Initial commit of ebook 79256 filesHEADmain

169 files changed, 18148 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..9f57f44
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,13 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
+*.htm text
+*.html text
+*.png binary
+*.jpg binary
+*.svg text
+*.pdf binary
+*.bmp binary
+*.zip binary
+*.midi binary
+*.mp3 binary
diff --git a/79256-0.txt b/79256-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..25f155f
--- /dev/null
+++ b/79256-0.txt
@@ -0,0 +1,8162 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79256 ***
+
+
+
+
+
+                        DOOR DE LUCHT NAAR INDIË
+
+
+                                  DOOR
+              A. N. J. THOMASSEN À THUESSINK VAN DER HOOP
+
+        Met 112 foto’s, meerendeels door den schrijver genomen,
+                  en 38 kaarten en andere illustraties
+
+
+                      SCHELTENS & GILTAY—AMSTERDAM
+                                  1925
+
+
+
+
+
+
+
+
+                     GESCHREVEN IN OPDRACHT VAN HET
+                   COMITÉ VLIEGTOCHT NEDERLAND-INDIË
+
+
+
+
+
+
+
+
+VOORREDE.
+
+
+Op verzoek van den Heer Van der Hoop eene korte voorrede voor dit werk
+te schrijven, is voor mij eene aangename taak, omdat ik overtuigd ben,
+daarmede bij de lezers een welkomen gast in te leiden.
+
+De luchtvaart is nog altijd een onderwerp, dat algemeene belangstelling
+geniet. Het geheimzinnige raadsel der menschelijke vlucht, dat eeuwen
+lang de verbeelding heeft geprikkeld, is ook na zijne oplossing het
+menschdom blijven boeien. De vliegende mensch, sierlijk en bevallig
+zich een weg door de onmetelijke sferen banende, wekt nog altijd onzen
+eerbied en onze bewondering voor dit schitterend voortbrengsel der
+vruchtbare paring van menschelijk vernuft en menschelijken moed en
+wellicht onbewust gevoelt de, in de bekoring van het uiterlijk
+verschijnsel geboeide aanschouwer de innerlijke beteekenis van dezen
+geweldigen voorwaartschen sprong op den weg van den vooruitgang. De
+grootsche beloften, welke de razende motor in zijn gemoed doet
+weerklinken, openen onmetelijke mogelijkheden aan het spel zijner
+verbeelding.
+
+Maar het is allerminst bij „verbeelding” gebleven. Een deel dier
+mogelijkheden is practisch verwezenlijkt, is eene „werkelijkheid”
+geworden, welke zich gestadig ontwikkelt. De netten van
+luchtverkeerslijnen over Europa en Amerika breiden zich als ’t ware
+dagelijks uit en beginnen geleidelijk door te dringen in de minder
+gecultiveerde gebieden van Afrika, Azië en Australië. De toenemende
+afstanden, waarover personen en goederen door de lucht kunnen worden
+verplaatst, doen de economische voordeelen van het snelverkeer steeds
+beter tot hun recht komen. Het wereldluchtverkeer is reeds heden een
+maatschappelijk verschijnsel van onberekenbaar gewicht; het is een
+onmisbaar element van het algemeen verkeerswezen geworden.
+
+Zoo kan het geen verwondering baren, dat de stoute vliegtocht van
+Thomassen à Thuessink van der Hoop, van Weerden Poelman en van den
+Broeke van Amsterdam naar Batavia bij het Nederlandsche volk en bij de
+bevolking van Nederlandsch-Indië warme belangstelling en groote
+geestdrift heeft gewekt. Wij hebben de bekwame en dappere bemanning van
+het voortreffelijke Fokker-verkeersvliegtuig met spanning op haar weg
+door het luchtruim gevolgd. Wij hebben onze harten voelen trillen van
+nationalen trots, toen de namen van Nederlandsche vliegers en
+vliegtuigbouwers met eere over werelddeelen naar den ommekant der aarde
+werden gedragen en toen voor ’t eerst Nederland door de lucht de hand
+had gereikt aan zijne broeders en landskinderen in zijne overzeesche
+gewesten. Wij hebben met oprechte voldoening door landzaat en door
+vreemden de erkenning hooren uitspreken, dat de pittige durf, de stoere
+kracht en het taaie volhoudingsvermogen, waarmede de Oud-Hollandsche
+zeevaarders in vroegere eeuwen hun wereldroem hebben veroverd,
+voortleven in onze Hollandsche luchtvaarders van heden.
+
+Maar wij hebben bovenal gevoeld, dat hier een daad was volbracht, die
+voor de toekomst groote gevolgen kan hebben. Van der Hoop en zijn
+tochtgenooten hebben een nieuwen mijlpaal gezet op den luchtweg van
+Europa naar Indië en Australië. Zij hebben een belangrijke bijdrage
+geleverd tot de kennis en ervaring, welke noodig zullen zijn, om
+regelmatige luchtverbindingen tusschen genoemde werelddeelen tot stand
+te brengen.
+
+Van bedoelde uitkomsten is een groot deel in dit boek neergelegd. Het
+lezend publiek, dat nog slechts kennis kon nemen van de telegrammen en
+schriftelijke rapporten, welke Van der Hoop gedurende zijn tocht aan
+het Comité Vliegtocht Nederland-Indië deed toekomen, zal ongetwijfeld
+gaarne kennis nemen van het volledige relaas der voorbereiding van den
+tocht, de lotgevallen der tochtgenooten, hunne indrukken en ervaringen
+en hunne gevolgtrekkingen ten opzichte van de vooruitzichten,
+mogelijkheden en moeilijkheden van eene toekomstige luchtverbinding
+Nederland–Nederlandsch-Indië.
+
+Gaat het den lezer, gelijk het mij is gegaan, dan zal hij dit relaas
+met ingenomenheid, ja, met spanning volgen, waardeerende de eenvoudige
+en heldere schrijfwijze, den gezonden humor, die dikwerf te voorschijn
+komt, de bescheidenheid van den schrijver in de schildering der
+verrichte feiten, overwonnen moeilijkheden en doorgestane gevaren, de
+talrijke wetenswaardigheden en gegevens, welke zijn bijeengebracht. De
+Heer Van der Hoop is er, naar mijn gevoelen, uitmuntend in geslaagd een
+verloop van in groote lijnen bekende feiten opnieuw in een
+aantrekkelijken en boeienden vorm weer te geven.
+
+Het Comité Vliegtocht Nederland-Indië heeft gemeend, de samenstelling
+en uitgaaf van dit werk te moeten bevorderen, als bijdrage tot zijne
+propaganda voor het luchtverkeer in en naar Nederlandsch-Indië. Het
+Comité besloot immers, na afwikkeling der aangelegenheden betreffende
+den volbrachten vliegtocht, werkzaam te blijven ter bevordering van
+vorengenoemd luchtverkeer, van welks totstandkoming het rijke vruchten
+verwacht voor de ontwikkeling van- en voor den hechten band tusschen de
+beide hoofdgebieden van het Nederlandsche Staatsverband. Zooals ik
+elders meer uitvoerig heb uiteengezet (Vragen des Tijds, Juli 1925), is
+dit vraagstuk heden urgent geworden. De plannen tot luchtverbinding
+tusschen Engeland en de Britsch-Aziatische gebieden hebben reeds vasten
+vorm gekregen en zullen weldra tot een begin van uitvoering komen. Het
+is een belang van de eerste orde voor Nederlandsch-Indië en voor
+ons,—voor de ontwikkeling onzer overzeesche gewesten en voor onze
+internationale positie in het Oosten, dat wij onverwijld officieel
+voeling krijgen met de Britsche plannen, ten einde ons een aandeel te
+verzekeren in de luchtverbinding Europa–Azië–Australië en opdat wij
+kunnen aansluiten op de Britsche luchtlijnen in het Oosten. Daartoe zij
+een eerste stap de spoedige opening van het luchtverkeer in Ned. Indië,
+als steunpunt en voedingsbron voor de wereldluchtlijnen van het Oosten.
+Er ligt hier voor eene vooruitziende regeering in Nederland en in
+Nederlandsch-Indië een taak van de grootste beteekenis en van dringende
+urgentie.
+
+Moge het werk van den Heer Van der Hoop er toe bijdragen, dit vraagstuk
+wederom onder de algemeene aandacht te brengen en de terhandneming er
+van bevorderen en bespoedigen. Eerst dan zal de vliegtocht
+Nederland–Nederlandsch-Indië werkelijk rijke vruchten dragen ten bate
+der nationale, moreele en materieele verheffing van Groot-Nederland.
+Eerst dan zal de Nederlandsche Natie toonen de kloeke daad harer
+Oostindië-vliegers in hare ware beteekenis te hebben begrepen en op
+hare volle waarde te hebben geschat.
+
+
+    C. J. SNIJDERS,
+    Voorzitter van het Comité Vliegtocht Nederland–Indië.
+
+                                           ’s Gravenhage, 17 Aug. 1925.
+
+
+
+
+
+
+
+
+INLEIDING.
+
+
+Het is algemeen bekend, dat de oorlog een zeer krachtigen stoot heeft
+gegeven tot de ontwikkeling van het vliegtuig. Intusschen mag de
+invloed van den oorlog in dezen niet overschat worden. Het vliegtuig
+van na den oorlog was in principe nog vrijwel hetzelfde als het
+toestelletje, waarmede Blériot in 1909 voor het eerst het Engelsche
+kanaal overstak. De oorlog echter heeft ons aanzienlijke verbeteringen
+gebracht in den vorm van romp en vleugels, in de toegepaste
+constructie-methodes en in de kracht, lichtheid en betrouwbaarheid van
+de motoren.
+
+Na den oorlog waren in de verschillende rijken, die er aan hadden
+deelgenomen, groote hoeveelheden vliegtuigmateriaal aanwezig, waarvoor
+men een bestemming in vredestijd zocht, terwijl de verschillende
+regeeringen tevens een arbeidsveld trachtten te vinden voor de groote
+vliegtuigfabrieken, die tijdens den oorlog waren ontstaan. Het gevolg
+hiervan was, dat men overging tot het oprichten van geregelde
+burgerluchtlijnen, en tevens trachtte door het organiseeren van
+afzonderlijke vluchten over zeer lange afstanden de mogelijkheden na te
+gaan, welke het vliegtuig als verkeersmiddel over dergelijke trajecten
+bood, en de aandacht van het publiek op deze mogelijkheden te vestigen.
+
+Een der eerste, en tevens een van de mooiste van deze
+lange-afstand-vluchten is die van Ross Smith met zijn broer en 2
+mécaniciens, van Engeland naar Australië, een afstand van 14000 mijl.
+
+Ross Smith begon zijne voorbereidingen onmiddellijk na den
+wapenstilstand, vertrok den 12den November 1919 uit Londen met een
+Vickers-Vimy twee-motorig oorlogsvliegtuig en bereikte den 10den
+December daaraanvolgende Port Darwin in Australië. Hiermede had hij
+juist binnen een maand zijn doel bereikt en den prijs gewonnen, die de
+Australische Regeering voor de vlucht had uitgeloofd. Van Port Darwin
+vloog hij door naar Adelaide. Hij had hierbij met vele moeilijkheden te
+kampen, aangezien zijn toestel op de lange vlucht reeds veel geleden
+had, doch den 23sten Maart 1920 kwam hij behouden te Adelaide aan.
+
+Een ander groot doel, dat de luchtvaart zich in 1919 stelde, was de
+vlucht over den Atlantischen Oceaan. Verschillende pogingen werden
+gedaan, vele moeilijkheden moesten worden overwonnen en de vliegers
+hadden met talrijke tegenslagen te kampen, doch tenslotte slaagden de
+Engelsche vlieger Allcock en zijn navigator Brown er in om op 14 en 15
+Juni 1919 de vlucht van New Foundland naar Ierland zonder
+tusschenlanding in 16 uren 27 minuten, niettegenstaande het zeer
+slechte weer, op schitterende wijze te volbrengen.
+
+In 1920 trachtte de Italiaansche Regeering een vlucht te organiseeren
+van Rome naar Tokio. Er werd zeer veel geld aan deze onderneming
+besteed, verschillende deelnemers vertrokken uit Rome, waarvan er twee
+werden neergeschoten door Arabieren in Mesopotamië en alleen de
+luitenants Masiero en Ferrarin slaagden er in, de geheele vlucht te
+volbrengen in 3½ maand tijds.
+
+Van Engelsche zijde werd een vlucht van Londen naar Kaapstad
+georganiseerd onder leiding van den vlieger Van Ryneveld. 4 Februari
+1920 werd uit Londen gestart, en na veel tegenspoed, waarbij het
+toestel twee maal werd vernield en door een ander moest worden
+vervangen, kwam Van Ryneveld 20 Maart 1920 te Kaapstad aan.
+
+De Portugeezen Coutinho en Cabral vertrokken den 30sten Maart 1922 uit
+Lissabon en kwamen den 17den Juni te Rio de Janeiro aan, na een
+schitterende vlucht over het zuidelijk gedeelte van den Atlantischen
+Oceaan, waarbij vooral de juiste luchtnavigatie valt te vermelden.
+
+In 1922 trachtten Blake, Macmillan en Malins een vlucht om de wereld te
+maken. Zij startten van Londen naar het Oosten; ofschoon zij in het
+begin met veel moeilijkheden en tegenslagen te kampen hadden, slaagden
+zij erin met hun eerste toestel, een de Havilland 9, tot Calcutta te
+komen. Hier bleef Blake wegens ziekte achter, en Macmillan en Malins
+gingen verder met een watervliegtuig. Waarschijnlijk doordat dit
+toestel eenigszins haastig was gemonteerd, kregen zij motorpech boven
+de Golf van Bengalen; zij moesten dalen, het toestel sloeg over den
+kop, en de beide inzittenden moesten op de drijvers van het vliegtuig
+drie dagen en twee nachten blijven ronddobberen onder groote
+ontberingen, voordat zij—juist bij tijds—werden gered.
+
+Waren gedurende de eerste jaren na den oorlog de groote
+intercontinentale vluchten min of meer sporadisch, in het jaar 1924 en
+het begin van 1925 volgden zij elkander in sneller tempo op.
+
+In de eerste plaats verdienen vermelding de verschillende pogingen,
+gedurende dat jaar ondernomen, om een vlucht rond de wereld te maken.
+Van Engelsche zijde trachtte MacLaren deze vlucht te volbrengen; hij
+startte den 25sten Maart van Southampton oostwaarts. Bij Akyab in
+Achter-Indië, waar ook de F VII naderhand landde, vernielde hij zijn
+Vickers-vliegboot; een nieuw toestel werd hem gezonden, doch in het
+Noorden van Japan had hij met veel slecht weer en andere tegenspoeden
+te kampen, en de poging moest definitief worden opgegeven,
+niettegenstaande de groote vasthoudendheid en sportiviteit van de
+bemanning.
+
+Meer succes had de Amerikaansche regeering, die een vlucht om de wereld
+organiseerde in tegengestelde richting, van Oost naar West. Den 17den
+Maart 1924 startten vier vliegtuigen met samen acht man bemanning uit
+Santa Monica bij Los Angelos. Vandaar ging het langs Alaska, waar het
+toestel van den leider, Major Martin, verloren ging. De drie andere
+toestellen vlogen langs de Aleoeten, de eilanden, die in het Noorden
+van de Stille Zuidzee Alaska met Azië verbinden, en zoo bereikten zij
+Japan. Vandaar gingen zij langs China naar Achter-Indië. Door Azië en
+Europa volgden zij verder ongeveer dezelfde route als de F VII. Den
+Atlantischen Oceaan staken de vliegers in het Noorden over, via
+Groenland en IJsland. Ook op dit traject hadden zij met veel slecht
+weer te kampen, en wederom ging een toestel verloren. De twee
+overgebleven vliegtuigen slaagden erin Noord-Amerika veilig weer te
+bereiken. Zij volbrachten de vlucht rondom de Aarde in 175 dagen,
+waaronder 59 vliegdagen waren. Zoowel de toestellen als de bemanning
+hebben zich op dezen zwaren tocht schitterend gehouden.
+
+Niet minder merkwaardig dan de Amerikaansche wereldvlucht was de vlucht
+van Parijs naar Tokio door Pelletier Doisy. Weliswaar ging deze vlucht
+over een korter traject, doch wat de bemanning, bestaande uit slechts
+één vlieger en één mécano heeft gepresteerd, grenst aan het
+ongelooflijke. Den 24sten April startte Doisy uit Parijs, en reeds
+zeven en twintig dagen later, den 20sten Mei, kwam hij te Shangai aan;
+den afstand van 13440 kilometer had hij in 90 uur 55 minuten vliegen
+afgelegd. Gedurende de eerste étappe, Parijs–Bucarest, zat Doisy 10 uur
+45 minuten aan één stuk aan het stuurwiel, terwijl de laatste étappe
+Canton–Shangai 9 uur 10 minuten duurde. Helaas werd te Shangai het
+toestel vernield ten gevolge van den gebrekkigen toestand van het
+landingsterrein. Doisy kreeg echter een ander toestel en bereikte den
+9den Juni Tokio.
+
+Van Amsterdam uit werd door den Argentijnschen vlieger Pedro Zanni een
+poging gedaan, oostwaarts de wereld om te vliegen. Zanni startte 26
+Juli, doch moest na veel tegenspoed zijn vlucht opgeven, nog vóór hij
+den Stillen Oceaan had overgestoken.
+
+Een tweetal Portugeesche vliegers trachtten de Portugeesche kolonie
+Macao in Zuid-China van Lissabon uit te bereiken. Zoowel de organisatie
+van deze vlucht als het gebruikte materiaal beloofden niet veel goeds.
+Den 2den April 1924 startten de Portugeezen uit Lissabon. Den 7den Mei
+vernielden zij hun toestel bij eene noodlanding bij Pipar in
+Voor-Indië. De vlucht werd met een ander toestel voortgezet, en den
+20sten Juni landden zij in de buurt van Macao op een Chineesch kerkhof,
+daar zij het vliegveld niet konden vinden. Wie wel eens in Indië of
+elders een dergelijk kerkhof heeft gezien, zal er zich niet over
+verwonderen, dat het vliegtuig opnieuw werd vernield. Dit neemt niet
+weg, dat deze vlucht over 15000 kilometer een merkwaardige prestatie
+moet worden genoemd.
+
+Wij besluiten de opsomming van de groote vluchten, die het jaar 1924
+opleverde, met de vermelding van twee merkwaardige rondvluchten om het
+Australische vasteland. De eerste werd gemaakt van 6 April tot 19 Mei
+met een watervliegtuig door den Australischen vlieger Mac Intyre. De
+tweede werd volbracht door den kapitein Jones met een landvliegtuig,
+tusschen 7 en 29 Augustus. De afstand, door de beide vliegtuigen zonder
+eenigen belangrijken tegenslag op vlotte wijze afgelegd, bedroeg ruim
+13000 kilometer.
+
+De reeks lange vluchten van 1924 werd voortgezet in de eerste helft van
+1925. Wij vermelden de fraaie vlucht van de drie Belgen Thieffry, Roger
+en De Bruycker van Brussel naar Kinschassa in den Belgischen Congo, de
+vlucht van Arrachard en Le Maître van Parijs naar het Fransche gebied
+in Noord-West Afrika en terug, waarbij buitengewoon lange étappe’s
+werden gemaakt, en last not least de schitterende vlucht van den
+Engelschen vlieger Alan Cobham van Londen naar Rangoon en terug. Deze
+vlucht was georganiseerd om aan Air-Vice-Marshal Sir Sefton Brancker,
+Controller of Civil Aviation, die als passagier mede vloog, gelegenheid
+te geven, de mogelijkheid van eene luchtverbinding tusschen Engeland en
+Britsch-Indië te bestudeeren.
+
+Ten slotte willen wij er nog even de aandacht op vestigen, dat er
+plannen bestaan voor vluchten tusschen Frankrijk en Japan, via Siberië.
+Deze plannen ontleenen hun belangrijkheid vooral hier aan, dat zij het
+uitzicht openen op een nieuwen, Noordelijken luchtweg naar het verre
+Oosten, die wellicht in de toekomst een concurrent zal worden van den
+tot nu toe gevolgden weg via Voor- en Achter-Indië. Japanners en
+Franschen zullen echter bij deze pogingen veel politieke moeilijkheden
+te wachten hebben, doch ook van andere zijde vestigt men de aandacht op
+dezen luchtweg. Reeds zijn drie in Rusland gebouwde Junkers-vliegtuigen
+van Moskou naar Peking gevlogen onder Russische vlag, en er schijnen
+plannen te bestaan voor een luchtlijn Londen–Berlijn–Koningsbergen–
+Moskou–Oerga–Peking.
+
+Uit bovenstaande opsomming moge blijken, dat in de periode na den
+oorlog de lange-afstand-vluchten elkander in steeds sneller tempo en
+met stijgend succes hebben opgevolgd. Het economisch herstel, de betere
+internationale verhoudingen en de neiging van verschillende mogendheden
+om de banden met hunne koloniën nauwer aan te halen mogen hiertoe
+hebben medegewerkt, doch de hoofdoorzaak moet worden gezocht in de
+ontwikkeling van het geregelde burgerluchtverkeer en de verbetering van
+de vliegtuigen. In beide heeft Nederland een eervolle rol gespeeld.
+
+Toen al spoedig na den oorlog vooral in Engeland en Frankrijk de
+organisatie van het burgerluchtverkeer werd aangevat en door de
+regeeringen krachtig ondersteund, gevoelde men in Nederland de
+noodzakelijkheid, dat ons land met zijn centrale geografische ligging
+en zijn groote handels- en verkeersbelangen een aandeel zou nemen aan
+de tot stand koming van het nieuwe verkeersmiddel. Het gevolg was, dat
+den 7den October 1919 de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij voor
+Nederland en Koloniën werd gesticht. Deze Maatschappij onderscheidde
+zich van vele dergelijke maatschappijen in het buitenland principieel
+hierdoor, dat zij niet in het leven werd geroepen door eene
+vliegtuigenfabriek, die ook na den oorlog een afzetgebied voor haar
+product zocht, doch dat zij werd gesticht op aandrang- en met hulp van
+vooraanstaande handels- en verkeerslichamen. Aangezien niet mocht
+worden verwacht, dat de maatschappij gedurende de eerste jaren
+financieel op eigen beenen zou kunnen staan, werd zij van
+regeeringswege gesteund. De toename van het luchtverkeer, de bouw van
+meer economische vliegtuigen en de betere exploitatie, die de ervaring
+langzamerhand leerde, wettigen echter de hoop, dat eerlang de inkomsten
+de onkosten zullen dekken.
+
+De Maatschappij begon haar luchtlijnen zonder Regeeringssteun, doch na
+eenigen tijd stond de Regeering een subsidie toe, tot een maximum van ⅔
+van het verlies. De Maatschappij moest ⅓ zelf dragen. Door deze
+regeling verkreeg de Regeering den waarborg, dat alles zou worden
+gedaan, om de exploitatie zoo economisch mogelijk te maken, en het
+verlies tot een minimum te beperken; verder oefent het Departement van
+Waterstaat voortdurend contrôle uit, niet alleen over het commercieele
+beheer der onderneming, doch ook over personeel en materieel, waardoor
+de grootst mogelijke veiligheid voor de passagiers wordt verzekerd.
+Inderdaad is de ongevallenstatistiek der K. L. M. gedurende de vijf
+jaren van haar bestaan buitengewoon gunstig geweest. Na deze eerste
+subsidie-overeenkomst is een nieuwe regeling getroffen, welke voor vier
+jaar is gesloten en einde 1926 eindigt. Gedurende deze vier jaar
+verstrekt de Regeering aan de Maatschappij voorschotten tot een
+gezamenlijk bedrag van ƒ 1.400.000, welk bedrag de K. L. M. zal moeten
+terugbetalen zoodra haar bedrijf winstgevend is geworden.
+
+Gedurende den zomer van 1920 onderhield de K. L. M. een proefdienst op
+Londen met Engelsch materieel en vliegers. In het najaar kwam hier een
+proefdienst op Hamburg–Kopenhagen bij; de laatste bleek in
+tegenstelling met de eerste geen levensvatbaarheid te bezitten in dien
+tijd van valuta-moeilijkheden.
+
+Nadat eind October 1920 de proefdienst was gesloten begon de
+Maatschappij half April 1921 met een éénmaaldaagschen dienst op Londen
+en een dergelijken dienst op Hamburg, terwijl begin Mei (in
+samenwerking met eene buitenlandsche maatschappij) een éénmaaldaagsche
+dienst op Parijs werd geopend, die reeds veertien dagen later tot een
+tweemaaldaagsche werd uitgebreid. Gedurende dit jaar begon de
+Maatschappij met Nederlandsche toestellen en ten deele met
+Nederlandsche vliegers te werken.
+
+De dienst op Hamburg werd om bovengenoemde reden in October gestaakt,
+en de dienst op Londen werd in den daaropvolgenden winter van 1921 op
+1922 met het oog op het weer stopgezet.
+
+In den zomer van 1922 werd een tweemaaldaagsche dienst op Londen
+onderhouden (ten deele samen met een Engelsche Maatschappij), terwijl
+de Parijsche dienst door bleef gaan en veel levensvatbaarheid toonde.
+In den winter van 1922 op 1923 bleef de dienst op Londen voor het eerst
+doorloopen. De weersgesteldheid bleek geen overwegend bezwaar hiertegen
+te vormen.
+
+Het jaar 1923 onderscheidde zich hierdoor, dat de K. L. M. na het
+overwinnen van vele politieke bezwaren er in slaagde, een eigen
+doorgaande lijn naar Parijs te openen.
+
+In 1924 werd een lijn Rotterdam–Amsterdam–Hamburg–Kopenhagen geopend.
+Deze lijn gaf eene aanzienlijke tijdsbesparing, aangezien de
+vliegtuigen over de heele reis 7½ uur doen, terwijl de trein er ruim
+een etmaal voor noodig heeft. De tarieven van de luchtlijn werden
+ongeveer gelijk gesteld aan die van de spoor, en de lijn bleek van het
+begin af aan een groot succes.
+
+De Maatschappij treedt voorts als agente op voor buitenlandsche
+verkeersmaatschappijen, voert pleiziervluchten uit in Nederland, en
+heeft een zeer bloeiende afdeeling voor luchtfotografie.
+
+Gelijken tred met de ontwikkeling van de burgerluchtvaart in Nederland
+hield de ontwikkeling van het verkeersvliegtuig. De K. L. M. ving haar
+diensten aan met Engelsche oorlogsvliegtuigen, die met een motor van
+240 P.K. slechts twee passagiers konden vervoeren. Het waren open
+toestellen, waarin de passagiers ten volle waren blootgesteld aan weer
+en wind en aan oliespatten en geraas van den motor. De N.V.
+Nederlandsche Vliegtuigenfabriek (Fokker) begon zich echter al spoedig
+toe te leggen op speciale verkeersvliegtuigen. De eischen, aan
+dergelijke vliegtuigen te stellen, verschillen namelijk principieel van
+die, waaraan een militair vliegtuig moet voldoen. Voor een
+oorlogsvliegtuig gelden als hoofdeischen snelheid, stijgvermogen en
+wendbaarheid. Voor een verkeersvliegtuig treden de eischen: comfort
+voor de passagiers en vooral zuinigheid in het gebruik meer op den
+voorgrond. Om aan laatstgenoemde eischen tegemoet te komen bracht
+Fokker een serie verkeersvliegtuigen aan de markt, onder de serieletter
+F. Het eerste van deze toestellen was de F II. Dit vliegtuig beteekende
+reeds een aanzienlijke verbetering, vergeleken met de oude militaire
+toestellen, aangezien hierbij een comfortabel cabine was aangebracht,
+voorzien van een deur, groote ramen en gemakkelijke stoelen, terwijl
+het toestel naar verhouding zuinig in het gebruik was, doordat met
+denzelfden motor van 240 P.K. niet meer twee, doch vier passagiers in
+de cabine konden worden vervoerd, terwijl desnoods een vijfde buiten,
+naast den vlieger, kon plaats nemen.
+
+Op de F II volgde de F III, een toestel, dat veel leek op het vorige,
+doch een ruimer cabine bezat, zoodat alle vijf passagiers thans binnen
+konden zitten. De beide hier beschreven types werden en worden nog
+steeds op groote schaal bij de K. L. M. gebruikt.
+
+De toename van het passagiersvervoer deed langzamerhand de vraag
+ontstaan naar een grooter toestel, plaats biedende aan zes à acht
+passagiers.
+
+Daarom bracht Fokker in het najaar van 1922 een nieuw vliegtuig aan de
+markt, de F V, voorzien van een Rolls Royce motor van 360 P.K. en
+ruimte biedende voor acht passagiers en twee man bemanning. Toen dit
+vliegtuig in December van dat jaar zijn proefvluchten maakte, merkte de
+Heer Fokker op, dat het wellicht geschikt zou zijn voor eene
+toekomstige luchtverbinding met Indië. Deze opmerking van den Heer
+Fokker gaf schrijver aanleiding, aan den directeur der K. L. M. voor te
+stellen, het oude plan van een vliegtocht naar Indië met het nieuwe
+vliegtuig te trachten ten uitvoer te brengen.
+
+Het plan voor de vlucht Amsterdam–Batavia was inderdaad wel oud. Reeds
+in 1919, toen allerwege vluchten over lange afstanden werden beraamd,
+werd het plan geopperd, en in October van dat jaar loofde het Indische
+Gouvernement een prijs van 10.000 gulden uit voor den eersten
+Nederlandschen vlieger, die er in zou slagen, Java van Nederland uit te
+bereiken. Hierbij werden twee eischen gesteld: de vlucht moest vóór 1
+September 1920 volbracht worden, en mocht niet langer dan 14 dagen
+duren.
+
+De uitgeloofde som was gering, en de gestelde tijd van 14 dagen maakte
+het practisch onmogelijk, den prijs op deze voorwaarden te winnen.
+
+Op initiatief van het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië werd
+echter van particuliere zijde de regeeringsprijs uitgebreid tot een
+fonds van 50.000 gulden, terwijl de Regeering van haar kant den
+maximum-vliegtijd tot een maand verlengde. Naderhand voegde de
+Nederlandsche Regeering 18.000 gulden aan de premie toe.
+
+De belangstelling voor het plan was groot in kringen van militaire- en
+marine-vliegers, zoowel in Nederland als in Indië. De
+vlieger-luitenants Land en Stom werkten aan een plan, dat helaas moest
+worden opgegeven door den dood van eerstgenoemde. De luitenant Koppen
+hoopte te gaan met een Duitsch „Albatros” vliegtuig, en terzelfder tijd
+bereidden de luitenant-ter-zee Backer en de luitenant-vlieger Van
+Wulfften Palthe den tocht voor met een tweemotorige, Engelsche Vickers
+vliegboot, terwijl ook de luitenants Versteegh en Steup, en de
+luitenants-ter-zee Nieuwenhuis en Doorman met plannen rondliepen.
+Helaas ontstonden over het Duitsche toestel van luitenant Koppen
+moeilijkheden met de Engelsche regeering, die tenslotte de
+Nederlandsche regeering noopten, de zaak voorloopig geheel stop te
+zetten. Deze gang van zaken viel vooral te betreuren, omdat de vliegers
+Backer en Van Wulfften Palthe met hunne voorbereidingen reeds zoover
+gevorderd waren, dat zij binnen weinige dagen hoopten te vertrekken.
+Hun plan zat degelijk in elkander, en gezien het goede personeel en
+materieel gaf men ze in vliegerskringen een redelijke kans van slagen.
+
+De Indische regeering verlengde den geldigheidsduur van de premie tot
+1 Augustus 1921. De namen van de vliegers Leendertz en De Ruyter werden
+nog genoemd, doch tenslotte hoorde men langen tijd niets meer van het
+plan.
+
+Eerst in April 1921 werd de zaak opnieuw te berde gebracht door den
+luitenant-ter-zee Goedhart en den officier-machinist Takens, die samen
+de vlucht wilden maken op een Van Berkel eendekker van de Marine. De
+namen van de ontwerpers waarborgden een degelijke voorbereiding van het
+plan, doch het stuitte ook ditmaal weer af, eensdeels op financiëele
+moeilijkheden en anderdeels op het verbod van de Engelsche regeering om
+over Mesopotamië te vliegen, in verband met de politieke bezwaren
+aldaar.
+
+Eerst in het einde van 1922 kwam het plan, zooals boven werd gezegd,
+weer eens ter sprake, met het gevolg, dat in het begin van 1923 het
+„Comité Vliegtocht Nederland-Indië” werd opgericht. De
+oud-Opperbevelhebber van Land en Zeemacht, Generaal b.d. C. J.
+Snijders, aanvaardde het voorzitterschap, terwijl voorts in het comité
+zitting namen Dr. C. J. K. van Aalst, President der Ned.
+Handelmaatschappij, de Heer H. Cremer, Directeur der Deli-Maatschappij,
+Sir Henry Deterding, Directeur-Generaal der Kon. Ned. Petroleum
+Maatschappij, de Heer A. H. G. Fokker, Directeur der N.V. Nederlandsche
+Vliegtuigenfabriek, de Heer J. H. Hummel, Directeur der Kon.
+Pakketvaart Maatschappij, Jhr. H. Loudon, toenmaals voorzitter der Kon.
+Ned. Vereeniging voor Luchtvaart, de Heer A. Plesman, Directeur der
+Kon. Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën, de Heer W.
+Ruys, Directeur der Stoomvaart Maatschappij Rotterdamsche Lloyd, de
+Heer P. E. Tegelberg, Directeur der Stoomvaart Maatschappij Nederland,
+en de schrijver. Naderhand kwamen hier nog bij de Heer E. Fuld, lid van
+het Hoofdbestuur der Kon. Ned. Ver. voor Luchtvaart en de Heer E.
+Heldring, President van de Kamer van Koophandel te Amsterdam. De
+laatste werd in de vergaderingen vertegenwoordigd door den Heer J. Bol,
+Voorzitter van de Commissie voor Luchtvaart van genoemde Kamer.
+
+Een uitvoerend comité werd gevormd, bestaande uit Generaal Snijders,
+den Heer Plesman en schrijver, terwijl Dr. W. L. Groeneveld Meyer als
+secretaris van beide comité’s optrad.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK I
+
+DE VOORBEREIDING TOT DEN TOCHT
+
+
+Het Comité Vliegtocht Nederland-Indië stond voor een moeilijke taak.
+
+In de eerste plaats moest het benoodigde geld bijeengebracht worden. De
+termijnen, gesteld voor de prijzen. welke indertijd door het Indische
+Gouvernement en door de Nederlandsche regeering waren uitgeloofd. waren
+reeds lang verstreken. Het Comité wendde zich tot de beide Regeeringen
+om opnieuw financiëelen steun te vragen. Zoowel het Indische
+Gouvernement als het Nederlandsche Ministerie van Waterstaat stonden
+zeer sympathiek tegenover de zaak. Tengevolge van de in dien tijd zeer
+streng doorgevoerde bezuiniging moesten echter beide zich onthouden van
+het geven van rechtstreekschen geldelijken steun. In Indië werden
+echter van Gouvernementswege vliegvelden gereed gemaakt en verdere
+maatregelen getroffen die voor het voleindigen van den tocht noodig
+waren, zooals het beschikbaar stellen van schepen en vliegtuigen voor
+escorte, enz. Het geld moest dus geheel uit particuliere bronnen worden
+geput en dit slaagde niet zonder veel inspanning van het Uitvoerend
+Comité en door de medewerking van scheepvaartmaatschappijen en andere
+groote lichamen op het gebied van handel, bankwezen, cultures enz. en
+particulieren, terwijl ook de Koninklijke Nederlandsche Vereeniging
+voor Luchtvaart, de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij en de N.V.
+Nederlandsche Vliegtuigenfabriek „Fokker” en de pers medewerkten.
+
+De tweede moeilijkheid was de keuze van het toestel. Hierbij stonden
+twee eischen op den voorgrond: in de eerste plaats moest een
+Nederlandsch toestel worden gebruikt en in de tweede plaats wenschte
+men den tocht bij voorkeur met een burgervliegtuig te ondernemen,
+aangezien immers het doel was, propaganda te maken voor- en studie van
+burger-luchtverkeer in—en naar Indië.
+
+Vroegere plannen voor een vlucht van Holland naar de Oost waren wel
+ontworpen voor een watervliegtuig. Hiertegen bestaan echter
+verschillende bezwaren. De kortste weg naar Indië voert over land en
+wanneer men niet de risico wil nemen om met een watervliegtuig, dat
+uiteraard niet op het land kan neerstrijken, groote trajecten over land
+af te leggen, dan is men genoodzaakt aanzienlijke omwegen te maken. Zoo
+kan men het Oostelijk bekken van de Middellandsche Zee alleen over
+water bereiken wanneer men een grooten omweg door het Westen maakt. Van
+de Middellandsche Zee kan men Voor-Indië weder niet bereiken zonder òf
+gedeeltelijk over land te gaan, n.l. over Syrië, van de Golf van
+Alexandretta naar den Euphraat, òf wel men moet de route van de schepen
+volgen door de Roode Zee en maakt dan weer een grooten omweg, terwijl
+bovendien het Zuiden van Arabië (Hadramut) door den aard van zijne
+bevolking weinig geschikte pleisterplaatsen oplevert. Voorts vormt het
+ver naar het Zuiden uitstekende schiereiland van Voor-Indië weder een
+hindernis voor watervliegtuigen, aangezien men òf geheel de kust moet
+volgen òf wel dwars moet oversteken van Ceylon naar Sumatra, een
+traject, dat wel wat groot is om het vooralsnog veilig met een
+watervliegtuig af te leggen. Leidt zoodoende het gebruik van een
+watervliegtuig onvermijdelijk tot het maken van omwegen, een ander
+bezwaar is nog dat het drijvend lichaam een watervliegtuig zwaarder
+maakt dan een landvliegtuig, zoodat het minder last kan vervoeren. Voor
+onze vlucht was dit een overwegend bezwaar, aangezien wij veel
+reservedeelen en voor de lange étappe’s een groot gewicht aan benzine
+moesten kunnen medenemen. Wanneer men nu verder in aanmerking neemt,
+dat het bootlichaam of de drijvers van een watervliegtuig gemakkelijk
+beschadigd worden en dat verder de Nederlandsche Industrie geen
+geschikte watervliegtuigen voor burger-luchtverkeer opleverde, dan zal
+men begrijpen, dat het gebruik van een landvliegtuig steeds in ons
+voornemen heeft gelegen. Dit wil niet zeggen, dat voor een geregelde
+luchtverbinding tusschen Europa en Indië in de toekomst uitsluitend
+landvliegtuigen zouden moeten worden gebruikt. Op het eerste gezicht
+lijkt een z.g. „amphibie” vliegtuig het ideaal, d.w.z. een vliegtuig,
+dat zoowel te land als te water kan worden gebruikt. Een amphibie
+echter loopt niet zoo goed als een zoogdier en zwemt niet zoo goed als
+een visch en zoo is het ook met zijn naamgenoot in de luchtvaart; deze
+voldoet aan beide eischen minder goed dan speciale water- of
+landvliegtuigen, is bovendien zwaar en daardoor oneconomisch en zou dus
+voor de luchtverbinding met de Oost niet in aanmerking komen. De
+oplossing zou in deze richting moeten worden gezocht, dat men de route
+in verschillende étappe’s verdeelt en voor sommige water-, voor andere
+landvliegtuigen bezigt.
+
+Zooals in de inleiding reeds werd opgemerkt, waren wij eerst van plan,
+de vlucht te ondernemen met de F V, het nieuwe verkeersvliegtuig, dat
+Fokker in het najaar van 1922 voltooide. Dit toestel was bestemd voor
+het vervoer van 6 à 8 passagiers en 2 vliegers. Het was een groote
+tweedekker met twee dikke vleugels en voorzien van een Rolls-Royce
+motor van 360 P.K. Toen dit toestel zijn proefvluchten maakte, bleek
+het echter niet geheel te voldoen aan de verwachtingen, die men er aan
+had gesteld, zoodat het voor onze vlucht niet in aanmerking zou kunnen
+komen. Dit was een groote tegenslag voor het comité. Wel gaf Fokker
+terstond het voornemen te kennen, een nieuw verkeersvliegtuig te
+bouwen, verbeterd aan de hand van de ervaringen, opgedaan met de F V,
+maar dit zou niet gereed en voldoende beproefd kunnen zijn op den
+eersten April 1924, den datum, oorspronkelijk vastgesteld voor het
+vertrek.
+
+Waar over de Indië-vlucht nu zoo langzamerhand al vijf jaar was
+gepraat, voelde men voor verder uitstel weinig en het voorstel werd
+gedaan, te gaan met een militair vliegtuig n.l. een gewijzigde C IV,
+een zoogenaamden verkenner van de Fokkerfabriek. Dit toestel had één
+voordeel, namelijk zijn groote snelheid. Hier tegenover stond het
+nadeel, dat er minder ruimte in was. Wij waren aanvankelijk voornemens,
+het verkeersvliegtuig te bemannen met twee vliegers en één mécanicien.
+De twee vliegers zouden elkander zoodoende kunnen aflossen en de
+geheele bemanning zou in het ruime verkeersvliegtuig een comfortabel
+verblijf hebben gevonden, waardoor de vermoeienis, en indirect de
+risico, zou worden beperkt. In een militair vliegtuig zou dit moeilijk
+of niet mogelijk zijn geweest, zoodat de bemanning tot twee man had
+moeten worden beperkt, terwijl ook de grootere reservedeelen, zooals
+een wielband en een schroef daarin minder gemakkelijk konden worden
+geladen. Hoofdbezwaar tegen een militair vliegtuig was echter, dat er
+op deze wijze veel minder propaganda van de vlucht zou uitgaan voor het
+burger-luchtverkeer.
