooren van het —, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
<br>Houding van het — in de baarmoeder, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>. plaat <a href="#pb3" class="pageref">3</a> en <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
<br>Houding van het — bij de geboorte, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
<br>Houding van het —, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.
<br>Houding van de beenen van het pasgeboren —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Huid van het —, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a><span class="corr" id="xd33e10736" title="Niet in bron">,</span> <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Huidnavel van het —, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
<br>Huidsmeer van het —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Huidziekten bij het —, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>.
<br>Huilen van het —, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Huiluurtje van het —145.
<br>Individualiteit van het —, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
<br>Indruppelen van de oogen van het —, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Inslapen van het —, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>.
<br>Invloed op het geslacht van het —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Inzinking van het —, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>.
<br>Jammeren van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Kermen van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Kleeden van het —, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
<br>Kleederen voor het —, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
<br>Kleeding van het —, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Kleur der oogen van het —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Kokhalzen van het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Koorts van het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Kou op de oogen van het —, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Krabwonden bij het —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Kromme beenen van het —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Lengte van het —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>.
<br>Lengtegroei van het —, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
<br>Leven voelen van het —, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
<br>Lichaamsgewicht van het —, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>.
<br>Lichaamswarmte van het —, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Lichtschuwheid van het —, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>.
<br>Liesbreuk bij het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
<br>Ligging van het — in de baarmoeder, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>. plaat <a href="#pb3" class="pageref">3</a> en <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
<br>Ligging van het — bij de geboorte, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
<br>Lippen van het —, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Maaltijden van het —, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>.
<br>Misvorming van den mond van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Misvorming van het verhemelte van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Nachtvoeding van het —, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
<br>Nagels van het —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Natliggen van het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>.
<br>Navelbreuk bij het —, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
<br>Navelstreng van het —, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br>Navelverband bij het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
<br>Navelwond bij het —, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a><span class="corr" id="xd33e11076" title="Niet in bron">.</span>
<br>Niezen van het —, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Onderbeenen van het —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Ondervoeding van het —, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a><span class="corr" id="xd33e11106" title="Niet in bron">.</span> <span class="pageNum" id="pb290">[<a href="#pb290">290</a>]</span><br>Onrust van het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Ontlasting van het —, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
<br><span class="seg">Ontsteking</span> van het hersenvlies bij het —, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Ontsteking</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van het middenoor bij het —, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Ontsteking</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de navel bij bij het —, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br>Oogen van het —, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Oogbewegingen bij het —, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
<br>Oogontsteking bij het —, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Ooren van het —, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Open billen bij het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Opmerkingen met betrekking tot het —, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Opzetten van den buik van het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Overvoeding van het —, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Pijn aan het hoofd bij het —, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Pijnlijke urineloozing bij het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
<br>Pijnlijkheid in den mond van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Pols van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br>Regelmaat (regel) bij de voeding van het —, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
<br>Reinigen van het —, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br><span class="seg">Reinigen</span> van den mond <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Reinigen</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van den neus, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Reinigen</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de oogen, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Reinigen</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de ooren van het —, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
<br>Reuk van de ontlasting van het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
<br>Roodheid van de huid bij het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
<br>Ruiken van het —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
<br>Samenkleven van de voorhuid van het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
<br>Schedel (beenderen) van het —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Scheelzien van het —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
<br>Schijndood van het —, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.
<br>Schreeuwen (schreien) van het —, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Schreeuwbuien van het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
<br>Slaperig zijn van het —, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Slapen van het —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>.
<br>Slapeloosheid van het —, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Slapte van het —, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>.
<br>Slijmvliezen van het —, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <br><span class="indentxd33e11502"></span>van de lippen van het —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>Smaak van het —, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
<br>Smetten van het —, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Spenen van het —, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>.
<br>Spieren (vleesch) van het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Spijsvertering bij het —, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>.
<br>Spruw bij het —, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>.
<br>Spuwen van het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Staren van het —, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>.
<br>Stem van het —, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Stemming van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
<br>Stilliggen van het —, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Stootende bewegingen bij het —, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
<br>Stuipen bij het —, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>.
<br>Tandenkrijgen van het —, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>.
<br>Temperatuur bij het —, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>.
<br>Tocht op de oogen van het —, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Tong van het —, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Tongriem van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Urine van het —, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br>Urineloozing van het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>Uitgaan van het —, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>.
<br>Uitzakken van den endeldarm bij het —, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>.
<br>Urticaria bij het —, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>.
<br>Vaccineeren van het —, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>.
<br>Vaatgezwelletjes bij het —, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
<br>Verdriet van het —, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.
<br>Verdrogen van het —, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br>Verhemelte (gespleten) van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Verhitting van het —, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>.
<br>Verkoudheid van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Vermagering van het —, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Vermoeienis van het —, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Vernauwing van de voorhuid bij het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>Verstopping bij het —, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>. <span class="pageNum" id="pb291">[<a href="#pb291">291</a>]</span><br>Vervorming van den schedel van het —, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Voeding van het —, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
<br>Voorhoofdfronsen van het —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
<br>Vroeggeboren —, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Wakker maken van het —, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
<br>Wakker liggen van het —, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>.
<br>Waterbreuk bij het —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>.
<br>Waterhoofd bij het —, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>Wegen van het —, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>.