+
+Daarom werd, zij het ook noode, besloten den tocht uit te stellen tot
+den eersten October 1924. Men verwachtte, dat op dien datum het nieuwe
+verkeersvliegtuig zou zijn voltooid en voldoende beproefd.
+
+Dit nieuwe vliegtuig nu, de Fokker F VII, dat in een afzonderlijk
+hoofdstuk nader zal worden beschreven, kwam in het voorjaar van 1924
+gereed en werd door de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij in dienst
+gesteld op de lijn Amsterdam–Londen. Het vloog gedurende den zomer
+ongeveer 120 uren op die lijn en werd daarbij geregeld bestuurd door
+den eersten-luitenant-vlieger van de militaire Luchtvaart-Afdeeling Van
+Weerden Poelman, die hiertoe verlof had gekregen van den Minister van
+Oorlog, en schrijver, de beide vliegers, die voor de vlucht waren
+bestemd. Wij hadden daardoor ruimschoots gelegenheid het toestel te
+leeren kennen. Als mécanicien zou P. A. van den Broeke, van de Kon.
+Luchtvaart Mij., de vlucht meemaken. Gedurende de voorbereiding werkte
+hij geruimen tijd aan den motor van de H-NACC, en kreeg hij ruimschoots
+gelegenheid, zich geheel in zijn taak in te werken.
+
+Het vliegtuig bleek gedurende dezen proeftijd aan alle redelijke
+eischen zeer goed te voldoen, zoodat wij in dit opzicht de toekomst
+hoopvol tegemoet konden zien.
+
+De voorziening in de noodige benzine- en olie voorraden werd door het
+comité zorgvuldig voorbereid. De tanks van ons toestel konden niet
+minder dan 1050 Liter benzine bevatten, en teneinde zeker te zijn dat
+wij op alle landingsplaatsen een voldoende hoeveelheid bedrijfsstoffen
+van goede hoedanigheid zouden aantreffen, werden deze vooraf overal
+gedeponeerd. Dit was niet altijd gemakkelijk, in verband met de
+afgelegenheid van verschillende pleisterplaatsen; maar het was bepaald
+noodzakelijk, omdat wij dikwijls zijn geland op plaatsen, waar geen
+behoorlijk uitgerust vliegveld met de noodige voorraden aanwezig was,
+en wij hebben van dezen maatregel dan ook zeer veel pleizier gehad. Een
+en ander werd op uitstekende wijze geregeld door de Asiatic Petroleum
+Company en de Firma Wakefield.
+
+Verder werden op sommige plaatsen langs de route schroeven en banden
+gedeponeerd. Wij hadden namelijk vernomen, dat de schroef zeer veel te
+lijden zou hebben van het tropische klimaat, en dat vooral in Perzië op
+de vliegvelden de zoogenaamde kameel-doorn groeit, die licht
+banden-pech kan veroorzaken. De kameel-doorns waren echter blijkbaar
+door de kameelen opgegeten, want wij hebben er geen last van gehad, en
+ook heeft de schroef geen nadeelige gevolgen ondervonden van hitte of
+vocht, zoodat de oorspronkelijke schroef en banden nog menige vlucht
+zullen kunnen meemaken.
+
+De politieke voorbereiding van den tocht baarde ons wel eenige zorgen.
+Een vroeger plan was al eens afgestuit op het verbod van de Engelsche
+Regeering om over Mesopotamië te vliegen, en wij waren zeer bevreesd,
+dat ook thans weer dergelijke zwarigheden zouden verrijzen. Aan alle
+regeeringen van de bij de vlucht betrokken landen werd door
+tusschenkomst van het Departement van Buitenlandsche Zaken toestemming
+gevraagd om over hun gebied te mogen vliegen en werd medewerking
+verzocht bij de landingen. Langzaam kwamen de verschillende
+toestemmende antwoorden binnen en groot was onze vreugde, toen het
+bericht ons bereikte dat de „High-Commissioner” van Irac (Mesopotamië)
+er geen bezwaar tegen had, dat wij het onder zijn bestuur staand gebied
+kruisten. Onze Consul Generaal, de Heer Staal deed een beroep op de
+hulp van de Royal Air Force in Engelsch Indië, waaraan op de meest
+vlotte wijze door de Britsch-Indische autoriteiten gevolg werd gegeven.
+
+Allerlei andere zorgen hielden het comité gedurende den tijd van
+voorbereiding bezig. Onze paspoorten werden met behulp van het
+Departement van Buitenlandsche Zaken voorzien van een rijke verzameling
+exotische visa. Reisbenoodigdheden en voorraden moesten worden gekocht;
+kortom, allerlei beslommeringen maakten, dat de lange tijd van
+voorbereiding ons tenslotte toch nog kort viel. Een moeilijkheid was de
+voorziening in de noodige contanten onderweg. Het was natuurlijk niet
+doenlijk het noodige geld voor den langen tocht over zooveel
+verschillende landen mede te nemen. Ook het gebruik van een
+credietbrief was bezwaarlijk, daar wij bij de landingen dikwijls eerst
+na het sluitingsuur van de banken in de stad kwamen en den volgenden
+morgen bij zonsopgang weer moesten vertrekken. Ten slotte werd de zaak
+door tusschenkomst van de Ned. Handel Mij. zoo fraai geregeld, dat wij
+bij de landing op afgelegen vliegvelden menigmaal plotseling iemand
+zagen opduiken, die ons het geld, dat wij noodig hadden, even
+welwillend aanbood, alsof het een sigaretje was.
+
+Veel hoofdbreken kostte ons de kwestie van de particuliere bagage van
+de bemanning. Om het toestel niet zwaarder te belasten dan strikt
+noodzakelijk was, hadden wij besloten niet meer dan 15 Kilogram per
+hoofd mee te nemen. Voor een tocht per vliegtuig, die bijna een maand
+zou duren en door allerlei verschillende klimaten zou voeren, zou men
+willen meenemen dikke vliegkleeding, dunne vliegkleeding, dikke pakken,
+dunne pakken, warm ondergoed, koel ondergoed, avondkleeding enz. enz.
+Wanneer men echter van het gewicht van 15 Kilogram er vier aftrekt voor
+een lichte reistasch, dan blijft er voor al de genoemde nuttige en
+noodige zaken maar heel weinig over. Wij zijn dan ook ten slotte op
+reis getogen met één dik colbertje, een dun dito en een klein beetje
+ondergoed. Op reis werd zoo nu en dan iets misbaars achtergelaten en
+iets onmisbaars bij gekocht.
+
+Wat vuurwapenen betreft, besloten wij niet al te veel mee te nemen. Met
+het oog op een mogelijke noodlanding was het wel wenschelijk, tegenover
+onwelwillende bevolking gewapend te zijn, terwijl in de bosschen van
+Achter-Indië een goed geweer diensten kan bewijzen voor de jacht en
+voor verdediging tegen wilde dieren. Het laatste werd ons dan ook sterk
+aangeraden; doch als men op een dergelijke vlucht alles meeneemt, wat
+goedbedoelende vrienden aanbevelen, kan men beter met een verhuiswagen
+gaan dan met een vliegtuig. Wanneer men bovendien bij een gedwongen
+landing ergens in de wouden van Burma of Sumatra veilig wil zijn, heeft
+men behalve jachtgeweren zooveel andere uitrustingstukken noodig, dat
+men er niet aan behoeft te denken, dit alles mee te nemen. Wij besloten
+derhalve op ons goed gesternte te vertrouwen en staken alleen ieder een
+flink repeteerpistool en een doosje dum-dum kogels bij ons. Voor het
+geven van seinen hadden wij het gebruikelijke lichtkogel-pistool aan
+boord.
+
+Moderne verkeersvliegtuigen worden meestal met een installatie voor
+draadlooze telegrafie uitgerust, en ook onze F VII was, toen hij
+gedurende den Zomer van 1924 op de lijn Amsterdam–Londen vloog, van
+zulk een inrichting voorzien. De veiligheid van het luchtverkeer toch
+kan door de draadlooze belangrijk worden verhoogd. In de eerste plaats
+kan de vlieger hiermede onderweg voortdurend inlichtingen vragen
+omtrent het weer op zijn verdere route. In de tweede plaats kan hij bij
+het vliegen over zee, in geval van motorstoring, het S.O.S.-sein
+uitzenden en de plaats aangeven, waar hij zich bevindt, waardoor
+vluggere hulp mogelijk wordt en de kans op redding wordt vergroot.
+Wanneer een vliegtuig het Engelsch Kanaal tusschen Calais en Dover
+oversteekt, meldt de vlieger zich draadloos aan Londen. De vliegduur
+tusschen beide genoemde plaatsen bedraagt ongeveer 20 minuten, en
+wanneer de tweede melding niet na omstreeks dien tijd komt, roept
+Londen zelf het vliegtuig op. Mocht het vliegtuig geen antwoord geven,
+dan waarschuwt Londen de kuststations, en kan terstond worden
+onderzocht, of er wellicht een ongeluk is gebeurd; zoodoende kan de
+draadlooze spoedige en afdoende hulp in de hand werken. In Londen,
+Rotterdam en Pulham (Engeland) zijn voorts draadlooze richtingzoekers
+geplaatst, dat wil zeggen ontvangstations, die zoo zijn ingericht, dat
+zij tot op één à twee graden nauwkeurig de richting van een vliegtuig,
+dat draadlooze seinen uitzendt, kunnen bepalen. Wanneer een vlieger
+zich nu bij voorbeeld boven het Kanaal in slecht weer bevindt en zich
+niet voldoende oriënteeren kan, vraagt hij eenvoudig aan Londen „Give
+me my position, please.” Deze vraag wordt door de wachthebbende
+marconisten in Londen en Pulham opgevangen; beiden bepalen de richting
+van het vliegtuig ten opzichte van hun station, en Pulham meldt de
+aldaar gevonden richting draadloos naar Londen. In Londen heeft men een
+kaart, waarop twee touwtjes bevestigd zijn op de punten, die de ligging
+van Londen en Pulham aangeven. De twee touwtjes worden gespannen in de
+gevonden richtingen en het kruispunt geeft de plaats van het toestel
+aan. Londen bericht deze dan draadloos aan den vlieger, bij voorbeeld
+„Hallo, H-NACC, your position is ten miles East of Dover.” In Rotterdam
+bestaat op het vliegveld Waalhaven een dergelijke inrichting. De
+marconisten zijn op dit werk dermate afgericht, dat het antwoord in den
+regel ongeveer anderhalve minuut na de vraag komt. Vooral wanneer in de
+toekomst de toenemende betrouwbaarheid van de motoren en vliegtuigen
+het vliegen bij nacht, bij zeer slecht weer en over lange zeetrajecten
+mogelijk zal maken, belooft deze draadlooze navigatie meer en meer van
+belang te worden.
+
+Hoezeer uit het bovenstaande moge blijken, welk nut de draadlooze voor
+het luchtverkeer heeft, dit nut kan alleen tot zijn recht komen,
+wanneer de installatie aan boord van het vliegtuig kan samenwerken met
+een voldoend aantal stations op den grond, en aangezien deze op den
+luchtweg naar Indië ten deele ontbreken, ten deele op zoo groote
+onderlinge afstanden liggen, dat de betrekkelijk zwakke
+vliegtuig-installatie die niet kan overbruggen, besloten wij de
+draadlooze thuis te laten. Wij bespaarden hiermede een vrij aanzienlijk
+gewicht: want een volledige uitrusting weegt ruim 50 Kilogram, waar nog
+ongeveer 20 Kilogram bij komt, wanneer men de zaak zóó wil inrichten,
+dat ook berichten kunnen worden uitgezonden, wanneer het vliegtuig na
+een noodlanding reeds op den grond staat. Dit alles neemt niet weg, dat
+bij een geregeld luchtverkeer in- of naar de tropen draadlooze een
+essentieele factor voor de veiligheid zal zijn.
+
+Wij hebben er langen tijd over gedacht, wat voor fototoestellen wij
+zouden meenemen. Graag hadden wij een bioscoop-opname toestel
+meegevoerd, doch het toestel zelf en de voorraad aan films zijn zwaar
+en bioscoop-opnamen van uit de lucht zijn niet gemakkelijk te maken en
+leveren dikwijls weinig op, zoodat hiervan werd afgezien. Voor het
+maken van luchtfoto’s gebruikt men bij de verschillende vliegdiensten
+speciale luchtcamera’s, die van een spleetsluiter en een zeer
+lichtsterke lens zijn voorzien. Zulke camera’s en vooral de daarbij
+gebruikte glasplaten, die meestal het formaat 18 × 24 of althans 13 ×
+18 centimeter hebben, zijn echter ook alweer zwaar. Zoo besloten wij
+ten slotte niets anders mee te nemen dan een gewonen Kodak voor
+rolfilms van het formaat 8,5 × 14 centimeter. Deze camera woog met de
+noodige films voor driehonderd opnamen slechts weinig, was handig in
+het gebruik en bleek zelfs zeer bruikbare luchtfoto’s op te leveren.
+
+Men meent wel eens, dat voor luchtfoto’s een zeer groote
+sluitersnelheid noodig is; dit is echter niet het geval, want door de
+hoogte van het vliegtuig beweegt de aarde zich schijnbaar slechts
+langzaam voort. De luchtfoto’s in dit boek zijn dan ook geen van alle
+korter belicht dan één honderdste seconde.
+
+De trilling van het vliegtuig maakt het moeilijk, de camera goed stil
+te houden. Men moet dan ook zorgen, dat deze zelf niet met het
+vliegtuig in aanraking is, en dat men ook de handen en ellebogen niet
+op deelen van het vliegtuig laat steunen. Wanneer men op deze
+kleinigheden let, is het zeer wel mogelijk, met een gewoon fototoestel
+bruikbare luchtopnamen te maken.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK II
+
+KLIMAAT EN ROUTE
+
+
+De studie van de route, van het op die route te verwachten weer, van de
+vliegvelden en de noodlandingsterreinen nam een aanzienlijken tijd in
+beslag.
+
+De luchtweg naar Indië was niet meer geheel onbekend. Zooals in de
+inleiding bleek, zijn er reeds meerdere vliegers dien weg gevolgd. Van
+hunne ervaringen konden wij gebruik maken, en het was mogelijk van de
+meeste vliegvelden, waar wij zouden landen, de noodige gegevens te
+verkrijgen. Het eenige bezwaar was, dat de gegevens, welke wij voor het
+grootste gedeelte van het Engelsche Air Ministry kregen, niet altijd
+geheel nieuw waren, zoodat zij zooveel mogelijk met particuliere
+inlichtingen moesten worden aangevuld.
+
+Onze route kwam in hoofdzaak overeen met die, welke door Pelletier
+Doisy en de Amerikaansche wereldvliegers was gevolgd. Daar ons
+verkeersvliegtuig minder snel was en daardoor minder lange étappe’s kon
+maken dan het militaire vliegtuig van Pelletier Doisy, moesten wij
+echter op meer plaatsen landen dan de Franschman. Engelsche vliegers
+hadden vroeger meestal een route gekozen, welke afweek van de onze en
+over Italië en Egypte naar Mesopotamië voerde; dit was om politieke
+redenen gedaan; voor ons echter bestond er geen reden, om niet over
+centraal Europa te vliegen en vrijwel in een rechte lijn over Praag,
+Belgrado, Constantinopel, Angora en Aleppo Mesopotamië te bereiken.
+
+Van Mesopotamië af zijn alle vliegers langs dezelfde route naar Indië
+gevlogen, namelijk langs de Perzische Kust, door Voor-Indië van Karachi
+naar Calcutta, langs de Kust van Achter-Indië en zoo naar Bangkok, de
+hoofdstad van Siam. Bangkok vormt de driesprong in de groote
+luchtwegen. Ross Smith boog hier naar het Zuiden af om via onzen Oost
+Australië te bereiken, terwijl de luchtweg naar Japan, China en Amerika
+hier naar het Noorden gaat.
+
+Uit de ervaringen van vroegere vliegers wisten wij, dat wij op onze
+route over het algemeen voldoende vliegvelden zouden aantreffen, al
+lagen die soms op vrij groote afstanden, zoodat wij in staat zouden
+moeten zijn, minstens acht à negen uur aan één stuk te vliegen. De
+Europeesche vliegvelden Praag, Belgrado en Constantinopel, benevens
+Angora, werden geregeld aangedaan door de Fransche
+luchtvaart-maatschappij, de Franco-Roumaine, zoodat wij mochten
+verwachten, daar de zaken behoorlijk in orde te zullen vinden. Van
+Angora zouden wij naar Syrië vliegen, dat onder Fransch mandaat staat
+en waar de Franschen een groot vliegveld in Aleppo hebben, benevens
+eenige kleinere terreinen in het binnenland. Aan het Fransche gebied in
+Syrië grenst het Engelsche mandaat in Mesopotamië (Irac), waar de
+Engelschen hun veel-besproken systeem van „control without occupation”
+toepassen, hetgeen wil zeggen, dat zij in dit uitgestrekte gebied geen
+troepen te land gebruiken, doch hun gezag op afdoende—zij het ook
+ietwat hardhandige—wijze handhaven met behulp van vliegtuigen, die in
+de groote centra zijn gestationeerd. Ook hier waren wij dus zeker, een
+behoorlijk aantal goede vliegvelden te zullen vinden.
+
+Verderop, langs de Perzische kust, zijn geen geregeld gebruikte
+vliegvelden, doch er zijn eenige kleine terreinen, die volgens
+inlichtingen van de weinige vliegers, die er vroeger langs kwamen,
+voldoende waren. Langs deze kust zouden wij Voor-Indië bereiken. De
+kortste weg zou dan zijn geweest van Karachi in rechte lijn naar
+Calcutta, doch op deze rechte lijn zijn geen vliegvelden aanwezig,
+terwijl bovendien een noodlanding in de Indische woestijn weinig
+aangenaam zou zijn geweest, in verband met de geringe dichtheid van
+bevolking. Op advies van de Engelsch-Indische Regeering maakten wij
+daarom een omweg door het Noorden, door het gebied van den Indus en den
+Ganges. Deze route zou weliswaar ongeveer 500 Kilometer langer zijn,
+doch zij had het voordeel, te voeren door een dichtbevolkt gebied, waar
+de Engelschen in verband met de verdediging van de Noordgrens een reeks
+goed ingerichte vliegvelden bezitten, en waar het bovendien in geval
+van een noodlanding niet moeilijk zou vallen, de noodige hulp te
+verkrijgen.
+
+Hadden wij, zooals uit deze opsomming blijkt, tot Calcutta weinig
+zorgen omtrent de vliegvelden, na Calcutta zou de zaak minder gunstig
+worden. Op de kust van Achter-Indië zouden wij eerst aantreffen een
+klein terreintje bij Akyab en daarna een zeer ongunstig midden in de
+stad gelegen renbaan te Rangoon. Vooral omtrent dat terrein te Rangoon
+hebben wij ons tijdens de voorbereiding veel zorgen gemaakt en verderop
+zal blijken, dat deze zorgen niet ongegrond waren. Na Rangoon zouden
+wij moeten landen in Bangkok, waar wij een behoorlijk vliegveld van den
+Siameeschen vliegdienst zouden aantreffen, doch daarna werd de zaak
+weer lastiger. Ross Smith was indertijd geland in Sengora, een klein
+Siameesch plaatsje op het Maleisch schiereiland en hij had zeer
+geklaagd over den slechten toestand van het vliegveldje aldaar, dat met
+boomstronken bezaaid en half overstroomd was. Er was echter in die
+heele omgeving geen ander terrein beschikbaar, zoodat ons geen keus
+overbleef; maar gedurende de voorbereiding heeft het vooruitzicht op
+die landing met ons zware verkeersvliegtuig in Sengora ons nogal
+bezorgd gemaakt, tot dat wij gelukkig kort voor ons vertrek de
+geruststellende mededeeling kregen, dat het terrein den laatsten tijd
+verbeterd was.
+
+Omtrent de route van Sengora tot Batavia zijn wij eenigen tijd in
+twijfel geweest. Ross Smith was geland in Singapore, doch van het Air
+Ministry kregen wij bericht, dat het terrein aldaar op het oogenblik
+niet te gebruiken was, aangezien er huizen gebouwd en golf-links
+aangelegd waren. Wij besloten dus van Sengora over te steken naar
+Sumatra. Wel ontbraken op dit eiland georganiseerde vliegvelden, doch
+daar wij hier weer op Hollandsch gebied waren, mochten wij verwachten,
+dat men ons ter wille zou zijn met den aanleg van tijdelijke
+vliegvelden. Inderdaad werd door de medewerking van het Gouvernement en
+van de Deli-Maatschappij een terrein bij Medan ingericht. Tusschen
+Sengora en Medan lag het eenige groote zeetraject, dat wij op onze
+vlucht zouden moeten oversteken. Aangezien het vliegen over zee met een
+landvliegtuig nooit geheel zonder gevaar is, besloten wij niet volgens
+compas-koers van Sengora naar Medan te vliegen, welke koers ons 340
+Kilometer over zee zou hebben gevoerd, doch de Westkust van het
+Maleisch-schiereiland te volgen tot Kaap Tandjong Hantu en vandaar de
+straat van Malakka over te steken, die hier slechts ongeveer 160
+Kilometer breed is, terwijl een tweetal eilandjes ons als baken konden
+dienen. Het Gouvernement zegde ons toe, vaartuigen en
+marine-vliegtuigen gereed te zullen houden om zoo noodig hulp te
+bieden.
+
+Van Medan af hadden wij aanvankelijk het voornemen Sumatra over te
+steken bij het Toba-meer, te landen in Padang en langs Sumatra’s
+Westkust Java te bereiken. Zoodoende zouden wij Sumatra’s Oostkust met
+haar uitgestrekte mangrove-bosschen en oerwouden vermijden. Wel is waar
+was ook de dichtbegroeide en bergachtige Westkust van Sumatra weinig
+aanlokkelijk voor een noodlanding, maar wij zouden daar tenminste
+gemakkelijker hulp kunnen krijgen dan op de weinig bevolkte Oostkust.
+Wij moesten echter van dit plan afzien, aangezien het niet mogelijk
+bleek, in Padang een vliegveld in te richten. Er werd dus besloten van
+Medan af de Oostkust te blijven volgen, te landen bij Muntok op het
+eiland Banka en vandaar uit naar Batavia te vliegen.
+
+Wij wisten van te voren, dat op een groot gedeelte van de vlucht een
+noodlanding wegens motorstoring gevaarlijk zou zijn voor de bemanning
+en meer nog voor het toestel. In Europa zouden wij nog vrij veel
+bruikbare noodlandingsterreinen kunnen vinden. Verderop in Klein-Azië
+en Mesopotamië zouden wij wel vlak terrein vinden, doch gebrek aan
+drinkwater, voedsel en hulp zouden voor de bemanning een gevaar vormen,
+terwijl ook de bevolking niet overal te vertrouwen zou zijn. Langs de
+Perzische kust zouden op verschillende plaatsen de rotsen bij
+noodlanding gevaarlijk zijn, terwijl vooral in Achter-Indië de bergen,
+met oerbosschen bedekt en bijna geheel verstoken van menschelijke
+bewoners, eene noodlanding niet alleen gevaarlijk maakten, maar ook de
+bemanning na de landing in eene zeer hachelijke positie zouden hebben
+gebracht. Voegt men hierbij de uitgestrekte drassige rijstvelden in
+Voor-Indië, Siam en onzen Oost, dan zal men begrijpen, dat de gedachte
+aan een motorstoring steeds ons schrikbeeld is geweest, en dat de
+geheele vlucht min of meer was wat wij, vliegers, noemen: „een gokje op
+den motor”.
+
+Het klimaat, dat wij op onze vlucht konden verwachten, werd bestudeerd
+aan de hand van ervaringen van vroegere vliegers en gegevens, verstrekt
+door het Air Ministry of geput uit de Engelsche zeilaanwijzingen voor
+de zeevaart en andere bronnen. Van regenval, windrichting, windsterkte,
+die op verschillende punten van de route te verwachten waren, werden
+grafische voorstellingen gemaakt. De zware regenval in de tropen vormde
+onze voornaamste zorg. In Amsterdam is de maximum regenval in 24 uur 58
+millimeter, in Calcutta niet minder dan 354 millimeter, in Batavia 241
+millimeter. Vormt de regen op zich zelf een factor, waarmede de
+luchtvaart in Europa slechts weinig rekening behoeft te houden, in de
+tropen is dit anders. Een zware tropische regenbui belemmert het
+uitzicht voor den vlieger ernstig en oefent bovendien een schadelijken
+invloed uit op het vliegtuig en vooral op de schroef. Deze draait met
+een snelheid van ongeveer 1200 omwentelingen per minuut en treft de
+regendruppels met zooveel kracht, dat het lak wegslijt en daarna het
+hout van de schroef begint te versplinteren en de lijm begint los te
+laten. Wel is waar zijn deze zware tropische buien meestal slechts
+plaatselijk; vanuit een vliegtuig ziet men ze reeds op grooten afstand
+als een grauw gordijn in de lucht hangen en meestal kan men er wel om
+heen vliegen en ze vermijden. Een grooter bezwaar is echter, dat deze
+regens de vliegvelden soms plotseling in een moeras veranderen, zoodat
+start en landing voor een vliegtuig gevaarlijk of onmogelijk worden.
+Dit bezwaar is te ondervangen door de vliegvelden zeer goed te
+draineeren, doch op het oogenblik zijn op den luchtweg naar Indië
+dergelijke goed gedraineerde vliegvelden nog slechts zeer sporadisch
+voorhanden. Dikwijls zouden wij moeten landen op renbanen en dergelijke
+terreinen, die in den regenmoesson geheel onbruikbaar zouden zijn. Het
+vliegen gedurende den regentijd moesten wij dus zooveel mogelijk
+vermijden; doch de moeilijkheid zat hem nu juist hierin, dat de
+regentijd in Britsch-Indië en die in onzen Oost elkander afwisselen. In
+Batavia valt de meeste regen gedurende de maanden December, Januari,
+Februari en Maart. In Calcutta daarentegen zijn Mei, Juni, Juli,
+Augustus en September de natste maanden. Vandaar, dat wij genoodzaakt
+waren, te vliegen gedurende een van beide kenteringen, en ons vertrek
+aanvankelijk op den eersten April, later op den eersten October
+bepaalden. Zooals reeds bekend is, werd dit uitstel veroorzaakt door
+het niet tijdig gereed zijn van het toestel. De maand April zou echter
+beter geweest zijn dan de maand October met het oog op den regenval in
+Bangkok (Siam). In April bedraagt de totale regenval aldaar 54
+millimeter, in October daarentegen 195 millimeter; het vliegveld ligt
+er zeer laag en toen wij er in November landden, vonden wij het terrein
+nog voor een groot deel overstroomd.
+
+Een voordeel van het vliegen in de tropen is, zooals ons uit de
+statistiek en uit de practijk bleek, dat mist en laag hangende wolken,
+de groote belemmering voor het luchtverkeer in West-Europa, er bijna
+niet voorkomen. Verder is de windsterkte er over het algemeen gering.
+In Holland moet een vliegtuig meestal recht tegen den wind in landen,
+doch in Indië is de wind dikwijls zoo zwak, dat in iedere willekeurige
+richting geland kan worden. Dit vergemakkelijkt de landing op kleine,
+smalle vliegvelden aanmerkelijk.
+
+Een meteorologische moeilijkheid, waarmede rekening gehouden moest
+worden, waren de zandstormen, die in de woestijngebieden van
+Mesopotamië en Perzië voorkomen. In die streken heerscht soms een
+plotseling opkomende Noord-Westen wind, shamal genaamd. Deze wind
+wakkert soms tot een hevigen storm aan, en jaagt dan het fijne zand en
+stof van de woestijnen zoo hoog de lucht in, dat het practisch
+ondoenlijk is er boven te vliegen. De zandwolk kan zoo dicht zijn, dat
+zij het uitzicht even sterk belemmert, als een flinke Hollandsche mist.
+Bovendien is het fijne zand zeer hinderlijk en onaangenaam voor de
+vliegers, en daar het overal tusschen de wrijvende deelen van den motor
+geraakt, kan het ernstige slijtage veroorzaken. In den Shatt-al-Arab,
+den gezamenlijken mond van Tigris en Euphraat, kunnen de zandstormen
+zoo dicht zijn, dat men van uit een schip op de rivier geen van beide
+oevers kan zien. Deze zandstormen komen, nu eens sterker, dan weer
+zwakker, gedurende bijna het geheele jaar voor.
+
+Het verzamelen en gereed maken van de noodige kaarten voor den tocht
+bleek een tamelijk lastig en tijdroovend werk. In het geregelde
+luchtverkeer worden gewoonlijk de stafkaarten gebruikt op de schaal 1 :
+200 000 of 1 : 300 000. Het bleek echter niet mogelijk, voor de geheele
+route kaarten van zulk een groote schaal te verkrijgen. Kaarten op
+kleiner schaal hebben bovendien het voordeel, dat zij door hun
+geringere afmetingen voor de lange trajecten minder onhandelbaar zijn,
+dat zij een beter overzicht geven en dat een kaartstrook van beperkte
+breedte een grooter terrein links en rechts van de route afbeeldt. Wij
+gebruikten voor West-Europa Duitsche stafkaarten op de schaal 1 : 300
+000, voor Oost-Europa Oostenrijksche stafkaarten 1 : 800 000, verder
+tot Siam toe Engelsche kaarten 1 : 1 000 000 en voor Siam een
+Siameesche kaart van 1 : 500 000. Deze laatste had de eigenaardigheid,
+dat de namen er in Siameesche letters bijgedrukt en bijgevolg voor ons
+volkomen onleesbaar waren. Van Nederlandsch-Indië bestaat nog geen
+aaneengesloten kaart op een geschikte schaal. Voor Sumatra gebruikten
+wij de kaarten uit den Atlas van het Topografisch Bureau te Batavia,
+terwijl van Java een zeer goede stafkaart van 1 : 500 000 bestaat, die
+evenals de Engelsch-Indische kaart van 1 : 1 000 000 hoogteverschillen
+duidelijk aangeeft, hetgeen voor den vlieger van veel belang is. Over
+het algemeen is de oriëntatie van uit de lucht, zoolang men over land
+vliegt en geen al te slecht weer heeft, minder moeilijk dan men wel
+denkt. Wanneer het vliegtuig niet al te laag is, beweegt het landschap
+zich schijnbaar langzaam onder den vlieger en hij heeft een goed
+overzicht, zoodat hij terrein en kaart gemakkelijk kan vergelijken.
+Bovendien kozen wij, zooals gebruikelijk is, de route zooveel mogelijk
+zóó, dat wij goede landmerken, zooals rivieren, spoorwegen of
+kustlijnen, konden volgen. Slechts zelden werd uitsluitend op het
+compas gevlogen. Hiertegen bestaat dan ook een bezwaar, namelijk de
+zoogenaamde „drift”. Wanneer het toestel vliegt met een sterken
+zijwind, drijft het zijdelings af en hierdoor ontstaat een verschil
+tusschen den koers, dien men op het compas stuurt en den koers, welken
+het vliegtuig in werkelijkheid neemt. Deze hoek, de zoogenaamde
+„drifthoek”, kan soms tot vrij aanzienlijke fouten aanleiding geven. Er
+bestaan wel middelen om deze fout te vermijden, doch hiervoor zijn weer
+speciale instrumenten noodig, en daarom wordt zooveel mogelijk aan
+oriëntatie op de kaart de voorkeur gegeven.
+
+Moeilijkheden heeft de oriëntatie onderweg niet opgeleverd. De kaarten
+van 1 : 1 000 000 bleken voor Indië volkomen voldoende, waartoe de
+omstandigheid meewerkt, dat de steden er weinig talrijk en de
+spoorwegnetten weinig vertakt zijn, zoodat de kaart eenvoudig en
+overzichtelijk blijft. De kaarten van de verschillende étappe’s hadden
+wij op lange strooken aan elkander geplakt, die op een paar rollen voor
+de vliegers-zitplaatsen werden bevestigd. Verschillende bijzonderheden,
+zooals de afwijking van het compas op verschillende gedeelten van de
+route, waren er op aangegeven. Verder waren bepaalde afstanden tusschen
+markante punten, zooals steden, spoorwegkruisingen enz., vooraf
+opgemeten en op de kaart bijgeschreven. Tijdens de vlucht hoefden wij
+nu alleen maar den vliegtijd tusschen twee zulke punten op te nemen, om
+onze snelheid te bepalen. Behalve onze routekaart hadden wij nog vele
+détailkaartjes bij ons, waarop de ligging van de vliegvelden, hun
+afmetingen, de omringende hindernissen enz. waren aangegeven. Dit
+systeem van een routekaart op kleine schaal, aangevuld met
+detailkaarten op groote schaal van de vliegvelden, heeft ons zeer goed
+voldaan, beter dan een routekaart op grooter schaal, die zelf de
+ligging van de vliegvelden enz. duidelijker aangeeft.
+
+Hooge gebergten zouden wij op onze route betrekkelijk weinig vinden. De
+étappe Amsterdam–Praag zouden wij met een kleinen omweg door het
+Noorden maken, zoodat wij zooveel mogelijk in de vlakte bleven en de
+gebergten van Midden-Duitschland vermeden. Wij waren eerst van plan,
+tusschen Belgrado en Constantinopel onzen weg te kiezen door de IJzeren
+Poort. Achteraf wijzigden wij deze route en gingen wij door
+Zuid-Slavië, waar de bergen wel wat lager zijn dan bij de IJzeren
+Poort, maar toch in geval van noodlanding hier en daar gevaar
+opleveren. Angora ligt op 800 Meter hoogte in de vlakte van Klein-Azië,
+en de Zuidrand van die vlakte wordt gevormd door het geweldige
+rotsmassief van Taurus en Anti-Taurus. Deze gebergten, waarvan de
+toppen tot 3400 Meter oprijzen, vormden de hoogste hindernis, die wij
+zouden moeten nemen. Het „plafond” van ons toestel, dat wil zeggen de
+grootste hoogte tot op welke het toestel kan stijgen, lag te laag om
+over deze toppen heen te vliegen, zoodat wij de route kozen door de
+Cilicische Poort, de eenige pas, die door deze gebergten leidt, die een
+pashoogte heeft van ongeveer 1700 Meter, en waar ook de Baghdadspoor
+gebruik van maakt.
+
+Wanneer wij eenmaal de Cilicische Poort voorbij zouden zijn, zouden wij
+in hoofdzaak over vlak land of langs kusten vliegen en alleen in
+Achter-Indië eenige bergruggen van ruim 1000 Meter hoeven te kruisen.
+Dit was voor ons een gunstige omstandigheid, aangezien ons zware
+verkeersvliegtuig met zijn betrekkelijk zwakken motor langzaam steeg.
+Het plafond van een vliegtuig wordt in hoofdzaak bepaald door de
+verhouding tusschen motor-vermogen, totaal-gewicht en vleugeloppervlak.
+Hoe hooger men stijgt, hoe ijler de lucht wordt en hoe minder snel het
+toestel klimt en eindelijk bereikt men de hoogte, waar het toestel in
+het geheel niet meer stijgen wil. Dit plafond ligt voor moderne
+militaire vliegtuigen op 6000 tot 10 000 Meter, doch voor
+verkeersvliegtuigen aanzienlijk lager.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK III
+
+ONS VLIEGTUIG.
+
+
+Het vliegtuig, waarmede wij den tocht zouden ondernemen, was het eerste
+van een nieuw type, de F VII, van de N.V. Nederlandsche
+vliegtuigenfabriek „Fokker”. De letter F geeft aan, dat het een
+verkeersvliegtuig is, zooals D wil zeggen een jachtvliegtuig, C een
+verkenner enz. Het droeg het registratieteeken H-NACC; alle vliegtuigen
+toch, die op internationale lijnen vliegen, zijn bij hunne regeeringen
+ingeschreven en krijgen een registratieteeken van vijf letters. De
+eerste letter geeft het land aan; H beteekent Holland, G Engeland, F
+Frankrijk, O België enz. Onze F VII was een eendekker met een vleugel
+van ruim twintig meter spanwijdte en een romp van ongeveer 14 Meter
+lengte. De vleugel is zoogenaamd vrij dragend, dat wil zeggen, dat hij
+uit één geheel bestaat, dat voldoende stijf is om den druk van de lucht
+en het gewicht van het toestel op te nemen, zonder dat uitwendige
+kabels, spandraden of stijlen ter ondersteuning noodig zijn. Hierdoor
+is een zeer eenvoudige constructie mogelijk, die gemakkelijke en snelle
+démontage toelaat, terwijl de schadelijke luchtweerstand gering is. De
+vleugel is slechts met vier bouten ter dikte van een pink op den romp
+bevestigd. De vleugel heeft een zoogenaamd dik profiel. In het midden
+is hij niet minder dan 82 centimeter dik. Men zou meenen, dat hierdoor
+een groote luchtweerstand ontstaat, doch proeven hebben bewezen, dat
+een dergelijke vleugelvorm juist een zeer groot draagvermogen
+medebrengt, zoodat die vooral voor verkeersvliegtuigen gunstig is. Het
+oppervlak van den vleugel bedroeg ongeveer 70 vierkanten Meter, wat bij
+een totaal gewicht van 3600 Kilogram een belasting van ruim 50 Kilogram
+per vierkanten Meter gaf. De constructie van den vleugel is sterk,
+licht en eenvoudig. Door den geheelen vleugel heen loopen twee
+langsliggers, holle houten balken van op elkaar gelijmde planken
+gemaakt, in het midden dik en naar de vleugelpunten dun uitloopend.
+Dwars op die balken staan de ribben, dunne houten plankjes, die het
+profiel van den vleugel bepalen, en om dat alles heen ligt de houten
+buitenhuid. Zoowel de ribben als de buitenhuid bestaan uit triplexhout
+van 1½ millimeter dikte. Dit triplexhout wordt gemaakt door drie zeer
+dunne laagjes hout op elkander te lijmen met den draad in tegengestelde
+richting. Het is zeer sterk, barst niet, en laat zich gemakkelijk
+buigen en bewerken. De lijm er van bleek volkomen bestand tegen
+tropische hitte en vocht. Buitenhuid en ribben zijn op de verschillende
+aanhechtingsplaatsen versterkt met latjes van ongeveer een centimeter
+in het vierkant. De romp van het vliegtuig bestaat uit stalen naadlooze
+buizen, autogeen aaneengelascht. Deze constructie is eenvoudig, licht
+en sterk en laat gemakkelijke herstelling toe. Een groot voordeel van
+deze stalen rompen is verder, dat bij een ongeluk de romp zelfs bij een
+zeer heftigen schok of stoot wel eenigzins verbuigt, maar niet licht,
+zooals een houten romp, breekt. Hierdoor wordt het gevaar voor de
+inzittenden verminderd.
+
+Het landinggestel van de F VII heeft een breede wielbasis van 4 Meter,
+waardoor het toestel stevig staat, ook bij een landing met zijwind of
+op hobbeligen grond. Het landinggestel is zeer sterk. De as, die uit
+een afzonderlijke linker- en rechterhelft bestaat, is zoo opgehangen,
+dat zij zich in alle richtingen vrij bewegen kan, waardoor een zeer
+soepele veering mogelijk wordt. De wielen zijn sterker en van grooter
+afmeting dan voor dit toestel strikt noodzakelijk is. Ze hebben een
+middellijn van één Meter vijf en twintig, terwijl de doorsnede van den
+band 25 centimeter bedraagt. Van deze groote bandenmaat hebben wij veel
+genoegen beleefd. Bandenpech kwam op den heelen tocht niet voor. Bij
+landingen op slechte terreinen werden de schokken goed opgenomen en op
+drassige vliegvelden zonk het toestel minder diep in den modder dan met
+kleinere banden het geval zou zijn geweest. Deze voordeelen wogen
+ruimschoots op tegen het nadeel van het iets grootere gewicht.
+
+De inrichting van het vliegtuig was als volgt: Voorin, in een aluminium
+omkapping, bevond zich de motor. Daarachter en er van gescheiden door
+een dubbel, oliedicht en brandvrij schot, was de bestuurdersruimte.
+Deze was zeer ruim, en de vliegers waren geheel tegen den wind
+beschermd door een breede ruit van niet-splinterend triplex-glas. Het
+voorste gedeelte van den vleugel dekte de vliegerzitplaats van boven af
+en vormde zoo tevens een bescherming tegen regen en zon. Links en
+rechts waren de beide stoeltjes en daartusschen was nog ruimte genoeg
+om rechtop te staan en voerde een deurtje naar de cabine. Vóór ieder
+van beide vliegerzitplaatsen bevond zich een volledige stuurinrichting,
+zoodat wij elkander gemakkelijk konden aflossen. Midden vóór de
+vliegers was een ruim instrumentenbord, waarop de verschillende
+thermometers en manometers voor den motor, de toerenteller, de
+snelheidsmeter, en de hoogtemeter, een klokje en de kaartenrol waren
+gemonteerd. Het compas stond op een kleinen standaard tusschen de beide
+vliegers in. Wij hadden het nieuwste type compas gemonteerd, een
+Engelsch, zoogenaamd „aperiodisch” vloeistofcompas. Het compas geeft
+bij een vliegtuig dikwijls aanleiding tot moeilijkheden. De trilling
+van de motor kan slijtage en afwijkingen tengevolge hebben, terwijl de
+nabijheid van de metalen deelen van romp, motor, stuurkabels enz.