<br>Winden bij het —, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>Wijnvlekken bij het —, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
<br>Wolfsmond bij het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Wondzijn van de huid van het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
<br>Zenuwstelsel van het —, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>.
<br>Zieke —eren, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>Zien van het —, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>.
<br>Zindelijk maken van het —, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
<br>Zitten, staan, loopen van het —, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
<br>Zorg voor de oogen van het —, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Zuigbewegingen van het —, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
<br>Zuigen (slecht) van het —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.
<br>Zweeten van het —, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>.
<br><span class="seg">Zwelling</span> van den balzak, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Zwelling</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de borsten, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Zwelling</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de oogleden, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>,
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">Zwelling</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> van de schaamlippen van het —, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kindspek</span>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kleeden</span> van het kind, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kleederen</span> voor het kind, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kleeding</span> van het kind, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
<br>der zwangeren, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kleur</span> van de oogen van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Donkere—van de urine, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Koemelk<span></span></span>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>.
<br>Verdunning van—, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kokhalzen</span> van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Koorts</span>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kou</span> op de oogen van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Koud water</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kousebanden</span>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kousen.</span> Elastieken—, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraambed</span>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraambed.</span> Bijgeloof, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>.
<br>Bloedverlies in het—, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>Drinken in het—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Ontlasting in het—, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>Overvulde urineblaas in het—, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>Reiniging in het—, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>Rust in het—, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Urineloozing in het—, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>Verkleining van de baarmoeder in het—, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
<br>Voeding in het—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Zogafscheiding in het—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraamkamer.</span> Luchtverversching in de—, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
<br>Orde in de—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Reinheid in de—, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
<br>Temperatuur in de—, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
<br>Verwarming van de—, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraamvrouw.</span> Bezoek bij de—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>Gemoedsbeweging van de—, <a href="#pb101" class="pageref">101</a>.
<br>Houding van de—, <a href="#pb100" class="pageref">100</a><span class="corr" id="xd33e12204" title="Niet in bron">.</span>
<br>Reiniging van de—, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>Rust van de—, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Voeding van de—, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Zwelling van de borsten van de—, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraamvrouwenkoorts</span>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kraamzuivering.</span> Duur der—, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
<br>Verminderde uitscheiding der—, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Krachtsinspanning</span> van de baarmoeder, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kramp</span> in de beenen, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>,
<br>in den buik, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>,
<br>in de dijen, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>,
<br>in de kuiten, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>.
</p>
<p><span class="ex">Krampweeën</span>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kromming</span> van de onderbeenen van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
</p>
<p><span class="ex">Krop.</span> Zwangerschaps—, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kuil.</span> Maag—, hart—, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kuitkramp</span>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>.
</p>
<p><span class="ex">Kunstmatige ademhaling</span>, <a href="#pb92" class="pageref">92</a>.
<br>(tegen natuurlijke) voeding van het kind, <a href="#pb166" class="pageref">166</a> e.v.
</p>
<p><span class="ex">Kwalen</span> in de zwangerschap, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<span class="pageNum" id="pb292">[<a href="#pb292">292</a>]</span>
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">L.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Lactagol</span>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lakens.</span> Beslapen —, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Langdurige baring</span>, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lasten.</span> Tillen van zware —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lavement</span>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ledikant</span>, <a href="#pb66" class="pageref">66</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>.
</p>
<p><span class="ex">Leefregelen</span> voor de zwangerschap, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lendepijn</span>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lengte</span> van het kind, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lengtegroei</span> van het kind, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
</p>
<p><span class="ex">Leven voelen</span>, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lichaamsbeweging</span> in de zwangerschap, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lichaamsgewicht</span> in de zwangerschap, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>.
<br>van twee- en drielingen, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lichaamswarmte</span> van het kind, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lichtschuwheid</span> van het kind, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>.
</p>
<p><span class="ex">Liesbreuk</span> bij het kind, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ligging</span> van het kind in de baarmoeder, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, plaat <a href="#pb3" class="pageref">3</a> en <a href="#pb4" class="pageref">4</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lijn.</span> Donkergekleurde —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lippen.</span> <a href="#pb181" class="pageref">181</a>,
<br>beweging der —, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>,
<br>afschilferen der — van het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>Schaam—, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
</p>
<p><span class="ex">Longen</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Loos braken</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lucht.</span> Frissche —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>,
<br>in de kraamkamer, <a href="#pb64" class="pageref">64</a>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
<br>Beweging in de frissche —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
</p>
<p><span class="ex">Luchtslikkers</span>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Luchtverversching</span>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Luiers</span>, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lust.</span> Vermeerderde en verminderde — in spijzen, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lusteloosheid</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Lusten.</span> Zoogenaamde — der zwangeren, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">M.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Maag</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Maagdevlies</span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>.
</p>
<p><span class="ex">Maagkuil</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Maagpijnen</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Maaltijden</span> van het kind, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
<br>Hoeveelheden bij de — genomen, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
<br>Tijdsruimten tusschen de —, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Maandstonden.</span> Zie Menstruatie.
</p>
<p><span class="ex">Malztropon</span>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Masker.</span> Zwangerschaps—, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Masseeren</span> van de borsten, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Meconium</span>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
</p>
<p><span class="ex">Meel</span>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melkafscheiding</span>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melk.</span> Bussen —, gecondenseerde —, gepasteuriseerde —, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.