+compasfouten kunnen veroorzaken. Ons compas heeft intusschen gedurende
+de heele vlucht uitstekend voldaan. De fouten, voor de verschillende
+koersen, aangegeven op een tabel, bleken zoo gering te zijn, dat het
+niet noodig was hiervoor compensatie-magneten aan te brengen. Het
+compas was geheel trilling-vrij opgesteld, hetgeen werd verkregen door
+de oorspronkelijke veerende ophanging te vervangen door een eenvoudige,
+breede vilten manchet, waar de compasketel in rustte. Zooals bekend is,
+wijst de compasnaald niet zuiver naar het Noorden. In Amsterdam wijst
+hij ongeveer 13 graden meer westelijk. Deze afwijking of „variatie” nam
+verder op onze route geleidelijk af, om bij Angora geheel te
+verdwijnen, in Perzië over te gaan tot 3 graden Oostelijk, en in
+Nederlandsch-Indië weer af te nemen tot 0 graden. Zooals reeds gezegd
+werd werden deze afwijkingen op de routekaart aangegeven.
+
+Behalve het compas werden geen speciale navigatie-instrumenten
+meegenomen; daar wij geen lange afstanden over zee hoefden af te
+leggen, en dus steeds de hulp van de kaart hadden, was dit ook niet
+noodig.
+
+Achter de vliegerzitplaatsen bevindt zich de ruime cabine. De zes
+stoelen, die hier bij het normale gebruik in stonden, waren voor de
+Indië-vlucht op één na weggenomen, terwijl groote glasruiten links en
+rechts voor gewichtsbesparing waren vervangen door linnen. Voor het
+uitzicht en de ventilatie waren twee raampjes overgelaten. In de cabine
+was een hangmat gehangen waarin Van den Broeke zoo nu en dan een dutje
+deed. De grootste reservedeelen, namelijk een schroef en een
+buitenband, waren hier geborgen, evenals onze tasschen, proviand, en
+allerlei andere benoodigdheden.
+
+Achter de cabine is de w.c. en het bagage-ruim; het laatste was als
+magazijntje ingericht; de verschillende reservedeelen voor den motor en
+de gereedschappen waren hier ondergebracht, en de kleine onderdeelen,
+zooals moertjes, boutjes, splitpennen en dergelijke hingen er, in
+zakjes verpakt en van etiketten voorzien, netjes langs den wand.
+
+De omstandigheid, dat de beide vliegers elkander gemakkelijk konden
+aflossen en dat de vlieger, die geen dienst had, in de cabine kon gaan
+om daar te rusten, iets te eten, een brief te schrijven, de kaarten te
+bestudeeren enz. maakte, dat de lange étappe’s van acht à negen uur
+geen bijzondere inspanning van ons eischten, waartoe ook medewerkte de
+gemakkelijke bestuurbaarheid van het toestel en de aangename,
+goedbeschutte vliegerszitplaats.
+
+Onze motor was een Rolls-Royce Eagle IX die de fabriek op gemakkelijke
+voorwaarden beschikbaar stelde. Deze motor ontwikkelt bij het maximum
+aantal van 2100 toeren ruim 400 P.K. Bij den start maakte hij
+gewoonlijk ongeveer 1900 toeren, en in de lucht lieten wij hem op 1780
+tot 1820 toeren loopen. De motor heeft twee, in V-vorm geplaatste rijen
+van 6 cylinders, die onafhankelijk van elkander zijn en dus elk
+afzonderlijk vervangen kunnen worden. De ontsteking geschiedt door twee
+bougie’s in elken cylinder en de stroom hiervoor wordt geleverd door
+vier magneten. Het gasmengsel wordt gevormd in twee carburateurs, die
+links en rechts laag naast het carter zijn geplaatst. De schroef maakt
+minder toeren dan de motor. De reden hiervoor is de volgende: de motor
+geeft zijn beste rendement op een hoog toerental, terwijl de schroef
+juist beter werkt op een lager toerental. Om dit te verkrijgen, is
+tusschen de motoras en de schroefas een stelsel van tandraderen
+geschakeld, een zoogenaamde reductie-koppeling. Om deze tandraderen te
+beschermen, is tusschen deze en de schroef nog een frictie-koppeling
+geplaatst. Dit is, evenals bij een motorfiets, een stel platen, die
+door spiraalveeren op elkander worden gedrukt. Wanneer nu door het aan-
+of afzetten van den motor, door sterke windstooten of andere oorzaken
+krachten optreden, die schadelijk zouden werken op de tandraderen,
+slipt de koppeling een weinig door en worden deze krachten onschadelijk
+gemaakt.
+
+Op zijde, buiten den romp uitstekende, is een kruk. Met behulp hiervan
+kan de mécanicien den motor ronddraaien, en wanneer de vlieger nu
+tegelijkertijd met een zoogenaamden startmagneet een vonk in de
+cylinders doet ontstaan, stelt de motor zich in werking. Het in gang
+brengen van den motor kan zoo gemakkelijk en zonder gevaar gebeuren.
+
+De benzine bevindt zich in tanks, welke in het hoogste punt van het
+vliegtuig in het midden van den dikken vleugel zijn geplaatst. De
+benzine stroomt door zijn eigen gewicht naar den motor, zoodat pompen
+en dergelijke niet noodig zijn en de daarbij nog maar al te veel
+voorkomende storingen vermeden worden. Voor het normale gebruik kon de
+F VII 750 Liter benzine in drie tanks bergen, doch voor onze vlucht
+brachten wij door het inbouwen van een vierden tank de capaciteit op
+1050 Liter. Daar de motor bij 1800 toeren 93 Liter per uur verbruikte,
+was dit voldoende voor tien en een half uur vliegen.
+
+Een nauwkeurige contrôle op onzen benzinevoorraad was vooral voor de
+lange étappe’s noodzakelijk. Een tweetal pijlglazen maakte dit
+mogelijk.
+
+Aan de koeling van den motor werd veel zorg besteed. Voor het gebruik
+in Europa geschiedde de koeling door een in den neus van het toestel
+geplaatsten honingraat-koeler. Met het oog op de hitte in de tropen
+werd onder den motor nog een dergelijken koeler gehangen en zoodoende
+het koelend oppervlak met 50% verhoogd. Verder werd boven den motor een
+watertankje geplaatst waarheen water en stoom, die boven uit den
+radiateurdop konden komen, geleid werden, en dat zelf weer uitkwam bij
+de waterpomp. De beide radiateurs konden met kleppen worden gesloten.
+Dit koelsysteem bleek tegen de tropische hitte ruim voldoende bestand.
+Hierbij moet men echter in aanmerking nemen, dat wij vooral in
+Mesopotamië en Perzië betrekkelijk koel weer hebben getroffen. In den
+zomer zijn temperaturen van 120 graden in de schaduw hier geen
+zeldzaamheid, zoodat het gebruik van een kleiner koelend oppervlak op
+deze route toch afgeraden moest worden. Vliegers, die hier gevlogen
+hebben, hadden menigmaal moeilijkheden door oververhitting van hunne
+motoren.
+
+Aangezien wij onderweg grootendeels op onze eigen middelen zouden zijn
+aangewezen, werd een behoorlijke hoeveelheid reservedeelen meegevoerd.
+Voor den motor hadden wij twee complete cylinders bij ons, twee
+zuigers, twee magneten, zes kleppen, en diverse kleinere onderdeelen.
+Voor het toestel hadden wij de reeds genoemde schroef, die vier-bladig
+was, doch uit twee stukken bestond en daardoor gemakkelijk opgeborgen
+kon worden; verder een buitenband, vier binnenbanden, stuurkabels, een
+staartsteun, eenig reserve-triplexhout en verder reparatie-materiaal.
+
+Een van onze voornaamste zorgen was, het toestel zoo licht mogelijk te
+houden. Door den Rijks Studiedienst voor de Luchtvaart was voor Europa
+een maximum-totaalgewicht van 3800 Kilogram toegelaten. Met een
+dergelijk totaalgewicht had het toestel bij proeven, in Amsterdam
+gehouden, eenen aanloop van 300 Meter noodig, en steeg het betrekkelijk
+langzaam. Dit was op zichzelf reeds niet zeer gunstig. Hier kwam bij,
+dat het draagvermogen van een vliegtuig in de tropen geringer is dan op
+onze breedte. De lucht is door de groote warmte ijler, met het gevolg,
+dat de vleugel minder draagt en de schroef minder trekt; ook komt
+daardoor bij iederen zuigerslag een geringer luchtmassa in den
+cylinder, waardoor het rendement van den motor achteruit gaat. Men
+neemt gewoonlijk aan, dat het totaal draagvermogen vermindert met 10 %
+van het totaal gewicht. Voorts wisten wij, dat wij dikwijls zouden
+moeten starten van kleine, weeke en met boomen en andere hindernissen
+omgeven terreinen, hetgeen op zich zelf een reden was om tegen
+overbelasting te waken. De groote benzinevoorraad, dien wij moesten
+meenemen, de vele reservedeelen en andere benoodigdheden, de extra-tank
+en -koeler waren met dezen eisch in strijd.
+
+Wij hoopten het totaalgewicht beneden 3600 Kilogram te houden. Alles
+werd zorgvuldig nagewogen; wat niet strikt noodzakelijk was, werd thuis
+gelaten; de particuliere bagage werd tot het uiterste beperkt; het
+toestel werd verlicht door het wegnemen van overbodige
+tusschendeurtjes, de houten cabine-vloer, de glazen ruiten enz. Toen
+het toestel gereed was, bleek het met geheel gevulde tanks 3665
+Kilogram te wegen. Er was dan ruim duizend liter benzine aan boord,
+hetgeen bij een verbruik van 100 Liter per uur voldoende was voor tien
+uur vliegen. Zooals boven werd gezegd, viel het benzine-verbruik
+onderweg nog een weinig mee; tien uur was echter in ieder geval genoeg
+en aangezien de meeste étappe’s korter waren, zoodat wij niet altijd de
+tanks geheel zouden behoeven te vullen, konden wij er op rekenen, dat
+het toestel meestal bij den start inderdaad minder dan 3600 Kilogram
+zou wegen. Bovendien zouden wij voor de laatste étappe’s, die juist
+over de slechtste vliegvelden voerden, een deel van onze reservedeelen
+kunnen achterlaten. Zoo konden wij dan over het verkregen resultaat
+tevreden zijn.
+
+Aan deze betrekkelijk lichte belasting van het toestel hebben wij het
+zeer zeker voor een groot deel te danken, dat wij met een groot
+verkeerstoestel en met een naar verhouding zwakken motor ons doel
+konden bereiken. De tegenslagen, die op vroegere groote vluchten
+dikwijls werden ondervonden, zijn voor een deel te wijten geweest aan
+overbelasting van het toestel, waardoor ongelukken ontstonden bij start
+en landing of waardoor de motoren het te zwaar te verantwoorden kregen
+en bezweken.
+
+Ons vliegtuig bleek bij de proefvluchten een maximumsnelheid van ruim
+140 Kilometer per uur te bezitten, terwijl de normale snelheid bij 1800
+toeren en op geringe hoogte ongeveer 130 Kilometer per uur bedroeg.
+Deze snelheid was niet zeer groot. Bij een matigen tegenwind van 30
+Kilometer per uur bleef slechts 100 Kilometer over. De invloed van den
+wind op de snelheid van een vliegtuig toch is zeer groot. Het vliegtuig
+heeft een vaste eigen snelheid ten opzichte van de omringende lucht.
+Wanneer het echter waait, heeft deze omringende lucht zelf een zekere
+snelheid ten opzichte van den grond en wanneer de windrichting
+tegengesteld is aan de vliegrichting, hoeft men slechts de windsnelheid
+af te trekken van de eigensnelheid van het vliegtuig, om de snelheid
+van het vliegtuig ten opzichte van den grond te vinden. Wij zouden soms
+étappe’s van ongeveer 1000 Kilometer moeten maken en daarom moesten wij
+zeker tien uur aan één stuk kunnen vliegen en onzen benzinevoorraad
+hierop inrichten. Doordat, zooals gezegd, het benzineverbruik een
+beetje meeviel en wij dikwijls wind mee hebben gehad, hebben wij tot
+twee keer toe étappe’s van 1200 Kilometer zonder tusschenlanding kunnen
+afleggen.
+
+Nadat het toestel in den zomer van ’24 eerst verschillende
+proefvluchten had gemaakt, daarna 120 uur op de Londen-lijn had
+gevlogen, steeds met denzelfden motor en zonder eenige storing van
+beteekenis, werd het uit de vaart genomen en ten deele bij Fokker, ten
+deele in de werkplaats van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij te
+Rotterdam voor de vlucht gereed gemaakt. De extra-benzinetank en
+radiateur werden gemonteerd, de motor werd vervangen door een nieuwen
+motor, reservedeelen werden uitgezocht en verpakt en ten slotte werden
+met het toestel, toen het geheel gereed was voor de vlucht, nog eenige
+proefvluchten gemaakt, die een bevredigend verloop hadden. Eindelijk
+werd het toestel overgevlogen naar Amsterdam, van waaruit de tocht zou
+beginnen. De motor, waarmede wij de vlucht zouden ondernemen, had nu,
+behalve de proefvluchten, vooraf twintig uren gedraaid en was daarna
+geheel nagezien, zoodat mocht worden aangenomen, dat de motor, ofschoon
+nieuw, toch voldoende beproefd, ingeloopen en gecontroleerd was. Daar
+de vorige motor het op de Londen-lijn meer dan 120 uur had uitgehouden
+zonder storing, en daar onze vlucht naar Batavia ongeveer even lang zou
+moeten duren, was er gegronde hoop, dat deze vlucht geen overdreven
+zware eischen aan den motor zou stellen. Zoo stond dan eindelijk op den
+avond van den dertigsten September de H-NACC met gevulde tanks en
+geheel in orde in de groote hangar van het vliegveld Schiphol bij
+Amsterdam te wachten om den volgenden morgen de reis naar den Oost te
+aanvaarden.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK IV
+
+HET VERTREK EN DE VLUCHT TOT PHILIPPOPEL
+
+
+Op den vroegen morgen van den eersten October was het een geweldige
+drukte op het vliegveld Schiphol bij Amsterdam. Drommen
+belangstellenden kwamen per auto of per boot. Het kleine hotelletje zat
+tjokvol met vrienden en kennissen, die reeds den vorigen avond waren
+aangekomen. Zij hadden zich in hoofdzaak onledig gehouden met het den
+regenmaker, officieel bekend onder den titel Adjunct-Directeur van het
+Meteorologisch Instituut, lastig te maken. Op deze autoriteit rustte de
+hachelijke taak, uit de laatste weerberichten voorspellingen te wagen
+omtrent het weer gedurende den eersten vliegdag. De H-NACC werd uit de
+hangar gereden; persfotografen, reporters en filmmenschen liepen als
+een troep stoute kinderen iedereen in den weg. Handjes werden gedrukt,
+onze bagage werd in het toestel geladen en eindelijk zouden wij
+vertrekken. Het uur van starten was op half negen bepaald, doch zooals
+op dergelijke critische momenten gebruikelijk is, wil de de motor om
+onnaspeurlijke redenen niet aanslaan. Eindelijk deed hij het en kwart
+vóór negen zette de F VII zich in beweging om naar den overkant van het
+veld te rijden en te starten. Wij gaven den motor vol gas en langzaam
+begon het toestel te rollen. Het vliegveld was door de regens drassig
+en week; lang rolde het zware toestel voort, voordat het de noodige
+snelheid had om zich van den grond te verheffen. Die eerste start was
+ten slotte een van de moeilijkste, die wij op de heele reis gehad
+hebben. Eerlijk gezegd, stemde die mij niet heel hoopvol en hield ik
+mijn hart vast voor de vele, slechtere vliegvelden, die wij in de
+tropen zouden vinden.
+
+Het oogenblik, dat de breede wielen van de F VII het contact met
+Hollands modderigen bodem verloren, was er voor ons een om nooit te
+vergeten.
+
+Wat de toekomst ook zou brengen, de Indië-vlucht, waar zoo lang over
+gepraat was en die al zoo veel jaren op de lange baan was geschoven,
+was nu toch eindelijk begonnen. Voor ons, die bijna twee jaar lang
+hadden geredeneerd, brieven geschreven en in vreeze en beven geleefd,
+dat nieuwe moeilijkheden of bezwaren opnieuw tot uitstel of tot afstel
+zouden leiden, was het een heerlijk gevoel, om eindelijk, baas op eigen
+schip, den luchtweg naar Batavia voor ons open te zien liggen.
+
+Langzaam stijgende, maakten wij een grooten cirkel om Schiphol, dat met
+zijn tallooze auto’s en zijn menigte toeschouwers een vroolijken
+aanblik opleverde. Wij wuifden onze vrienden op het veld voor het
+laatst vaarwel toe en, terwijl escadrille’s van Zee- en Landmacht
+opstegen en zich keurig in formatie links en rechts naast ons voegden,
+en de Heer Fokker ons in een eigen toestel een eindweegs vergezelde,
+zetten wij koers naar Amsterdam om afscheid te nemen van de hoofdstad
+van het rijk.
+
+In een breeden boog ging het van West naar Oost over de stad heen.
+Overal zagen wij groepen menschen naar ons opkijken. Alle booten, van
+de groote mailstoomers aan de IJ-kade af, tot de kleinste sleepbootjes
+toe en tallooze fabrieken en zelfs locomotieven op de rangeerterreinen
+bliezen ons met hun stoomfluit een laatsten groet toe en ofschoon het
+geluid voor ons in het machtige geronk van onzen motor verloren ging,
+waren de tallooze witte stoompluimpjes als zakdoeken, waarmede de oude
+verkeersmiddelen van de Hoofdstad het jongste verkeersmiddel een goede
+reis naar Indië toewuifden.
+
+Van Amsterdam ging het naar het Zuid-Oosten naar het vliegveld
+Soesterberg. De motor werd in toeren geminderd, wij scheerden rakelings
+langs de hangars en Poelman hing ver uit het toestel om zijn kameraden
+voor het laatst te groeten. De escadrille’s van Zee- en Landmacht namen
+afscheid van ons en landden in Soesterberg en alleen een enkele
+verkenner, met den luitenant Sar, chef van den fotodienst uit
+Soesterberg, aan boord, bleef ons vergezellen om bij de Duitsche grens
+met een knipoogje van het starre glazen oog van de luchtcamera afscheid
+van ons te nemen. Na Soesterberg stijgen wij langzaam een weinig; we
+richten den neus van de F VII naar het Oosten en bereiden ons er op
+voor, om dien dag een uur of acht te vliegen en niet eerder te landen,
+voor het goede oude Vaderland, het „land van mist en regen”, ruim acht
+honderd Kilometer achter ons zou liggen.
+
+Het weer was gunstig; eenige dunne, witte wolkjes hingen hoog tegen den
+lichtblauwen hemel; de horizon was een beetje heiig, maar het uitzicht
+was ruim voldoende; een zwakke Zuidelijke tot Zuid-Westelijke wind
+voorspelde ons, dat wij vooral op het laatste gedeelte van deze étappe
+niet hard zouden opschieten, maar wij hadden nog den heelen langen dag
+voor ons, de tanks waren goed gevuld en wij hoefden ons dus hierover
+geen zorgen te maken.
+
+Over Amersfoort, dat in concentrische cirkels gebouwd, om zijn ouden
+toren ligt, gaat het Oostwaarts langs de spoorlijn. Na eenigen tijd
+doemen de zes, tweehonderd Meter hooge, slanke masten van het
+radiostation Kootwijk voor ons op. Het ingewikkelde dradenstelsel van
+de antenne’s hangt daar als een fijn spinrag, en laag beneden ons zien
+wij den watertoren, die tevens als vuurtoren dienst doet, om
+vliegtuigen bij avond voor deze gevaarlijke hindernis te waarschuwen.
+Zoo ontmoeten de twee allernieuwste verbindingsmiddelen tusschen het
+oude Vaderland en de deelen van het Rijk in Indië, het vliegtuig en de
+draadlooze, elkander hier.
+
+Verder gaat het weer en over de uitgestrekte villaparken van Apeldoorn
+koersen wij naar Deventer, dat schilderachtig aan den IJssel ligt en
+waar een witte cirkel het noodlandingterrein aanduidt voor vliegtuigen,
+die langs deze route naar Hamburg en Kopenhagen vliegen.
+
+Steeds de spoorlijn volgende, vliegen wij langs de ons wel bekende
+route over Rijssen en Almelo en dan gaat het verder door den Achterhoek
+van Overijssel naar Duitschland.
+
+Om tien uur acht passeeren wij de Duitsche grens dicht bij het kleine,
+oude Duitsche stadje Nordhorn en wij kunnen niet nalaten elkander even
+de hand te drukken. Zoo waren wij dan ten minste Holland uit en Abcoude
+voorbij. Abcoude is voor mij altijd een schrikbeeld geweest,
+waarschijnlijk omdat er wel eens een noodlanding heeft plaats gehad.
+Het idee om in de krant te zien „De Holland–Indië-vlucht. Noodlanding
+bij Abcoude”, heeft mij altijd als een angstig spook voor de oogen
+gezweefd en toen wij dan ook de Duitsche grens naderden, kon ik niet
+nalaten in een kort briefje aan Spit, den technicus der K. L. M., met
+wien ik hierover dikwijls gesproken had, te berichten: „alles wel aan
+boord; Abcoude gepasseerd.” Voorbij Nordhorn verlieten wij de route van
+de vliegtuigen, die naar Hamburg en Kopenhagen vliegen. Wij kwamen hier
+dus voor het eerst op onbekend terrein; ook konden wij hier niet langer
+den spoorweg of een ander groot landmerk volgen en daar ik bij
+ondervinding wist, hoe gemakkelijk men in die eentonige Duitsche vlakte
+den weg kwijt raakt, verdeelden wij het werk. Poelman nam het stuur en
+koerste op het compas en ik kon al mijn aandacht aan de kaart wijden.
+Over een vlakte, waar bosschen, heide, moerassen en bouwland elkander
+afwisselden, bereikten wij het riviertje de Hase bij Bramsche, ten
+Noorden van Osnabrück. Van hier af werd de oriëntatie weer
+gemakkelijker aangezien wij verder het breede kanaal konden volgen, dat
+naar Hannover leidt. Onder ons hebben wij vlak land met weiden en
+akkers bedekt en hier en daar nog al moerassig. Ten Zuiden van onze
+route zien wij het Wiehen-Gebergte. Het is niet hooger dan een drie
+honderd meter, maar het land daar ziet er met zijn dichte bosschen en
+steile hellingen weinig geschikt uit voor noodlandingen, zoodat wij
+blij zijn, dat wij den kleinen omweg door het Noorden hebben gekozen.
+
+Onze motor doet het uitstekend. Wij laten hem rustig op 1760 tot 1800
+toeren loopen; met de koelerkleppen geheel gesloten, kunnen wij het
+koelwater gemakkelijk op 70 graden houden. Het landschap is
+betrekkelijk eentonig. Wij vliegen over Minden, waar de Wezer bij de
+Porta Westphalica zich een weg baant uit de bergen naar de vlakte en
+waar het kanaal in een grooten aquaduct over de rivier gevoerd wordt.
+
+Nog een half uurtje en Hannover komt in zicht; reeds in de verte is de
+ligging van de stad kenbaar aan de vuil-grijze wolk van rook en nevel,
+die er boven hangt. Na even zoeken vinden wij het vliegveld. Het ziet
+er ruim, maar een beetje zanderig uit. Er zijn eenige tenthangars en
+een paar kleine Duitsche toestellen staan buiten. Wij maken een bocht
+boven het veld en zien hoe de menschen naar ons opkijken. Wij schieten
+een groenen lichtkogel af om ze duidelijk te maken, dat wij het veld
+gevonden hebben, doch door zullen vliegen zonder tusschenlanding.
+
+Het is nu twee uur vijftig minuten geleden, sedert wij uit Amsterdam
+startten, en wij berekenen, dat wij gemiddeld 127 Kilometer per uur
+hebben afgelegd. De zwakke zijwind heeft ons dus slechts drie Kilometer
+per uur aan snelheid gekost.
+
+Van Hannover vliegen wij naar Brunswijk, welke stad met haar roode
+daken, haar vele torens en koperen koepels van uit de lucht een mooien
+aanblik biedt. Een effen-blauwe hemel welft zich boven ons. Het terrein
+is vlak, meest bouwland, afgewisseld met eenige bosschen en meertjes en
+de moerassen zijn verdwenen. De twee spitse torens van de kathedraal
+van Magdeburg komen in zicht en bij die stad vinden wij de Elbe, die
+wij verder zullen volgen.
+
+Wij nemen onzen vliegtijd weer op en het blijkt, dat wij thans
+gemiddeld ruim 121 Kilometer per uur hebben gevlogen en dus een weinig
+aan snelheid hebben verloren. Aan den rook uit schoorsteenen hebben wij
+gezien, dat het op den grond bijna windstil is, doch blijkbaar waait
+het op de hoogte van ongeveer 300 Meter, waarop wij ons bevinden,
+aanzienlijk meer, een verschijnsel, dat veel voorkomt. Wij slaan af
+naar het Zuid-Oosten en volgen de Elbe. De wind is nu Zuid-Zuid-Oost
+geworden; tusschen de steden Wittenberg en Torgau nemen wij onze
+snelheid nauwkeurig op en deze blijkt thans nog slechts 95 Kilometer
+per uur te bedragen. Blijkbaar wordt de wind dus steeds sterker,
+terwijl wij hem door onze koersverandering bij Magdeburg ook meer tegen
+hebben gekregen. Intusschen hebben wij benzine genoeg om Praag te
+bereiken, en wij hoeven ons dus geen zorgen te maken. Even vóór Meiszen
+beginnen de heuvels links en rechts van de rivier. Ofschoon het terrein
+hierdoor minder geschikt wordt voor een noodlanding, is het toch een
+aangename afwisseling na het vele vlakke land, dat wij achter den rug
+hebben.
+
+Bij Dresden zien wij in een groote bocht van de rivier het vliegveld
+liggen, dat door een groote, witte T is aangeduid. Voor zoover wij zien
+kunnen, is het in goeden staat en er staan een hangar en een vuurtoren.
+Wij schieten weer een groenen lichtkogel af en vliegen dan dwars over
+de stad. Deze maakt vanuit de lucht gezien, met haar lange, rechthoekig
+aangelegde straten en hooge, van natuursteen opgetrokken huizen een
+mooien en buitengewoon regelmatigen indruk.
+
+Wij zijn nu niet ver meer van de grens tusschen Duitschland en
+Tsjecho-Slowakije, waar de Elbe zich kronkelend een weg baant tusschen
+het Ertsgebergte en het Reuzengebergte. Wij steken een groote bocht,
+die de rivier hier maakt, af, en vliegen over het rotsachtige
+Elbsandstein-Gebirge. De wind, die hier over de bergen en dalen
+strijkt, veroorzaakt sterke op- en neergaande luchtbewegingen, wat wij,
+vliegers, „remous” noemen, zoodat het vliegtuig zoo nu en dan sterk
+overhelt en heen en weer geslingerd wordt. Dank zij de goede
+vliegeigenschappen en de gemakkelijke bestuurbaarheid van onze brave
+H-NACC kost het ons echter weinig inspanning het toestel meester te
+blijven.
+
+Wij vliegen op ongeveer 600 meter hoogte over de bergen heen en dan
+ligt de vlakte van Bohemen voor ons. Wij scheren langs een steilen,
+afzonderlijk uit de vlakte oprijzenden heuvel met de ruïne van een oud
+kasteel op den top, en zien spoedig daarna aan de Moldau, een zijrivier
+van de Elbe, de stad Praag voor ons liggen.
+
+Zeven en een half uur, nadat wij Amsterdam verlaten hebben, strijken
+wij op het vliegveld Kbely bij Praag neer. Het terrein is uitstekend,
+zeer ruim, en glad als een billartlaken en één van de vele groote
+steenen hangars opent gastvrij zijn breede deuren om de F VII te
+herbergen. De eerste étappe was vlot en mooi verloopen; de motor had
+zich uitstekend gehouden; het benzine-verbruik was gebleken slechts
+drie en negentig Liter per uur te bedragen; het weer had meegewerkt en
+de heele bemanning voelde zich in de beste conditie en in opgewekte
+stemming. Hiertoe droeg niet weinig bij de correcte en vriendelijke
+ontvangst, die wij van de zijde van de vliegveld-autoriteiten
+ondervonden. Zij deden alles wat ze konden, om het ons zoo aangenaam en
+gemakkelijk mogelijk te maken. Wij kregen dadelijk de noodige, zeer
+gewillige mécaniciens om ons te helpen, onze benzine en olie stonden
+voor ons klaar, voor de verzending van onze telegrammen werd gezorgd,
+de inwendige mensch werd niet vergeten en een regeeringsauto wachtte,
+om ons naar de stad te brengen.
+
+Het vliegveld te Praag vormt een tusschenstation voor de Fransche
+lijnen naar Warschau en Constantinopel en de Tsjecho-Slowaaksche
+regeering doet alles wat zij kan, om het internationale luchtverkeer
+aan te trekken.
+
+Wij kwamen eerst na het donker in de stad, zochten een hotel op, gingen
+lang en aandachtig eten en togen toen weer de stad in om onder de
+leiding van een paar vriendelijke Hollandsche journalisten een
+vluchtigen indruk te krijgen van de vele historische merkwaardigheden
+van de oude Boheemsche koningsstad. Ons bezoek kon helaas maar zeer
+kort duren, doch een indruk van veel mooie gebouwen, van nauwe,
+duistere, kronkelende straatjes, en van de oude burcht, het Hradschin,
+die vanaf den top van den heuvel op de Moldau neerziet, is ons
+bijgebleven. Evenzoo is ons bijgebleven dat wij, hoe interessant de
+stad ook was, tijdig en met vreugde onder de wol kropen.
+
+Den volgenden morgen togen wij alweer vroeg naar het veld. De F VII
+werd klaar gezet en den motor lieten wij proefdraaien. De commandant
+van het vliegveld ried ons aan, nog even met vertrek te wachten, totdat
+alle weerberichten van de route draadloos binnen gekomen zouden zijn.
+Intusschen duurde dit langer, dan wij gehoopt hadden, en, gereed voor
+den start, drentelden wij ongeduldig bij de F VII op en neer. Eindelijk
+kwamen de radiogrammen; het weer was niet zoo gunstig als den vorigen
+dag; meer wolken, hier en daar wat regen, en meer kans op tegenwind.
+Het was echter goed genoeg om te vertrekken en zoo gauw mogelijk gingen
+wij de lucht weer in. De wind was inderdaad nog al sterk en woei uit
+het Zuid-Oosten, dus pal tegen. Wij zouden dien dag naar Belgrado 800
+Kilometer moeten vliegen en konden dus rekenen op een flinken langen
+vliegtijd. Van het vliegveld af vlogen wij eerst een eindje op het
+compas, tot wij de Sazawa vonden, een smalle zijrivier van de Moldau,
+die zich sterk kronkelend een weg baant door het heuvelland van
+Bohemen. Hooger en hooger werden de heuvels; wij verlaten de Sazawa en
+vliegen op het compas naar het Zuid-Oosten over een pas tusschen
+bergen, die de waterscheiding vormen tusschen het stroomgebied van de
+Moldau en den Donau. Zware regenwolken hangen dicht boven ons hoofd en
+laten boven den dicht-beboschten pas slechts eenige tientallen meters
+heldere lucht vrij, waar de groote F VII juist doorheen glipt; dan
+daalt het terrein weer langzaam, maar het blijft heuvelachtig en
+boschrijk en biedt zeer weinig gelegenheid voor landing. Een net van
+kleine riviertjes breidt zich waaiervormig onder ons uit en
+vergemakkelijkt de oriëntatie, daar zij allen samen stroomen in een
+zijrivier van den Donau, de March, zoodat wij slechts stroomafwaarts
+behoeven te vliegen om met zekerheid den goeden weg te vinden. Zoo
+komen wij in de vlakte van de March, waaruit links van ons de kleine
+Karpaten als een mooie keten oprijzen. Reeds uit de verte vormen zij
+een duidelijk landmerk voor ons, daar aan den voet van deze keten
+Pressburg zeer schilderachtig aan den Donau gelegen is. De breede
+rivier en de oude stad aan den voet van de steile bergen vormen een
+schitterend landschap. Langen tijd volgen wij den stroom, die zich
+telkens in breede takken splitst, welke dicht-beboschte eilandjes
+omsluiten. De wijde vlakte van Hongarije strekt zich uit zoo ver het
+oog reikt. Hier en daar liggen uitgestrekte weilanden, waarop groote
+kudden vee grazen en die de beste landingsgelegenheid bieden, die men
+maar wenschen kan. Groote houtvlotten, met hutjes erop, waarin de
+bemanning huist, laten zich langzaam onder ons de breede rivier
+afdrijven.
+
+Wij hebben onze snelheid weer opgenomen en het blijkt, dat die slechts
+91 Kilometer per uur bedraagt. Om geen tijd te verliezen, besluiten wij
+de groote bocht, die de rivier langs Budapest maakt, af te snijden. Wij
+vliegen dwars over een heuvelrug en zien in de verte een uitgestrekt
+meer, de Plattensee, en eenigen tijd later vinden wij de rivier weer
+terug, die wij verder zullen moeten blijven volgen tot Belgrado toe.
+Het landschap aan den rechteroever wordt nu meer heuvelachtig en
+bergachtig maar aan den linkeroever blijft het vlak en biedt het
+voldoende gelegenheid voor landing.
+
+In den namiddag constateeren wij, dat onze snelheid is opgeloopen tot
+102 Kilometer per uur. Het gaat dus weer een beetje harder, maar als
+wij vóór het vallen van den avond Belgrado willen bereiken, zullen wij
+ons toch moeten haasten. Wij steken alle bochten van de rivier af om
+tijd te winnen en vliegen zooveel mogelijk op het compas, en wij zijn
+blij, wanneer wij de stad bij de samenvloeiïng van de Sava en den Donau
+zien liggen. De schemering daalt al en in de stad worden de lichtjes
+reeds aangestoken. Iets verder stroomafwaarts vinden wij bij het kleine
+plaatsje Pancsova het vliegveld, waarvan de ligging door een groot
+kruis van lichten wordt aangeduid.
+
+Wij hadden gehoord, dat het vliegveld klein was, doch dit viel nog al
+mee, daar de aangrenzende weilanden voor een deel zonder
+terrein-afscheiding in het vliegveld overgaan, en een natuurlijke
+uitbreiding hiervan vormen.
+
+Wij hadden nog juist licht genoeg om te landen, maar als we iets later
+waren gekomen, zou het geheel donker zijn geweest. Voor zulke lange
+étappe’s tegen den wind in, is de snelheid van de F VII toch inderdaad
+wel wat gering. Wij hadden dezen dag een afstand van 800 Kilometer
+afgelegd in 8 uur 40 minuten, wat een uurgemiddelde geeft van slechts
+ruim 92 Kilometer. Een ongunstige omstandigheid is het verder, dat wij
+Oostwaarts, dus tegen de zon in vliegen. Hierdoor verliezen wij bij
+elke étappe eenigen tijd daglicht; wij besluiten dan ook in het vervolg
+’s morgens zoo vroeg mogelijk te starten en ons niet te laten ophouden
+door het wachten op weerberichten of anderszins.
+
+In Belgrado vonden wij heel wat minder vlotte hulp dan in Praag. De
+dienst op het vliegveld alhier wordt grootendeels waargenomen door
+Franschen, aangezien Fransche vliegtuigen hier ook landen. De F VII kon
+slechts worden ondergebracht in een open hangar zonder deuren, en
+ofschoon er een tot de tanden gewapende Servische soldaat bij werd
+geplaatst, dorsten wij het toestel niet alleen te laten, en bleef Van
+den Broeke er in zijn hangmat in slapen. Na lang op het veld te zijn
+gebleven om de douane- en andere formaliteiten in orde te maken,
+hobbelden Poelman en ik in een klein Ford-wagentje over een onmogelijke
+kei-bestrating in het donker naar Pancsova, waar wij hadden besloten te
+overnachten, aangezien Belgrado te ver weg en te lastig bereikbaar was.
+
+Het telegraafkantoor was reeds gesloten. Met hulp van een Servischen
+douane-beambte gelukte het mij, den telegrafist te vinden. Anderhalf
+uur sleet ik in het kleine kantoortje in lange onderhandeling met den
+telegrafist en zijn vrouw. Ik trachtte ze de beteekenis van mijn
+perskaart duidelijk te maken, doch deze was in het Fransch opgesteld en
+werd derhalve met een even verachtelijken glimlach geweigerd, alsof het
+Hottentotsch was geweest. Ik had nog geen Servisch geld kunnen krijgen,
+moest dus in franken betalen, werd ongeloofelijk afgezet en verloor
+veel tijd, doordat koersberekening blijkbaar geen dagelijksch werk was
+voor den Servischen beambte. Het resultaat van al die moeite was, dat
+het bewuste telegram drie dagen later in Den Haag aankwam, met het
+lakonieke opschrift: „door dienstredenen vertraagd”.
+
+De Amerikaansche vlucht om de wereld werd zeer zorgvuldig voorbereid en
+bestudeerd. De militair-attaché te Parijs reisde vooraf het traject
+Constantinopel–Parijs af. In zijn rapporten, die hij zoo welwillend
+was, mij naderhand ter inzage te geven, ontried hij een landing bij
+Belgrado ten sterkste op dezen grond: „The local hotels are infected
+with vermin.” Wij hadden ons dan ook voorzien van de noodige blikjes
+insectenpoeder, en met deze gewapend togen wij, achterdochtig om ons
+heen spiedende, het hotelletje te Pancsova binnen. Eerlijk gezegd viel
+de fauna nog al mee, maar overigens was het tamelijk vies. Wij genoten
+echter van een lekker Hongaarsch landwijntje en een buitengewoon goed
+Tziganen-strijkje.
+
+Geleerd door onze ervaring van den vorigen dag, togen wij in den morgen
+van den derden October voor dag en dauw op stap. Toen wij op het veld
+kwamen, vonden wij het toestel alweer startklaar en Van den Broeke
+bezig met de laatste voorbereidingen.
+
+Dezelfde Zuid-Oosten wind, die ons de beide vorige dagen had
+opgehouden, woei ook heden weer. Ook was het nogal bewolkt en er was
+wat regen te wachten. Wij waren van plan onzen weg te vervolgen langs
+den Donau en door de IJzeren Poort, dezelfde route, die ook door de
+Fransche toestellen wordt genomen, wanneer zij van Belgrado via
+Bucarest naar Constantinopel vliegen. De Franschen voorspelden ons
+echter, dat de nauwe kloof van de IJzeren Poort waarschijnlijk te veel
+door nevel en wolken zou zijn afgesloten en rieden ons daarom aan, den
+Donau even beneden Belgrado te verlaten, het dal van de Morava in te
+slaan en dit tot Nish te volgen en dan verder over Sofia, Philippopel
+en Adrianopel naar Constantinopel te vliegen. Zoodoende zouden wij
+minder last van de bergen hebben, en aldus werd besloten. Ik had van te
+voren gelukkig half en half op deze mogelijkheid gerekend, en dus ook
+voor deze route een kaart meegenomen.
+
+Zoo gauw mogelijk gaan wij op weg. De motor doet het goed en de start
+op het gladde, harde terrein kost geen moeite. Op het eerste gedeelte
+van de vlucht hebben wij in het dal van de Morava goed, vlak terrein
+onder ons, maar aan beide zijden van het dal rijzen de bergen hoog in
+de lucht. Links liggen de Rtanj van 1500 Meter hoogte en de Stara
+Planina, waarvan de 2000 Meter hooge toppen in zware, sombere
+wolkensluiers zijn gehuld. Kleine regendroppeltjes spatten tegen onze
+voorruit uit elkander. Het is te hopen, dat wij straks, als wij de
+bergen over moeten, den weg niet door de wolken afgesloten vinden.
+
+Bij Nish buigen wij links af en gaan wij de bergen in. Wij volgen de
+Nisawa, een klein schuimend bergstroompje dat zich hier en daar door
+nauwe kloven een weg baant. Het landschap om ons heen wordt steeds
+woester en grootscher. Steile rotsen en hooge toppen rijzen aan alle
+zijden op. Hier en daar een kleine bergweide, waar een eenzame herder
+ons verbaasd nastaart en een kudde zwarte schapen en geiten, door den
+grooten vogel verschrikt, als mieren angstig door elkaar krioelen.
+
+Wij vliegen op 1000 Meter hoogte, maar als wij het kleine, diep in een
+smal dal verscholen stadje Pirol bereiken, nemen wij den vliegtijd op
+en blijkt ons, dat wij sedert Belgrado slechts 89 Kilometer per uur
+hebben afgelegd. Onze étappe van heden is bijna 1000 Kilometer lang en
+wij moeten dus harder opschieten. Wij gaan daarom lager vliegen en
+zoeken diep in het nauwe dal beschutting tegen den wind. Een spoorlijn
+en een bergbeek loopen onder ons; langzaam stijgt de bodem van het dal
+en meer en meer naderen de hooge bergwanden links en rechts elkander.
+Wij hebben den Dragoman-pas voor ons, die de vlakte van Sofia scheidt
+van Servië.
+
+Wij maken een bocht naar rechts; de pas vernauwt zich tot een smalle
+kloof. Links en rechts sluiten hooge, steile rotswanden ons toestel in.
+De spoorlijn baant zich met moeite een weg en verdwijnt hier en daar in
+een tunnel. Plotseling zien wij tot onzen schrik, dat vóór ons de kloof
+een scherpe bocht naar links maakt, die wij niet kunnen overzien. Als
+na die bocht de spoor in een tunnel verdwijnt en een rotswand de kloof
+afsluit, loopen wij kans in een „cul-de-sac” terecht te komen, waar wij
+met ons langzaam klimmende toestel niet boven uit kunnen en die
+misschien ook te nauw is om daarin om te keeren. Wij hebben geen tijd
+te verliezen; wij gooien het toestel in een scherpe linker-bocht, de
+rechter vleugel strijkt rakelings langs een paar boomen op den bergwand
+heen, en wij hebben gelukkig weer de ruimte voor ons. Wij vliegen een
+eindweegs terug, langzaam klimmende, en dan brengen wij het toestel
+weer in den koers en vliegen op een flinke hoogte over het gevaarlijke
+punt heen. Nu wij dit van boven af kunnen overzien, blijkt, dat wij
+eigenlijk wel door hadden kunnen vliegen, want dat de kloof wel nauw en
+kronkelend was, maar toch ruim genoeg zou zijn geweest voor ons
+toestel.
+
+Geleidelijk wordt het terrein weer vlakker en vóór ons zien wij de 550
+Meter hoog gelegen, komvormige vlakte van Sofia, de hoofdstad van
+Bulgarije. Zonder moeite ontdekken wij daar het zeer groote en goede
+vliegveld.
+
+Na ons avontuurtje in de rotskloof van de Dragoman-pas hebben wij in 50
+minuten 84 Kilometer afgelegd, dat is 100 K.M. per uur; wij hebben dus
+weer wat in snelheid gewonnen, en mogen hopen, op die manier
+Constantinopel te kunnen halen, en daar ook de motor in de beste
+conditie is, besluiten wij niet te landen, doch door te vliegen.
+
+Al spoedig ligt de vlakte van Sofia weer achter ons en zitten wij
+opnieuw in de bergen; links de „Hooge Balkan”, met toppen tot over de
+2000 Meter, en rechts het nog hoogere Rhodopo-gebergte. Onder ons weer
+niets dan rotsen en kloven en een bruisend bergstroompje. Het duurt
+echter niet lang, of de bergen wijken weer links en rechts uiteen en
+laten het breede dal van de Maritza vrij, dat zich verder tot aan de
+Aegeïsche Zee uitstrekt.
+
+Gelukkig zijn wij juist het gevaarlijke terrein voorbij, als zeer
+plotseling het gevreesde motorpech-duiveltje zijn kop opsteekt.
+
+Rustig, ons van niets kwaads bewust, vliegen wij door de breede vlakte;
+de motor loopt prachtig, regelmatig op 1780 toeren; dan stijgt
+onverwachts de thermometer, die de temperatuur van het koelwater
+aangeeft, van 70 graden tot het kookpunt. Wij begrijpen, dat er iets
+met de koeling niet in orde is. Dadelijk begint de motor minder toeren
+te maken en de thermometer daalt weer snel, hetgeen bewijst, dat het
+koelwater voor een goed deel moet zijn ontsnapt, zoodat de warme
+cylinderkoppen droog liggen en geen stoom meer wordt ontwikkelt. Wij
+begrijpen, dat het niet lang meer kan duren en wij kijken uit naar een
+terreintje om een noodlanding te maken. Schuinslinks achter ons ligt te
+midden van omgeploegde bouwlanden een stukje grasland en wij hebben nog
+juist tijd om hier in een S-bocht heen te glijden. De motor loopt
+steeds langzamer en onregelmatiger, zingt zijn zwanenzang in den vorm
+van een paar heftige knallen en stopt dan geheel.
+
+In een doodsche stilte glijden wij op het graslandje af. Het is een
+vreemde gewaarwording om, na urenlang het gedaver van den motor te
+hebben gehoord, plotseling niets anders dan het suizen van den wind om
+het toestel te vernemen en elkander zonder inspanning te kunnen
+verstaan.
+
+Wij landen zoo langzaam mogelijk en hopen al, dat alles zonder stukken
+zal afloopen. Dan hooren wij tot onzen schrik bij de eerste aanraking
+met den grond een harden klap tegen het rechterwiel; het toestel
+hobbelt verder, telkens heftig stootende op de oneffenheden van den
+bodem; het begint langzaam naar rechts over te hellen tot de
+rechterpunt van den breeden vleugel den grond raakt. Het vliegtuig
+maakt om dien vleugelpunt een kwartdraai naar rechts en blijft dan stil
+liggen en wij hebben niets meer te doen dan uit te stappen en de schade
+op te nemen.
+
+In de eerste plaats bleek ons, dat de motor zeer aanzienlijk had
+geleden; hij was blijkbaar sterk oververhit geweest en wanneer men de
+schroef met de hand ronddraaide, hoorde men in het inwendige van den
+motor allerlei geluiden, waarvan de oorzaak niet direct was vast te
+stellen, doch die op ernstige schade wezen. De schroef had bij de
+landing den grond niet geraakt en was onbeschadigd gebleven. De oorzaak
+van de motorstoring bleek te zijn geweest een groote scheur in den
+extra-radiateur, waardoor het water snel was weggeloopen en de
+oververhitting was ontstaan. De groote afmeting van de barst, die
+ongeveer zes à zeven centimeter lang was, verklaarde het snelle verloop
+van het heele geval. Tusschen het oogenblik, waarop wij in de lucht
+voor het eerst onraad bemerkten, en het oogenblik van de landing waren
+nauwelijks een à twee minuten verloopen en zoodra wij op den grond
+stonden, liep het laatste beetje water uit het lek, dat geheel onder in
+het koelsysteem zat, weg. Een vliegtuigmotor is voor oververhitting
+zeer gevoelig, doordat hij doorloopend een groot vermogen moet
+ontwikkelen en naar verhouding zeer licht is geconstrueerd. Wij hadden
+den motor misschien nog eenigszins kunnen sparen, als wij hem stop
+hadden gezet onmiddellijk toen de temperatuur opliep, maar om veilig te
+kunnen landen moesten wij hem laten doorwerken, tot hij het opgaf, en
+het was dan ook niet te verwonderen, dat hij tenslotte ernstig
+beschadigd bleek te zijn.
+
+Het rechterwiel van het toestel was gebroken, en verschillende buizen
+van het landinggestel waren eveneens gebroken of verbogen. Aanvankelijk
+vreesden wij, dat ook de romp misschien geleden zou hebben, aangezien
+verschillende aanhechtingspunten van het landinggestel aan den romp
+beschadigd waren, doch naderhand bleek gelukkig dat deze vrees
+ongegrond was.
+
+Doordat het landinggestel was bezweken, was het toestel komen te rusten
+op de rechtervleugelpunt. De hieraan bevestigde aileron (roer voor
+zijdelings evenwicht) was beschadigd en het was mogelijk, dat ook de
+vleugel zelf aan de onderzijde geleden had. Wij sneden een stukje uit
+het triplexhout om den vleugel inwendig te inspecteeren, doch konden
+geen schade ontdekken. De vleugel had echter een deel van het gewicht
+van het toestel te dragen gekregen, en er moest rekening worden
+gehouden met de mogelijkheid, dat hij hierdoor eenigszins verwrongen
+was, waardoor de vliegeigenschappen van het toestel beïnvloed zouden
+kunnen worden.
+
+Wij volgden het spoor, dat het toestel bij de landing gemaakt had, en
+ontdekten spoedig de oorzaak van het breken van het landinggestel.
+Juist op de plaats, waar het toestel het eerst de aarde geraakt had,
+liepen een aantal richels of kleine dammetjes over het grasland. Zij
+waren elk nauwelijks een voet hoog, doch bestonden uit stevige harde
+klei. Wij konden het spoor van het toestel over deze dammetjes
+duidelijk volgen en het bleek ons, dat wij er niet minder dan negen
+geraakt hadden. Hiertegen was blijkbaar het landinggestel niet bestand
+geweest, en het wiel was waarschijnlijk gebroken, doordat de spaken in
+aanraking waren gekomen met deelen van het bezwijkende landinggestel.
+
+Naderhand vertelde men ons, dat het terrein, waar wij geland waren,
+vroeger voor rijstbouw was gebruikt. Zooals bekend, groeit rijst in de
+modder, en om het terrein te irrigeeren, waren die dammetjes aangelegd.
+Toen wij er landden, lag het veld braak, en was alles met gras bedekt,
+zoodat wij de bewuste dammetjes van uit de lucht niet hadden kunnen
+zien. Als wij ze wel hadden kunnen ontdekken, zou het ons toch niet
+veel geholpen hebben, aangezien er in de buurt niet veel keuze was. De
+omgeving was ten deele bedekt met versch geploegde akkers, ten deele
+vormden boomen een hindernis. Ten slotte kwam er ook hier nog een
+gelukje bij een ongeluk, aangezien door hetzelfde weiland, waarop wij
+geland waren, een eindje verder een geul liep van ongeveer een meter
+diepte. Als wij daarin terecht gekomen waren, zou zeker nog veel
+ernstiger schade het gevolg zijn geweest.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK V
+
+HET OPONTHOUD IN BULGARIJE
+
+
+Het katterige gevoel, dat ons bekroop, toen wij bij ons beschadigde
+toestel op dat weilandje in Bulgarije stonden, valt moeilijk te
+beschrijven. Nog slechts drie dagen was ons feestelijk vertrek uit
+Amsterdam achter den rug; wij waren Europa nog niet uit, en nu al
+dreigde deze tegenslag den tocht voor langen tijd te onderbreken, zoo
+niet voortzetting geheel onmogelijk te maken.
+
+Wij konden niet anders doen, dan de zaken nemen, zooals ze waren. Een
+menigte Bulgaarsche boeren, vermengd met Turken, waren spoedig ter
+plaatse, bleken veel belang in het geval te stellen en hielden er lange
+beschouwingen over in een taaltje, dat voor ons volkomen onbegrijpelijk
+was. Iedere poging om ons in een Westersche taal verstaanbaar te maken
+mislukte aanvankelijk, maar eindelijk waren wij zoover, dat een boer,
+met wien wij met heel veel moeite een paar woorden Fransch konden
+wisselen, ons duidelijk maakte, dat hij den schoolmeester uit het
+naburige gehucht Saladinovo zou laten halen. Wij wachtten lang en
+inmiddels namen een paar soldaten op zeer gewillige wijze de wacht over
+het toestel op zich, en hielden de al te belangstellende bevolking een
+beetje op een afstand.
+
+Eindelijk verscheen een bleeke jongeling op het terrein. Het bleek nog
+niet de schoolmeester, maar diens zoon, de hulponderwijzer, te zijn.
+Hij verstond inderdaad een weinig Duitsch, doch toen ik hem duidelijk
+maakte, dat ik graag allereerst naar de dichtstbijzijnde telefoon
+wilde, schrok hij van deze ingewikkelde opdracht zóó, dat hij weer
+ijlings de vlucht nam om zijn vader te halen. Na weer een langen tijd
+van wachten kwam deze eindelijk zelf op het terrein. Het bleek een
+geschikte man te zijn, die vrij dragelijk Duitsch sprak, maar als de
+meeste Bulgaren een beetje moeilijk in beweging te zetten was.
+
+Na eenige plichtplegingen van voorstellen, handjes schudden en
+uitvoerige informatiën naar onzen welstand, begon ik opnieuw naar de
+telefoon te vragen. Hij luisterde aandachtig en peinzend toe en
+vertelde ons, dat de eenige telefoon in het dorp zich op twintig
+minuten afstand in een wachthuisje aan de spoorlijn bevond. Bovendien
+zouden wij deze niet mogen gebruiken, aangezien hij alleen voor
+dienstgesprekken bestemd was. Ik trachtte hem duidelijk te maken, dat
+vliegtuig-ongevallen in alle beschaafde landen op alle telefoon- en
+telegraaflijnen den voorrang hadden. Hij krabbelde langen tijd peinzend
+in zijn baardje, maar eindelijk kreeg ik hem in de gewenschte richting
+in beweging, met al de snelheid van een politie-agent in een rustige
+wijk.
+
+Op onze wandeling naar den telefoonpost, kreeg ik een indruk van het
+gehuchtje Saladinovo. Het zag er niet hoopvol uit; een heel klein
+kerkje, een schooltje en eenige boerderijen. Hier en daar een hond, die
+ons nijdig aanblafte, eenige troepen ganzen, een paar kalkoenen en
+eenige innig verbaasde Bulgaarsche boertjes.
+
+Langs een wrakke, houten brug over de Maritza bereikten wij de
+spoorlijn. Wij vonden er een klein wachthuisje, in twee hokjes
+verdeeld. Het ééne diende als wachtlokaal voor eenige manschappen van
+een soort Bulgaarsche gendarmerie; dit bleken zeer geschikte menschen,
+die ons later voor de bewaking van het toestel zeer goede diensten
+hebben bewezen. In het andere hokje werd de bewuste telefoon, een
+voorwereldlijk toestel ter grootte van een brievenbus met aan alle
+kanten handels, schellen, draden en deurtjes, als een kostbaar
+heiligdom bewaard. Een Bulgaarsche soldaat zat er bij op wacht.
+
+Mijn brave schoolmeester begon het geval in den breede uit te leggen.
+De soldaat luisterde belangstellend toe. Om zijn goede gezindheid te
+toonen, reikte hij mij een teug water uit een groote steenen kruik. Het
+gebruik van het telefoonapparaat bleek inderdaad streng verboden; er
+zat een loodje op, en de wachter dorst de verantwoordelijkheid niet op
+zich te nemen, dit te verbreken.
+
+Ik was ten einde raad en besloot tot drastische maatregelen mijn
+toevlucht te nemen. Ik nam den schoolmeester met een zoet lijntje mee
+naar buiten, en begon een enthousiaste beschouwing over het heerlijke
+weer en de schoonheden van het Bulgaarsche landschap, en toen de man
+hierover in een diepe mijmering verzonk, glipte ik weer naar binnen.
+Bulgaarsch geld had ik nog niet, maar om in alle gevallen geholpen te
+zijn hadden wij een kleinen voorraad gouden Engelsche ponden in den
+zak. Ik laat een goudstuk in mijn hand glinsteren. Het resultaat is
+onverwacht; de soldaat trekt een reusachtig mes, ik verbleek en denk,
+dat de man tot parate executie wil overgaan wegens poging tot omkooping
+van een ambtenaar bij de uitoefening van zijn plicht. De bedoeling
+blijkt echter zeer onschuldig te zijn; met één haal van het mes vliegt
+het loodje van de telefoon af, en de lijn is vrij.
+
+De schoolmeester wordt uit zijn mijmeringen gewekt en naar binnen
+gehaald. Langen tijd hoor ik het geklik van contacten, gerinkel van
+allerlei bellen en een eindeloozen beurtzang, door den meester en den
+soldaat uitgevoerd voor het onwillige toestel. Het blijkt heel
+moeilijk, verbinding te krijgen met het op 25 Kilometer afstand gelegen
+Philippopel. Onze telefoon schijnt slechts verbinding te geven met het
+eerstvolgende stationnetje; de chef aldaar moet het heele verhaal
+opnemen en doorgeven naar de stad.
+
+Na langen, langen tijd heb ik geen ander resultaat, dan dat mij het
+strikte bevel bereikt, bij het toestel te blijven, totdat de prefect
+van Philippopel in hoogst eigen persoon onze papieren zal hebben
+gecontroleerd.
+
+Als een gebroken man strompel ik in het donker naar het vliegtuig
+terug, met de overtuiging, dat het eenvoudiger is, van Amsterdam naar
+Saladinovo te vliegen, dan van Saladinovo naar Philippopel te
+telefoneeren.
+
+Als ik bij het vliegtuig terug kom, vind ik Poelman en Van den Broeke,
+die rustig wachten te midden van eenige vriendelijke Bulgaarsche
+boeren, die uit eigen beweging een groote flesch landwijn, water,
+brood, eigengemaakte kaas en een zeer welkom petroleumlampje hebben
+gebracht. Met behulp van de conserven en een kooktoestelletje, dat wij
+aan boord hadden, maken wij een lekker Hollandsch maaltje klaar en wij
+wachten rustig op de dingen, die komen zullen. Eindelijk, om een uur of
+half negen, duiken uit het duister een drietal als heer vermomde
+personen op, waarvan één de bewuste Prefect van het district
+Philippopel blijkt te zijn. Wij vertoonen hem onze papieren, welke hij
+met de meeste belangstelling bekijkt; aangezien hij er niets van
+begrijpt, vindt hij ook geen aanleiding er verder aanmerking op te
+maken. Dan verzoek ik hem, zooals gebruikelijk is als eerst-aanwezende
+autoriteit, het journaal van het vliegtuig voor gezien te teekenen. Dit
+wordt den goeden man te machtig en hij weigert halsstarrig in een
+dergelijke geheimzinnige en gevaarlijke transactie te treden.
+
+Hij staat op het punt weer in het duister van den Bulgaarschen nacht te
+verdwijnen, maar wij pakken hem aan zijn jasje en smeeken hem, ons mee
+te nemen naar „de” stad. Dit wordt ons geweigerd, want het blijkt, dat
+hij op een motorlorrie langs de spoorlijn hier gekomen is met zijn
+beide handlangers, en dit voertuig is niet sterk genoeg om zes personen
+te vervoeren. Zoo moet hij ons dan aan ons lot overlaten; alleen
+belooft hij ons, den Hollandschen consul te waarschuwen, onze
+telegrammen te verzenden en zoo spoedig mogelijk een auto te sturen. De
+auto kwam niet en de telegrammen gingen pas den volgenden dag weg.
+
+Groot was ons leedvermaak, toen wij achteraf hoorden, dat de
+motorlorrie op den terugtocht bezweken was, en dat de Prefect te voet
+in het holle van den nacht zijne residentie had moeten bereiken.
+
+Wij troosten ons zoo goed wij kunnen en zetten ons om het kampvuur, in
+casu het petroleumlampje. Het is gelukkig goed weer; een heldere maan
+verlicht de vlakte van de Maritza en de toppen van het
+Rhodopo-gebergte. De soldaten, die het toestel bewaken, en een paar
+herders houden ons gezelschap en het geheel lijkt meer op een groepje
+roovers, bivakkeerende in de bergen van den Balkan, dan op een
+expeditie, die propaganda maakt voor luchtverkeer in- en met Indië. Wij
+leeren den Bulgaren de heerlijkheden kennen van onze Hollandsche
+sigaren en zuurkool met spek en zij toonen hun erkentelijkheid, door
+ons op een doedelzak typische Bulgaarsche wijzen voor te spelen, eene
+eindelooze afwisseling van eentonige melancholieke melodieën en woeste,
+barbaarsche krijgsmuziek. Een Bulgaar verklaarde ons later, hierin de
+afspiegeling te zien van de ziel van het volk, dat door de eeuwen heen
+na lange periodes van onderdrukking telkens weer opstandig in verzet
+kwam, om dan weer opnieuw onder vreemde overheersching te geraken en in
+lijdelijke berusting te verzinken.
+
+Toen het eindelijk koud en laat werd en wij er zeker van konden zijn,
+dat er dien nacht geen auto meer zou komen om ons te verlossen, gingen
+wij ter ruste in de cabine van ons toestel. Ofschoon wij menigmaal hoog
+hadden opgegeven over de ruime en comfortabele cabine van ons moderne
+verkeersvliegtuig, vielen ruimte en comfort in deze omstandigheden niet
+mee. Poelman en ik zochten een plaatsje op het kille, sterk
+overhellende aluminium-vloertje en Van den Broeke zagen wij bij het
+zwakke schijnsel van het petroleumlampje als een reusachtige
+plafond-engel in zijn hangmatje boven ons hoofd bengelen. Ik begon hem
+zachtjes in slaap te wiegelen, maar dit lokte een hevig protest uit van
+Poelman, die voorzag, dat de touwen door deze beweging zouden breken.
+Een dergelijke ramp zou ontegenzeggelijk den ontijdigen dood van de
+lager gelegen leden der bemanning met zich gesleept hebben.
+
+Wij sliepen dien nacht maar matig en in den vroegen morgen werden wij
+stijf en koud wakker.
+
+Den heelen morgen wachtten wij nog tevergeefs op de beloofde auto.
+Eindelijk, tegen den middag komt een man uit het naburige plaatsje
+Tatar Pazardzjik ons zijn Ford-wagentje aanbieden. Hij had nog een
+helper bij zich en wij zaten juist uit te rekenen, hoe wij vijf man en
+onze bagage in dit vehikel zouden kunnen vervoeren, toen eindelijk ook
+de Hollandsche consul uit Philippopel, de Heer Caltchoff met een
+Russischen chauffeur, eveneens in een Fordje, kwam opdagen. Zoo waren
+wij dan eindelijk voorloopig geholpen. Een en ander, dat wij niet
+direct noodig hadden, werd door den schoolmeester in bewaring genomen;
+ons zelf en onze bagage laadden wij in de twee Fordjes, het toestel
+lieten wij voorloopig verankerd onder de hoede van de soldaten en wij
+aanvaardden den tocht naar de stad. Het werd een ware doodenrit. De
+Russische chauffeur, die vroeger zelf bij de vliegerij geweest was,
+vond blijkbaar, dat alles, wat met Luchtvaart in verband staat, snel
+moet gebeuren, en de andere chauffeur wilde niet achter blijven. Gelijk
+klipgeitjes sprongen de beide Fordjes over de kuilen en bulten van den
+weg, zoodat wij het ééne oogenblik tegen de kap geslingerd werden, en
+het volgende oogenblik bijna door de banken zakten.
+
+Eindelijk bereikten wij behouden de stad, waar ons eerste werk was, het
+verzenden van een uitvoerig telegram en een schriftelijk rapport van de
+schade naar Holland. Verder trachtten wij telefonische verbinding te
+krijgen met den Hollandschen Consul in de hoofdstad Sofia, Jonkheer De
+Brauw, hetgeen ons in den middag ook gelukte. De Heer De Brauw bleek
+reeds voorloopig door de autoriteiten te Philippopel te zijn ingelicht.
+Hij had reeds telegrammen naar Holland verzonden en getracht, ons per
+telefoon te bereiken en heeft gedurende ons geheele verblijf zeer veel
+belangstelling in onze moeilijkheden getoond, en ons op de meest vlotte
+en afdoende wijze in allerlei omstandigheden geholpen, waarvoor wij hem
+niet dankbaar genoeg kunnen zijn. Wij verzochten hem, zoo mogelijk een
+technicus van den Bulgaarschen vliegdienst te Sofia naar ons toe te
+sturen, om met hem de mogelijkheden van herstelling te bespreken.
+
+Wij konden dien dag verder niets meer doen, en ons restte slechts, een
+hotel op te zoeken, en het ons zoo gemakkelijk mogelijk te maken.
+
+De volgende dag, 5 October, was een Zondag, en terwijl wij ’s morgens
+een beetje in het stadspark liepen te wandelen, hoorden wij een motor
+boven ons hoofd, en zagen wij een klein militair vliegtuig uit de
+richting van Sofia naderen. Het landde in de buurt van de stad op een
+exercitie-veld en het bleek, dat de twee inzittenden een militair
+vlieger en de chef van den technischen dienst van het vliegveld bij
+Sofia waren. De Bulgaarsche Regeering had zoo op zeer vlotte wijze aan
+ons verzoek om hulp voldaan en stelde bereidwillig al de haar ten
+dienste staande middelen ter beschikking, om het toestel te herstellen
+of te vervoeren.
+
+Dien middag gingen wij allen samen per auto naar het toestel, om te
+onderzoeken, wat er gedaan kon worden. De Bulgaarsche technicus zag de
+zaak nogal somber in. Reparatie ter plaatse achtte hij niet mogelijk,
+en bovendien vreesde hij, dat de strenge Bulgaarsche winter met heftige
+stormen en hevige sneeuwvlagen spoedig zou invallen, waardoor het
+toestel nog meer te lijden zou krijgen en het werk onmogelijk zou
+worden. Hij deelde ons verder mede, dat op het vliegveld bij Sofia alle
+noodige middelen voor reparatie aanwezig waren, maar de vraag was, hoe
+wij dat onbehouden bakbeest van een F VII daarheen zouden krijgen.
+Ofschoon de spoorlijn op korten afstand langs het toestel liep, achtte
+de technicus vervoer per spoor bezwaarlijk en adviseerde hij den
+grooten romp met ossen over een afstand van 120 Kilometer over den weg
+naar Sofia te sleepen. Wij hadden hier echter een zwaar hoofd in en
+naderhand, toen wij dien zeer slechten weg, die zich door het gebergte
+kronkelt, per auto hebben afgelegd, zijn wij in onze overtuiging
+versterkt, dat transport op deze wijze niet mogelijk was.
+
+’s Avonds keerden wij naar de stad terug en zonden wij een telegram
+naar Holland, om het advies van den Bulgaarschen technicus mede te
+deelen.
+
+Onze stemming was vrij somber. Wij hadden, ook in verband met den
+naderenden winter, geen hoop, dat het toestel ter plaatse hersteld zou
+kunnen worden. Het transport van het toestel zonder ernstige verdere
+beschadiging achtten wij uitgesloten. Wij wisten, dat in Holland een
+ander geschikt toestel op het oogenblik niet voorhanden was; de
+regentijd in Indië zou niet lang meer uitblijven, en zoo vreesden wij
+ernstig, dat de eenige overgebleven mogelijkheid was, de vlucht
+voorloopig te staken en het volgend voorjaar in April van Amsterdam uit
+opnieuw te beginnen. Aldus werd aan het comité gemeld.
+
+Den volgenden dag is het voor ons alweer gedwongen rust. Ik schrijf een
+langen brief aan het comité en de Consul Caltchoff vertoont ons de
+merkwaardigheden van Philippopel. Het is een brave dikke Bulgaar, die
+het heel goed met ons meent, ons eindeloos veel kopjes lekkere zwarte
+Turksche koffie laat slurpen, maar die helaas in zaken niet bijzonder
+vlug is. Een wandeling met hem van zijn huis naar het telegraaf-bureau,
+een afstand van hoogstens een kilometer, duurt minstens een uur, omdat
+de goede man het noodig vindt, ons als laatste actualiteit aan al zijn
+vrienden en kennissen voor te stellen. Die voorstellerij heeft ons de
+eerste dagen van ons verblijf vergald. Een dag of wat later, toen ik
+heusch ergen haast had, stelde hij me plotseling weer voor aan den
+Bisschop van Philippopel, een eerwaardige Pope met een langen grijzen
+baard. Nu werd het mij te machtig en ik maakte hem duidelijk, dat ik
+uit eerbied voor de religie voor ditmaal de ceremonie nog had
+ondergaan, maar dat ik in het vervolg met niemand meer wenschte kennis
+te maken. De man vatte de zaak nog al goed op en naderhand konden wij
+tenminste rustig met hem over straat loopen. Intusschen had hij een
+tweede bezwaar, namelijk, dat in twee verschillende straten van de stad
+twee huisjes, die hij bezig was te laten bouwen, hem als de polen van
+een magneet aantrokken. Zoodra hij buiten de deur van zijn huis kwam,
+placht hij zich met een noodlottige zekerheid in de richting van een
+van die bouwwerkjes in beweging te zetten, ook al hadden wij hem juist
+aan het ander einde van de stad noodig. Hij kwam dan niet tot staan,
+voordat hij met liefde nederblikte op de fundamenten van de toekomstige
+verzameling hokjes en krotjes, die hij trots „mes constructions”
+noemde. Urenlang hebben wij met ons drieën belangstelling voor dit
+gedoe getoond, omdat het nu eenmaal onmogelijk was iets van den man
+gedaan te krijgen, zonder aan deze passie te offeren. Overigens meende
+hij het best en was hij niet ongeschikt.
+
+Den zevenden October krijgen wij gelukkig een prettig bericht uit
+Holland. Het comité telegrafeert ons, dat het, ook voor de verzekering,
+experts zal zenden, om te zien wat er gedaan kan worden. Wij winnen
+inlichtingen in omtrent den treinenloop en het blijkt, dat het in ieder
+geval een dag of vijf zal duren, voordat er iemand uit Holland hier kan
+zijn; maar wij hebben nu tenminste de zekerheid, dat er iets gebeurt en
+dat wij spoedig nader contact met Holland zullen hebben. Wij trachtten
+dien dag den Heer De Brauw nog op te bellen, maar de telefoonverbinding
+met Sofia is den geheelen dag defect. Philippopel, dat ten slotte nog
+120 000 inwoners telt, en het geheele district daaromheen zijn met de
+hoofdstad Sofia slechts door één enkel telefoonlijntje verbonden, dat
+alle particuliere, militaire, en regeeringsgesprekken moet verwerken.
+Geen wonder, dat het ding wel eens warm loopt en een dagje vrijaf
+neemt.
+
+Die heele telefoondienst in Bulgarije bleek trouwens een
+bezienswaardigheid op zich zelf te zijn. Eens op een dag, dat ik weer
+met den Heer De Brauw wilde spreken, begon ik ’s morgens om negen uur
+de verbinding dringend aan te vragen door bemiddeling van onzen Consul
+Caltchoff. Toen gingen wij rustig zitten afwachten, wat er gebeuren zou
+en dronken Turksche koffie. Zoo nu en dan ging er iemand naar de
+telefoon om de verbinding opnieuw aan te vragen. De Heer Caltchoff was
+een fanatiek postzegelverzamelaar; hij had eenige duizenden zegels alle
+door elkander liggen en wij zetten ons aan het werk om ze uit te
+zoeken. Toen alles geordend was, weer Turksche koffie en nog steeds
+geen verbinding. In afwachting worden wij voor de lunch uitgenoodigd.
+Na afloop weer Turksche koffie en nog geen verbinding. Dan als
+tijdverdrijf eenige spelletjes trictrac en weer Turksche koffie. Ik
+raak zoo langzamerhand in het eerste stadium van volslagen
+krankzinnigheid en probeer in contact te komen met het klachten-bureau.
+Dit blijkt in het Bulgaarsch „controlla” te heeten, bediend te worden
+door een snibbige juffrouw en niet den minsten invloed op den gang van
+zaken te hebben. Dan stel ik den consul voor, met ons tweeën naar den
+Directeur van den telefoondienst te gaan en gewapend met al mijn mooie
+aanbevelingsbrieven de hulp van dezen magnaat in te roepen. De consul
+heeft hier eerst een beetje bezwaar tegen, omdat hij den directeur niet
+kent, nooit Turksche koffie met hem gedronken heeft en dus geen zaken
+met den man kan doen; maar ten slotte weet ik hem toch over te halen.
+Wij gaan naar het postkantoor en vinden in een klein bovenkamertje den
+Directeur-Generaal van Posterijen, Telegrafie en Telefonie. De man
+spreekt niet één Westersche taal. De onderhandelingen worden weer
+ingeleid met Turksche koffie; dan grijpt de directeur naar zijn eigen
+telefoontoestel en krijgt geen antwoord. Hij wipt echter even naar het
+aangrenzende hokje, de telefooncentrale, en eindelijk om een uur of
+half vijf krijg ik de gewenschte verbinding. Dan moet ik een
+ongelooflijk bedrag aan lewa’s betalen. Ik toon mij hierover een beetje
+verbaasd, doch als reden van den hoogen prijs word ik herinnerd aan het
+feit, dat het gesprek dringend is geweest! Toen ik weer eens moest
+telefoneeren, wandelde ik maar dadelijk naar den directeur; ik kreeg de
+verbinding terstond en betaalde bijna niets. Dat was, zooals de
+directeur mij goedig verklaarde, om het weer goed te maken voor den
+vorigen keer.
+
+Met den Bulgaarschen telegraafdienst deed ik soortgelijke ervaringen
+op. De beambten verstonden zoo goed als geen Fransch, Duitsch of
+Engelsch, en met mijn perskaart kon ik dan ook weinig beginnen. Eens
+moest ik een lang telegram naar Batavia sturen, dat nog al duur zou
+worden, en ik had mij in mijn hoofd gezet, ditmaal nu toch eens niet
+meer te betalen, dan ik verplicht was. Ik trachtte eerst de
+onderhandelingen te openen door het loketje, doch toen het zoo niet
+wilde vlotten, liep ik kalm om en stapte het bureau zelf binnen. De
+telegrafist vond dit blijkbaar heelemaal niet gek en schoof het loket
+voor den neus van de wachtende file dicht. Ik maakte het mij
+gemakkelijk, nam een stoel en begon mijn bedoeling te verklaren. Ergens
+uit een van de donkere hoeken van het postkantoor werd iemand gehaald,
+die Fransch sprak. Ik moest ten slotte zelf de reglementen raadplegen;
+met behulp van de kaart moest ik den menschen uitleggen, langs welke
+lijnen het telegram zou moeten gaan, wat „Indes Néerlandaises”
+beteekende, waar Java en Batavia liggen; ik rekende zelf den prijs uit
+en na anderhalf uur zwoegen kreeg ik mijn zin. Met een hartelijken
+handdruk nam ik afscheid van de telegrafisten; het loketje ging weer
+open en de wachtende menigte kon verder worden geholpen.
+
+Die eerste dagen in Philippopel brachten wij in afwachting door. De
+stad vormde juist niet een bijzonder prettig verblijf. Zij ligt niet
+ver van de Turksche grens en stond vroeger onder Turksche heerschappij.
+In 1878, na den Russisch-Turkschen oorlog, kwam zij hiervan vrij, maar
+nog heden is een belangrijk deel van de bevolking Turksch. Er zijn nog
+vele Turksche oudheden; in het centrum der stad rijst de Minaret van de
+groote Moskee omhoog, en overal in de stad vindt men nog de minaretten
+van kleinere, deels vervallen moskeeën, die aan het stadsbeeld een
+eigenaardig profiel geven. Groote huizen, waar vroeger de rijke
+Turksche kooplieden woonden, werden ons getoond; zij zijn tegenwoordig
+jammerlijk in verval en de mooi beschilderde zalen, waar eertijds de
+harem van een rijken Pasha huisde, worden nu als tabakspakhuis
+gebruikt.
+
+De stad is heel oud en heette in den tijd van de Romeinen Trimontium,
+naar de heuvels waarop zij is gebouwd. In een klein museum worden nog
+vele Romeinsche oudheden bewaard en de fundamenten van de huisjes, die
+onze consul aan het bouwen is, zijn hecht gegrondvest op een zwaren
+ouden Romeinschen muur.
+
+Ofschoon de stad tegenwoordig een tamelijk belangrijk centrum vormt,
+vooral voor den tabakshandel, maakt zij een armelijken indruk en
+bestrating is slechts in enkele straten aanwezig.
+
+Een bezwaar is verder, dat de waterleiding slechts een capaciteit heeft
+voor 40 000 inwoners, terwijl de stad er thans 120 000 telt. Wij
+maakten ons dan ook den eersten dag in het hotel hopeloos belachelijk
+door om een bad te vragen. Men vond het eigenlijk al lichtelijk
+overdreven, dat wij voor twee man ’s morgens meer dan één kannetje
+water noodig hadden. Wij waren dan ook zeer gelukkig, toen wij in een
+van de oudste wijken van de stad een Turksch bad ontdekten. Het was een
+typisch oud gebouw. Langs de wanden van een groote voorhal stonden
+rustbanken, waar men zich ontkleedde; dan kreeg men houten sandalen om
+naar de badkamers te wandelen. Deze bestonden uit een reeks hooge
+steenen gewelven zonder ramen, doch met een gat in den hoogsten top. De
+steenen banken staan in de rondte; uit oude bronzen kranen stroomt het
+warme water uit de muren en een heete damp hangt onder de gewelven. Een
+oude Turk met een grooten snor zeept ons zorgzaam van boven tot onder
+af en wij voelen ons heerlijk opgefrischt. Helaas blijkt ons naderhand,
+dat onze kleeren in dien tusschentijd niet vrij zijn gebleven van
+springende bezoekertjes.
+
+De consul liet ons de groote moskee van binnen zien. Wij mochten niet
+in de moskee zelf, maar alleen in de voorgalerij, waar de geloovigen
+zich de voeten wieschen. Van hieruit konden wij het gebouw overzien,
+dat overigens weinig belangrijks opleverde. Vóór aan de moskee is een
+soort van houten voorgebouw gemaakt, dat dienst doet als Turksche club.
+Wij maakten er met een gezelligen ouden Turk kennis. Zoowel hier in
+Philippopel als later in Angora kregen wij trouwens van de Turken een
+prettigen, gemoedelijken indruk.
+
+Zoo brachten wij dan de eerste dagen in Philippopel door met de stad
+een beetje te bekijken en wij wisselden eenige telegrammen met Holland.
+Wij kregen nader bericht, dat de Heer Guilonard, chef van den
+Technischen dienst der K. L. M., als vertegenwoordiger van het comité
+en tevens van de verzekering bij ons zou komen. Wij zagen met verlangen
+zijn komst tegemoet.
+
+Den tienden October gingen wij per auto nog eens naar het toestel
+kijken, om ons te overtuigen, of de wacht behoorlijk zijn zaken deed en
+of het toestel niet geleden had van weer en wind. Wij vonden de wacht
+trouw op haar post; twee soldaten woonden er in een klein tentje,
+warmden in een kuiltje in den grond hun eten op, en werden slechts om
+de week afgelost. Ofschoon het de laatste dagen een beetje geregend had
+en de dauw het toestel des nachts zeer vochtig maakte, terwijl de warme
+zon des middags hout en linnen weer deed uitdrogen, bleek het toestel
+toch weinig of niets van het weer te hebben geleden. Met behulp van de
+krick, die wij bij ons hadden, vijzelden wij het toestel aan den
+rechterkant een weinig op, zoodat de punt van den vleugel vrij kwam van
+den grond. Den motor dekten wij nog een weinig beter af met zeilen.
+
+Uit de telegrammen hadden wij opgemaakt, dat Guilonard den twaalfden
+October zou kunnen aankomen, en wij besloten hem tot Sofia tegemoet te
+reizen, om dan daar meteen het vliegveld en de reparatie-werkplaatsen
+te kunnen bekijken, en met de Bulgaarsche autoriteiten te kunnen
+spreken.
+
+Met ons drieën togen wij den elfden October in den morgen naar Sofia.
+Het was een afstand van slechts 120 kilometer, maar de trein deed er
+niet minder dan zes uur over, en dit was dan nog de express. Een
+hondje, dat blijkbaar iets tegen ons heeft, ziet dan ook gemakkelijk
+kans, al keffende een goed eind met den trein mee te loopen. Op reis
+werden wij eindeloos doorgezaagd door een Bulgaarschen persman. Er was
+op dat moment hoegenaamd niets nieuws te vertellen, aangezien alles wat
+er gebeurd was, al lang naar Holland was geseind; maar toch slaagde de
+goede oude heer er in tot zijn groote voldoening op een heel klein
+schrijfmachinetje een heel lang verhaal in elkaar te zetten.
+
+Aan het station te Sofia vonden wij tot onze vreugde den Heer De Brauw.
+
+Sofia bleek gelukkig een heel wat meer bewoonbare stad dan Philippopel,
+zoodat het reisje daarheen, na een week van vervelend wachten, een
+prettige afwisseling voor ons vormde. Wij bezochten er onder andere de
+mooie kathedraal, die later helaas door een bom werd vernield.
+
+Den twaalfden October gingen wij naar het station om Guilonard af te
+wachten; maar hij kwam helaas niet, zoodat wij onverrichterzake
+terugkeerden, en den dag grootendeels in ons hotel doorbrachten, waar
+het gelukkig nog al uit te houden was. Den volgenden dag kwam Guilonard
+des morgens per Orient Express aan, en onze stemming steeg aanzienlijk,
+toen wij daar in onze ballingschap een bekend gezicht uit de
+Hollandsche vliegerij terugzagen. Bovendien bevestigde hij ons hetgeen
+wij ook al uit kranten, brieven en telegrammen hadden gemerkt;
+namelijk, dat juist onze tegenslag in Holland en in Indië een geweldig
+enthousiasme voor de zaak had gewekt, en dat het comité vast voornemens
+was de vlucht in ieder geval te laten doorgaan, hetzij nu, hetzij het
+volgend voorjaar, dat „Het Leven” een motor beschikbaar had gesteld, en
+dat veel geld uit Holland en vooral uit Indië binnenkwam.
+
+Nog denzelfden dag bracht onze consul ons in aanraking met den Kolonel
+Krasteff, commandant der Bulgaarsche Luchtvaart, en gingen wij met hem
+naar het vliegveld Bojouriste.
+
+De Bulgaren zijn door het vredesverdrag aan strenge beperkingen
+gebonden ten opzichte van hunne bewapening en dus ook van de
+luchtvaart. Aan vliegtuigen hebben zij dan ook alleen, wat de Franschen
+wel zoo goed willen zijn af te staan, en dat is niet veel bijzonders:
+een klein aantal Caudron-vliegtuigen van een verouderd type. De
+Bulgaren zijn echter vast van plan hun vliegdienst flink te
+organiseeren, zoodra zij er de kans toe krijgen; uit den oorlog hebben
+zij nog overgehouden een zeer goed en ruim vliegveld bij Bojouriste,
+met flinke ruime hangars van Duitschen oorsprong; de verschillende
+benoodigde gebouwen zijn aanwezig en vooral de reparatie-werkplaats is
+zeer goed ingericht, zoodat alle in de vliegerij voorkomende hout- en
+metaalbewerkingen er kunnen worden uitgevoerd.