<br>van de vrouw, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melkafscheiding</span>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melkbereiding</span>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melkdrinken</span>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melkverdunning</span>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Melken</span>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Menstruatie.</span>, <a href="#pb6" class="pageref">6</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>.
<br>Aanteekening houden van de —, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
<br>Laatste —, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
<br>Opgestopte —, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>.
<br>Optreden van de — gedurende het zoogen, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>.
<br>Uitblijven van de —, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
</p>
<p><span class="ex">Middelen.</span> Desinfecteerende —, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
<br>Ontsmettende —, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
<br>tegen open tepels, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>tegen oprispen, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
<br>ter voorkoming van miskraam, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>.
<br>voor ontlasting, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
<br>Zoogenaamde versterkende —, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
</p>
<p><span class="ex">Middenrif</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Mierenkruipen</span>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
<span class="pageNum" id="pb293">[<a href="#pb293">293</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Miskraam<span></span></span>, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>.
<br>Bedrust na —, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>.
<br>Middelen ter voorkoming van —, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>.
<br>Oorzaken van —, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>.
<br>Raad ten opzichte van —, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>.
<br>Verschijnselen van —, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>.
</p>
<p><span class="ex">Misselijkheid</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Misvorming</span> van den mond, van het verhemelte van het kind, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
</p>
<p><span class="ex">Moeder.</span> Ziekte van de —, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>.
</p>
<p><span class="ex">Moederkoek.</span>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>.
<br>Vastgegroeid zijn van de —, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
</p>
<p><span class="ex">Moedervlekken</span>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Moeheidsgevoel</span>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
</p>
<p><span class="ex">Moeilijk gaan</span>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
</p>
<p><span class="ex">Mond.</span> Droogte in den —, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
<br>Vorm van den —, <a href="#pb117" class="pageref">117</a><span class="corr" id="xd33e13142" title="Bron: ,">.</span>
<br>misvorming van den — van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Mondreiniging<span></span></span>, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>bij het kind, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Muskietengaas</span>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">N</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Nachtvoeding</span> van het kind, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
</p>
<p><span class="ex">Nageboorte<span></span></span>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.
<br>Vastgegroeid zijn van de —, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
<br>weeën, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
</p>
<p><span class="ex">Nagels</span> van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navel.</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
<br>Ontsteking van den — van het kind, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br>Verkleuring van den — in de zwangerschap, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelband</span>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelbreuk</span> bij zwangeren, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
<br>bij het kind, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelgroeve.</span> Veranderingen in de — in de zwangerschap, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelstreng.</span>, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>Afbinden en doorknippen van de —, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>.
<br>Behandeling van de rest van de —, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<br>Bloeding uit de rest van de —, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelwonde</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Navelwonde.</span> Bloeding uit de —, <a href="#pb122" class="pageref">122</a><span class="corr" id="xd33e13323" title="Niet in bron">.</span>
<br>Ettering van de —, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
</p>
<p><span class="ex">Naweeën</span>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
</p>
<p><span class="ex">Neerslachtigheid</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>.
</p>
<p><span class="ex">Netelroos</span>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>.
</p>
<p><span class="ex">Neusgangen.</span> Reinigen van de —van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
</p>
<p><span class="ex">Niezen</span> van het kind, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">O.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Omstrengeling</span>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
</p>
<p><span class="ex">Omvang</span> van den buik, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onaangenaamheden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onderbeenen</span> van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ondersteek</span>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ondervoeding</span> van het kind, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onderzoek</span>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onmachten</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onrust</span> van het kind, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontlasting.</span>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>in het kraambed, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>Middelen voor —, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontsluiting</span>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontsluitingstijdperk</span>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontsmettende middelen</span>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontsmetting.</span>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>.
<br>van de handen, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontsteking</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>der borsten, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>,
<br>—, van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>van het hersenvlies van het kind, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>van het middenoor van het kind, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
<br>van de navelwond, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>.
<br>van de oogen van het kind, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ontvellingen</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Onwelzijn.</span> Zie Menstruatie.
<span class="pageNum" id="pb294">[<a href="#pb294">294</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Oogen</span> van het kind, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Bewegen van de — van het kind, <a href="#pb111" class="pageref">111</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
<br>Indruppelen van de — van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Kleur van de — van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
<br>Kou op de — van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Ontsteking van de — van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Reiniging van de — van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Tocht op de — van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>Zorg voor de — van het kind, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Oogleden.</span> Gezwollen — bij het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>Beweging van de — van kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ooren</span> van het kind, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
<br>Reinigen van de —, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
</p>
<p><span class="ex">Oorzaken</span> van miskraam, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb61" class="pageref">61</a>.
</p>
<p><span class="ex">Opbinden</span> van de borsten, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
</p>
<p><span class="ex">Opening</span> van de baarmoeder, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
</p>
<p><span class="ex">Opmerkingen.</span> Allerlei — met betrekking tot het kind, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
</p>
<p><span class="ex">Oprispen.</span>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
<br>Middelen tegen —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
</p>
<p><span class="ex">Opzetten</span> der aderen in de zwangerschap, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<br>van den buik, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Opzwellen</span> van de borsten van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
</p>
<p><span class="ex">Orde</span> in de kraamkamer, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
</p>
<p><span class="ex">Overgevoeligheid</span> van de tepels, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Overvoeding</span> van het kind, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">P.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Paardrijden</span> in de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Periode.</span> Zie Menstruatie.