+
+De commandant van het vliegveld was buitengewoon welwillend, en bood
+ons alle hulpmiddelen en het noodige personeel voor vervoer of herstel
+van het vliegtuig aan; ’s avonds vroeg hij ons ten eten, en nam hij ons
+mee naar de opera, die buitengewoon goed was.
+
+Den volgenden dag zouden wij naar Philippopel gaan en om Guilonard in
+de gelegenheid te stellen onderweg meteen het toestel te inspecteeren,
+en zoodoende geen tijd te verliezen, besloten wij ditmaal de reis per
+auto te doen. Het was een schitterende tocht. Steil kronkelde de weg
+door de bergen. Wij kregen echter wel de overtuiging, dat transport van
+het toestel langs dezen weg onmogelijk was, en wij waren dankbaar, dat
+de noodlanding niet in dit gevaarlijke terrein had plaats gehad.
+
+Langs allerlei landweggetjes vonden wij niet zonder moeite het toestel,
+en de inspectie begon.
+
+Het resultaat was gunstiger, dan wij hadden durven hopen. Guilonard nam
+de schade zorgvuldig op en kwam tot de slotsom, dat het toestel alleen
+zou kunnen worden getransporteerd, door het in stukken van tien meter
+te zagen, maar dat het wel mogelijk zou zijn, het toestel op het
+terrein zelf te repareeren. Er zouden dan een nieuwe motor en een nieuw
+landinggestel, benevens eenige mécano’s uit Holland moeten komen. Het
+was wel mogelijk, van een naburig terrein met eenige voorzorgen weer te
+starten en Guilonard stelde mij voor, het toestel dan weer naar
+Amsterdam terug te vliegen, om van daar uit de vlucht het volgend
+voorjaar opnieuw te beginnen.
+
+Guilonard schatte den benoodigden tijd voor de reparatie, wanneer in
+Holland vlug werd begonnen met het gereed maken van den motor en het
+landinggestel op ongeveer één maand en zoo zouden wij dus in de eerste
+helft van November weer gereed kunnen zijn voor den start en als de
+vlucht verder vlot verliep, begin December in Indië kunnen aankomen.
+Dan zou de regentijd wel is waar al begonnen zijn, maar nog niet zijn
+grootste hevigheid hebben bereikt. Bovendien was Ross Smith indertijd
+midden in den regenmoesson dwars door Indië gevlogen. Daarom stelde ik
+voor, wanneer de reparatie inderdaad binnen een maand zou afloopen, den
+tocht voort te zetten. Onder algemeen enthousiasme werd besloten, het
+comité in dezen zin te adviseeren, en in opgewekte stemming gingen wij
+naar Philippopel terug. Denzelfden avond ging er een lang telegram naar
+Holland om het comité van de bevindingen van Guilonard op de hoogte te
+stellen.
+
+Ons eerste werk was den volgenden dag, een contract te maken met een
+chauffeur om ons in het vervolg geregeld naar het toestel en weer terug
+te rijden. De consul Caltchoff bezorgde er ons een buitengewoon goeden,
+een Italiaan, Dragoni genaamd. Deze was vroeger zelf mécanicien
+geweest, bleek een waar factotum te zijn en heeft ons verder
+onschatbare diensten bewezen. Wij kwamen overeen, dat hij ons iederen
+dag voor een redelijken prijs naar het toestel zou rijden, daar ter
+beschikking zou blijven, zoolang wij aan het werk waren, en ons ’s
+avonds weer naar de stad terug zou rijden. Die Dragoni is ten slotte
+een ware vriend in den nood voor ons geworden. Hij was eigenaar van een
+zwaren Gräff-und-Stifft-wagen, dien hij indertijd van een Turkschen
+generaal had gekocht en waarmede hij ware kunststukjes uithaalde op de
+miserable Bulgaarsche landwegen. Het bleek een energieke kerel te zijn,
+die ons ook bij het werk aan het toestel flink heeft geholpen. Hij had
+een typische manier om met de Bulgaren om te springen, en als zij hem
+ergerden door hun laksheid, was zijn vocabularium onbeperkt. In den
+wagen had hij steeds een rijzweepje bij zich, om voerlieden, die niet
+vlug genoeg uitweken, in het voorbijgaan de regels van den weg te
+leeren.
+
+Wij besloten dadelijk te beginnen, het toestel zoo ver mogelijk voor de
+reparatie gereed te maken. Met hulp van Dragoni scharrelden wij in de
+stad de noodige materialen op, als daar zijn: een paar lange palen om
+een bok van te maken, waarmede wij den motor konden lichten; de noodige
+takels, touwen, houtblokken, een paar dommekrachten enz. Ten deele in
+de auto, ten deele op een kar werd alles naar het toestel vervoerd en
+onder leiding van Guilonard werd er de eerstvolgende dagen hard
+gewerkt. Wij bouwden een grooten bok en nadat Van den Broeke den motor
+had gedemonteerd, werd deze uit het toestel geheschen, dat vooraf met
+de dommekrachten horizontaal gezet en op houtblokken en een leeg
+benzinevat gesteund was. Het toestel werd zoo zorgvuldig mogelijk aan
+palen in den grond verankerd om het tegen storm te vrijwaren. Bij nader
+onderzoek bleek ons nu, dat de motor zoo sterk oververhit was geweest,
+dat de aluminium zuigers ten deele gesmolten waren, en het metaal in de
+uitlaatpijpen terechtgekomen was. Uit de oliezeef haalde Van den Broeke
+een ware haché van stukjes zuiger, gebroken zuigerveeren enz. Het
+gebroken landinggestel werd gedémonteerd en het bleek een lastig
+werkje, de houten blokken, waar het toestel tijdelijk op rustte, zoo te
+plaatsen, dat zij bij de herstelling van het landinggestel niet in den
+weg zaten. Met een paar ladders en eenige planken, die wij van een
+wagenmaker in Saladinovo leenden, bouwden wij een steigertje om de
+vleugelreparatie mogelijk te maken. Aan het vliegveld bij Sofia vroegen
+wij een autogeen-laschapparaat te leen; dit was achteraf niet noodig,
+omdat wij er nog vlugger een kregen uit het naburige stadje Tatar
+Pazardzjik.
+
+Den achttienden October was dit voorbereidende werk gereed en konden
+wij een telegram naar Holland zenden om te melden, dat het toestel
+klaar stond voor de reparatie en denzelfden avond kregen wij onder
+algemeene vreugde het bericht, dat den 22sten of 23sten October drie
+man van de Fokker-fabriek met den nieuwen motor en het verdere
+materiaal uit Holland zouden vertrekken.
+
+De eerstvolgende dagen rest ons nu weer niets dan wachten en hopen, dat
+de hulp-expeditie een voorspoedige reis zal hebben en dat de winter nog
+een poosje zal uitblijven. De Bulgaren meenen inderdaad te kunnen
+voorspellen, dat het zomerweer nog wel eenigen tijd zal aanhouden.
+
+De verjaardag van Van Weerden Poelman wordt den 21sten October zoo
+feestelijk gevierd, als naar omstandigheden mogelijk is. ’s Middags
+drinken wij Sliwowitch, een soort van Bulgaarschen pruimen-brandewijn.
+Het is niet heel lekker, maar er wordt ansjovis bij gegeven, die zoo
+zout is, dat men wel gedwongen wordt, te drinken.
+
+Daar wij voor den nieuwen motor olie noodig zouden hebben, heb ik naar
+Constantinopel geseind, castrol hierheen te zenden. Naderhand blijkt,
+dat hiermede onze voorraad in Constantinopel uitgeput is, en daar het
+wenschelijk zal zijn de olie in den nieuwen motor in het begin dikwijls
+te ververschen, besluiten wij, de castrol in reserve te houden en van
+Philippopel te starten met zuivere ricinus-olie. Voor ons vertrek kocht
+ik daarom nog vijftig Liter ricinus-olie bij een apotheker; de motor
+heeft er naderhand uitstekend op geloopen, maar ik weet niet, wat de
+gevolgen van dezen maatregel zijn geweest voor de volksgezondheid in
+Bulgarije.
+
+Uit een telegram, dat wij den 24sten October ontvingen, meenden wij te
+mogen afleiden, dat onze hulp-expeditie dien avond om negen uur tien in
+Philippopel kon aankomen. Wij maakten het plan, nog denzelfden avond de
+materialen op wagens te laden, om ze den volgenden morgen vroeg naar
+het veld te rijden, en dan dadelijk aan het werk te tijgen. Hiertoe was
+echter noodig, dat de douane den motor enz. dadelijk vrij gaf en ’s
+middags togen wij allen samen met den consul Caltchoff naar het station
+om die zaak voor te bereiden.
+
+De douane-ambtenaar bleek echter een echt bureaucraatje te zijn. Wel is
+waar had de Bulgaarsche regeering aan onzen consul De Brauw alle
+mogelijke faciliteiten toegezegd, maar de douane-man beweerde geen
+orders te hebben gekregen, en weigerde halsstarrig zijn medewerking.
+Wij lieten ons echter niet uit het veld slaan en praatten als Brugmans.
+In een dichte rij stonden wij om het bureau geschaard, waar het
+mannetje zich angstig achter verschool en vooral de gestalte van Van
+den Broeke scheen hem zoo te imponeeren, dat hij op een schelletje
+drukte en hiermede alles, wat iets met de douane te maken had, te hulp
+riep. Intusschen praatten wij net zoo lang over „Regierungssache” en
+andere gewichtigheden en zwaaiden wij zoo hevig met de mooiste
+aanbevelingsbrieven voor zijn neus, dat hij eindelijk toegaf en
+beloofde tegen storting van 50 Pond sterling als garantie de zaak te
+zullen vrijgeven. Het ergste van alles vond hij blijkbaar, dat hij nu
+zelf ’s avonds om negen uur op het station moest zijn, terwijl zijn
+dienst om zes uur behoorde af te loopen.
+
+Dien avond waren wij allen op tijd op het perron; de bewuste trein
+stoomde binnen, maar van onze vrienden uit Holland was geen spoor te
+ontdekken, en onder de hoonende blikken van de douane-menschen konden
+wij weer verdwijnen.
+
+Wij verwachtten onze helpers nu vier en twintig uur later, maar den
+volgenden morgen, toen wij nog rustig lagen te slapen, kregen wij het
+bericht, dat één van de Hollanders was aangekomen. Het bleek te zijn
+Dömen, een lasscher van de Fokker-fabriek. Hij vertelde een tamelijk
+somber verhaal. Brassen, Dietrich en hij zelf, alle drie van de
+Fokker-fabriek, waren samen uit Amsterdam vertrokken met het noodige
+materiaal. Onder vele zorgen voor den motor, die een paar maal moest
+worden overgeladen, bereikten zij de grens tusschen Hongarije en
+Servië. Hier hield de pascontrôle bij vergissing den pas van Brassen
+achter, zoodat deze in het eerstvolgende Servische station op dit
+document moest blijven wachten. De twee anderen gingen door en laadden
+den motor over in Belgrado. In Zaribrod, het Servische grensstation aan
+de Bulgaarsche grens maakten de Servische autoriteiten bezwaar, den
+motor door te laten naar Bulgarije, aangezien de Entente-bepalingen het
+gebruik van motoren van dit vermogen aan Bulgarije verbieden en den
+invoer van vliegtuigmateriaal aan bijzondere vergunningen binden. Zoo
+moest de arme Dietrich met het materiaal hier achter blijven en ten
+slotte had Dömen in zijn eentje de reis moeten voortzetten.
+
+Wij waren niet weinig terneergeslagen. Wanneer de Serven formeele
+bezwaren gingen maken, was onmogelijk te voorspellen, hoeveel
+bureaucratische rompslomp er noodig zou zijn en hoeveel tijd er
+verloopen zou, voordat wij ons materiaal hadden.
+
+Wij stelden ons, niet zonder moeite, met den consul te Sofia in
+verbinding. De Heer De Brauw bleek intusschen al voor ons aan het werk
+te zijn getogen. Hij had in Sofia den bewusten trein opgewacht, en toen
+hij de menschen niet vond, van den conducteur vernomen, wat er gaande
+was. Onmiddellijk had hij zich met den consul te Belgrado in verbinding
+gesteld. Wij zelf telegrafeerden naar Holland, en het Departement van
+Buitenlandsche Zaken aldaar stelde zich met de regeering te Belgrado in
+contact.
+
+In afwachting van de dingen, die komen zouden, gingen wij den volgenden
+dag, een Zondag, weer naar het toestel kijken. De laatste vijf dagen
+had het vrijwel onophoudelijk geregend, doch het vliegtuig bleek
+gelukkig practisch niet geleden te hebben. De weg er heen was echter in
+een modderpoel herschapen, waar de auto zich nauwelijks doorheen kon
+werken.
+
+Den morgen van den zeven en twintigsten October kwam tot onze
+uitbundige vreugde al het materiaal, te weten: de motor, het
+landinggestel en het wiel, de aileron en het materiaal voor de
+vleugel-herstelling te Philippopel aan. Dragoni kwam ons ’s morgens
+vroeg in een staat van hevige opwinding het bericht op onze kamer
+brengen. Toen wij aan het station kwamen, vonden wij ook Dietrich daar,
+terwijl Brassen dadelijk doorgegaan was naar Saladinovo. De brave
+Dragoni had de voerlieden al gewaarschuwd en wij konden dadelijk met
+het opladen beginnen. De wegen waren te slecht om den motor op een
+vrachtauto te vervoeren, en zoo zagen wij ons genoodzaakt, hem op een
+ossenwagen te laden. Ik hield mijn hart vast, dat dit wrakke voertuig
+onder den zwaren last zou bezwijken. Guilonard en Dragoni tobben erg
+met de Bulgaarsche werklui aan het station, die allen door elkaar
+schreeuwen, hevig gesticuleeren, en een zeldzaam gebrek aan
+samenwerking en handigheid ten toon spreiden.
+
+Ik loop even de stad in om een telegram weg te sturen en plotseling
+ratelt tot mijn groote verbazing een Citroën-vrachtwagentje op
+rupswielen langs mij heen, van hetzelfde type, als waarmede indertijd
+de beroemde tocht door de Sahara is gemaakt. Het is vrijwel het eenige
+vervoermiddel, dat een zwaren last als onze motor over de slechte
+Bulgaarsche wegen kan vervoeren, zonder gevaar te loopen, in de modder
+weg te zakken. Ik loop het wagentje dan ook dadelijk achterna; een
+poosje verlies ik het uit het oog en dan vind ik het weer terug in een
+zijstraatje, voor een kantoor. Ik stap naar binnen en vraag aan den
+man, die daar de baas schijnt te zijn, of ik het vehikel huren kan. Het
+duurt lang, voor hij mij begrijpt, en als hij zoover is, antwoordt hij,
+dat hij niets met het geval te maken heeft. Na eenig zoeken slaag ik er
+ten slotte in, den eigenaar te vinden en deze blijkt bereid, het
+wagentje, dat pas nieuw is en dien dag zijn entrée in Philippopel had
+gemaakt, voor een zacht prijsje een paar dagen af te staan. Ik ga
+dadelijk naast den chauffeur zitten en heel trotsch komen wij er mee
+bij het station, tot verbazing van de anderen. De ossenwagen krijgt
+zijn congé en de motor wordt op de Citroën geladen, die hem veilig en
+wel naar het toestel brengt. ’s Middags wordt al het materiaal bij het
+toestel afgeladen.
+
+De auto van Dragoni had het den volgenden morgen zwaar te
+verantwoorden; de chauffeur en zeven passagiers moeten ermede over de
+slechte Bulgaarsche wegen naar het toestel worden vervoerd. De wagen
+houdt het echter gelukkig uit en Dragoni vertoont schitterende
+staaltjes van rijkunst. Als de wegen steeds slechter worden, zal het
+vervoer op deze wijze wel eenige bezwaren gaan opleveren; maar ik voel
+er weinig voor, nog een auto er bij te nemen, omdat het duur is, en ik
+bovendien de Bulgaarsche chauffeurs op die slechte wegen niet erg
+vertrouw.
+
+Dadelijk wordt een aanvang gemaakt met de reparatie van het
+landinggestel en den vleugel. Reeds dienzelfden dag wordt de nieuwe
+motor in het toestel geheschen, en de groote radiateur er weer voor
+geplaatst. Daar het laschapparaat, dat wij uit Sofia hebben laten
+komen, er nog steeds niet is, gaat Guilonard er een halen uit Tatar
+Pazardzjik.
+
+Aangezien onze auto heden twee maal een lekke band kreeg, besluiten
+wij, de lading een beetje te verminderen; Poelman en ik zullen morgen
+in Philippopel blijven, en morgenavond zullen Brassen en Dömen bij den
+schoolmeester in Saladinovo blijven overnachten. Op den terugweg
+passeeren wij dien avond groote troepen Nomaden, die te midden van
+hunne kudden in hun zwarte wollen tenten langs den weg kampeeren. De
+volgende dagen vinden wij ze in Philippopel, waar zij op de markt
+dekens en andere artikelen, die zij van de wol van hunne schapen hebben
+geweven, aan den man trachten te brengen. Onze Consul Caltchoff bracht
+mij later in aanraking met een paar van hun hoofdlieden, die dikwijls
+een aanzienlijk kapitaal bezitten in den vorm van schapen en kleine
+paardjes. Het is een eigenaardig volkje. Zij belijden den Christelijken
+godsdienst en spreken een eigen taaltje, terwijl zij zich bovendien in
+bijna alle talen van den Balkan kunnen uitdrukken. In den zomer leven
+zij in groote troepen hoog in de eenzame bergen, waar zij hunne schapen
+weiden. Tegen den winter trekken zij naar de dalen, om aan de kusten
+van de Aegeïsche zee het koude jaargetijde door te brengen. Zij leven
+geheel van hunne schapen en de verkoop van de wol is hun eenige bron
+van inkomsten. De vrouwen hebben boven den neuswortel een klein kruisje
+getatoueerd. Het volkje ziet er in hunne donkere, wollen kleeding, met
+bonte randen afgezet en met lange rijen metalen knoopen van allerlei
+herkomst versierd, schilderachtig uit en de koppen zijn door wind en
+zon verweerd, maar dikwijls niet leelijk. Het schijnt, dat deze nomaden
+het overblijfsel zijn van een volkje, dat in een van de vele oorlogen
+op den Balkan van huis en hof werd verjaagd. Zij klaagden zeer over de
+harde tijden. De wol bracht weinig op en zelfs deze kinderen van de
+bergen werden door de belastingen geplaagd. Voor ieder schaap, dat zij
+laten weiden, moeten zij eenige lewa’s aan den fiscus offeren.
+Bovendien worden zij door roovers lastig gevallen.
+
+Het is namelijk in den Balkan zelfs in de onmiddellijke omgeving van de
+groote steden nog lang niet veilig. De verarming, door den oorlog
+ontstaan, heeft de zaak verergerd. Politie en soldaten kunnen de
+uitgestrekte gebieden, waarin de eenzame bergen den roovers tallooze
+veilige schuilplaatsen bieden, onmogelijk afdoende controleeren, en,
+wat erger is, zijn dikwijls zelf mede in het complot. Een typisch
+staaltje hiervan is het volgende: Een paar touristen wilden een langen
+autotocht door de bergen maken, hetgeen hun in verband met de roovers
+werd afgeraden. Ze gingen echter toch. Ergens hoog in de bergen werden
+zij door den Burgemeester van een naburig plaatsje, die eenige
+gewapende mannen bij zich had, aangehouden en hun passen werden
+onderzocht. Zij konden bovendien goede aanbevelingsbrieven van de
+regeering toonen en zijn Edelachtbare gaf zijn hooge toestemming om
+verder te rijden. Toen zij weer in de stad kwamen, vertelden zij, dat
+zij nergens roovers hadden gezien, doch alleen den bewusten
+burgemeester hadden ontmoet, die zich blijkbaar zeer plichtsgetrouw op
+de hoogte hield van alles, wat er in zijn gemeente voorviel. Groot was
+echter de ontgoocheling van onze brave touristen, toen men hun
+uitlegde, dat die gewapende mannen juist de roovers waren geweest, die
+blijkbaar in samenwerking met het dorpshoofd hun bedrijf uitoefenden,
+doch waarschijnlijk in dit geval in verband met de aanbevelingsbrieven
+van de reizigers het zaakje niet veilig genoeg hadden gevonden. Een
+dergelijke verbroedering van autoriteiten en ongunstige elementen
+schijnt niet zeldzaam te zijn, en door de algemeene armoede en de lage
+tractementen sterk te worden bevorderd. Zoo ziet men, waar het drukken
+van ambtenaarssalarissen toe leidt! Vooral de tabakshandelaars, die
+dikwijls met veel contanten in den zak het platteland op moeten om de
+boeren te betalen, hebben van beroovingen te lijden, en kort vóór dat
+wij onze noodlanding maakten, waren een paar van deze heeren op den
+weg, die van ons toestel naar Philippopel liep, grondig uitgeschud.
+Geen wonder dan ook, dat de chauffeurs er een sterken afkeer van
+hebben, na zonsondergang buiten de steden te rijden, en als zij het
+bepaald doen moeten, zooveel mogelijk de lichten dooven.
+
+Dien 28sten October, den eersten dag van het herstellingswerk, schoten
+wij goed op. ’s Avonds kwam de heer Alsem, een filmoperateur uit den
+Haag, onze kleine Hollandsche kolonie versterken, die nu acht man
+telde. In het kleine Philippopelsche hotelletje begonnen wij zoo
+langzamerhand een ware terreur te vormen. Wij waren de beste klanten,
+maar de Bulgaren vonden ons ongeloofelijk veeleischend. Wij wilden
+allemaal goede kamers hebben; de productie in de keuken kon de vraag
+bijna niet bij houden; iederen avond kwamen wij, van onder tot boven
+met modder bedekt van het veld terug en wij hadden de naar Bulgaarsche
+opvatting nog al overdreven gewoonte, om weer schoon aan tafel te
+komen, zoodat de kamermeisjes ongekende hoeveelheden waschwater naar
+boven moesten slepen. Wij maakten moeilijkheden, als ons linnen nog
+vuiler uit de wasch kwam, dan het er in was gegaan; wij waren
+ontevreden, wanneer de gaten in de lakens zoo groot waren, dat wij er
+’s nachts doorheen schoten; kortom, wij waren de lastigste gasten van
+het hotel, en de arme hotelier slaakte tegenover den Heer Caltchoff de
+verzuchting: „Nog vijf van die Hollanders van jou, en ik moet mijn
+hotel sluiten.”
+
+Den volgenden dag bleven Poelman en ik volgens afspraak in de stad, om
+de auto niet te zwaar te belasten, en wij besteedden onzen tijd met het
+rondleiden van den filmoperateur door de stad. Plovdiv, zooals de
+Bulgaren Philippopel noemen, biedt met zijn oude wijkjes en zijn mooie
+panorama’s vanaf de heuvels menig schilderachtig plekje voor de film.
+De anderen gingen weer allen naar het toestel; het werk schoot goed op
+en welvoldaan kwamen zij ’s avonds weer terug, behalve Brassen en
+Dömen, die volgens afspraak bij den schoolmeester van Saladinovo bleven
+logeeren.
+
+De dertigste October was een minder aangename dag. Zware regens maakten
+den weg naar het veld bijna onbruikbaar, zoodat wij telkens allen
+moesten uitstappen om de zware auto met moeite uit de modder te
+bevrijden. Het terrein zelf was in een modderpoel herschapen, hetgeen
+het werk zeer bemoeilijkte, en vooral het lasschen van het
+landinggestel in regen en wind was een waar kunststukje. Bovendien
+bleken sommige deelen van het landinggestel, evenals de nieuwe
+extra-radiateur, niet dadelijk te passen, hetgeen het werk vertraagde.
+Tot onzen spijt moesten wij besluiten, niet, zooals wij eerst gehoopt
+hadden, den eersten November te starten, maar ons vertrek tot den
+tweeden November uit te stellen.
+
+De wegen waren nu zoo langzamerhand zóó slecht geworden, dat wij
+moesten besluiten, den volgenden dag niet per auto, maar met den trein
+naar het vliegtuig te gaan, hetgeen ook alweer tijdverlies meebracht.
+Een en dertig October vorderde het werk gelukkig goed en werd het weer
+tegen den middag beter. Dien dag sloeg ik de noodige benzine en
+ricinus-olie in, en wij hadden goede hoop, dat wij inderdaad den
+tweeden November zouden kunnen vertrekken.
+
+Onder een prachtigen blauwen hemel rijden wij den eersten November naar
+het toestel. Gelukkig zijn de wegen dien dag zooveel beter, dat wij er
+weer per auto kunnen komen. De eerste sneeuw bedekt de toppen van den
+Balkan en den Rhodopo. Dien dag schiet de reparatie goed op en mede
+door het mooie weer zijn allen in de beste stemming. Er waait een
+zwakke Westen-wind; dicht bij het vliegtuig is een lang, smal stukje
+grasland, dat in de richting Oost-West loopt en dat voor den start wel
+te gebruiken schijnt. Aan den Westkant staan even buiten het veldje
+hooge boomen, die den start in die richting moeilijk maken. Aan den
+Oostkant ligt het terreintje vrij, zoodat een start in die richting het
+veiligste is. Als de wind niet draait, zullen wij dan weliswaar moeten
+starten met wind in den rug, maar dit achten wij een minder bezwaar dan
+de start naar de boomen toe. De lengte van het terrein is niet
+buitengewoon. Onze F VII heeft, vooral met zwakken wind in den rug,
+zeker 300 Meter voor den aanloop noodig. De langste gladde startbaan,
+die wij op het terrein kunnen vinden, bedraagt 320 Meter. Dan volgen
+een paar diepe kuilen, en daarachter loopt een dijkje van bijna een
+Meter hoogte. Het zal dus een beetje op het kantje af zijn, maar een
+andere keuze hebben wij niet.
+
+Tusschen het vliegtuig en ons geïmproviseerde vliegveld is het terrein
+erg hobbelig, en ik huur een dozijntje Bulgaarsche landarbeiders om
+dien weg in zoo verre te nivelleeren, dat wij het toestel er over heen
+kunnen rijden.
+
+Onderhand leggen de mécano’s de laatste hand aan het vliegtuig, en in
+den namiddag was dit tot onze groote vreugde gereed. Voorzichtig werden
+de blokken er onderuit gehaald. De motor werd aangeslagen en bleek het
+uitstekend te doen. Moeilijk kan ik U onze vreugde en onzen trots
+beschrijven, toen wij daar onze goede F VII weer netjes op eigen beenen
+zagen staan, van een goeden nieuwen motor voorzien en klaar om den
+volgenden dag de reis naar het verre Oosten te vervolgen. ’s Avonds
+bood de Heer De Brauw, die zelf was gekomen om bij ons vertrek
+tegenwoordig te zijn, ons een afscheidsdinertje aan, dat in de meest
+opgewekte stemming werd genoten. Daarna zat ik nog tot drie uur in den
+nacht te werken aan kasboek, rapporten, en opgaven voor de verzekering,
+mopperende over al die administratie, die zelfs ons, vliegers, niet
+wordt bespaard en daarna kroop ik dankbaar nog voor eenige uren onder
+de wol, en droomde ik van palmboomen en warmen zonneschijn.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VI
+
+IN HET LAND VAN DE HALVE MAAN
+
+
+Juist één dag minder dan een maand waren wij in Philippopel opgehouden,
+toen wij den tweeden November bij zonsopgang voor het laatst den
+autorit door de breede vlakte van de Maritza naar ons vliegtuig
+maakten. Het was helder, koel weer en er woei, evenals den vorigen dag,
+een zwakke Westen-wind. Op het terrein gekomen, gingen wij zoo gauw
+mogelijk aan het werk om het toestel voor den start gereed te maken.
+Wij verloren eenigen tijd met het opzetten van de aluminium platen, die
+den motor omsluiten. De motor werd in gang gezet en warm gedraaid en
+langzaam en voorzichtig werd het toestel naar de startplaats gerold;
+wij moesten hierbij ten deele over geploegden grond, maar de bodem was
+gelukkig zeer hard, zoodat dit geen moeilijkheden opleverde.
+
+De wind was hetzelfde als gisteren en wij zouden dus inderdaad met
+zwakken wind in den rug moeten starten. Guilonard ging bij de kuilen
+aan het einde van het veld staan. Zoodoende was deze hindernis voor ons
+duidelijk gemarkeerd en tevens zou Guilonard ons het vertrek-teeken
+geven op een oogenblik, dat hij voelde, dat de wind een beetje
+verflauwde. Wij namen afscheid van onze vrienden, gingen in het toestel
+zitten, en op het oogenblik, dat wij Guilonard het afgesproken teeken
+zagen geven, gaven wij den motor vol gas. Langzaam zet het toestel zich
+in beweging; de start valt werkelijk niet mee; over de heele lengte van
+het terrein blijft het zware toestel rollen en wij zien Guilonard een
+waren krijgsdans uitvoeren om ons duidelijk te maken, dat wij het
+toestel van den grond moeten halen om niet in de kuilen terecht te
+komen. Vlak bij Guilonard trekken wij voorzichtig een beetje aan het
+hoogteroer; het toestel heeft juist snelheid genoeg om van den grond
+los te komen, de wielen tikken nog even aan op het dijkje dat het
+terrein afsluit en dan vliegen wij weer. Dankbaar en voldaan zien wij
+den Bulgaarschen grond, die ons zoo lang heeft vastgehouden, dieper en
+dieper onder ons zinken. Wij maken een grooten cirkel om het terrein,
+wuiven de achterblijvenden toe en dan richten wij de schroef van de F
+VII naar het Oosten.
+
+Boven de stad maken wij nog even een bocht en het is ons een waar feest
+om het huis van den consul Caltchoff, het hotel, het Turksche bad en de
+nauwe straatjes van de oude wijken op de heuvels ditmaal voor het
+laatst en vanuit een behoorlijke hoogte te zien.
+
+De motor loopt best en het is een prachtige dag. Wij volgen weer, net
+als een maand geleden, de Maritza. Links en rechts schuiven de Balkan
+en de Rhodopo langzaam voorbij, waarvan de hooge toppen, bedekt met de
+eerste sneeuw, glinsterend tegen de helderblauwe lucht afsteken.
+
+Later hoorden wij, dat wij juist bijtijds vertrokken waren, want een
+paar dagen daarna viel de strenge winter met storm en sneeuwvlagen in.
+
+Langzamerhand wordt de vlakte onder ons meer dor en eentonig, en na
+anderhalf uur vliegen naderen wij de grens en zien wij de stad
+Adrianopel. Eenzaam ligt de stad in de wijde, kale vlakte, beheerscht
+door haar groote moskee, waarvan de vier slanke minaretten als vingers
+naar den vreemden indringer in de lucht schijnen te wijzen.
+
+Even later buigt de Maritza naar het Zuiden af om zich in de Aegeïsche
+zee te storten en wij volgen verder den straatweg, die naar
+Constantinopel leidt. Het terrein onder ons is nu ongeveer geheel
+onbegroeid, en kaal en eenzaam breidt zich de vlakte zoo ver het oog
+reikt uit. Slechts hier en daar een klein, armoedig Turksch dorpje; de
+hoekige lijnen van oude loopgraven herinneren aan de vele gevechten,
+die hier vroeger zijn gevoerd.
+
+Den laatsten dag vóór ons vertrek uit Philippopel hadden wij met den
+eigenaar van het land de schadevergoeding bepaald en de man had ons, om
+ons in een goede stemming te brengen, van te voren een gebraden
+kalkoentje aangeboden. Wij hadden dit dankbaar aanvaard, doch den boer
+minder dan de helft betaald van wat hij eischte, hetgeen hem nog
+aanzienlijk scheen mee te vallen. Daar de vogel hoog bejaard scheen, en
+geuren verspreidde, die er naar onze meening niet bij hoorden, achtten
+wij de wijde dunbevolkte vlakte van Turkije een gunstige en veilige
+plaats om hem over boord te mikken. Weemoedig staarden wij deze laatste
+herinnering aan Bulgarije na, die onder ons kleiner en kleiner werd en
+eindelijk in de ruimte verdween.
+
+Ver weg aan onze rechterhand komt de zee van Marmara in zicht en
+spoedig kunnen wij de eerste bergen van Klein-Azië, den drempel van het
+werelddeel, dat wij in de eerstvolgende weken van West naar Oost zullen
+moeten doorkruisen, aan den overkant onderscheiden. Het is, alsof wij
+ons nu pas werkelijk kunnen voorstellen, dat de lange maand van wachten
+achter den rug is en dat wij heusch op weg zijn naar Batavia.
+
+De motor loopt gelukkig steeds uitstekend; alleen lekt uit den dop van
+den radiateur een klein beetje water, maar de oorzaak is waarschijnlijk
+alleen, dat die dop niet goed sluit, en daar wij bovendien dezen dag
+niet lang hoeven te vliegen, maken wij ons niet ongerust.
+
+Duidelijker en duidelijker komt de zee van Marmara in zicht en
+eindelijk vliegen wij langs de kust en zoo bereiken wij het vliegveld,
+gelegen bij het kleine kustplaatsje San Stefano. Wij zien een aantal
+auto’s en een groep menschen op het terrein, zoodat wij blijkbaar
+worden verwacht; maar wij stellen hun geduld nog even op de proef om
+een kijkje te gaan nemen boven de stad Constantinopel zelf, die zestien
+Kilometer verder naar het Oosten ligt.
+
+De stad levert van uit de lucht een schitterenden aanblik op. Vlak
+onder ons ligt de oude Turksche stad Stamboel op een schiereiland aan
+de donkerblauwe wateren van de Zee van Marmara. Op de uiterste spits
+van het schiereiland ligt het Seraïl van den Sultan, en overal steken
+de koepels en de witte, hooge minaretten van de Aia Sofia en de andere,
+groote moskeeën boven de stad uit. Over Stamboel heen ziende,
+onderscheiden wij den Gouden Hoorn, met tallooze stoombooten, klein als
+speelgoed-scheepjes, en daarachter liggen de Europeesche wijken Pera en
+Galata tegen de heuvels gebouwd. De smalle Bosporus baant zich
+kronkelend tusschen de heuvels een weg naar de Zwarte Zee, en aan den
+overkant zien wij de huizen en het groen van Skutari op den Aziatischen
+oever. Hier en daar kruipt een kaik als een klein insectje over het
+donkere water.
+
+De groote F VII cirkelt met zijn breede vleugels rustig boven dit
+schitterende panorama. Met moeite nemen wij er afscheid van en vliegen
+weer terug naar San Stefano. Bij de landing worden wij nog al gehinderd
+door het licht van de reeds laag staande zon, dat door de zee
+weerkaatst wordt en ons verblindend in de oogen schittert. Het
+vliegveld is echter ruim en goed.
+
+De gezantschapssecretaris en de Nederlandsche consul waren met een
+groot deel van de Hollandsche kolonie op het veld, en Kapitein Mouhsine
+Bey, commandant van het vliegveld, zegde ons alle mogelijke hulp toe.
+Wij werden uitgenoodigd om mee naar de stad te gaan; maar hoe graag wij
+ook een kijkje in Constantinopel hadden genomen, wij gaven er de
+voorkeur aan om dicht bij het veld in San Stefano te blijven
+overnachten, vooral omdat wij den volgenden morgen weer vroeg aan het
+werk moesten.
+
+Niet lang nadat wij geland waren, werd het donker. Wij trachtten
+verlichtingsmiddelen te vinden om aan het toestel te werken, maar
+slaagden hierin niet. Het vliegveld zelf was uitstekend, maar de
+hulpmiddelen waren heel gebrekkig. Er stond maar één kleine tenthangar,
+veel te klein voor ons toestel, en verlichtingsmiddelen waren niet
+aanwezig. Het eenige, wat wij konden krijgen, was een kleine
+petroleumlamp; maar deze leverde te weinig licht en te veel brandgevaar
+om er bij te werken. Wij konden dus niets anders doen dan het toestel
+goed afdekken en het verdere werk uitstellen tot den volgenden morgen.
+
+Wij aten ’s avonds bij een Hollandsche familie te San Stefano en
+zochten toen tijdig ons hotelletje op. In onze kamer gekomen, hoorden
+wij buiten een zacht gekabbel van golven, en toen wij de luiken open
+wierpen, lag de prachtige zee van Marmara, badende in het maanlicht,
+voor ons.
+
+De Heer Alsem, filmoperateur, was ons ook naar Constantinopel gevolgd.
+Hij filmde alles, wat los en vast was. Dit schijnt een zeer vermoeiend
+werk te zijn; want den volgenden morgen werd ik wakker, doordat het
+heele hotelpersoneel met schoenen, stoffers en andere artikelen te
+vergeefs op zijn deur stond te bonzen. Door een raam baanden wij ons
+een toegang naar zijn kamer, en toen wij hem eindelijk wakker hadden,
+vroeg hij heel laconiek: „Waarom heb je eigenlijk niet even geklopt?”
+
+Wij gingen naar het veld en brachten het toestel in orde voor de reis.
+Er waren eenige Fransche vliegers en vliegtuigen, die gedurende dien
+zomer een dienst van Constantinopel naar Angora onderhielden. Een
+vertegenwoordiger van het Gemeentebestuur van Constantinopel en eenige
+Turksche vliegers bezichtigden met belangstelling ons groote
+verkeersvliegtuig.
+
+Met den motor hadden wij dien morgen een beetje tegenspoed. Op vol
+toeren liep hij niet regelmatig. Waarschijnlijk zat de fout in de
+ontsteking. Van den Broeke werkte lang en te vergeefs om de oorzaak te
+vinden. Naderhand is gebleken, dat die in de bougies zat. Aangezien het
+gebrek in ieder geval niet ernstig kon zijn en de motor op het normale
+aantal van 1800 toeren goed liep, besloten wij ten slotte maar te gaan,
+omdat het anders te laat werd om Angora dien dag nog te bereiken.
+
+De start leverde geen moeilijkheden op, daar het veld in goeden staat
+en ongeveer 700 Meter lang was en wij hadden mooi weer met
+Zuid-Zuid-Westen wind. Wij genoten weer van het prachtige uitzicht op
+de stad. Een van de leden van de Hollandsche kolonie was tot zijn spijt
+niet in de gelegenheid geweest om naar ons toestel te komen kijken,
+omdat hij ziek lag in Pera en om hem een beetje schadeloos te stellen,
+vlogen wij even over zijn huis. Daarna staken wij den Bosporus over en
+kwamen wij boven het Westelijkste puntje van Azië.
+
+Wie de boeken van Pierre Loti over Constantinopel gelezen heeft, zal
+zich herinneren, hoe zijne vriendin Aziyadé begraven ligt op het groote
+kerkhof van Selimië bij Skutari. Vanuit de lucht zagen wij op de
+plechtige cypressen van het kerkhof neer, waar de witte grafsteenen
+tusschendoor schemerden, en ik vroeg mij af, welk van die witte plekjes
+het graf kon zijn, dat Loti tot zijn roerend verhaal heeft
+geïnspireerd. Langs den Aziatischen oever van de zee van Marmara gaat
+het Oostwaarts. Het diep blauwe water beneden ons is helder als
+kristal, zoodat wij ver buiten den oever den zeebodem kunnen
+onderscheiden. De Prinsen-eilanden, waar de witte zomerverblijven van
+de rijke Turken schitteren tusschen het donkergroene geboomte, rijzen
+rechts van ons uit de zee op.
+
+Wij steken de Ismed Keurfezi over, de golf van Ismed, de meest
+Oostelijke zeearm van de zee van Marmara, en zoo vliegen wij Klein-Azië
+of Anatolië binnen. Op het compas steken wij een heuvelrug van ongeveer
+500 Meter over. Het is sterk geaccidenteerd, rotsachtig terrein, zeer
+gevaarlijk voor een noodlanding. De wind is zwak en zeer onregelmatig.
+Hier en daar stoken herders een vuurtje, en de rook drijft nu eens
+dezen, dan weer dien kant uit. Het eerste landmerk, waaraan wij onzen
+koers controleeren, is een groot zoutmeer, de Tuz Gheullu, en korten
+tijd later bereiken wij de Baghdad-spoor, waarvan een van de zijtakken
+ons verder als wegwijzer naar Angora zal dienen. Oorspronkelijk waren
+wij van plan een kortere route te nemen langs de rivier de Saharia
+Irmak, maar de Fransche vliegers in Constantinopel hadden ons verteld,
+dat deze route minder gunstig was voor een noodlanding, zoodat wij den
+omweg langs de spoor kozen. Bij het stadje Eski Shehir, dat eenzaam in
+een wijde, zandige vlakte ligt, splitst de spoorlijn zich in een
+hoofdlijn, die langs Konia naar Baghdad voert, en een zijtak naar
+Angora. Wij volgden dien zijtak. Het landschap werd akelig dor en kaal;
+een beetje mos en geel-geblakerd kort gras bedekt den zandigen bodem
+slechts ten deele en links en rechts van het dal sluiten zandige,
+rotsachtige gebergten met toppen van 1600 Meter hoogte den horizon af.
+Hier en daar ligt een eenzaam Turksch dorpje, waarvan de armoedige
+hutten met leem zijn bestreken en een enkele kudde zwarte geiten breekt
+de eentonigheid van het landschap.
+
+Door het oponthoud van hedenochtend zijn wij wel wat laat vertrokken,
+en bovendien begint er langzamerhand een sterke tegenwind op te steken,
+zoodat wij beginnen te vreezen, dat wij Angora niet vóór het vallen van
+de duisternis zullen bereiken. Met ongerustheid zien wij, hoe de bruine
+rotsen links van ons zich rossig beginnen te tinten in het avondlicht.
+Om tijd te winnen verlaten wij den bochtigen spoorweg en op het compas
+gaan wij dwars door de heuvels op Angora af. Reeds verdwijnt de zon
+onder de kim en nog is de stad niet in zicht. Gelukkig zijn wij
+volkomen zeker van onze oriëntatie. Als wij onder deze omstandigheden
+één oogenblik den weg kwijt geraakt waren, zouden wij tijd verloren
+hebben en òf in het pikkedonker in Angora geland zijn òf in de
+schemering een noodlanding hebben moeten maken in het eenzame terrein,
+met al de gevaren, daaraan verbonden. Tot onze opluchting zien wij
+eindelijk de lichtjes van de stad in de schemering opdoemen, en het is
+gelukkig nog licht genoeg om het terrein te onderscheiden.
+
+Het vliegveld van Angora is op zich zelf groot genoeg, maar er loopen
+twee richels over, die het eenigszins gevaarlijk maken. Voor een
+gedeelte zijn die richels afgegraven, en dit gedeelte is met witte
+merken aangeduid. Gelukkig konden wij die nog in de schemering
+onderscheiden, doch er liep een kudde vee in den weg, zoodat wij zoo
+dicht mogelijk bij den rand van het veld moesten landen. Wij zweven
+over een fabriekje heen, waarvan wij de schoorsteenen nog voldoende
+kunnen onderscheiden om ze te ontwijken, en juist glijden wij met
+langzaam-draaienden motor over den rand van het terrein, als wij een
+onverklaarbaar geraas vóór aan het toestel hooren. Dadelijk daarna zien
+wij uit de schemering vlak voor het toestel iets opdoemen; wij kunnen
+niet onderscheiden, wat het is en hebben geen tijd meer om het te
+ontwijken; bijna op hetzelfde oogenblik hooren wij een klap tegen den
+linkervleugel. Wij landen, en nu blijkt, dat het geraas veroorzaakt is
+door een telegraafdraad, waar wij dwars doorheen gevlogen zijn, en die
+zich vele malen om de naaf van de schroef gewikkeld heeft, gelukkig
+zonder verder schade te veroorzaken. Het voorwerp, dat met onzen
+vleugel in botsing kwam, bleek een zoogenaamde windzak te zijn geweest.
+Dit is een windwijzer, die op vliegvelden wordt gebruikt om den
+vliegers in de lucht de windrichting aan te duiden. Hij bestond uit een
+linnen zak van een paar Meter lengte, aan een ijzeren ring op een
+dunne, ijzeren paal bevestigd, en deze ring nu was met den voorkant van
+den vleugel in aanraking gekomen. Gelukkig was de schade gering. In het
+triplexhout van den vleugel was een flink gat geslagen, maar wij hadden
+genoeg in reserve bij ons, om het met eigen middelen te herstellen, en
+de langsligger van den vleugel was onbeschadigd gebleven.
+
+Wij hadden Angora op de hoogte gesteld van onze komst; maar daar het
+zoo laat geworden was, verwachtte men ons niet meer en op het vliegveld
+vonden wij alleen nog een paar mécano’s van den Franschen
+luchtverkeers-dienst. Na eenige oogenblikken kwam er ook een Turksche
+vlieger; zijn naam, Chakir Hazim, herinnerde ons aan de duizend en één
+nacht; maar het bleek een heel geschikte man te zijn, die goed Fransch
+sprak en ons gedurende ons verblijf in Angora heel vlot heeft geholpen.
+
+Het vliegveld in Angora was slechts van tijdelijken aard en alle
+hulpmiddelen ontbraken; de F VII moest dan ook in de open lucht
+verankerd worden, en daar wij ook geen verlichtingsmiddelen tot onze
+beschikking hadden, konden wij dien avond niet aan het toestel werken.
+De motor moest behoorlijk worden nagezien, de vleugel hersteld en de
+schroef afgenomen worden, om te controleeren, of de telegraafdraad geen
+schade gedaan had; bovendien waren onze benzine en olie niet op het
+veld aanwezig en moesten zij in de stad worden opgezocht. Zoodoende zou
+het onmogelijk worden, al die werkzaamheden den volgenden morgen klaar
+te krijgen en dan denzelfden dag nog naar Aleppo te vliegen. Daarom
+besloten wij, in Angora twee nachten te blijven.
+
+Het bleek dien avond niet gemakkelijk, een nachtverblijf in Angora te
+vinden. Vóór de revolutie telde de stad 25 000 inwoners, maar nadat de
+Kemalisten haar tot hoofdstad hebben verheven, is het zielental tot 150
+000 gegroeid, dus verzesvoudigd. Het gevolg is, dat er sterke
+woningnood heerscht en dat er in de hotels onmogelijk plaats te krijgen
+is. Onze vriend Chakir Hazim had een kamer met een kolonel van de
+Italiaansche luchtvaart, La Polla; in deze kleine kamer werden nog twee
+bedden neergezet voor Poelman en mij, terwijl de Fransche mécano’s een
+plaatsje inruimden voor Van den Broeke.
+
+Wij aten dien avond met Chakir Hazim en La Polla, die ons vertelden van
+de voorbereidingen, die zij maakten voor een luchtlijn
+Constantinopel–Athene–Brindisi. Voor deze lijn zouden Dornier „Wahl”
+tweemotorige watervliegtuigen worden gebruikt. Van dit plan is men
+naderhand afgeweken, om driemotorige Italiaansche vliegtuigen te
+bezigen.
+
+Den volgenden morgen werden wij al vroeg gewekt door het geratel van
+een lange reeks ossenwagens met massieve houten wielen, die naar de
+markt gingen. Ik stond vroeg op en ging een kijkje nemen in de stad.
+Het bleek een typisch oud plaatsje te zijn, tegen een berg aangebouwd,
+waarvan de top door een ouden vestingmuur omgeven was. Heel kleine
+Turkjes loopen bedelend achter mij aan onder het geroep van „bonjour,
+monsieur, salem aleikum”. Overal hangen aardige Turksche tapijtjes te
+koop, maar ik weersta de verzoeking; want als wij nu al beginnen,
+herinneringen te koopen, zal het toestel bij aankomst te Batavia er uit
+zien als een uitdragerswinkel.
+
+Met behulp van Chakir Hazim scharrelden wij eerst een Turkschen
+timmerman op, die vroeger ook in de vliegerij gewerkt had, om het stuk
+triplex op den vleugel te plakken. Zoodoende kon Van den Broeke
+ongestoord aan den motor werken. De Turk deed het werkje tamelijk
+netjes, maar niet overdreven vlug.
+
+Van den Broeke besteedde dien dag om den motor grondig na te zien. Het
+bleek ten slotte, dat de ontstekingsfout, die ons in Constantinopel
+opgehouden had, aan defecte bougies te wijten was geweest en dus niets
+om het lijf had; dien namiddag kon de motor dan ook met succes
+proefdraaien.
+
+Ik besteedde dien morgen eenige uren op het Ministerie van Oorlog, dat,
+ook al weer bij gebrek aan ruimte, in een school is ondergebracht, om
+er achter te komen, waar onze benzine eigenlijk zat. Een heel geschikte
+Turksche kapitein (den naam van dezen Effendi ben ik vergeten) wist er
+mij eindelijk aan te helpen. Onze olie was echter nergens te vinden en
+was dus waarschijnlijk niet aangekomen. Gelukkig konden de Fransche
+vliegers ons een weinig ricinus af staan.
+
+Dien avond ging ik nog even naar het Ministerie van Oorlog om het
+journaal van het vliegtuig vóór het vertrek te laten afteekenen, en
+Chakir Hazim vond het noodig, mij aan allerlei hooge militaire
+autoriteiten voor te stellen, zoodat het mij begon te schemeren van de
+gouden en zilveren sterren, strepen en halve manen. Bij het invallen
+van de duisternis stond het toestel weder geheel startklaar.
+
+Het vliegveld in Angora lag op ongeveer 800 Meter boven den zeespiegel;
+de lucht was hier dus aanzienlijk ijler dan in Holland en wij
+verwachtten, dat de invloed hiervan op den start van het toestel zeer
+merkbaar zou zijn. Wij maten het terrein zorgvuldig op en vonden een
+goede startbaan van 600 Meter lengte. Daarachter liep het veld steil
+naar beneden en er stonden geen hindernissen in den weg. De harde
+zandgrond was met een soort kort, dor gras bedekt en leverde weinig
+weerstand aan de wielen, en de omstandigheden voor den start waren dus
+in zooverre gunstig. De start verliep dan ook vlot en na een aanloop
+van naar schatting ongeveer 400 Meter verhief het toestel zich langzaam
+in de heldere, windstille lucht.
+
+Met La Polla en Chakir Hazim hadden wij den vorigen avond uitvoerig de
+te volgen route naar Aleppo besproken. De voornaamste moeilijkheid was
+het groote gebergte, de Taurus, dat ons op die route in den weg stond.
+Naar het Oosten toe konden wij er slecht om heen komen, zonder een
+grooten omweg te maken en in andere gebergten en zeer onherbergzame
+terreinen terecht te komen. Naar het Westen toe konden wij er wel om
+heen; maar wij zouden dan ook al weer een grooten omweg moeten maken.
+Wij waren daarom van plan de Cilicische Poort te volgen, de pas, die
+dwars door den Taurus heen gaat en waar ook de Baghdadspoor zich een
+weg door baant. De pas-hoogte was ongeveer 1700 Meter, terwijl de
+spoorweg op 1545 Meter door een tunnel gaat. Onze goede vriend Chakir
+Hazim was zeer somber over dit plan. Volgens hem was er in de eerste
+plaats kans, dat de pas door wolken en regen gesloten zou zijn. Verder
+vertelde hij, dat de koude lucht van de hoogvlakte van Anatolië door de
+pas naar de warme vlakte van Adana aan de Middellandsche Zee stroomt,
+waardoor in de nauwe pas zóó veel remous ontstaat, dat het ons niet
+mogelijk zou zijn, ons zware vliegtuig in onze macht te houden. Wij
+luisterden aandachtig toe, maar de oude La Polla merkte lakoniek op:
+„Praat nu maar niet; want zij doen toch, wat zij zelf willen.” Aldus
+werd dan ook besloten. Van Angora naar de Cilicische Poort konden wij
+eerst een karavaanspoor volgen tot Konia en daarna de Baghdadspoor
+houden. Dit was echter een omweg en daarom besloten wij, op het compas
+dwars over de hoogvlakte naar Eregli aan den Baghdadspoor te koersen.
+Dit was een afstand van 280 kilometer op het compas, maar wij hadden
+onderweg een paar meren en gebergten om onzen koers te controleeren, en
+wij zouden de Baghdadspoor en den Taurus ten slotte dwars vóór ons
+vinden, zoodat wij voor misvliegen niet hoefden te vreezen. Na den
+start uit Angora beginnen wij dadelijk langzaam, doch regelmatig te
+stijgen. Zoodoende kunnen wij geleidelijk de door de bergen vereischte
+hoogte bereiken, zonder den motor met veel meer dan het normale aantal
+toeren te laten werken. Wij koersen op het compas naar het
+Zuid-Zuid-Oosten. Door het terrein ten Zuiden van Angora loopen eenige
+half-uitgedroogde beekjes, en ofschoon op het oogenblik geen gewassen
+op het veld staan, zijn er toch eenige sporen van landbouw te
+ontdekken. Het duurt echter niet lang, of deze verdwijnen, en kale,
+dorre vlakten nemen hun plaats in. Tot ons aller vermaak zien wij hier
+voor het eerst van ons leven een karavaan, bestaande uit een dozijntje
+kameelen, die netjes op een rijtje achter elkander voortsukkelen. Van
+uit ons vliegtuig kunnen wij de honderden kilometers woestijn overzien,
+die vóór ze ligt en wanneer wij dan zien, hoe die karavaan zich bijna
+onmerkbaar voortbeweegt, kunnen wij ze niet benijden. Later zullen wij
+nog vele van die karavanen zien, en de wegen, die de kaart aangeeft,
+zijn niet anders dan karavaansporen in het zand. Eenzamer en eenzamer
+wordt het landschap; enkele kleine dorpjes, uit lage hutten zonder
+vensters bestaande, liggen op groote onderlinge afstanden; een kudde
+zwarte geiten voedt zich met het schrale mos, dat den bodem bedekt, en
+ook deze sporen van bewoning worden zeldzamer en zeldzamer. Honderd
+kilometers in het rond kunnen wij de zacht golvende zandvlakte
+overzien. Links van ons ligt een groot zoutwater-meer, de Tuz Gheullu,
+waarvan de half uitgedroogde oevers met een witten zoutneerslag zijn
+bedekt. De lucht is rustig en kristal-helder; enkele rotsachtige
+bergruggen sluiten den horizon af en heel in de verte aan den overkant
+van het zoutmeer zie ik een hoogen, met sneeuw bedekten top scherp
+tegen de blauwe lucht afsteken. Uit de kaart blijkt, dat het de Erdjas
+Dagh is, een top van 3960 meter, die 220 kilometer van ons verwijderd
+is, dat is een afstand, bijna gelijk aan dien tusschen den Helder en
+Brussel.
+
+Onder ons toestel zien wij een groepje van zes ruiters. De paarden
+steigeren verschrikt en de mannen kijken naar ons vliegtuig op. Wij
+kunnen duidelijk onderscheiden, dat zij lange geweren op den rug
+dragen. Vermoedelijk zijn het geen militairen, maar roovers, die in
+deze eenzame streek reizigers opwachten; wij zijn blij, dat onze weg
+eenige honderden meters boven hun arbeidsveld ligt.
+
+Als wij het langgestrekte zoutmeer voorbij zijn, gaan wij geruimen tijd
+weer op het compas verder, tot dat een gebergte, de Karadja Dagh ons
+aantoont, dat wij in den juisten koers zijn. Aan den voet van het
+gebergte ligt een zoutmeer, dat geheel is uitgedroogd; door den witten
+zoutneerslag lijkt het, alsof de oppervlakte met een ijslaag is bedekt.
+Tegen de hellingen van de Karadja Dagh liggen eenige dorpjes en ook is
+er wat plantengroei. Al spoedig zien wij nu in het Zuiden den Taurus
+als een onheilspellende grijze, gekanteelde muur voor ons oprijzen.
+Zonder moeite vinden wij het stadje Eregli aan de Baghdadspoor, die
+langs den voet van het gebergte Oostwaarts loopt. Wij volgen de
+spoorlijn naar het Oosten en aan onze rechterhand rijzen zonder
+overgang de steile rotswanden uit de wijde vlakte omhoog. De hoogste
+top, de Bulgar Dagh, verheft zich niet minder dan 3580 meter. Een
+groote arend komt met stil uitgestrekte vleugels uit het gebergte
+zweven.
+
+De spoorlijn loopt kronkelend langs den voet van de bergen en het is of
+zij langen tijd tevergeefs naar een doorgang zoekt in dezen muur, die
+haar gevangen houdt in de onherbergzame vlakte en den weg naar de zoele
+kusten van de Middellandsche Zee afsluit.
+
+Eindelijk buigt de spoor naar rechts af om den doortocht te wagen.
+Geleidelijk klimmende volgen wij de lijn en al spoedig zitten wij
+midden tusschen de rotsen en links en rechts steken de steile pieken
+onheilspellend omhoog. Hooger en hooger kronkelt zich de spoorlijn
+onder ons en wij naderen meer en meer den pas. Telkens verdwijnt de
+spoorlijn in een tunnel; wij vliegen eindelijk op ruim tweeduizend
+meter hoogte door een nauwe kloof, aan den rechter kant afgesloten door
+de steile rotswanden van den Bulgar Dagh, aan den linkerkant door
+rotsen, die ver boven het toestel uitsteken; de beide rotswanden dalen
+steil onder ons af en laten op den bodem van de kloof nauwelijks ruimte
+over voor de spoorlijn en een schuimend bergstroompje. Overal om ons
+heen scherpe rotspunten en kammen en steile rotsmuren en nergens een
+vlak stukje land om het toestel in geval van motorstoring te landen. De
+rotskloof is nauw en kronkelend, zoodat Poelman en ik ieder aan een
+kant van het toestel uitkijken.
+
+Gelukkig duurt de doortocht niet langer dan twintig minuten. Dan wordt
+de wand aan onze linkerhand lager en lager, de kloof verwijdt zich en
+voor ons zien wij de vlakte van Adana zich uitbreiden, met ver op den
+achtergrond de Golf van Alexandretta, de Oostelijkste punt van de
+Middellandsche Zee. Langzamer laten wij den motor draaien, en
+geleidelijk dalende glijdt de groote F VII uit de bergen naar de groene
+kust. Zes groote arenden, als wachters voor den pas, zweven ons, de
+breede vleugels roerloos uitgestrekt, tegemoet.
+
+Op het compas gaat het nu in een rechte lijn naar het laagste punt van
+de bergen, die aan den overkant van de Golf van Alexandretta Syrië
+afsluiten. Adana laten wij aan onze rechterhand liggen en dwars over de
+vruchtbare vlakte gaat het naar de kust. Wij steken de golf van
+Alexandretta over, die als een groote, ronde kom met zijn diep-blauwe
+water onder ons ligt. Alexandretta zien wij, kleintjes, aan den voet
+van de bergen van Syrië bij een mooie baai liggen. Een paar
+vrachtbooten, klein als notedopjes, liggen ter reede.
+
+Syrië is tegenwoordig, zooals men weet, Fransch mandaat. In het Noorden
+wordt het afgesloten door den Taurus en de daarbij aansluitende
+gebergten, in het Oosten door Mesopotamië, in het Zuiden door de
+woestijnen van Arabië en in het Westen door de Middellandsche Zee en de
+Golf van Alexandretta. Als een zware dam ligt langs die golf van
+Alexandretta het gebergte Giaour Dagh. De hoogste toppen er van zijn
+1600 tot 1800 meter hoog, en wij staken het over, langs een soort van
+zadel van 1000 meter hoogte. Het was ruw en boschrijk terrein,
+gevaarlijk voor noodlanding, maar lang niet zoo wild, rotsachtig en
+eenzaam als de Taurus. Achter de bergen ligt een vlakte met een meer en
+groote moerassen daaromheen. En dan duurt het niet lang, of wij komen
+weer op het droge terrein. In die vlakte tusschen Aleppo en de zee
+wordt nog een weinig landbouw beoefend; het terrein is droog en zandig
+en hier en daar loopen rotsachtige heuvelruggen. Ook op de bebouwde
+gronden liggen groote rotsblokken verspreid, en het eigenaardige is,
+dat de boeren geen moeite doen om die steenklompen, die de bebouwing
+van het land bemoeilijken en het oppervlak verkleinen, weg te nemen.
+Die steenen toch geven nog wat schaduw en houden de verdamping tegen en
+zoo maken zij het mogelijk, dit dorre land nog eenigszins vruchtdragend
+te doen zijn.
+
+Het duurt niet lang, of wij zien Aleppo voor ons, aan een riviertje en
+een spoorlijn gelegen, herkenbaar aan het oude fort, dat op een
+rotsklomp als een reusachtige dobbelsteen midden in de stad ligt.
+Aleppo maakt van uit de lucht gezien, temidden van zijn kale vlakte den
+indruk van een typisch Oostersche stad. Het is omgeven door een ouden
+muur met poorten, en daarbinnen liggen de witte huizen met hun platte
+daken, kris en kras door elkaar, dicht opéén gepakt, terwijl overal de
+half-bolvormige koepels en ranke minaretten boven de huizen uitsteken.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VII
+
+WOESTIJNEN
+
+
+Het weer was tot onze spijt bij Aleppo niet helder genoeg om
+luchtfoto’s te maken, en zoo gingen wij, na even een bocht boven de
+stad beschreven te hebben, Noordwaarts naar het vliegveld, dat bij het
+spoorwegstation Muslimië ligt. Bij dit station vonden wij den spoorweg
+terug, die uit de Cilicische Poort met een boog om de Golf van
+Alexandretta heen loopt en zich hier splitst in een tak, die Oostwaarts
+over Mosoel naar Baghdad gaat en verder naar Basra bij de Perzische
+Golf, en een anderen tak, die door Palestina loopt en verder door
+Hedjas naar Medina en Mekka. Intusschen waren deze spoorlijnen vóór den
+oorlog nog in aanleg, en zij zijn in den oorlog ten deele vernield. De
+Franschen zijn echter in Syrië begonnen, de lijnen geleidelijk aan weer
+te herstellen.
+
+Onze landing bij Muslimië was de eerste in een warmer klimaat. Men had
+ons dikwijls gewaarschuwd, dat in de warmte de toestellen de neiging
+hebben sneller „door te zakken”, zoodat het noodig is de landing met de
+noodige snelheid uit te voeren. Wij landden dan ook flink snel, doch
+zoowel hier als later in Britsch- en Nederlandsch-Indië bleek ons, dat
+de warmte op een toestel als het onze met dik vleugelprofiel bij de
+landing practisch geen invloed heeft, zoodat wij later altijd normale,
+en soms, op kleine vliegvelden, zelfs zeer langzame landingen maakten,
+zonder dat hierdoor eenig gevaar ontstond. Het vliegveld bij Muslimië,
+gelegen aan den rand van de woestijn tusschen Aleppo en den Euphraat,
+is zeer ruim en vlak. Het meet niet minder dan 600 bij 800 meter en de
+zandige bodem is hard en effen. Er zijn flinke groote tenthangars van
+voldoende afmetingen om onze F VII op te nemen en wij vonden er een
+draadloos station, dat de verbinding met Engelsch Mesopotamië kon
+onderhouden.
+
+De Franschen handhaven hun macht in het uitgestrekte Syrische gebied
+grootendeels met behulp van vliegtuigen, en Aleppo is hun voornaamste
+vliegveld, waar zij twee escadrille’s Bréguet-verkenners en vijftien à
+twintig vliegers hebben. Eenige van deze Bréguet-vliegtuigen zijn als
+ambulance-vliegtuig ingericht. De romp is van boven afgesloten en vormt
+een kleine cabine, waarin ruimte is voor twee zieken op brancards en
+één dokter. Syrië is een ongezond terrein, waar veel besmettelijke
+ziekte voorkomt; het uiterste Fransche vliegveld Deir-el-Zor ligt niet
+minder dan 400 kilometer Oost van Aleppo en is hiervan door een
+woestijn gescheiden. Het transport van zieken door een dergelijk
+uitgestrekt woestijngebied is zeer moeilijk en tijdroovend en in
+ernstige gevallen onuitvoerbaar, en het leven van vele patiënten is
+gered, doordat de ambulance-toestellen ze in weinige uren naar het
+hospitaal in Aleppo konden overbrengen. Het transport gaat zonder
+schokken, snel en hoog door de koele lucht en zoo hebben de patiënten
+oneindig veel minder te lijden dan bij het langzame vervoer over de
+slechte wegen door de snikheete woestijn. Voor zieken-transport over
+langen afstand heeft het vliegtuig ook hier bewezen, het ideale
+vervoermiddel te zijn.
+
+De Fransche officieren bereidden ons een allerhartelijkste ontvangst.
+Mécaniciens en hangarruimte werden tot onze beschikking gesteld en in
+het officiersverblijf werden een paar kamers voor ons ingeruimd. Een
+emmer water aan den zolder met een zinken teil er onder deed dienst als
+bad-inrichting en gaf ons een welkome gelegenheid om het Syrische stof
+van ons af te spoelen.
+
+Onze benzine was aangekomen en er waren genoeg behulpzame handen om het
+toestel te vullen. Onze olie was er niet, maar de Franschen hadden
+ricinus-olie in voorraad, die zij welwillend tot onze beschikking
+stelden. Wij kregen de noodige inlichtingen, kaarten en foto’s omtrent
+de landingsterreinen op de route naar Baghdad en de Franschen deden
+alles wat zij konden om onze vlucht door de woestijn van Syrië en langs
+de eenzame oevers van den Euphraat zoo veilig mogelijk te maken. Het
+Engelsche vliegveld bij Baghdad werd draadloos opgeroepen en om
+weerberichten gevraagd. De route, die wij zouden nemen, werd zorgvuldig
+afgesproken en het laatste Fransche station, Deir-el-Zor werd draadloos
+op de hoogte gesteld. De commandant beloofde ons, dat hij, wanneer wij
+niet binnen een bepaalden tijd boven Deir-el-Zor verschenen,
+vliegtuigen zou uitzenden om ons in de woestijn op te zoeken.
+
+’s Avonds verscheen de Hollandsche consul uit Aleppo, gevolgd door een
+indrukwekkenden lakei, een dikken Turk met een groote snor, gekleed in
+een prachtige fluweelen liverei, rijk met goud bestikt, en gewapend met
+een lange, kromme sabel, een dolk en twee groote revolvers.
+
+Na het eten hadden wij een gezellig feestje met onze Fransche kameraden
+en kregen wij vele verhalen te hooren over Pelletier Doisy, die op zijn
+vlucht Parijs–Tokio in Aleppo was geland, reeds twee dagen na zijn
+vertrek uit Parijs.
+
+Den morgen van den zesden November startten wij in de vroegte bij
+helder, windstil en tamelijk koel weer. Op het compas vlogen wij naar
+het Oosten dwars door de woestijn, die zich uitstrekt zoover het oog
+reikt. Hier en daar zijn eenige zwakke terrein-golvingen en aan den
+horizon in het Noorden verheffen zich een paar heuvelruggen, de eerste
+voorloopers van de bergen van Kurdistan. Aan onze rechterhand ligt de
+Jebbul Geul, een langgerekt zoutmeer. Bij vroegere plannen voor een
+Holland–Indië vlucht met watervliegtuigen was dit meer gedacht als
+noodlandingsgelegenheid op het landtraject tusschen de Middellandsche
+Zee en den Euphraat.
+
+Drie kwartier na ons vertrek uit Aleppo bereiken wij den Euphraat, niet
+ver van het kleine stadje Meskene. De rivier verlaat hier de kale,
+zandige heuvels en als een breed, bruin lint kronkelt hij zich tusschen
+de uitgestrekte woestijnen van Mesopotamië en Syrië. De oevers van de
+rivier zijn zeer vlak en vrijwel onbegroeid. Zij vormen een dal van
+eenige kilometers breedte, ingesloten tusschen rotsachtige randen, en
+daarachter beginnen aan weerszijden de troostelooze woestijnen. Weinig
+talrijk, klein en armelijk zijn de plaatsjes, die langs de rivier
+liggen. Hier en daar zoeken rondtrekkende herders voor hunne schapen
+het weinige half-verdorde gras, dat vlak langs de oevers voorkomt.
+
+Wij vliegen over Rakka, een oud, Arabisch stadje, dat thans vrijwel in
+puin ligt. De bouwvallen van een wijden ringmuur met in het midden een
+oude burcht herinneren aan vroegere grootheid. Buiten de muren ligt het
+Fransche kampement en er is een vliegveld met een paar tenthangars.
+
+Een enkele karavaan brengt wat afwisseling in het eentonige landschap.
+’s Morgens zien wij ze langzaam voorttrekken door de eindelooze
+zandvlakte, een ezeltje voorop en een lange rij kameelen, zwaar bepakt,
+er achter aan. ’s Middags als het te warm wordt om in de brandende zon
+verder te trekken, rusten de menschen in lange, lage, zwarte tenten,
+terwijl de kameelen, onbeschut tegen de hitte, er om heen staan. Op
+ons, Europeanen, maakt het een vreemden indruk, dat die Arabieren zich
+beschermen tegen de zon in zwarte tenten en onder dikke, wollen
+kleeren, maar eigenlijk is dit zeer begrijpelijk. Zelfs in
+Nederlandsch-Indië is de temperatuur van de buitenlucht gemiddeld
+aanzienlijk lager dan die van het menschelijk lichaam, maar hier in
+Arabië zijn in de woestijn temperaturen van 120 tot 125 graden
+Fahrenheit in de schaduw geen zeldzaamheid, zoodat het lichaam hier
+twintig tot vijf en twintig graden Fahrenheit koeler is dan zijn
+omgeving. Het is hier dus niet de vraag, hoe men de warmte uit het
+lichaam gelegenheid geeft naar buiten af te vloeien, maar hoe men de
+warmte van buiten verhindert, in het lichaam binnen te dringen. De
+kleeding van de Arabieren speelt dus dezelfde rol als de wollen deken,
+waarin wij een stuk ijs tegen de warmte beschermen. De Euphraat
+kronkelt zich in wijde bochten door de vlakte en om tijd te sparen gaan
+wij op het compas over een breede, lage heuvelrug heen en wij vinden de
+rivier terug bij Deir-el-Zor, het laatste stadje van het Fransche
+mandaat. Het uitzicht op het stadje van uit ons vliegtuig is
+eigenaardig. De grijze huizen met hun platte daken liggen langs smalle,
+regelmatige straatjes gebouwd. Aan de straatzijde zijn de huizen met
+blinde muren afgesloten, maar van binnen komen zij met open galerijen
+op binnenplaatsen uit. De platte daken met een muurtje er om heen
+liggen te blakeren in de zon. Enkele koepeltjes en een minaret, die als
+een fel-wit, dun stokje omhoog steekt, doen ons hier en daar de
+moskeeën herkennen.
+
+De rivier splitst zich hier in twee takken en vormt zoo een eilandje,
+dat met een steenen brug met het stadje verbonden is. De bodem is hier
+blijkbaar wat vochtiger en vruchtbaarder; tuinen en dadelpalmen
+bedekken het eiland, en vormen een welkome afwisseling met het
+eindelooze kale zand van de woestijnen. Ten Zuiden van de stad zien wij
+het Fransche noodlandingsterrein liggen. Wij maken een bocht over het
+vliegveldje om de Fransche bezetting gelegenheid te geven, ons op te
+merken, en draadloos naar Aleppo af te melden. Dan gaat het weer verder
+over de eindelooze vlakte naar het Zuid-Oosten en het duurt niet lang
+of wij verlaten het Fransche mandaat van Syrië en bereiken Engelsch
+Mesopotamië.
+
+De vlucht over de woestijn is eentonig. Het terrein is vlak en biedt
+overvloedig gelegenheid om ingeval van motorstoring het toestel
+onbeschadigd te landen, maar het is de vraag of de bevolking overal te
+vertrouwen is. Bovendien zijn de woestijnen zoo eenzaam en verlaten,
+dat gebrek aan drinkwater en voedsel een ernstig gevaar vormen. De
+Engelsche vliegers hebben meermalen noodlandingen moeten maken in deze
+woestijnen. In dergelijke gevallen worden escadrille’s uitgezonden, om
+het vliegtuig te zoeken. Het is voorgekomen dat het vliegtuig met zijn
+bemanning spoorloos verdween. Ook heeft men wel het vliegtuig alleen in
+de woestijn terug gevonden; de bemanning had blijkbaar getracht, te
+voet de bewoonde wereld weer te bereiken, maar was in het eindelooze,
+gloeiende zand door gebrek omgekomen. Juist vliegers loopen gevaar, in
+dergelijke gevallen de afstanden te onderschatten. Van uit het
+vliegtuig hebben zij een goed overzicht en de wijde woestijn lijkt dan
+in de heldere atmosfeer kleiner dan hij is, en deze bedriegelijke
+indruk wordt versterkt door de snelheid, waarmede het toestel zich
+verplaatst. Wanneer de vlieger echter na weinige uren vliegens een
+noodlanding maakt, is hij reeds honderden kilometers van het vliegveld
+verwijderd en kan het zijn, dat hij op een plaats terecht komt, van
+waar hij onmogelijk met eigen middelen de bewoonde wereld weer kan
+bereiken. Het is dan ook dringend noodzakelijk, vóór het begin van een
+vlucht nauwkeurig de route af te spreken, die men volgen zal en bij een
+noodlanding het toestel niet te verlaten, aangezien dit zelf het beste
+noodsein vormt om andere vliegers, die komen zoeken, de plaats van de
+gestrande bemanning aan te duiden. Verder kan het gebruik van
+draadlooze telegrafie het gevaar verminderen.
+
+Om zooveel mogelijk binnen het bereik van de bewoonde wereld te zijn,
+vlogen wij dan ook maar weinig op het compas, en volgden wij meestal de
+rivier of het wagenspoor en de telegraaflijn, die er langs loopen. De
+kronkelende stroom met zijn vuil-bruine water leverde ons niet veel
+afwisseling. Naarmate wij verder stroomafwaarts gaan, begint zich langs
+den oever meer plantengroei te vertoonen, maar veel is het nog steeds
+niet en de weinige palmboschjes zijn nog zóó zeldzaam, dat zij ieder
+afzonderlijk op de kaart zijn aangegeven. Hier en daar ligt een enkel
+oud stadje, en daar, waar de weinige wegen, die eigenlijk niet meer
+zijn dan karavaansporen, de rivier kruisen, zijn ponten. Enkele
+stroomversnellingen en een paar half in puin gevallen bruggen
+onderbreken op groote afstanden den eentonigen loop van den Euphraat.
+Bij Ramadië merken wij voor het eerst iets van den Engelschen
+vliegdienst; er is een klein noodlandingsterrein; wij zien eenige
+Engelschen op het vliegveldje staan, die een lichtkogel afschieten om
+onze aandacht te trekken. Wij beantwoorden hun sein met een groenen
+lichtkogel, om ze te laten zien, dat wij het vliegveld ontdekt hebben,
+maar verder willen vliegen. Het stadje ligt eenzaam aan den oever van
+den Euphraat, niet ver van een half-opgedroogd zoutwater-meer, en een
+gevoel van medelijden bekruipt ons, als wij denken aan de Engelsche
+bezetting, die in deze negerij moet wonen; wij krijgen bijna de neiging
+om te landen en ze zoo een verzetje te bezorgen.
+
+Een eindje voorbij Ramadië verlaten wij den Euphraat, die ons dien dag
+zoo lang als wegwijzer had gediend, en wij koersen op het compas
+Oostwaarts, daar waar de vlakte tusschen Tigris en Euphraat het smalst
+is. In de lucht komen wij een zestal Engelsche verkenningsvliegtuigen
+tegen die ons, over een grooten afstand verspreid, tegemoet vliegen.
+Het duurt niet lang, of wij kunnen de bocht van de Tigris
+onderscheiden, waar Baghdad aan liggen moet, en al spoedig komt de oude
+stad, die reeds in 762 werd gesticht en waar de beroemde Khalief Haroem
+al Rasjid den schepter voerde, in zicht. Als een oase in de woestijn
+ligt de stad te midden van de eenzame vlakte, een knooppunt van de
+groote karavaanwegen naar Perzië en naar Mesopotamië. De groote
+Arabische paleizen met hun sierlijke zuilen en lange galerijen
+omsluiten in hun hoog-ommuurde binnenhoven schaduwrijke palmentuinen.
+Als een zonderling anachronisme treffen ons de talrijke tennisvelden er
+tusschen in, die ons aankondigen, dat de Engelschen hier de macht in
+handen hebben. Het tennisveld is in de Britsche koloniën wat de
+driekleur in de Oost is. Als de Engelschman zoover is, dat hij zijn
+tennisveld kan aanleggen, voelt hij, dat zijn macht gevestigd is en
+beschouwt hij zich „at home”.
+
+Zonder moeite vinden wij een kilometer of tien ten Zuid-Oosten van de
+stad bij de voorstad Hinaidi, aan een scherpe bocht van den Tigris het
+schitterende vliegveld. De harde woestijngrond, met een soort droog mos
+bedekt, biedt een goede gelegenheid voor den aanleg van een vliegveld
+en de Royal Air Force heeft hiervan uitstekend partij getrokken. Het
+terrein zelf is een groot vierkant van ongeveer twaalfhonderd meter
+lang en breed; aan twee zijden staan de steenen hangars, die de
+allergrootste vliegtuigen gemakkelijk herbergen. Een groot station voor
+draadlooze telegrafie, goede ruime verblijven voor het personeel en
+alles wat verder bij een eerste klas modern vliegveld behoort, zijn
+aanwezig. De Engelschen hebben hier dan ook niet minder dan zes
+squadrons van de Royal Air Force. Hierbij zijn vele groote,
+twee-motorige bombardementsvliegtuigen en zoogenaamde „troop-carriers”.
+Van hieruit beheerschen zij heel het uitgestrekte gebied van Irac. In
+den oorlog hebben zij hier gevochten met troepen te voet, maar deze
+hadden ontzettend veel te lijden van de warmte en het watergebrek in de
+uitgestrekte woestijnen, zoodat meer menschen door uitputting, gebrek
+en ziekte omkwamen dan door de wapenen van den vijand. Vandaar, dat de
+Engelschen er na den oorlog toe overgingen, hun gezag uitsluitend met
+vliegtuigen te handhaven. Wanneer ergens diep in Mesopotamië een
+inlandsch vorst opstandig wordt, of een dorp geen belasting betaalt,
+worden er een paar vliegtuigen heengezonden, met de noodige bommen aan
+boord. Voor dit krachtige argument is de bevolking tot nu toe altijd
+gezwicht. Eens kwam er een bom midden in een harem terecht, en dit werd
+ernstig kwalijk genomen.
+
+Er is wel eens geprotesteerd tegen deze hardhandige wijze van
+uitoefening van het gezag; maar men vergete niet, dat juist het moreele
+effect van de vliegtuigen sterk preventief werkt, waardoor eindelooze
+strubbelingen voorkomen worden.
+
+Groot was de belangstelling voor ons verkeersvliegtuig bij de landing;
+in minder dan geen tijd stond een dichte drom Tommy’s om ons heen.
+Tallooze camera’s werden op de F VII gericht. De commandant van de
+escadrille, die ons en ons toestel zou herbergen, kwam op ons af en
+bood ons gastvrijheid en alle noodige hulp aan. Bovendien bracht hij
+ons dadelijk in de stemming door ons voor het eerst na langen tijd een
+echte Engelsche sigaret te geven. Een maand lang hadden wij in
+Philippopel uitsluitend Bulgaarsche sigaretten gerookt, die ons altijd
+lieten denken aan een brand in een krantendrukkerij, en langzamerhand
+een funesten invloed op onze kelen hadden uitgeoefend. Rappe handen
+brachten het toestel onder dak, en Van den Broeke kreeg goede hulp bij
+de verzorging ervan. Daarna gingen Poelman en ik naar de stad, om onze
+telegrammen weg te brengen, onze opwachting te maken bij de hoogste
+aanwezige militaire autoriteit en geld te halen. De Banken waren al
+dicht en wij togen daarom naar de woning van den bank-directeur. Deze
+troonde als Alladin in een paleis uit de „Duizend-en-één-Nacht”. In een
+nauwe, stille straat vonden wij een onafzienbaren, hoogen, blinden
+muur. Midden in die muur een klein poortje, zorgvuldig bewaakt door een
+Arabier. Wij traden het geheimzinnige poortje binnen en bevonden ons in
+een schemerachtigen tuin met onafzienbare rijen slanke palmen, die hoog
+boven onze hoofden hun breede waaiers uitspreidden. Langs hooge steenen
+trappen en lange galerijen werden wij gevoerd, en in een ruime, koele
+zaal, vol zachte divans en kostelijke Perzische tapijten, vonden wij
+den machtige, die ons verfrisschende dranken bood en zijn schatkamer
+welwillend voor ons opende, zoodat wij met de zakken vol rupee’s naar
+het vliegveld terugkeerden. Wij vernamen daar, dat de zes vliegtuigen,
+die wij dien middag waren tegengekomen, uit waren gegaan, om een jongen
+vlieger te zoeken, die juist een week geleden uit Engeland was gekomen,
+en nu op zijn eerste vlucht blijkbaar een noodlanding had gemaakt; er
+had eenige ongerustheid geheerscht, maar gelukkig had men hem
+teruggevonden. Na een gezellig maal met de Engelsche vliegers, gingen
+wij tijdig in het prettige frissche officiersverblijf onder de wol.
+
+Den volgenden morgen waren wij vóór zonsopgang alweer bij de hand om
+verder te gaan. Het was koel weer met weinig bewolking en een lichten,
+gunstigen wind. Wat dat betreft hebben wij het in Mesopotamië en verder
+steeds buitengewoon getroffen, want het kan er ongemanierd warm zijn.
+De Engelsche soldaten, die gedurende den oorlog in hunne tenten soms
+temperaturen van 125 graden Fahrenheit moesten verdragen, en bovendien
+water per glas voor duur geld moesten koopen, hebben hiervan ontzettend
+geleden.
+
+Door de goede hulp van de Engelschen stond het toestel tijdig weer
+buiten; wij kochten een voorraad reserve-bougie’s en waren gereed voor
+de vlucht. Er stond voor dien dag een korte étappe op het program,
+namelijk Baghdad–Basra, een afstand van 450 kilometer in vogelvlucht;
+de daarop volgende étappe, Basra–Bushir bedroeg ongeveer evenveel; wij
+hadden in Angora een dag verloren, dien wij graag wilden inhalen; de
+wind was gunstig en zoo besloten wij, als het eenigszins mogelijk was,
+niet in Basra te landen, maar door te vliegen naar Bushir. De start van
+het mooie, groote veld leverde geen moeilijkheden op. Het terrein, waar
+wij dien dag overvlogen, was in veel opzichten belangwekkend. Eerst
+ging het op het compas pal naar het Zuiden over de kale vlakte van
+Irac, waar woestijngrond en rietrijke moerassen elkander afwisselden.