</p>
<p><span class="ex">Petroleumkachels</span>, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Pijn.</span> Aangezichts—, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
<br>aan de uitwendige geslachtsdeelen, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
<br><span class="seg">in</span> de beenen, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> den buik, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <br><span class="indentxd33e13977"></span>bij het kind, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> het hoofd, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <br><span class="indentxd33e14000"></span>bij het kind, <a href="#pb182" class="pageref">182</a>.
</p>
<p><span class="ex">Pijn</span> in de lenden, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> liezen, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> maag, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> den rug, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de streek der ribbebogen, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de stuit, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">in</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> de tepels, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Spier— na de baring, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Gevoeligheid voor — bij het kind, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb115" class="pageref">115</a>.
<br>Valsche —, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
<br>Weeën—, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
</p>
<p><span class="ex">Pijnlijke urineloozing</span> bij het kind, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
</p>
<p><span class="ex">Poederbus</span>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
</p>
<p><span class="ex">Poederen</span>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
</p>
<p><span class="ex">Pols van het kind</span>, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
</p>
<p><span class="ex">Prikkelbaarheid</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
</p>
<p><span class="ex">Prikkelen</span> in de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">R.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Regel</span> voor de voeding van het kind, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Regelmaat</span> bij de voeding van het kind, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
</p>
<p><span class="ex">Regels.</span> Zie Menstruatie.
</p>
<p><span class="ex">Reinheid</span>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb178" class="pageref">178</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>in de kraamkamer, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Reiniging<span></span></span>, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>.
<br>in het kraambed, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>van de geslachtsdeelen, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
<br>van de gehoorgangen van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
<br>van den mond van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
<br>van de neusgangen van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>.
<br>van de oogen van het kind, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
<br>van de tepels, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
<br>vóór de baring, <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.
</p>
<p><span class="ex">Reizen</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
</p>
<p><span class="ex">Rest.</span> Verzorging van de — van de navelstreng, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
<span class="pageNum" id="pb295">[<a href="#pb295">295</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Rest.</span> Bloeding uit de — van de navelstreng, <a href="#pb107" class="pageref">107</a>.
</p>
<p><span class="ex">Rijden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Roodheid.</span> Ontstekingachtige — der beenen, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<br>van de huid van het kind, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ruiken</span> door het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
</p>
<p><span class="ex">Rust</span> in het kraambed, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
<br>Duur van de—in het kraambed, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>in de kraamkamer, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>van de kraamvrouw, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">S.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Samenkleven</span> van de voorhuid, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>.
</p>
<p><span class="ex">Samentrekkingen</span> van de baarmoeder, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schaambeenderen</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schaamlippen</span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
<br>Zwelling van de — van het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schaamspleet</span><span></span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>.
<br>Scheuring in de —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schaatsenrijden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schedel</span>. Vervorming van den — van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Scheede.</span>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>.
<br>ingang, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb10" class="pageref">10</a>.
<br>na de baring, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
<br>Uitspoelingen van de —, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Verwondingen van de —, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>,
<br>van de —ingang, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
</p>
<p><span class="ex">Scheelzien</span> van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
</p>
<p><span class="ex">Scheuren</span> in den baarmoedermond, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Scheuring</span> in de schaamspleet, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
</p>
<p><span class="ex">Scheurtjes</span> aan de aarsopening, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
<br>in de tepels, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schijndood</span> van het kind, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.
<br>behandeling van het —e kind, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schoenen</span>, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schreeuwbuien</span>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Schreeuwen</span> (schreien) van het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slaap</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb46" class="pageref">46</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slaapkamer</span>, <a href="#pb46" class="pageref">46</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slapeloosheid</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slapen</span> van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slaperigheid</span>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slaperig zijn</span>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Slijmvliezen</span>, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>,
<br>van de lippen, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Sluitlaken</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
</p>
<p><span class="ex">Smaakgewaarwording</span> van het kind, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
</p>
<p><span class="ex">Smetstoffen</span>, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Smetten</span>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
</p>
<p><span class="ex">Sokjes</span>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
</p>
<p><span class="ex">Somatose</span>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spanningsgevoel</span> in de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
</p>
<p><span class="ex">Speekselafscheiding</span> Versterkte —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
<p><span class="ex">Speekselvloed</span>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Speen</span>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spenen</span>, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spieren</span> (vleesch), <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spierpijn</span> na de baring, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spijsvertering</span> van het kind, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a><span class="corr" id="xd33e14867" title="Bron: ,">.</span>
</p>
<p><span class="ex">Spijzen</span><span></span> Tegenzin tegen —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
<br>Vermeerde lust in —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
</p>
<p><span class="ex">Sport</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Springen</span> gedurende de zwangerschap<span></span>, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spruw</span>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spuitje.</span> Glycerine—, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Spuwen</span> van het kind, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Staren</span> van het kind, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>.
</p>
<p><span class="ex">Steeklaken</span>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a><span class="corr" id="xd33e14949" title="Niet in bron">.</span>
</p>
<p><span class="ex">Steken</span> in de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stem</span> van het kind, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stemming</span> van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Steunen</span> gedurende de baring, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stilletje</span>, <a href="#pb66" class="pageref">66</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stilliggen.</span>, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stoornissen</span> in de spijsvertering, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>.
<br>in de voeding, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
<span class="pageNum" id="pb296">[<a href="#pb296">296</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Stoornissen</span> in het zien, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
</p>
<p><span class="ex">Strepen.</span> Blauwe — in de borsten, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.
<br>zwangerschaps—, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
</p>
<p><span class="ex">Striemen.</span> Zwangerschaps—, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
</p>
<p><span class="ex">Strooipoeder</span>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, <a href="#pb106" class="pageref">106</a>, <a href="#pb122" class="pageref">122</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stuipen</span>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>.
</p>
<p><span class="ex">Stuitbeen</span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">T.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Tanden.</span> Zorg voor den—, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tandenkrijgen</span>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tandpijn</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tandvleesch</span><span></span>, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>Bloeding uit het —, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>Zwelling van het —, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
</p>
<p><span class="ex">Teekenen.</span> Onzekere zwangerschaps—, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
</p>
<p><span class="ex">Teekent.</span> De vrouw —, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tegenzin</span> tegen spijzen, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>.
<br>voedsel, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>.
</p>
<p><span class="ex">Temperatuur</span> in de kraamkamer, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
<br>van het badwater, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>voor het kind, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tepelhoedje</span>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tepelhof</span><span></span>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.
<br>Verkleuring van den —, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tepels</span><span></span>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
<br>Behandeling van de —, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Bloed uit de —, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
<br>Holle —, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
<br>Ingetrokken —, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
<br>Ontstoken —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Open —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Overgevoeligheid van de —, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>.
<br>Pijn in de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
<br>Platte —, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
<br>Reinigen van de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>.
<br>Scheurtjes in de —, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
<br>Vlakke —, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>.
</p>
<p><span class="ex">Thermometer</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tijdsduur</span> van het zuigen, <a href="#pb135" class="pageref">135</a>, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tijdsruimte</span> tusschen de maaltijden, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tijdstip.</span> Berekening van het — der baring, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tillen</span> van zware lasten, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tocht</span> op de oogen van het kind, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Toeschieten</span> van het zog, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tong</span> van het kind, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tongriem</span> van het kind, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
</p>
<p><span class="ex">Trekken</span> in de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tweelingen.</span> Geslacht van —, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>gewicht van —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
</p>
<p><span class="ex">Tweelingzwangerschap</span>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">U.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Uitdrijvingstijdperk</span><span></span>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>.
<br>Duur van het —, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitgaan</span> van het kind, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitpersen</span> van de borsten, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitscheiding.</span> Verminderde — van de kraamzuivering, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitslag</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitspoelingen</span> van de scheede, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitwendig</span> onderzoek, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitzakking</span> van den endeldarm, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitzetting</span> van bloedvaten (aderen), <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<br>van den buik, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>.
<br>Overmatige — van den buik, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
</p>
<p><span class="ex">Uitzuigen</span> van de borsten, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urine.</span> Onwillekeurig afloopen der —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>.
<br>Donkere kleur der —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urineblaas</span><span></span>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
<br>Overvulling van de —, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urinedrang</span><span></span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>bij de baring, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urineloozing</span><span></span>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>Bemoeilijkte —, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>bij het kind, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a> <a href="#pb159" class="pageref">159</a>.
<br>gedurende de baring, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>in het kraambed, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urineloozing</span><span></span> Onwillekeurige —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
<br>Pijnlijke —, bij het kind, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
</p>
<p><span class="ex">Urticaria</span>, <a href="#pb188" class="pageref">188</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">V.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Vaatgezwelletjes</span>, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vaccineeren</span>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>.
<span class="pageNum" id="pb297">[<a href="#pb297">297</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Vastgegroeid</span> zijn van de nageboorte (moederkoek), <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
</p>
<p><span class="ex">Venusheuvel</span>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verband.</span>, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>Buik— (gordel, band), <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
<br>Navel—, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>,
<br>voor navelbreuk, <a href="#pb123" class="pageref">123</a>.
<br>voor de geslachtsdeelen, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verdrogen</span> van het kind, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verdunning</span> van koemelk, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb173" class="pageref">173</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verhemelte.</span> Misvorming van het —, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verhitting</span> van het kind, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verkoudheid</span> van het kind, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vermagering</span> van het kind, <a href="#pb181" class="pageref">181</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verdriet</span> van het kind, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verkleining</span> van de baarmoeder in het kraambed, <a href="#pb94" class="pageref">94</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verkleuring</span> van de huid, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
<br>van den navel, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vermenigvuldiging</span>, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vermoeienis</span> van het kind, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vernauwing</span> van de voorhuid, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verschijnselen</span> van begonnen baring, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>van zwangerschap, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
</p>
<p><span class="ex">Versterkende middelen.</span> Zoogenaamde —, <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verstopping.</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>.
<br>bij het kind, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vervorming</span> van den schedel van het kind, <a href="#pb104" class="pageref">104</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verwarming</span> van de kraamkamer, <a href="#pb65" class="pageref">65</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verwondingen</span> van den bilnaad, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>van de scheede, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>van de scheedeingang, <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.