+Zoo verlieten wij den Tigris en wij bereikten den Euphraat weer bij het
+historische punt, waar de aloude metropolis Babylon eens gestaan heeft.
+Weinig is er vanuit de lucht nog slechts te zien van de eens zoo
+beroemde stad, waarvan Nebucadnezar met trots zeide: „Is dit niet het
+groote Babel, dat ik gebouwd heb?”. In den laatsten tijd, vooral sedert
+de Duitschers in 1899 de opgravingen systematisch ter hand namen, is er
+veel omtrent de stad aan het licht gebracht. De oude ringmuur, reeds
+door Herodotus, niet geheel juist, beschreven en die bijna 40 kilometer
+lang is, is geheel blootgelegd, en teekende zich vanuit het vliegtuig
+duidelijk als een groote cirkel in de woestijn af. Die muur, 36 meter
+hoog en 7 meter breed is zes en twintig eeuwen geleden door
+Nebucadnezar gebouwd, en het gaf ons bijna een gevoel van
+heiligschennis, om met ons nieuwerwetsche vliegtuig, nietig stipje aan
+den wijden blauwen hemel, over die eerwaardige monumenten van een
+verdwenen cultuur te vliegen. In de vlakte, die door den ringmuur
+omsloten wordt, was vanuit de lucht een gedeelte zichtbaar, waar de
+opgravingen ruwe, massieve steenklompen aan het licht hadden gebracht.
+Het waren de resten van El Kasr, de hooge burcht van Nebucadnezar, en
+van de tempels daar omheen. Gaarne waren wij wat lager gaan vliegen en
+hadden wij er eenigen tijd boven gezweefd, om wat meer van de
+bouwvallen te zien; maar wij wilden dezen dag eene dubbele étappe
+vliegen en moesten dus verder. Helaas was het weer ook niet helder
+genoeg, om een luchtfoto te maken. Bij Hilla, een typisch oud stadje
+tusschen de palmen aan den Euphraat gelegen, verlaten wij de rivier en
+op het compas gaat het langs een zoutmeer verder door de kale vlakte.
+Hier en daar zijn ruïne’s en stokoude, versterkte Arabische plaatsjes.
+Dan volgen wij verder een gedeeltelijk gekanaliseerden zijarm van den
+Euphraat, die zich telkens in vele takken splitst en hier en daar
+moerassen vormt, welke in dezen tijd van het jaar grootendeels droog
+liggen. Wij vorderen goed, en zoo duurt het niet lang, of wij bereiken
+Nasrie, waar de Engelschen een noodlandingsterrein hebben aangelegd.
+Aan onze rechterhand rijst in de verte eenzaam een kleine heuvel uit de
+woestijn omhoog en ook die kleine, schijnbaar onaanzienlijke heuvel is
+weer een herinnering uit oer-oude tijden. Het is geen natuurlijke
+heuvel, maar hij is geheel uit baksteen opgebouwd en vormt een
+overblijfsel van den „Ziggurat”, het „Huis van den Berg”, de tempel van
+de Maan van Ur der Chaldeeën, waar Abraham eenmaal woonde. Toen
+indertijd de Sumeriërs uit de bergen naar de vlakte van Mesopotamië
+trokken, misten zij daar de heuveltoppen, waarop zij gewoon waren hun
+tempels te bouwen. Zoo kwamen zij er toe onder andere in Ur een
+massieven kunstmatigen heuvel van 200 voet lang, 150 voet breed en 50
+voet hoog uit baksteen te bouwen. De heuvel, waartoe breede steenen
+trappen, die thans nog bestaan, toegang gaven, was vier verdiepingen
+hoog. Iedere verdieping had hare symbolische beteekenis; de bovenste
+verdieping, van warm rooden steen opgetrokken, diende als basement voor
+den tempel van de Maan, een eenvoudig, rechthoekig gebouw van blauw
+geglazuurden steen. Ook op andere plaatsen in Zuid-Babylonië hebben de
+Sumeriërs dergelijke ziggurats gebouwd, onder andere in Babel zelf, en
+men zegt, dat het verhaal van den toren van Babel op een dergelijken
+tempelbouw slaat.
+
+Het oude Mesopotamië, waar eens het Paradijs gelegen moet hebben, was
+vroeger een vruchtbaar land. Babyloniërs brachten het water van Tigris
+en Euphraat door middel van een uitgebreid kanalenstelsel over hun
+akkers, en men beweert, dat ook thans nog eene systematische irrigatie
+deze onherbergzame vlakten in vruchtbaar bouwland zoude kunnen
+herscheppen.
+
+Vier uur en zeven minuten, nadat wij Baghdad hebben verlaten, bereiken
+wij het vliegveld Shaiba bij Basra, nadat wij een eindweegs den versten
+uitlooper van den Baghdad-spoorweg hebben gevolgd. Tigris en Euphraat
+stroomen hier samen en vereenigen zich tot den Shatt-al-Arab, een
+breede rivier, die met verschillende mondingen door een moerassig,
+kaal, steeds verder aanslibbend terrein zich uitstort in de Perzische
+Golf. Het vliegveld bij Basra is minder belangrijk, dan dat bij
+Baghdad, maar er is ruimte genoeg en eigenlijk kan men overal in de
+omringende woestijn landen. Daar wij voldoende opgeschoten zijn,
+besluiten wij ons voornemen uit te voeren en dadelijk door te gaan naar
+Bushir. Wij cirkelen even over het terrein en schieten weer een groenen
+lichtkogel af, om ons voornemen kenbaar te maken en ons draadloos af te
+laten melden naar Baghdad. Dan veranderen wij onzen koers en vliegen
+Oostwaarts naar Perzië.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VIII
+
+ROTSEN, ZAND EN ZEE
+
+
+De wijde, kale vlakte, uit het slib van den Shatt-al-Arab ontstaan,
+biedt weinig houvast voor de oriëntatie, en zoo vliegen wij op het
+compas naar het Oosten. De lucht is niet geheel onbewolkt, en hier en
+daar hebben wij reeds enkele droppels regen gehad, maar toch duurt het
+niet lang, of wij kunnen in de verte de eerste bergketens van Perzië
+onderscheiden. Zij zijn de eerste voorboden van die lange bergenreeks,
+die in Klein-Azië bij de gebergten van Kurdistan begint, vandaar naar
+het Zuid-Oosten loopt en de vlakte van Mesopotamië begrenst, zich
+voortzet langs de kust van de Perzische Golf en in Voor-Indië aansluit
+bij de bergen van Belutschistan en Afghanistan. Die lange boog van
+gebergten omgeeft de hoogvlakte van Perzië en vormt de barrière
+tusschen die hoogvlakte en de Zuidelijke kust.
+
+Wij vliegen door tot dicht bij den voet van de bergen en buigen dan af
+naar het Zuid-Oosten, om langs de Perzische Golf onzen weg naar Bushir
+te vervolgen. Rechts van ons ligt de kalme, blauwe zee. Hier en daar
+aan den oever een armelijk visschersdorpje met wat kleine bootjes er
+bij. Links liggen verschillende bergketens, de een achter den ander,
+evenwijdig aan de kust. De voorste zijn een duizend meter hoog,
+daarachter klimmen zij trapsgewijze op en de hoogste toppen verheffen
+zich tot over drie duizend meter. Tusschen de bergen en de zee ligt een
+vlakte van gemiddeld 20 kilometer breedte. Het terrein is kaal en
+vertoont weinig plantengroei, en ofschoon het hier en daar wat
+rotsachtig en met steenen bedekt is, biedt het toch nog tamelijk veel
+gelegenheid voor een noodlanding. De vlucht is tamelijk eentonig, maar
+wij zijn aan lange étappe’s gewoon geraakt; wij voelen ons in ons goede
+vliegtuig thuis als in een woonschuit en de tijd gaat snel voorbij.
+Door de gewoonte hebben wij zoo langzamerhand een geregelde
+dag-indeeling gekregen. Poelman en ik wisselen elkander om het uur aan
+het stuur af. Het eerste uur vlieg ik meestal zelf; dan komt Poelman
+aan de beurt en ga ik in de cabine om, met de schrijfmachine op de
+knieën, mijn brieven en rapporten te schrijven. In het begin kostte het
+mij eenige moeite, rustig de zaak over te laten en mij in de cabine op
+te sluiten; maar ook dat wende spoedig. Het derde uur ben ik weer aan
+de beurt en als ik dan door het deurtje in de cabine kijk, zie ik
+meestal Poelman en Van den Broeke met tevreden gezichten bezig aan de
+lunch. Zoo nu en dan wordt mij een sandwich toegestoken, die ik aan het
+stuur verorber. Het vierde uur ben ik weer vrij, en werp ik mij op het
+overschot van den maaltijd, en zoo gaat het geregeld door. Zoo nu en
+dan moet er gefotografeerd worden; het dagboek moet worden bijgehouden,
+de kaarten geraadpleegd en de afgelegde afstanden gecontroleerd, en zoo
+is er altijd weer wat te doen en gaat de tijd snel voorbij. Van den
+Broeke heeft aan boord de vervelendste rol, omdat zijn werk pas na de
+landing begint. Van tijd tot tijd bengelt hij, vredig duttende, in zijn
+hangmatje.
+
+Eindelijk komt Bushir in zicht. De stad ligt dicht-opééngebouwd op de
+punt van een schiereiland, dat een mooie, groote baai omsluit. Voor
+watervliegtuigen zou deze baai met zijn lage oevers een prachtige,
+ruime landingsgelegenheid bieden. Er liggen eenige schepen voor anker,
+en wij kunnen de verzoeking niet weerstaan om daar even laag over heen
+te vliegen. Dan gaan wij over de stad heen en iets meer Oostwaarts
+vinden wij het vliegveld.
+
+Het vliegveld is ruim en goed; de harde bodem is grootendeels met kort
+droog gras bedekt, en de landing levert geen moeilijkheid op. Wij
+vinden een houten hangar, die echter niet groot is, zoodat de F VII er
+slechts ten deele, schuin, in kan. Onze benzine en olie blijken te zijn
+aangekomen. Op het terrein zijn eenige Engelschen aanwezig, benevens
+eenige Perzische officieren, in Europeesch uniform met lage bontmutsen
+op. Dezen controleeren onze papieren. Hierbij had een eigenaardige
+plechtigheid plaats. Aan de regeeringen van de landen, waar wij over
+zouden vliegen, was toestemming gevraagd, om een Kodak mee te nemen en
+luchtfoto’s te maken. Niemand had hier eenig bezwaar tegen gemaakt. In
+Bushir werd ons medegedeeld, dat wij geen foto’s mochten maken, en dat
+onze camera verzegeld moest worden; hetgeen dan ook geschiedde;
+tusschen Bushir en Bender-Abbas hebben wij dan ook geen foto’s gemaakt.
+Het merkwaardige van het geval is, dat juist deze streek buitengewoon
+dun bevolkt is, en dat er geen forten of militaire bezettingen zijn.
+Het is ons dan ook nooit recht duidelijk geworden, welk bezwaar de
+Perzische regeering er tegen had, dat wij deze kale vlakte en barre
+rotsen fotografeerden, en het spreekt van zelf, dat wij later, dadelijk
+na den start in Bender Abbas het loodje, waarmede de camera verzegeld
+was, in de Perzische Golf deden verdwijnen.
+
+Op het vliegveld in Bushir vonden wij een Franschen vlieger met zijnen
+mécano. De eerste was door de Perzische regeering aangesteld, om aldaar
+een cursus te geven tot opleiding van militaire vliegers. Hij had er
+een les-toestel en een klein sport-toestelletje. De Fransche mécano
+hielp nog een beetje bij het toestel. De Perzen plaatsten een wacht bij
+het vliegtuig, maar aangezien de Engelschen ons waarschuwden, dat de
+betrouwbaarheid daarvan misschien wel iets te wenschen over zou laten,
+bleef Van den Broeke bij de hangar slapen, waar ook de Fransche
+mécanicien verblijf hield. Ditmaal maakte hij geen gebruik van de
+hangmat in de cabine, maar sliep in de open lucht. Dit wordt in Perzië
+veel gedaan. Vooral des zomers slapen vele menschen op de platte daken
+van de huizen, waar het des nachts prettig koel is. Het regent er des
+zomers bijna nooit, en muskieten zijn er niet.
+
+Wij moesten dien avond maatregelen nemen, om het noodige koelwater voor
+den motor te krijgen. Een koelie werd uitgezonden naar den
+naastbijzijnden put en moest hiervoor, heen en terug, een uur loopen.
+
+Dien nacht brachten wij door bij de Engelschen. Zoowel hier in Bushir
+als in Bender-Abbas nemen de Engelschen een eenigszins eigenaardige
+positie in. In Bushir is de hoogste Engelsche autoriteit de „Resident”,
+in Bender-Abbas de consul. Ofschoon zij zich in Perzisch gebied
+bevinden, hebben deze beide autoriteiten ieder voor zich een door een
+muur afgesloten terrein, waar zij practisch baas en koning zijn; hier
+bevinden zich de woningen van de weinige Engelsche ambtenaren, en een
+station voor draadlooze telegrafie, terwijl een vrij aanzienlijke
+wacht, uit Britsch-Indische troepen bestaande, de zoogenaamde
+„Residence Guard” voor de bewaking zorgt.
+
+De Engelsche officieren van deze wacht geleidden ons in Bushir naar de
+woning van den Resident, die evenals het vliegveld, een eind Oost van
+de stad lag. Wij vonden er een zeer prettige gastvrijheid. De Resident
+woonde in een reusachtig, typisch Perzisch huis met zware muren, lange
+galerijen en enorme kamers. Mij werd een vertrek toegewezen ter grootte
+van een flinke danszaal. Ongelukkigerwijze was de waschtafel aan het
+ééne eind en de scheerspiegel aan het andere en telkens als ik mijn
+kwastje even wilde natmaken moest ik ongeveer vijf minuten op en neer
+loopen; ergens midden in de immense ruimte stond een bed, dat ik zonder
+compas slechts met moeite terug vond. Een lange Britsch-Indische
+bediende, die er met zijn grijzen baard en grooten tulband eerwaardig
+uit zag als Mohammed zelf, dwaalde op bloote voeten onhoorbaar als een
+gedienstige geest rond.
+
+Den volgenden dag reden wij in de koelte van den ochtend weer naar het
+veld. De weg er heen voerde door een kaal en zandig terrein, met hier
+en daar wat lage palmen en dorre struiken. Het schijnt echter, dat ’s
+winters, tijdens de vier maanden dat er wat regen valt, het terrein
+zich dadelijk met gras bedekt, en de bevolking eenigen landbouw
+uitoefent.
+
+Dien morgen konden wij weer tijdig vertrekken ofschoon Van den Broeke
+’s avonds niet heel lang aan het toestel had kunnen werken. Er was
+namelijk wel een motor met dynamo aanwezig om stroom te leveren voor
+electrisch licht, maar de installatie was defect. Gelukkig waren
+vliegtuig en motor in goeden staat; de waterpomp had een beetje gelekt
+door de pakking, maar dit bezwaar had Van den Broeke gemakkelijk kunnen
+verhelpen. Verder waren in de reserve-benzinetank een paar
+klinknageltjes lek, maar aangezien zij gedurende de vlucht boven het
+benzine-niveau zaten, leverde dit geen bezwaar op.
+
+Het terrein was ruim, en de start liep vlot van stapel. Het was mooi,
+niet te warm weer en er woei een zwakke Noord-Westen wind. Aangezien
+onze koers pal Oost was, hadden wij den wind dus schuin in den rug.
+Toch besloten wij, dien dag geen landingsplaats over te slaan. De
+eerstvolgende vliegvelden namelijk waren successievelijk Bender-Abbas,
+Charbar en Karachi. Hiervan was het eerste tamelijk goed, het tweede
+slecht en het derde zeer goed. Het was dus beter voor ons, dien dag
+slechts tot Bender-Abbas te gaan, en dan den volgenden dag zoo mogelijk
+Charbar over te slaan en dadelijk naar Karachi door te vliegen.
+
+Zooals gezegd, waren vóór Bushir de bergen over het algemeen nog
+tamelijk ver van de zee verwijderd gebleven, zoodat een breede, vlakke
+kuststrook overbleef, die nog tamelijk veel gelegenheid voor
+noodlanding overliet. Voorbij Bushir werd de toestand echter al spoedig
+minder gunstig. Rotsketens van 500 tot 1000 meter hoogte loopen hier en
+daar dicht langs de kust, en ook de lagere terreinen zijn meer en meer
+met ruwe rotspunten bedekt, en ofschoon er wel vlakke, zandige
+gedeelten overblijven, waar men zou kunnen landen, zijn er toch ook
+groote stukken, waar de rotsen tot vlak aan zee doorloopen en waar een
+noodlanding zeer zeker levensgevaarlijk zou zijn. Gelukkig loopt de
+motor uitstekend en wij kunnen hem gemakkelijk op de juiste temperatuur
+houden. Onze grondsnelheid is ruim 130 kilometer per uur, zoodat wij
+goed vorderen.
+
+Naarmate wij verder komen, wordt het terrein rotsachtiger. Hier en daar
+is de heele kuststrook met lage, onregelmatige rotspunten van 20 tot 50
+meter hoogte bedekt, die dicht opeen staan als de spijkers op de zool
+van een berglaars. Men kan zich voorstellen, wat een noodlanding hier
+beteekenen zou en met welk een belangstelling wij de instrumenten van
+den motor in de gaten houden.
+
+De eigenaardigste geologische formatie’s treffen ons oog. Men kan
+duidelijk zien, dat de rotsen oorspronkelijk uit horizontale lagen zijn
+samengesteld. Het maakt den indruk, dat de Perzische Golf is ontstaan,
+doordat de bodem hier plotseling sterk naar beneden is gezonken, en het
+schijnt, alsof de rotslagen bij deze beweging zijn afgeknapt, terwijl
+de afgebroken stukken, scherp en kantig als glasscherven, half uit het
+water opsteken. Op één plaats schijnt het, dat een groote top juist op
+den rand van de breuk is blijven liggen, en daarna langs de helling
+naar beneden is gegleden. De zware rotsmassa heeft bij haar val langs
+de helling een breede baan glad geslepen en ligt nu als een klein
+schiereilandje in het water van de Perzische Golf.
+
+Dit grootsch, indrukwekkende landschap is slechts in twee tinten
+gekleurd; het bruin-grijs van de rotsen links en het blauw van den
+wijden hemelkoepel boven ons en van de onafzienbare watervlakte aan
+onzen rechterhand. Zoo nu en dan wijken de bergketens weer een weinig
+terug en maken zij plaats voor groote eenzame zandvlakten, waaruit hier
+en daar rotsblokken opsteken, die fantastische vormen van burchten met
+gekanteelde muren en hooge torens aannemen.
+
+De kust maakt een groote uitspringende bocht. Wij steken die bocht af
+en vliegen over een groot zoutmoeras, het Mihrakan. Ofschoon het moeras
+in dezen tijd van het jaar droog ligt, is er eenige plantengroei. Langs
+den rand staan palmboomen en liggen eenige dorpjes. Een rotsketen, met
+kammen, scherp als messen, sluit het moeras af van de Perzische Golf.
+
+Gedurende de laatste uren van deze étappe maakten wij 142½ kilometer
+per uur.
+
+Het vóórlaatste uur vóór de landing had Poelman gevlogen. Hij klaagde
+er over, dat de ailerons zwaar liepen, en toen ik het stuur overnam
+voor het laatste uur, bleken deze inderdaad bijna geheel vast te
+zitten. Het is hier wellicht de plaats, de wijze, waarop een vliegtuig
+wordt bestuurd, eenigszins te verklaren.
+
+Aangezien een vliegend toestel zich geheel vrij in de lucht bevindt,
+kan het om de drie assen van de ruimte draaien. Dit in tegenstelling
+met bijvoorbeeld een auto, die zich alleen naar links of rechts kan
+wenden, met andere woorden slechts om één as van de ruimte draaien kan.
+Vandaar dat een auto genoeg heeft aan één stuur, doch dat een vliegtuig
+er drie moet hebben. Die drie sturen nu zijn het richtingsroer, de
+ailerons, en het hoogteroer. Het richtingsroer, achter aan den staart
+van het vliegtuig bevestigd, werkt geheel als het roer van een boot;
+het dient dus, om het vliegtuig naar links of rechts een bocht te doen
+beschrijven, en het wordt door den vlieger bediend met behulp van een
+paar pedalen. Om schommelingen van het vliegtuig om zijn lengte-as te
+beheerschen, dienen de ailerons. Dit zijn twee op- en neerbewegende
+vlakken achter aan de punten van den vleugel. Zij zijn zoo ingericht,
+dat de rechter aileron naar boven gaat als de linker naar beneden gaat.
+Wanneer nu bijvoorbeeld het vliegtuig naar links overhelt, en de
+vlieger dus de linker vleugelpunt omhoog wil brengen, beweegt hij den
+linker aileron naar beneden en den rechter aileron naar boven, waardoor
+het toestel in den gewenschten stand wordt gebracht. De ailerons worden
+bediend met behulp van een stuurwiel. Het hoogteroer bestaat uit een
+horizontale twee-deelige klep aan den staart van het vliegtuig. Wanneer
+deze klep naar boven wordt gedraaid, gaat de staart van het vliegtuig
+naar beneden, en de neus naar boven, zoodat het toestel klimt. Wordt
+het hoogteroer naar beneden gedraaid, dan gebeurt het omgekeerde. De
+vlieger beweegt het hoogteroer, door het heele stuurwiel van de
+ailerons met de stuurkolom, waar dit op bevestigd is, naar zich toe te
+halen (voor het klimmen) of van zich af te drukken (voor het dalen).
+
+Toen ons bleek, dat de ailerons zwaar liepen, trachtten wij de oorzaak
+hiervan te vinden, maar wij konden geen fout ontdekken. Ik was daarom
+bang, dat de aileron-kabels ergens in den vleugel beschadigd waren. Het
+was gelukkig kalm weer, en in de lucht kan men dan het evenwicht van
+het vliegtuig met het richtingsroer alleen voldoende beheerschen. Bij
+de landing op het betrekkelijk kleine vliegveld te Bender-Abbas zouden
+wij echter de ailerons bepaald tot onze beschikking moeten hebben, en
+om ze daarvoor te sparen, gebruikte ik ze het laatste uur niet. Het
+ging gelukkig goed, maar het was onaangenaam vliegen, vooral ook, omdat
+wij niet zeker wisten, wat er eigenlijk aan de hand was.
+
+Nadat wij het zoutmoeras waren gepasseerd, kwamen wij weer aan de kust,
+en wij vonden een lang eiland, dat evenwijdig hiermede tot dicht bij
+Bender-Abbas doorliep. Hiermede waren wij aan het einde van de
+Perzische golf gekomen, die in het midden een breedte heeft van 200 tot
+300 kilometer, doch zich hier in de buurt van Bender-Abbas vernauwt tot
+ongeveer 90 kilometer. Dwars over het eiland heen zagen wij aan den
+overkant van de golf een bergtop tot boven den horizon uitsteken. Het
+was de Jabal-al-Harim, 2057 meter hoog, die op de punt van het
+Afrikaansche schiereiland Oman ligt. Dit schiereiland vormt de grens
+tusschen de Perzische golf in het Westen, en de Golf van Oman en de
+Arabische Zee in het Oosten.
+
+Het duurde nu niet lang meer, of wij kregen Bender-Abbas in zicht. Het
+is een kleine stad van 5000 à 7000 inwoners, meest Arabieren. De stad
+ligt op een laag, zandig gedeelte van de kust en heeft een ongezond
+klimaat. De handel is er op het oogenblik meest in Engelsche handen,
+maar vroeger zijn ook de Hollanders er geweest, en het schijnt, dat er
+nog sporen van de Oost-Indische Compagnie te vinden zijn. Tegenwoordig
+wordt de stad nog geregeld aangedaan door de kleinere vrachtbooten, die
+de Perzische Golf bevaren, en zij voert tapijten, parels en dadels uit.
+Oostelijk van de stad ligt, eenzaam te midden van het zand, het huis
+van den Engelschen consul. Het is door een grooten ringmuur tegen
+roovers beveiligd en wordt uitstekend bewaakt door zeventien man,
+Britsch-Indische, inlandsche infanterie, onder een Indischen luitenant.
+Het vliegveld behoort mede tot het Engelsche gebied, zoodat wij hier
+van de Perzen zeer weinig merkten. Het terrein bleek groot genoeg, en
+de bodem bestond uit hard, kaal zand. De Engelsche consul verwelkomde
+ons bij de landing en stelde dadelijk zijn personeel tot onze
+beschikking. Benzine en olie waren aangekomen, en er was een draadloos
+station om onze berichten weg te zenden. Een inlandsche wacht werd bij
+het toestel geplaatst; het waren flinke, goed gedrilde en keurig
+uitgeruste soldaten, en vooral de Indische luitenant, een lange,
+sportieve kerel op een pittig, welverzorgd paardje maakte een echt
+militairen indruk.
+
+In den namiddag kwam er plotseling een vrij hevige wind opzetten, en
+wij vreesden, dat deze het begin was van een shamal, de beruchte
+zandstorm, die heel Perzië en Mesopotamië teistert. De bewoners van de
+streek verwachtten echter, dat het zoo’n vaart niet zou loopen, en
+gelukkig bleken zij gelijk te hebben, want tegen den avond ging de wind
+weer liggen. Dit was voor ons een aanzienlijke geruststelling, want het
+toestel stond in de open lucht, zeer blootgesteld aan het stuifzand, en
+bovendien was het in den mullen grond moeilijk voldoende te verankeren
+om een flinken storm te doorstaan.
+
+’s Middags maakte Van den Broeke het toestel in orde, en hierbij bleek,
+dat de fout aan de ailerons gelukkig niet van ernstigen aard was. Het
+stuurwiel van Poelman had zich eenigszins vastgevreten op de as,
+hetgeen gemakkelijk te verhelpen was. Gebrek aan verlichtingsmiddelen
+maakte ook hier weer het werk aan het toestel in den avond lastig. Dit
+was voor ons een telkens terugkeerende moeilijkheid. Het zou dan ook in
+het vervolg zeer veel aanbeveling verdienen, een kleinen accumulator in
+het toestel mede te voeren, die overdag tijdens de vlucht door een
+dynamo met luchtschroef zou kunnen worden geladen, en die ’s avonds
+stroom zou kunnen leveren voor een looplampje, om aan den motor te
+werken.
+
+’s Avonds brachten wij een bezoek aan den douane-ambtenaar. Het was een
+Belg. Ongeveer vijf en twintig jaar geleden wilde de Perzische
+regeering namelijk de douane reorganiseeren. Daar verschillende groote
+mogendheden trachtten, hun invloed in Perzië te versterken. noodigde de
+regeering het neutrale België uit, douane-personeel voor deze
+reorganisatie af te staan. Vandaar dat wij in Bushir en Bender Abbas
+Belgische douane-beambten vonden. Die van Bender Abbas woonde,
+ongetrouwd, heel in zijn eentje in een groot huis in de woestijn, bij
+het Engelsche consulaat.
+
+Wij aten ’s avonds bij den Engelschen consul. De man leidde hier in
+zijn eenzame, hoog-ommuurde en wel-bewaakte huis in de woestijn, met
+zijn vrouw, zijn dochter, een secretaris en eenig lager personeel een
+weinig benijdenswaardig bestaan. Gedurende de zes zomer-maanden was het
+zóó warm, dat zijn vrouw en zijn dochter het niet konden uithouden, en
+in Karachi gingen wonen.
+
+’s Avonds waren wij moe en slaperig. Het vliegen brengt, vooral als men
+met twee vliegers is, die elkander kunnen aflossen, weinig
+spier-vermoeienis mede, maar het geraas van den motor, de wind, en
+vooral de spanning, die, zij het ook min of meer onbewust, voortdurend
+aanwezig is, maken de vliegers na een lange vlucht suf en slaperig. Dit
+uit zich op allerlei typische manieren. Vooral wanneer men pas uit het
+toestel komt, is men weinig helder; de geest werkt langzamer, men is
+slecht in staat, vragen te beantwoorden, vergeetachtig, en de
+eenvoudigste zaken, zooals het uur van vertrek en van landing, kan men
+zich moeilijk meer te binnen brengen. Het bleek dan ook bepaald
+noodzakelijk, de verschillende bijzonderheden van de vlucht steeds
+dadelijk in het dagboek aan te teekenen, aangezien wij veel er van
+naderhand weer glad vergeten waren. Niet lang na de landing trad een
+geweldige behoefte aan slaap op, die de dinertjes bij onze
+verschillende gastheeren dikwijls tot een ware beproeving maakte. Het
+eigenaardige is, dat ik den eersten tijd na de landing in Batavia
+weinig behoefte aan slaap meer had, maar na een paar weken kwam die
+weer boven en sliep ik, in strijd met de in Indië heerschende gewoonte,
+een gat in iederen dag.
+
+Dien avond gingen wij in Bender Abbas dan ook vroeg naar bed. Het was
+prachtig weer en met ons drieën sleepten wij onze bedden naar buiten,
+en wij overnachtten heerlijk in de koele, stille atmosfeer van de open
+galerij rondom het huis.
+
+Den volgenden dag waren wij alweer vroeg bij de hand, want wij wilden
+trachten, de landing op het volgende vliegveld, Charbar, te vermijden.
+Wij wisten namelijk, dat dit vliegveld niet zeer goed was, en bovendien
+lokte een landing in dit kleine plaatsje, waar in het geheel geen
+Engelschen woonden, en waar wij dus weinig zeker waren van goede hulp,
+ons weinig aan. Wij wilden dus trachten, den afstand van 1180
+kilometer, die ons van Karachi scheidde, zonder tusschenlanding af te
+leggen. Gelukkig was de wind, evenals den vorigen dag, Noord-Westelijk,
+dus schuin achter. Het was helder, tamelijk warm weer. Het vliegveldje
+helde een weinig af naar het Zuiden, naar de kust, en om hiervan te
+profiteeren, besloten wij met den zwakken wind in den rug te starten.
+
+Ofschoon onze tanks geheel gevuld waren, en het toestel dus vol belast
+was, verliep de start goed. Op een paar honderd meter van het vliegveld
+liep langs de kust een telegraaflijn; wij kwamen hier zonder moeite
+overheen, en na even een cirkel over het gastvrije Engelsche consulaat
+te hebben beschreven, zetten wij koers naar het Oosten over den mond
+van de rivier Shur, die een geschikte landingsplaats voor
+watervliegtuigen vormt in het zeldzame geval, dat de zee hiervoor te
+ruw mocht zijn.
+
+De straat Hormuz, die de verbinding vormt tusschen de Perzische golf en
+de Arabische zee, loopt in een boog naar het Noorden rondom het
+schiereiland Oman heen. Bender Abbas ligt aan het noordelijkste
+gedeelte van dien boog, in een breede, door hooge bergen omsloten
+zandvlakte. Hier stroomen eenige riviertjes doorheen, die in den drogen
+tijd slechts weinig water bevatten. Van Bender Abbas af buigt de kust
+naar het Zuiden om in een kwart-cirkel, die de punt van het
+schiereiland Oman tot middelpunt heeft, en eindigt bij Kaap Ras-al-Kuh.
+Hier buigt de kust om en gaat vrijwel in rechte lijn naar het Oosten
+tot dicht bij Karachi. Om tijd te sparen steken wij dien hoek van de
+kust bij kaap Ras-al-Kuh af, en wij gaan over land naar het
+Zuid-Oosten. Hiermede sparen wij een weinig tijd, maar ofschoon wij
+door een tamelijk laag dal vliegen, blijkt het terrein zoo geweldig
+rotsachtig, dat ik mij afvraag, of het voor de veiligheid niet beter
+ware geweest, den kleinen omweg langs de kust te maken.
+
+Gelukkig duurt het niet zeer lang meer, of wij bereiken de vlakkere
+kuststrook weer, waar rotsen tot vijf honderd meter hoogte afwisselen
+met zandvlakten, die eene noodlanding mogelijk maken.
+
+Drie uren na den start blijkt ons, dat wij 360 kilometer hebben
+afgelegd. Deze snelheid is voldoende, om Karachi in één étappe te
+halen. De motor loopt gelukkig uitstekend en benzine hebben wij genoeg.
+
+Vijf uur en een kwartier, nadat wij uit Bender Abbas zijn vertrokken,
+bereiken wij Charbar. Het is een klein plaatsje, in een eenigszins
+golvende zandvlakte gelegen aan een cirkelvormige baai van 20 kilometer
+middellijn, die alweer een schitterende haven voor watervliegtuigen zou
+vormen. In het algemeen kregen wij den indruk, dat de Perzische kust
+van Bushir tot Karachi beter met watervliegtuigen dan met
+landvliegtuigen te bestrijken zou zijn, wanneer men hier een geregelde
+luchtlijn zou willen openen. Het land is door de vele rotsen dikwijls
+gevaarlijk voor landvliegtuigen, terwijl daarentegen de meestal kalme
+zee met zijn vele baaien een geschikte gelegenheid om neer te strijken
+schijnt aan te bieden voor een behoorlijk zeewaardig watervliegtuig.
+
+Wij berekenen, dat wij benzine genoeg hebben, om Karachi zonder
+tusschenlanding te bereiken, en dat wij daar om vijf uur dertig
+plaatselijken tijd, dus nog ruim vóór het donker, aan kunnen komen. Het
+vliegveldje bij Charbar ziet er vanuit de lucht niet bijzonder gunstig
+uit. Het ligt dicht bij de kust op eenigszins golvend, zandig terrein,
+en is aangelegd in den vorm van een L met twee beenen van om en bij
+vier honderd meter lengte. Het kleine stadje zelf maakt ook al geen erg
+gastvrijen indruk, zoodat wij blij zijn, dat wij hier niet behoeven te
+landen.
+
+Honderd kilometer voorbij Charbar vinden wij alweer een grooten
+zeeboezem, de Gwatar-baai. De bergen wijken hier dertig tot vijftig
+kilometer van de kust terug, en door de breede, geheel kale en
+eenigszins moerassige vlakte stroomt de Dasht-rivier langzaam naar de
+baai. Hij vormt het afvoerkanaal van een langgerekt, smal meer, dat
+hooger op tusschen de bergen ligt.
+
+Een groote zwerm kleine, witte vogeltjes zweeft als een zilveren wolkje
+over de breede monding van de rivier en in het ondiepe water aan den
+oever staat een troep groote rose flamingo’s, die aan deze zoele kusten
+den winter komen doorbrengen; angstig nemen zij de vlucht, als zij den
+grooten, brommenden stalen vogel boven zich zien.
+
+Het branden van de zon op het witte woestijnzand doet windhoozen
+ontstaan, die soms op een zestal plaatsen tegelijk het droge zand als
+een rookpluimpje tientallen meters doen opstijgen.
+
+Wij naderen het kleine visschersdorpje Gwadar. De vlakke kust vormt een
+landtong, die afgesloten wordt door een groote, dwars vóór de kust
+liggende, tafelvormige rots. Op de punt van de landtong, tegen
+zeewinden beschermd door de hooge rotsmassa, ligt het kleine plaatsje.
+Visschersbootjes vinden aan weerszijden van de landtong een veilige
+ankerplaats. Het dorpje, met zijn achterland van kale woestijnen, ligt
+daar ongelooflijk eenzaam, en voor menigeen van die Perzische visschers
+zal de heele levensgeschiedenis wel kunnen worden samengevat in de
+woorden: „Gwadar zien, en dan sterven.”
+
+Eigenaardig genoeg, ligt er een paar honderd kilometer verder een
+dergelijk plaatsje, Ormara, geheel op dezelfde wijze, even eenzaam op
+een volkomen gelijkvormig schiereiland.
+
+Toen wij bij Ormara waren, was de wind zoover gekrompen, dat wij hem nu
+uit het Zuid-Westen, dus schuin rechts achter hadden. De wind was nog
+al wat aangewakkerd, en zoo kregen wij hier dan toch nog het
+verschijnsel van den zandstorm te zien. Doordat de wind van de zee uit
+schuin naar de kust woei, bleef de kuststrook echter gelukkig vrij,
+zoodat wij daarlangs ongestoord onzen weg konden vervolgen.
+Landinwaarts werd het zand echter tot een kilometer hoogte opgejaagd.
+Het vormde een okergele wolk, die op sommige plaatsen den bodem vrijwel
+aan het oog onttrok, en wij konden ons voorstellen, dat die wolk zeer
+hinderlijk zou zijn geweest, als wij er dwars doorheen hadden moeten
+vliegen. De wind was niet zeer sterk, en daardoor was het verschijnsel
+lang niet op zijn hevigst. Andere vliegers echter, die in deze streken
+werkelijk hevige zandstormen hebben doorgemaakt, klaagden er ernstig
+over.
+
+Sedert Constantinopel hebben wij nu over een afstand van ongeveer 3500
+kilometer, gelijkstaande met dien tusschen Londen en Port Said, bijna
+geen plantengroei gezien; die lange vluchten over eindelooze woestijnen
+en barre rotsen beginnen op den duur eentonig te worden en drukkend te
+werken, en wij verlangen er naar, de tropen met hun donkere wouden en
+groene rijstvelden te zien.
+
+Even vóór Gwadar zijn wij de grens van Perzië gepasseerd en in
+Baluchistan gekomen, en hiermee hebben wij weer Engelsch gebied
+bereikt. Nu ik maanden later in Amsterdam weer rustig op mijn kamer
+zit, ontdek ik pas, dat wij bij Gwadar een klein gebied zijn
+overgevlogen, dat eigenlijk behoort bij het zelfstandige rijk Oman, aan
+den overkant van de zee op de Afrikaansche kust gelegen. Zoo heeft er
+dan op onze rijk versierde paspoorten toch nog een visum ontbroken.
+Gelukkig hebben wij in dat gebiedje geen noodlanding gemaakt, zoodat er
+geen moeilijkheden uit voortgesproten zijn. Het zou trouwens
+waarschijnlijk lastig zijn geweest, dat visum te krijgen, want ik
+betwijfel, of zijne majesteit de vorst van Oman een diplomatieken
+vertegenwoordiger in Nederland heeft!
+
+Naarmate wij Karachi naderen, wordt de kuststrook weer rotsachtiger en
+komen de bergen dichter bij de kust. Het zijn de uitloopers van de
+gebergten van Baluchistan, rotsachtige, kale bergketens, die zich tot
+over de drieduizend meter verheffen, en op hun beurt weer aansluiten
+bij de nog hoogere gebergten van Afghanistan. In Indië gaat het
+verhaal, dat na de schepping van de aarde een groote hoeveelheid
+onbruikbaar materiaal overbleef. Dit werd op een hoop bijeengeveegd en
+hieraan zou het onherbergzame bergland van Afghanistan zijn ontstaan te
+danken hebben.
+
+Eindelijk buigt de kust naar het Zuid-Oosten om, en wij bereiken het
+eerste begin van het groote driehoekige schiereiland van Voor-Indië. De
+lange vlucht over de dorre woestijnen ligt achter ons en wij blikken
+neer op de groote havenstad Karachi, tusschen groen en boomen gelegen
+bij de moerassige delta van den Indus. Zonder veel moeite vinden wij
+het vliegveld, waar wij om vijf uur drie en veertig plaatselijken tijd
+landen, slechts dertien minuten later dan wij onderweg hadden berekend.
+Het is een groot voordeel voor ons, dat ons toestel in de cabine
+gelegenheid biedt, rustig de kaarten te bestudeeren en de noodige
+berekeningen te maken. Hierdoor toch hebben wij steeds de noodige
+Zekerheid omtrent den afgelegden en den nog te vliegen afstand, de
+toereikendheid van den benzine-voorraad enz., zoodat wij nooit bang
+behoeven te zijn voor verrassingen. Vooral nu wij langzamerhand den
+evenaar meer zullen naderen, is het van belang, bij de lange étappe’s
+het uur van landing met eenige nauwkeurigheid te kunnen bepalen, want
+de schemering duurt hier al kort, en gelegenheid voor noodlanding is er
+weinig, zoodat wij bepaald vóór zonsondergang binnen moeten zijn.
+Macmillan, die indertijd trachtte een vlucht om de wereld te maken,
+heeft door deze oorzaak juist aan de Perzische kust benauwde
+oogenblikken doorgemaakt, en is eens zelfs door de duisternis verrast,
+zoodat hij tot eene noodlanding gedwongen werd.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK IX
+
+DE LANGSTE ÉTAPPE
+
+
+Karachi was het eerste van die lange reeks vliegvelden, die de
+Engelschen ten dienste van de Royal Air Force in het stroomgebied van
+den Indus en den Ganges hebben aangelegd. De militaire vliegtuigen
+komen per schip uit Engeland te Karachi, worden daar gemonteerd en
+vliegen dan naar de vliegvelden in het binnenland, om gebruikt te
+worden bij de verdediging van de Noordelijke grenzen van Voor-Indië
+tegen de vijandelijke stammen van Afghanistan en Tibet.