</p>
<p><span class="ex">Verzorging</span> van de rest van de navelstreng, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vetafzetting.</span> Vermeerderde —, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>.
</p>
<p><span class="ex">Veterband</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vetklieren</span>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vetpuistjes</span>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vlakke tepels</span>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vlekken</span> op de huid, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>,
<br>in het gelaat, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>,
<br>op borst, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>,
<br>op armen, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vliezen</span><span class="corr" id="xd33e16011" title="Bron: .">,</span> Het breken der —, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Vroeg breken der —, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vloed</span><span class="corr" id="xd33e16032" title="Bron: .">,</span> Witte —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vocht</span> <span class="seg">uit de</span> borsten, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
<br><span class="seg"><span class="ditto"><span class="r"><span class="s">uit</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="r"><span class="s">de</span></span><span class="r"><span class="d">,,</span></span></span> </span> geslachtsdeelen, <a href="#pb63" class="pageref">63</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vochtblaas.</span> Breken van de —, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voeding.</span> Flesch—, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb167" class="pageref">167</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>gedurende het zoogen, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a><span class="corr" id="xd33e16122" title="Niet in bron">.</span>
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Gemengde —, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
<br>in het kraambed, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.
<br>der kraamvrouw, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>van het ei, <a href="#pb5" class="pageref">5</a>, <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, <a href="#pb39" class="pageref">39</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb109" class="pageref">109</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
<br>Nacht— van het kind, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
<br>Regelmaat (regel) bij de — van het kind, <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
<br>van te vroeg geboren kinderen, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
<br>van de vrucht, <a href="#pb40" class="pageref">40</a>.
<br>Stoornissen in de —, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
<br>Te lang voortgezette — aan de borst, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voedingsmiddelen.</span> Fabriekmatig bereidde —, <a href="#pb177" class="pageref">177</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voedingstoestand.</span> Invloed van den — op de zogafscheiding, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voedsel.</span> Hoeveelheid — (zog), <a href="#pb136" class="pageref">136</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>, <a href="#pb172" class="pageref">172</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voetbaden</span>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voeten.</span> Gezwollen —, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
</p>
<p><span class="ex">Volksgewoonten</span>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voorbereiding</span> voor de bevalling, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb70" class="pageref">70</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voorbereidingstijdperk.</span> Duur van het —, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voorhoofdfronsen</span> van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voorhuid.</span> Vernauwing van de —, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb199" class="pageref">199</a>.
<span class="pageNum" id="pb298">[<a href="#pb298">298</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Voortplanting</span>, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>.
</p>
<p><span class="ex">Voorweeën</span>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vorm</span> van den mond van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vroeg.</span> Te— geboren kinderen, <a href="#pb105" class="pageref">105</a>, <a href="#pb108" class="pageref">108</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vroeg breken</span> van de vliezen, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vroeggeboorte</span>, <a href="#pb62" class="pageref">62</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vrouw.</span> De — teekent, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>Onderzoek van de —, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vruchtwater.</span>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
<br>Overmatige hoeveelheid —, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Afvloeien van —, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Wegloopen van — gedurende de baring, <a href="#pb78" class="pageref">78</a><span class="corr" id="xd33e16470" title="Niet in bron">.</span>
<br>Wegloopen van — gedurende de zwangerschap, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>.
</p>
<p><span class="ex">Vruchtzak</span>, <a href="#pb38" class="pageref">38</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">W.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Wakker</span> liggen van het kind, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>.
<br>maken van het kind, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wasschen</span> van de handen, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.
</p>
<p><span class="ex">Water.</span> Breken van het —, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Heet, koud —, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
<br>Vroegtijdig breken van het —, <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Waterbreuk</span>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb185" class="pageref">185</a>.
</p>
<p><span class="ex">Waterhoofd</span>, <a href="#pb183" class="pageref">183</a>.
</p>
<p><span class="ex">Watten</span> (verband), <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
</p>
<p><span class="ex">Weeën.</span>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
<br>Duur der —, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
<br>Echte —, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
<br>Kramp—, <a href="#pb88" class="pageref">88</a>.
<br>Nageboorte —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
<br>Valsche —, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
<br>Ware —, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wegen</span> van het kind, <a href="#pb149" class="pageref">149</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wegloopen</span> van het vruchtwater, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wegraken</span>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>.
</p>
<p><span class="ex">Welbehagen.</span> Gevoel van — bij het kind, <a href="#pb116" class="pageref">116</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wielrijden</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wijnvlekken</span> bij het kind, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>.
</p>
<p><span class="ex">Winden</span> bij het kind, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#pb176" class="pageref">176</a>.
</p>
<p><span class="ex">Witte vloed</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wolfsmond</span> bij het kind, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wond.</span> Navel—, <a href="#pb97" class="pageref">97</a>, <a href="#pb121" class="pageref">121</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wonden.</span> Genezing van —, <a href="#pb95" class="pageref">95</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wondzijn</span> van de huid van het —, <a href="#pb126" class="pageref">126</a>.
</p>
<p><span class="ex">Wratjes</span>, <a href="#pb30" class="pageref">30</a>.
</p>
</div>
</div>
<div class="div2 last-child letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h3 class="main">Z.</h3>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><span class="ex">Zaadcel</span>, <a href="#pb1" class="pageref">1</a>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb7" class="pageref">7</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zak.</span> Zwelling van den — bij jongens, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zeep</span>, <a href="#pb68" class="pageref">68</a>, <a href="#pb69" class="pageref">69</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zenuwstelsel</span><span></span>, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>.
</p>
<p><span class="ex">Ziekten</span> van de huid, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb187" class="pageref">187</a>.
<br>van de moeder, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zien.</span> Scheel— van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
<br>Stoornissen in het —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>.
<br>van het kind, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zindelijk maken</span> van het kind, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zitbaden</span>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zitbeenderen</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zitten</span>, staan, loopen van het kind, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zoetigheden</span>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zog</span><span></span>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb140" class="pageref">140</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb152" class="pageref">152</a>, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb155" class="pageref">155</a>, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb157" class="pageref">157</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<br>Toeschieten van het —, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zogafscheiding</span> in het kraambed, <a href="#pb100" class="pageref">100</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.
<br>Duur van de —, <a href="#pb165" class="pageref">165</a>.
<br>Invloed op de —, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zogkoorts</span>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zogpomp</span>, <a href="#pb129" class="pageref">129</a>, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>, <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zogstuwing</span>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zoguitscheiding</span> gedurende de zwangerschap, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zomersproeten</span>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zoogen.</span> Bevruchting gedurende het —, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<br>Beweging gedurende het —, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
<br>gedurende de zwangerschap, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<br>Invloed van bevruchting op het —, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<br>Menstruatie gedurende het —, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>.
<br>Voeding gedurende het —, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
<br>Zwanger worden gedurende het —, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
<span class="pageNum" id="pb299">[<a href="#pb299">299</a>]</span></p>
<p><span class="ex">Zorg</span> voor de borsten, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, voor de tanden gedurende de zwangerschap, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>voor de oogen van het kind, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>, <a href="#pb125" class="pageref">125</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zuigbewegingen</span> van het kind, <a href="#pb114" class="pageref">114</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zuigeling</span>. Zie Kind.
</p>
<p><span class="ex">Zuigen</span> (slecht) van het kind, <a href="#pb117" class="pageref">117</a>, <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>, <a href="#pb143" class="pageref">143</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwanger worden</span> (blind), <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#pb164" class="pageref">164</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangeren.</span> Baden der —, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb86" class="pageref">86</a>.
<br>Kleeding der —, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
<br>Lichaamsbeweging der —, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
<br>Onderzoek der —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Rusten der —, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Voeding der —, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschap</span><span></span>, <a href="#pb4" class="pageref">4</a>, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
<br>Afwijkingen in den duur der —, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
<br>Arbeid gedurende de —, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
<br>Arbeid met de naaimachine gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Automobielrijden gedurende de —, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
<br>Beweging gedurende de —, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
<br>Bijgeloof bij —, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>.
<br>Bloeding gedurende de —, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb59" class="pageref">59</a>, <a href="#pb60" class="pageref">60</a>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>.
<br>Braken gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
<br>Dansen gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Diarrhee gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>.
<br>Dood van het kind gedurende de —, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.
<br>Duur van de —, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
<br>Huid gedurende de —, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<br>Leef regelen voor de —, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.
<br>Lichaamsgewicht in de —, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>.
<br>Meervoudige —, <a href="#pb55" class="pageref">55</a>.
<br>Menstruatie gedurende de —, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
<br>Onderzoek in de —, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>.
<br>Opzetting der aderen in de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb18" class="pageref">18</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
<br>Paardrijden gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Reinheid gedurende de —, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb48" class="pageref">48</a>.
<br>Rijden gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Schaatsenrijden gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Sport gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Springen gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Onzekere teekenen van —, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
<br>Urine-drang gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb52" class="pageref">52</a>.
<br>Urine-loozing (onwillekeurige) gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
<br>Verschijnselen van —, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
<br>Verstopping gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>.
<br>Wielrijden gedurende de —, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
<br>Zoguitscheiding gedurende de —, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
<br>Zorg voor de borsten gedurende de —, <a href="#pb53" class="pageref">53</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>.
<br>Zorg voor de tanden gedurende de —, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>Zwelling der beenen gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>.
<br>Zwelling der borsten gedurende de —, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
<br>Zwelling van het gelaat gedurende de —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>Zwelling der handen gedurende de —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>. <span class="pageNum" id="pb300">[<a href="#pb300">300</a>]</span><br>Zwelling der uitwendige geslachtsdeelen gedurende de —, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>Zwemmen gedurende de —, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapsbraken</span>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb27" class="pageref">27</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapsduur</span>, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapskrop</span>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapskwalen</span>, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapslusten.</span> Zoogenaamde<span></span> —, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapsmasker</span>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwangerschapsstriemen</span>, <a href="#pb21" class="pageref">21</a>.
<br><span class="ex">teekenen.</span> Onzekere —, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zweer</span> in de borsten, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb130" class="pageref">130</a>, <a href="#pb141" class="pageref">141</a>,
<br>van het kind, <a href="#pb145" class="pageref">145</a>, <a href="#pb186" class="pageref">186</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zweeten</span> na de baring, <a href="#pb93" class="pageref">93</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zweetklieren</span> in de zwangerschap, <a href="#pb22" class="pageref">22</a>.
</p>
<p><span class="ex">Zwelling</span> aan den hals, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb26" class="pageref">26</a>.
<br>van de beenen, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb23" class="pageref">23</a>, <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>, <a href="#pb58" class="pageref">58</a>.
<br>van de borsten, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb128" class="pageref">128</a>.
<br>van de borsten van het kind, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
<br>van het gelaat, van de handen, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.
<br>van de handen <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, van de oogleden, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>,
<br>van de voeten van het kind, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.
<br>van de geslachtsdeelen, <a href="#pb25" class="pageref">25</a>, <a href="#pb56" class="pageref">56</a>,
<br>bij het kind, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
<br>van het tandvleesch, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
<br>van het zakje bij jongens, <a href="#pb119" class="pageref">119</a>.
</p>
<p></p>
<div class="figure p300width"><img src="images/p101.png" alt="" data-role="presentation" width="279" height="166"></div><p>
</p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure spinewidth"><img src="images/spine.jpg" alt="Oorspronkelijke rug." width="110" height="720"></div><p>
</p>
<p>
</p>
<p></p>
<div class="figure backcoverwidth"><img src="images/backcover.jpg" alt="Oorspronkelijke achterkant." width="504" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="transcriberNote">
<h2 class="main">Colofon</h2>
<h3 class="main">Codering</h3>
<p>Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
dit boek.</p>
<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
<ul>
<li>2025-04-13 Begonnen.
</li>
</ul>
<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
<p>De volgende 93 verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
<table class="correctionTable">
<tr>
<th>Bladzijde</th>
<th>Bron</th>
<th>Verbetering</th>
<th>Bewerkingsafstand</th>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e541">25</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">oplettenheid</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">oplettendheid</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><i title="23 gevallen">Passim.
</i></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Verwijderd</i>]
</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e655">43</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">in achtneming</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">inachtneming</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e669">45</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">tijd tijd</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">tijd</td>
<td class="bottom">5</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e741">55</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">mogelijkheiden</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">mogelijkheden</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e754">56</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">tweeeïige</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">tweeëiige</td>
<td class="bottom">2 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e845">68</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1062">96</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophile</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiel</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e966">81</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">gestolten</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">gestold</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e995">85</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">voordurend</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">voortdurend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1088">100</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">endelarm</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">endeldarm</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1146">107</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophilegaas</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiel gaas</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1209">114</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1212">114</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">duizende</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">duizenden</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1256">120</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiele</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiel</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1344">134</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">led</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">bed</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1347">134</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">bv.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">b.v.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1366">136</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">na</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">nam</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1374">137</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">aaltijden</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">maaltijden</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e2161">154</a>, <a class="pageref" href="#xd33e7589">284</a>, <a class="pageref" href="#xd33e16011">297</a>, <a class="pageref" href="#xd33e16032">297</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e2213">154</a>, <a class="pageref" href="#xd33e7184">283</a>, <a class="pageref" href="#xd33e7228">283</a>, <a class="pageref" href="#xd33e8822">286</a>, <a class="pageref" href="#xd33e11076">289</a>, <a class="pageref" href="#xd33e11106">289</a>, <a class="pageref" href="#xd33e12204">291</a>, <a class="pageref" href="#xd33e13323">293</a>, <a class="pageref" href="#xd33e14949">295</a>, <a class="pageref" href="#xd33e16122">297</a>, <a class="pageref" href="#xd33e16470">298</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4374">162</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vrij wel</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vrijwel</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4480">172</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiel-gaas</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">hydrophiel gaas</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4567">184</a>, <a class="pageref" href="#xd33e13142">293</a>, <a class="pageref" href="#xd33e14867">295</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">,</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4617">188</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vochbevattend</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vochtbevattend</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4645">190</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">huidschilvers</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">huidschilfers</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4684">194</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4804">197</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">knieelleboogligging</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">knie-elleboogligging</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e4822">199</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">waaarin</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">waarin</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5283">223</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Szöregh</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Szőregh</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5448">231</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vrolijk</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vroolijk</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5470">231</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Maar</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">maar</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5528">233</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">7</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">2</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5557">234</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">’</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5677">242</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">bewusheid</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">bewustheid</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5730">245</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">”.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">.”</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5766">247</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Stiermaken</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Stiermarken</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5880">253</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Blz.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Bl.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e5980">257</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">s’</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">’s</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6038">259</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">leiddraad</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">leidraad</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6123">263</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">A</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">À</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6128">263</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">prenda</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">prendra</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6260">265</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">..</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">…</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6292">266</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">regulière</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">régulière</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6299">266</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">journéé</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">journée</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6312">267</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">8 ième</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">8ième</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6339">268</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">4e</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">4me</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6380">268</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">quatres</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">quatre</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6433">269</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">reguliers</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">réguliers</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6450">270</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">parceque</td>
<td class="width40 bottom" lang="fr">parce que</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6481">271</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="de">Kinderheilhunde</td>
<td class="width40 bottom" lang="de">Kinderheilkunde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e6630">277</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="en">easely</td>
<td class="width40 bottom" lang="en">easily</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e7278">283</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">gegedurende</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">gedurende</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e8192">285</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">12</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">129</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e8927">286</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Vermeerderde</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">vermeerderde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e10736">289</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
</table>
</div>
</div>
<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75911 ***</div>
</body>
</html>
|