+
+Het vliegveld bij Karachi is dan ook ruim en goed. In de pers heeft een
+wonderlijk verhaal de ronde gedaan, als zou dat vliegveld onvoldoende
+zijn gebleken, zoodat wij noodgedwongen ergens op een weg zijn geland,
+en daarna langs dien weg naar de hangars zijn getaxied. Het mankeert er
+nog maar aan, dat men er bij vertelde, dat wij waren bekeurd, omdat de
+goede F VII niet van een hoorn of claxon was voorzien. Waar dit verhaal
+vandaan gekomen is, is ons steeds een raadsel gebleven. Het vliegveld
+was ruim en in uitstekenden staat en de landing leverde geenerlei
+moeilijkheid op. Wij vonden groote steenen hangars, zoodat de brave F
+VII voor het eerst sedert Baghdad weer eens niet dakloos was. De
+Engelschen waren hier, evenals overal elders, buitengewoon behulpzaam
+en gastvrij. In Perzië was de „primer-leiding” gebroken; wij hadden een
+reserve leidinkje gemonteerd; de Engelsche mécano’s te Karachi maakten
+er een nieuw voor ons, zoodat wij nu weer een in reserve hadden. Het
+was het leidinkje, waardoor men een weinig benzine in de cylinders kan
+spuiten, om het aanslaan van den motor te vergemakkelijken.
+
+Spoedig na de landing viel de duisternis in, en daar het vliegveld
+nogal ver van de stad gelegen was, maakten wij gebruik van de
+gastvrijheid, die de Royal Air Force ons vriendelijk aanbood en wij
+sliepen dien nacht in de tenten van het vliegveld.
+
+De Engelschen hadden bij deze en dergelijke gelegenheden steeds een
+bijzonder prettige, sportieve manier, om hun gastvrijheid te bewijzen.
+Zij begrepen, dat wij weinig behoefte hadden aan praten en feestvieren,
+maar des te meer aan goede technische hulp en veel rust, en op vlotte
+en van-zelf-sprekende manier kwamen zij ons hierin tegemoet.
+
+Wij hadden het plan gesmeed, den volgenden dag weer eens flink op te
+schieten, de landing bij Multan over te slaan, en zoo mogelijk
+rechtstreeks door te vliegen naar Ambala. Wij kwamen nu in het terrein,
+waar de vele goede vliegvelden ruimschoots gelegenheid voor
+tusschenlandingen boden, en waar wij dus iets meer riskeeren konden. In
+Angora hadden wij een dag verloren; door de landingen bij Basra en
+Charbar over te slaan, hadden wij weer twee dagen gewonnen. Wanneer wij
+nu na Karachi weer een dubbele étappe konden maken, waren wij totaal
+twee dagen op ons reisplan vooruit, hetgeen ons de noodige speling gaf
+voor eventueelen lateren tegenslag.
+
+Den morgen van den tienden November stonden wij en ons toestel dan ook
+al in de duisternis op het veld, en zoodra het voldoende begon te
+schemeren, startten wij, tegelijk met een paar „Bristol” verkenners die
+naar Khanpur moesten, en tot zoover met ons mee zouden vliegen.
+
+Ofschoon wij onze route voor dien dag langs de rivier den Indus en de
+spoorlijnen hadden geprojecteerd, besloten wij in verband met het
+heldere weer sommige gedeelten recht toe, recht aan op het compas te
+vliegen, om tijd te besparen. Zoo gingen wij dan, dadelijk na den start
+recht naar het Noord-Oosten, dwars over de uitloopers van de bergen van
+Baluchistan, waar de morgennevelen als dotten witte watten tusschen
+hingen. Wij voelden ons geweldig slaperig. Een kwartier na den start
+verschijnt rechts voor ons de zon als een vlammende roode bol boven den
+horizon, en het duurt niet lang, of zij heeft de nevelen verjaagd. Het
+is windstil, prachtig helder weer.
+
+De lage heuvels maken plaats voor de vlakte, en wij kruisen den Indus,
+die breed en kronkelend tusschen zijn moerassige, met rijstvelden
+bedekte oevers loopt. Nadat wij ons op de kronkels van de rivier en den
+daarlangs loopenden spoorweg nauwkeurig georiënteerd hadden, gingen wij
+weer op het compas verder naar het Noord-Oosten. Al spoedig kruisen wij
+weer een spoorlijn, de North-Western Railway, die Karachi met het
+Noorden van Britsch-Indië verbindt, en waarlangs verschillende
+vliegvelden liggen. We gaan op het compas verder en volgen ongeveer de
+scheidingslijn tusschen de vlakte van den Indus en de Thar of Indische
+woestijn. Links van ons ligt de breede vlakte, die door de rivier en
+zijn zijtakken wordt besproeid. In den regentijd is de stroom acht
+kilometer breed, zoodat hij de vlakte van Punjab wijd en zijd onder
+water zet, waardoor het land vruchtbaar wordt en geschikt voor den bouw
+van rijst, katoen, thee, granen en andere producten. Het land maakt,
+van de lucht uit gezien, met zijn weiden en bouwlanden en zijn vele
+palmen en andere boomen een mooien, frisschen indruk en levert een
+scherpe tegenstelling met de dorre terreinen, waar wij de vorige dagen
+overgevlogen zijn.
+
+Die overstroomingen van den Indus vormen een factor, waarmede ter dege
+rekening gehouden dient te worden bij het organiseeren van vluchten of
+vliegdiensten in deze streek. Kort vóórdat wij aankwamen, had de Indus,
+geheel tegen de algemeene verwachting in, de vlakte van Punjab onder
+water gezet. Gewoonlijk treden deze overstroomingen in den zomer op,
+maar dit jaar was het onverwachts in October gebeurd. Macmillan en
+Blake kwamen bij hun poging om een vlucht om de wereld te maken,
+negentien Juli in Karachi, en Blake klaagt in het boek, dat hij over
+deze vlucht schreef, over het feit, dat verschillende vliegvelden ten
+deele onder water stonden. Zij waren dan ook gedwongen, een omweg te
+maken door het Noord-Westen via Quetta. Wanneer men in den regentijd in
+deze streek moet vliegen, is het dan ook bepaald noodzakelijk, zich
+onmiddellijk vóór iedere étappe op de hoogte te stellen van den
+toestand van de terreinen, terwijl het wenschelijk is, een vliegtuig te
+gebruiken, dat lange étappe’s maken kan, zoodat men zoo noodig de
+minder goede vliegvelden over kan slaan. Verder is het noodig, het
+toestel uit te rusten met groote wielen en breede banden, waardoor het
+minder gauw in de modder wegzakt. Het zelfde geldt trouwens voor het
+vliegen met een landvliegtuig gedurende den regenmoesson op Java. Er
+zijn tegenwoordig luchtbanden voor vliegtuigen in den handel, die een
+verbreed loopvlak hebben met het oog op landingen op modderige
+terreinen.
+
+In verband met deze overstroomingen zou het wellicht aanbeveling
+verdienen voor een geregelde luchtlijn, de route niet te kiezen door de
+vlakte van den Indus, maar van Karachi in rechte lijn naar Agra, via
+Jodhpur. Ook hier zou men steeds een spoorweg kunnen volgen. Wij kozen
+deze route niet, omdat wij dan over de Indische woestijn zouden moeten
+vliegen, waar op het oogenblik geen vliegvelden zijn. Er is echter
+technisch geen enkel bezwaar tegen, eenige vliegvelden aan te leggen
+bij de plaatsen, die aan den spoorweg Karachi–Hyderabad–Jodhpur–Agra
+liggen. Het is alleen de vraag, of hier tegen geen politieke bezwaren
+zouden bestaan. De landen langs Indus en Ganges (Sind, Punjab,
+Vereenigde Provinciën en Bengalen) staan rechtstreeks onder Engelsch
+gezag, terwijl daarentegen Rajputana, het land waar de Indische
+woestijn in ligt, een afhankelijke Indische staat is.
+
+Onze route voert ons vrijwel langs de grens van die beide gebieden, en
+aan onze rechterhand hebben wij een wijd uitzicht over de Indische
+woestijn. Het is een wijde zandvlakte, met hier en daar wat struikjes
+er in, en het ziet er naar uit, of er wel gelegenheid is, een
+noodlanding te maken.
+
+Ongeveer vier uur hebben wij op het compas gevlogen, als wij de
+spoorlijn weer terug vinden, die wij verder zullen volgen. Wij
+berekenen, dat wij 135,6 kilometer per uur hebben afgelegd. Wij
+schieten dus goed op, en hebben blijkbaar wind mee. Dit klopt met de
+meteorologische statistieken. In het algemeen kwamen deze statistieken
+aardig overeen met onze ervaringen gedurende onze vlucht, en wij hebben
+van dit deel van onze voorbereidingen veel pleizier gehad.
+
+De vliegtuigen van de Royal Air Force, die in Karachi tegelijk met ons
+waren gestart, hadden wij al spoedig uit het oog verloren;
+waarschijnlijk zijn zij niet op het compas gevlogen, maar hebben zij de
+spoorlijn gevolgd. Eenigen tijd later, bij het stadje Khanpur, zien wij
+er een van terug. Het maakt even een bocht langs ons heen om afscheid
+te nemen, en landt dan op het vliegveld bij die stad.
+
+Ruim vijf uur na ons vertrek uit Karachi bereiken wij de stad
+Bahawalpur aan de rivier Sutlej, een zijtak van den Indus. De spoorlijn
+splitst zich hier in een tak, die naar het Noorden, naar Multan voert,
+en een anderen tak, die Oostwaarts naar Ambala gaat. Wij besluiten,
+Multan links te laten liggen en zonder tusschenlanding naar Ambala door
+te vliegen. Bahawalpur is vanuit de lucht gezien een mooi Indisch
+stadje, tusschen veel groen aan de rivier gelegen. Oost van de stad
+zien wij in een groot park een schitterend wit gebouw met vier torens
+op de hoeken, het paleis van den Nabob, een van de schatrijke Indische
+vorsten, die in deze streek heerschen. Er zijn groote ondergrondsche
+kamers in, waar de temperatuur op zeventig graden blijft, wanneer het
+in de bovengrondsche zalen honderd tot honderd en tien graden is.
+
+Om zooveel mogelijk te profiteeren van den gunstigen wind, gaan wij wat
+hooger vliegen, op ongeveer 800 meter. Het is zeer rustig en helder
+weer. Langzaam glijdt de vlakte onder ons voort, en het uitzicht vanuit
+ons toestel omvat een groot gedeelte van den Punjab links en van de
+woestijn rechts. Telkens en telkens ontmoeten wij groote gieren, die
+statig, zonder een vleugelslag, hoog in de wijde lucht zweven.
+
+Er bestaan eenige angstwekkende verhalen over vliegers, die in de lucht
+door roofvogels werden aangevallen. Vooralsnog kan ik hier niet veel
+geloof aan hechten, want zoowel de arenden van den Taurus, als de vele
+gieren, die wij in Britsch-Indië tegen kwamen, toonden steeds een
+volkomen gebrek aan belangstelling voor het vliegtuig. De gieren waren
+alleen in zooverre lastig, dat wij moesten oppassen, er niet mee in
+botsing te komen. Ze waren blijkbaar zoo zeker van hun veiligheid hoog
+in de lucht, dat zij, wanneer wij ze inhaalden, rustig vóór het toestel
+uit bleven zweven, en eerst op het laatste oogenblik een zwenking
+maakten om uit den weg te komen. Men zegt, dat dagroofvogels wel een
+zeer scherpen blik, maar een zwak gehoor hebben; doch het is moeilijk
+aan te nemen, dat zij het luide geraas van den motor niet konden
+hooren. De snelheid, waarmee de gieren door de lucht zweefden, was
+aanzienlijk minder dan die van ons toestel. Wij kwamen ze veelal tegen
+op een hoogte van 800 tot 1000 meter. Het is niet aan te nemen, dat de
+vogels uit louter liefhebberij op deze hoogte zweven. Er zijn dus twee
+veronderstellingen mogelijk. Of zij zochten deze hoogte op om, evenals
+wij, van den wind te profiteeren; dit zou kloppen met de omstandigheid,
+dat zij op dit traject meestal in de zelfde richting vlogen als het
+vliegtuig, en zou wijzen op een merkwaardig instinct om gebruik te
+maken van den toestand van den dampkring. Of wel, de vogels zweefden
+hier rond om op buit te loeren; hierop wijst het feit, dat wij ook
+gieren tegenkwamen, die tegen den wind in vlogen. Dit wijst echter weer
+op een gezichtsscherpte, die aan het ongelooflijke grenst, want voor
+den mensch zijn van een hoogte van ongeveer duizend meter zelfs
+menschen en groote dieren op den grond niet meer te onderscheiden, laat
+staan de kleinere dieren, waar de roofvogels op loeren.
+
+Steeds de spoorlijn volgende, gaan wij verder Oostwaarts. Wij maken een
+foto van Patiala, een typisch Indische stad, hoofdstad van den
+gelijknamigen staat, een van de rijkste en dichtst-bevolkte van Punjab.
+Een groot oud fort ligt midden in de stad.
+
+Dan duurt het niet lang meer, of wij bereiken Ambala, ons doel voor
+dien dag.
+
+De stad is verdeeld in een oud, Indisch gedeelte en in een nieuwe, op
+eenigen afstand gelegen, Engelsche wijk, het zoogenaamde Cantonment,
+waar niet alleen de Engelsche bezetting hare kazernes en
+exercitie-terreinen heeft, maar waar ook alle andere Engelsche
+ambtenaren hun mooie villa’s aan schaduwrijke lanen hebben liggen. Het
+maakt een eigenaardigen indruk, hier in het hart van Indië de spits van
+een fraaie kerk in Engelsch-gothischen stijl boven de donkere boomen te
+zien uitsteken.
+
+Vlak bij het cantonment liggen naast elkander twee groote, mooie
+exercitie-velden. Aan de groote hangars herkennen wij één er van als
+het vliegveld. Wij cirkelen er een keertje omheen, zetten den motor af
+en zweven het ruime terrein binnen. Juist op dat oogenblik vliegt een
+groote kraai dwars door de schroef, ploft boven ons hoofd tegen den
+vleugel en verdwijnt weer in de ruimte. Gelukkig draaide de schroef
+heel langzaam, zoodat er geen schade door werd aangericht aan het
+toestel, maar waarschijnlijk is het arme dier er zelf minder goed
+afgekomen.
+
+Juist acht uren, nadat wij Karachi hebben verlaten, komen de zware
+wielen van de F VII in aanraking met het veld van Ambala. Wij hebben de
+1200 kilometer afgelegd met een gemiddelde snelheid van 150 kilometer
+per uur. Aangezien wij aan het begin van deze étappe een gemiddelde van
+slechts 135 kilometer maakten, moeten wij gedurende de laatste uren,
+toen wij hoog vlogen, zeer hard zijn opgeschoten, hetgeen er op wijst,
+dat de wind op grootere hoogte aanzienlijk sterker was dan op den
+grond. Wij voelden ons zeer voldaan over onze vorderingen gedurende de
+laatste dagen. Twee etmalen geleden zaten wij nog bij de Perzische
+golf, en nu zijn wij in het hartje van Voor-Indië; op die manier krijgt
+men ten minste het gevoel, dat men opschiet.
+
+Onze motor had bij den start in Karachi een blazend geluid laten
+hooren, dat wees op lekke kleppen. Aangezien Ambala het laatste
+vliegveld is, voorzien van behoorlijke hangars en werkplaatsen, dat wij
+voorloopig zullen aandoen, besluiten wij het er verder niet op te
+wagen, maar hier den motor grondig na te zien en een nieuwen cylinder,
+waarvan wij er twee in reserve bij ons hebben, te monteeren.
+
+Daar dit eenigen tijd zal vorderen, zullen wij hier een dag rust nemen,
+en eerst overmorgen, den twaalfden, vertrekken.
+
+De Engelsche vliegers waren als naar gewoonte weer zeer geschikt. Zij
+stelden dadelijk op mijn verzoek twee goede mécano’s tot onze
+beschikking om Van den Broeke te helpen. Toen zij hoorden, dat wij den
+volgenden dag niet zouden vliegen, en dus konden uitslapen, hielp er
+verder niets aan, en moesten wij mee naar de club, waar wij geducht
+werden gefeest. Het officiersverblijf, waar wij dien nacht sliepen,
+ligt te midden van een schitterend park vol palmen en andere boomen en
+exotische bloemen. Het groote, koele hoofdgebouw bevat de eet- en
+recreatiezalen, en de officieren wonen in comfortabele bungalows
+daaromheen, schilderachtig verscholen tusschen het groen van het park.
+In een van die bungalows genoten wij gastvrijheid van een
+kapitein-vlieger.
+
+Er was dien avond juist een oefening in nachtvliegen. De vliegtuigen,
+hiervoor gebruikt, waren de bekende „Bristol-fighters”. Voor de
+verlichting van het veld bezigde men de oude, beproefde methode van een
+reeks benzinevuren, waarlangs geland werd. De oefening, waaraan een
+groot aantal vliegtuigen deelnam, slaagde uitstekend, en het maakte een
+prettigen indruk, dat de commandant, een oud-oorlogsvlieger, die aan
+het front een oog verloren had, zelf hard mee deed.
+
+Wij hadden tot dusver gevlogen in onze Europeesche colbertjes, die voor
+dit klimaat rijkelijk warm begonnen te worden. Wij besloten daarom den
+dag rust in Ambala te gebruiken voor een volledig „Changement de
+décor”. De Engelschen droegen hier meestal eenvoudig khaki shirts met
+korte linnen broekjes, en sportkousen. Deze kleeding is koel, wordt
+niet gauw vuil en geeft een minimum aan complicaties, aangezien alle
+losse knoopjes, losse boorden, dassen, onderkleeding enz. er eenvoudig
+niet bij voorkomen. ’s Morgens kwam dus een Indische kleermaker
+opdagen, die de maat nam met een zorg, alsof het voor een avondcostuum
+was, en nog dienzelfden dag was onze tropen-uitrusting, aangevuld met
+een zonnehelm, gereed.
+
+Het was dien dag elf November, „Armistice-Day”, de dag, waarop de
+sluiting van den wapenstilstand wordt gevierd, en wij werden
+uitgenoodigd, naar de parade van de Royal Air Force te komen kijken. In
+den morgen wandelden wij naar de Parade-ground. Het was heerlijk weer
+en de wandeling door het mooie cantonment was op zich zelf de moeite
+waard. Kleine, zilvergrijze eekhoorntjes klimmen in de stammen van de
+groote boomen, die den weg beschaduwen. Tallooze roofvogels, een soort
+groote kiekendieven, zitten links en rechts van den weg, even weinig
+schuw als Hollandsche musschen. Voor een van de kazerne’s maakt een
+aapje aan een ketting menschelijke gebaren tegen ons. Overal links en
+rechts groote, mooie sportvelden. Op één er van is een troep Sikhs druk
+en ernstig aan het voetballen. Het is een wonderlijk gezicht, die
+groote gestalten met hun zwarte, in twee punten gescheiden baarden, met
+bloote armen en beenen in roode sportpakjes te zien rondhollen.
+
+De parade verloopt keurig. De troep bestaat uit mécano’s van de Royal
+Air Force, eigenlijk gewone burgerwerklieden, die maar zelden aan
+militaire exercitie’s hoeven deel te nemen, maar zij paradeeren even
+correct als de beste beroepssoldaten. Van uit een van de kazernes
+klinkt een hoornsignaal, de troep presenteert het geweer, de officieren
+salueeren en een minuut lang heerscht stilte op het veld. Het is de
+plechtige „one minute’s silence”, waarin het heele Britsche Imperium
+zijn dooden uit den grooten oorlog herdenkt.
+
+Na de parade gaan wij een beetje winkelen, en met een paar officieren
+brengen wij een bezoek bij een gepensioneerden kolonel, een
+allergezelligsten man, die de heele wereld heeft bereisd en wiens
+groote huis, in een prachtig park gelegen, vol jachttropheeën en andere
+merkwaardigheden uit verschillende werelddeelen, hangt. Wij werden
+bediend door een plechtigen Indiër en zijn zoontje, een ventje van een
+jaar of vijf, dat nauwelijks boven de tafel uit kon kijken, doch reeds
+in een keurige liverei gestoken was, en zijn taak zeer ernstig opnam.
+Op last van zijn baas zei het jochie lange, Engelsche verzen, waar hij
+zelf geen woord van begreep, geïllustreerd met passende gebaren, zonder
+fouten uit het hoofd op. Het was een merkwaardig staaltje van het
+vermogen van den Indiër om dingen machinaal uit het hoofd te leeren.
+Onder het genot van de noodige koele dranken en van de gezellige
+verhalen van den ouden kolonel Appelbee verdwijnt de ietwat sombere
+parade-stemming al spoedig.
+
+In den namiddag stond de F VII weer geheel klaar om den volgenden dag
+te vertrekken. De motor was grondig nagezien, een van de cylinders was
+verwisseld, en de onderbreker van een magneet, die een defect
+vertoonde, was hersteld.
+
+’s Middags schreven wij een paar brieven en rapporten, en daarna gingen
+wij eten met de officieren. Het was treffend om te zien, hoe zich in de
+jonge Royal Air Force gedurende de weinige jaren van haar bestaan reeds
+een krachtige militaire traditie heeft ontwikkeld. De tafel was
+versierd met de zilveren tropheeën van het regiment, en de officieren
+er omheen maakten in hun correcte, schilderachtige avond-uniform een
+ouderwetsch militairen indruk. Aan het eind van den maaltijd werd de
+gebruikelijke dronk ingesteld op den Koning, den „King-Emperor” zooals
+het hier in Indië heet, en daarna dronk de tafelpraeses op „Her
+Gracious Majesty The Queen of Holland; God bless Her!”
+
+’s Avonds gingen wij allen samen naar een groot gecostumeerd bal, dat
+ter eere van den wapenstilstand in de onderofficierscantine gegeven
+werd. Het strijkje van de onderofficieren speelde toen wij binnen
+kwamen het Wilhelmus.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK X
+
+HET LAND VAN DEN GROOTEN MOGOL
+
+
+In de schemering van den morgen van den twaalfden November startten wij
+uit Ambala, na een hartelijk afscheid van onze Engelsche gastheeren.
+Het was helder, windstil weer, en al spoedig verdween de typische
+Engelsche kerktoren van Ambala aan den horizon. Ambala was het
+Noordelijkste punt geweest van den grooten boog, dien wij door
+Britsch-Indië moesten beschrijven. Pal Zuid koersten wij langs de
+spoorlijn naar Delhi. Al spoedig zien wij links een kronkelende rivier;
+het is een zijtak van den Ganges, de Jumna, die niet ver van Ambala uit
+de bergen in de vlakte komt. Ver in het Noord-Oosten zien wij het
+lichtpaarse silhouet van de reusachtige ketens van de Himalaya.
+
+Wij volgen de spoorlijn, die door de vruchtbare vlakte loopt, waar hier
+en daar kleine stadjes zich in veel groen verschuilen.
+
+Het duurt niet lang of het schitterend panorama op Delhi, de hoofdstad
+van Britsch-Indië, breidt zich voor ons uit. Delhi is een zeer oude
+stad, die twintig eeuwen vóór Christus bestaan moet hebben en in het
+oude Indische Epos, het Mahabharata, wordt genoemd onder den naam
+Indraprastha. De tegenwoordige stad bestaat uit verschillende wijken,
+in zeer uiteenloopende periodes gebouwd, die vanuit de lucht duidelijk
+te onderscheiden zijn. Zoo zegt men wel, dat er zeven Delhi’s zijn. Een
+Fransche reiziger, die de heele stad had bekeken, en wiens oordeel over
+het nieuwe Delhi werd gevraagd, antwoordde: „Het is prachtig, en het
+zal een even mooie ruïne vormen, als de zes oude.”
+
+Van het Noorden af komende, vlogen wij eerst over een moderne Engelsche
+buitenwijk, waar de kazernes en kampen zijn, en waar het
+gouvernementsgebouw als een machtig, wit marmeren hoefijzer dicht bij
+de oevers van de Jumna onder ons lag. Tusschen het groen van de parken
+schitteren overal witte buitenverblijven. Dan komt, meer naar het
+Zuiden, de binnenstad, het zoogenaamde Shahjahanabad, in een
+kwart-cirkel dichter opéén gebouwd en door een vestingwal omgeven.
+
+Wij maken een luchtfoto van de Jama Masjid, de moskee, in het midden
+van de zeventiende eeuw door Shah Jehan gebouwd. Evenals vele van die
+Indische gebouwen, die niet met daken, maar met koepels zijn gedekt,
+maakt deze moskee vanuit de lucht een mooien indruk. Te midden van
+groote grasvelden ligt de voorhof, een regelmatig vierkant, door een
+sierlijke arcade omgeven en op de hoeken afgezet met paviljoens,
+waarvan de witte koepeltjes schitteren in het heldere zonlicht. Een
+groote, hooge poort geeft in het midden van de arcade toegang tot den
+voorhof. Wij zien neer op het kleine blauwe watervlak van een
+vierkanten vijver, en de geheele achterzijde van het voorplein wordt
+ingenomen door de imposante façade van de moskee. Een groote koepel
+welft zich boven de wit-marmeren spitsboog van de hooge hoofddeur.
+Links en rechts flankeeren twee kleinere koepels den grooten, en langs
+den heelen voorgevel leiden open galerijen naar de twee minaretten,
+die, hoog en slank, met hun drie omgangen boven de geheele omgeving
+uitsteken, en de hoeken van het fraaie, symmetrische gebouw op waardige
+wijze sluiten.
+
+In het middenpunt van den kwartcirkel, die de binnenstad omsluit, ligt
+aan den oever van de Jumna het fort, de oude burcht, eveneens door Shah
+Jehan gebouwd. Een hooge, gekanteelde muur van rooden steen omvat het
+oude fort, dat een stadje op zich zelf vormt. Naast moderne kazernes en
+tusschen de mooie tuinen staan er nog de oude paleizen van den Shah.
+
+Ten Zuiden van de binnenstad ligt het oude Delhi, Firozabad; links en
+rechts herinneren oude gebouwen en ruïnes aan het grijze verleden. Aan
+onze linkerhand liggen de bouwvallen van de Firoz Shahs Kotila, de oude
+citadel van het Delhi van de veertiende eeuw. Nog verder naar het
+Zuiden zien wij een typisch, oud, achthoekig gebouw, gedekt met een
+witten marmeren koepel, het graf van Humayun, door den beroemden
+grooten Mogol Akbar, den keizer van Indië, ter eere van zijn vader
+opgericht.
+
+Een twaalftal kilometers ten Zuiden van Delhi zien wij een groote
+omwalling, met borstweringen en bastions, die de bouwvallen van een
+stokoude moskee omsluit. Het zijn de resten van de burcht Lalkot, het
+oudste, wat er van Delhi over is. Deze oude stad werd omstreeks 1050
+door den vorst Anang Pal gesticht, en de moskee, waarop wij neerzien,
+werd in 1300 op de plaats van een nog ouderen Hindoe-tempel voltooid.
+Het inwendige ligt in puin, maar veel van de koepels en muren en
+gaanderijen kunnen wij, rustig op een paar honderd meter er boven
+zwevende, nog onderscheiden.
+
+In Delhi is geen escadrille van de Royal Air Force, maar er is een
+behoorlijk noodlandingsterrein.
+
+Langs de spoorlijn en een evenwijdig daarmee loopend kanaal gaan wij
+weer verder naar het Zuiden. Het is goed vliegweer en de motor loopt
+uitstekend. Toch zullen wij heden en in het vervolg geen étappes meer
+combineeren, want in de eerste plaats worden zij daarvoor nu te lang en
+in de tweede plaats zullen wij, nu wij meer naar het Zuiden gaan
+koersen, volgens de statistiek een minder gunstigen wind vinden.
+
+Een uurtje nadat wij Delhi zijn gepasseerd, vinden wij aan den oever
+van de Jumna een groote, dicht-ineengebouwde stad, Muttra. Het is een
+oude stad, die jaarlijks door talrijke Hindoe-pelgrims wordt bezocht.
+Zij vereeren in Muttra de geboorteplaats van den held Krischna, die
+later tot God werd verheven. De Krischna-cultus is een van de vormen
+van het Vischnoeïsme, dat op zijn beurt een van de drie hoofdtakken
+vormt, waarin de Hindoe-godsdienst uiteenloopt.
+
+De étappe van dezen dag was een van de meest interessante van de heele
+reis. Wij vliegen dwars door het gebied, dat het rijkste is aan
+monumenten van oude Indische bouwkunst en aan herinneringen van de
+machtige vorsten, die hier in vroegere eeuwen hebben geheerscht.
+
+Niet ver voorbij Muttra, als wij Agra naderen, zien wij in de vlakte
+van de Jumna een park, rijk aan mooie grasvelden en zwaar geboomte. Een
+muur, in een groot vierkant gebouwd, sluit het park af. Midden in de
+vier zijden staan poorten, waarvan de eene, blijkbaar de voornaamste,
+groot is als een moskee en bekroond met koepeltjes en vier hooge,
+marmeren minaretten. Midden in het groote park ligt een vierkant
+gebouw, meerdere verdiepingen hoog, de onderste van rooden steen, de
+bovenste van marmer. De onderste verdieping is het grootste en de
+daaropvolgende worden trapsgewijze kleiner. Elke verdieping is een
+zuiver vierkant met een open galerij in het rond. Vier groote marmeren
+poorten geven toegang tot het gebouw. De vierde verdieping, de
+kleinste, bestaat uit een wit-marmeren open galerij, met vier koepels
+op de hoeken, die een soort open pleintje omvat.
+
+Wij vragen ons met eenige verbazing af, wat dit gebouw wel zijn kan.
+Het heeft enorme afmetingen, maar te oordeelen naar de inrichting kan
+het geen paleis zijn, en ook heeft het niet den vorm van de ons nu
+langzamerhand welbekende moskee. Naderhand blijkt ons, dat dit
+imposante bouwwerk het mausoleum is van den grooten Mogol Akbar, den
+beroemden keizer van Hindostan. Hij kwam in 1556 aan de regeering. Zijn
+gebied omvatte oorspronkelijk slechts een klein gedeelte van Punjab,
+maar door veroveringen wist hij het uit te breiden, totdat hij regeerde
+over de heele vlakte van den Indus tot diep in de bergen van Kashmir in
+het Noorden, en over de vlakte van den Ganges Oostwaarts, tot aan de
+golf van Bengalen en de bergen van Achter-Indië. Zoo was het rijk,
+waarover deze machtige mogol heerschte te vergelijken in oppervlakte
+met het Romeinsche keizerrijk in zijn bloeitijd. Niet alleen als
+veroveraar was Akbar groot, maar ook door werken des vredes maakte hij
+zich beroemd. Hij stierf in 1605 en werd bijgezet in de enorme tombe,
+waar wij thans overheen zweven. Eenige oogenblikken later bereiken wij
+de oude stad Agra aan de Jumna, de residentie van den Groot-Mogol, over
+wiens graf wij zoo juist gevlogen zijn. Zijn eigenlijke naam is
+Jelala-ud-din Mohammed, en Akbar, de Groote, was zijn bijnaam. Hij is
+de stichter van de tegenwoordige stad aan den rechter oever van de
+Jumna. Vóór hem lag de stad aan de andere zijde van de rivier. Het
+paleis van den keizer lag aan den oever van de Jumna bij het
+tegenwoordige fort. Dit laatste, een groote halve cirkel, omgeven door
+een hoogen steenen muur met zware ronde bastions op de hoeken, omvat,
+behalve de moderne kazerne’s, nog veel van de oude gebouwen van het
+paleis van den keizer. Ofschoon deze uit een oogpunt van bouwkunst zeer
+belangrijk schijnen te zijn, maken zij, vanuit de lucht gezien, weinig
+indruk op ons. Het is eigenaardig, dat sommige gebouwen vanuit het
+vliegtuig een mooieren indruk maken dan van den grond gezien, terwijl
+andere van boven af beschouwd veel van hun bekoring verliezen. Gevels,
+die men gewoonlijk van beneden af bekijkt, en met hun profiel tegen de
+lucht ziet afsteken, ziet men vanuit het vliegtuig onder een heel
+anderen hoek. Allerlei détails gaan vanuit de hoogte gezien verloren.
+De groote vlakken van daken, die men van den grond af bijna niet ziet,
+ontsieren voor den waarnemer in de lucht menig bouwwerk. Daarentegen
+maken een mooi, symmetrisch grondplan, schitterende koepels, scherpe
+kleur-contrasten en de ligging te midden van een fraaie omgeving het
+juist bij vele Indische bouwwerken tot een waar genot, om er van boven
+af op neer te zien.
+
+Dikwijls vraagt men, of vanuit het vliegtuig nog veel te zien is van de
+voorwerpen op den grond. In de verkeersvliegerij vliegen wij over het
+algemeen niet hoog. Een hoogte van 300 of 400 meter is normaal. Op onze
+Indië-vlucht zakten wij dikwijls tot 100 à 150 meter, wanneer er iets
+belangrijks te zien was, of wanneer er luchtfoto’s gemaakt moesten
+worden. Van die hoogte af kan men menschen op den grond nog duidelijk
+genoeg zien, om bij voorbeeld de kleur van de kleeding te kunnen
+onderscheiden. Van gebouwen gaan alleen de kleinere détails, zooals
+beeldhouwwerken en mozaïken, voor het oog verloren. Ieder, die wel eens
+van de verschillende platvormen van den Eiffeltoren op Parijs heeft
+nedergezien, weet, hoe mooi bij helder weer het uitzicht van een hoogte
+van 2 à 300 meter op de omringende gebouwen van de wereldstad is, en
+kan zich voorstellen, hoeveel er voor den oplettenden waarnemer in het
+vliegtuig van een overeenkomstige hoogte af te genieten valt. De
+snelheid, waarmede het vliegtuig zich voortbeweegt, hindert de
+waarneming slechts weinig, aangezien juist door de hoogte het landschap
+zich schijnbaar langzaam onder het toestel door beweegt.
+
+Een leelijk modern spoorweg-station scheidt het oude fort van Agra van
+de daartegenover liggende moskee, de Jama Mashid, in de eerste helft
+van de zeventiende eeuw gebouwd. Het is, zooals de meeste van die
+moskeeën of Mashids, waar wij hier in Indië over heen vliegen, weer een
+mooi, regelmatig, met koepels gedekt gebouw. De ruime voorhof met het
+vierkante vijvertje in het midden, ontbreekt ook hier niet.
+
+Reeds lang voordat wij onze vlucht begonnen, had ik mij er op verheugd
+de Taj Mahal vanuit de lucht te bewonderen, die bij Agra een weinig
+stroomafwaarts aan den oever van de Jumna ligt.
+
+In het begin van de zeventiende eeuw heerschte over Agra de keizer Shah
+Jehan. Hij was een machtig vorst, die vele vrouwen had, maar zijn hart
+hing aan de keizerin Arjmand Banu, bijgenaamd Mumtaz-i-Mahal, „trots
+van het paleis”. Jehan huwde in 1615 met deze Perzische prinses, die
+hem veertien kinderen schonk, doch helaas bij de geboorte van het
+laatste in het kraambed stierf. Voor zij den laatsten adem uitblies,
+vroeg zij aan haren Heer, een graf voor haar te bouwen, dat het
+schoonste op aarde zijn zou. De keizer voldeed aan haren wensch en van
+1630 tot 1648 werd er gebouwd aan de Taj Mahal.
+
+Het lot wendde zich tegen Shah Jehan. Zijn zoon Aurangzeb kwam tegen
+zijn vader in opstand, verstootte hem van den troon en hield den ouden
+keizer zeven jaren lang gevangen in het fort van Agra. Voordat de
+keizer stierf vroeg hij als laatste gunst, nog éénmaal een blik te
+mogen werpen op het graf van zijn vrouw. Uit den diepen kerker droeg
+men hem naar een van de torens van het fort, van waar zijn brekend oog
+in de verte aan den oever van de rivier de marmeren koepels van het
+graf zag schemeren. Zoo stierf Shah Jehan en in de diepe crypt van de
+Taj Mahal rust de vorst naast zijn geliefde Mumtaz-i-Mahal.
+
+De bijzonderheden van de kostelijke mozaïken, die de wanden van den
+tempel bedekken, van het fijne marmeren kantwerk, dat de vensterbogen
+afsluit, gaan voor ons verloren, maar des te beter kunnen wij de
+regelmatige harmonische vormen van het geheel bewonderen. Als een blank
+en schitterend juweel op een donker groen fluweelen kleed ligt het graf
+te midden van een sprookjesachtig park. Op een vierkant marmeren
+terras, aan den oever van de Jumna, verrijst het hoofdgebouw. Groote,
+in spitsbogen eindigende poort- en vensternissen, breken de regelmatige
+muurvlakken. Een groote koepel met vier kleinere er omheen schitteren
+in het felle zonlicht. Rondom den tempel op de vier hoeken van het
+terras staan vier hooge, elegante minaretten, als vier zwijgende
+wachters om het graf. Al dat blanke marmer steekt scherp af tegen het
+park met zijn regelmatige vijvers en zijn donker groen geboomte. Een
+rechthoekige muur omsluit het geheel en een indrukwekkend poortgebouw
+vormt den toegang. Symmetrisch links en rechts van het hoofdgebouw
+liggen een moskee en een verblijfplaats voor de geloovigen, die een
+pelgrimstocht naar het graf maken. De breede stroom van de Jumna en de
+vlakke oever aan den overkant leveren een rustigen, waardigen
+achtergrond.
+
+Slechts kort kunnen wij boven den Taj Mahal cirkelen. Wij maken een
+paar luchtfoto’s en dan vliegen wij weer verder over de vlakke oevers
+van de Jumna, die sterk kronkelend onder ons loopt, telkens de wateren
+van breede zijtakken in zich opneemt, en meer en meer de hoofdrivier,
+den heiligen Ganges, nadert.
+
+Een honderdtal kilometers stroomafwaarts van Agra verlaten wij de Jumna
+en volgen verder den spoorweg, om zoo de stad Cawnpore aan den Ganges
+te bereiken. Deze stad heeft, gelijk de meeste steden in de omgeving,
+een rol gespeeld in de dagen van den Indischen opstand in 1857, toen
+het garnizoen zich aan de opstandelingen moest overgeven, en geheel
+werd uitgemoord, terwijl vrouwen en kinderen als gevangenen werden
+weggevoerd. Het kleine garnizoen had zich te verdedigen tegen een
+overmachtigen vijand. Het moest ten slotte zich overgeven, doch wist de
+voorwaarde te bedingen, dat het met behoud van zijn wapenen en een
+kleinen voorraad munitie op booten langs de rivier de stad zou mogen
+verlaten. Toen de bezetting met de vele vrouwen en kinderen in de
+booten was gegaan, klonk echter een hoornsignaal; de Indische
+bootslieden zochten een goed heenkomen aan den wal, en de vijandelijke
+Sepoys openden verraderlijk een moorddadig vuur. De booten vlogen in
+brand, en velen van hen, die niet door de verraderlijke kogels waren
+getroffen, vonden een ellendigen dood in de vlammen en den
+verstikkenden rook.
+
+Ten Zuiden van de stad liggen groote kazernes, en hier zagen wij ook
+een mooi, ruim grasveld, dat als noodlandingsterrein dienst doet.
+
+Den Ganges volgende vonden wij bij de samenvloeiing van deze rivier met
+de Jumna de stad Allahabad, ons doel voor dien dag. Wij landden er op
+een groot exercitie-terrein. De Engelsche commandant was gewaarschuwd
+en had gezorgd voor een wacht van inlandsche bereden politie. Het waren
+flinke, goed gedrilde kerels, met eigenaardige puntige mutsen op, maar
+overigens geheel Europeesch geuniformeerd. Hun kleine paardjes zagen er
+pittig en wel-verzorgd uit.
+
+Een vertegenwoordiger van de Asiatic Petroleum Company wachtte ons op.
+Hij had gezorgd voor een langen witten wimpel om de windrichting aan te
+geven, en benzine en olie werden ons gebracht op een kar, met een paar
+mooie, witte ossen bespannen. Overigens was er weinig belangstelling
+van Europeesche zijde op het terrein, dat ver buiten de stad lag.
+
+Wij waren tamelijk vroeg in den middag geland, zoodat Van den Broeke
+ruimschoots tijd had om vóór het invallen van de duisternis den motor
+na te zien, terwijl Poelman en ik de tanks vulden.
+
+Tegen den avond reden wij naar de stad. Er was daar geen afdeeling van
+de Royal Air Force, maar wij vonden gastvrijheid bij een
+infanterie-regiment, „The Queens”. Wij aten dien avond bij de
+officieren van dat regiment in hun typische ouderwetsche roode
+avond-uniformen. Een enkele Indische officier, zeer donker getint, zat
+mede aan. Over het algemeen vonden wij in deze omgeving een minder
+vlotten en prettigen geest dan bij de vliegerij, ofschoon ook hier de
+menschen alles deden om ons te helpen.
+
+Den volgenden morgen gingen wij heel vroeg al weer per auto naar het
+veld. Het was zeer frisch weer en in onze dunne khaki-pakjes hadden wij
+het bepaald koud. Onderweg zagen wij een man, die blijkbaar in het veld
+overnacht had. Hij sliep gerust op een bamboe-bedje, en om de kilheid
+van den nacht te weren, stookte hij midden onder zijn bed een lekker
+kolenvuurtje.
+
+De start van het groote, gladde veld verliep gemakkelijk, en al spoedig
+zaten wij weer in de lucht. Wij vlogen over de stad en over het oude
+fort, waar een exercitie-veld bij was, dat vroeger als vliegveld werd
+gebruikt. Hier is Ross Smith op zijn vlucht naar Australië geland, en
+de Argentijnsche wereldvlieger Zanni brak er een wiel van zijn toestel
+door den slechten toestand van het terrein. Het nieuwe veld, waar wij
+landden, is veel beter.
+
+Wij volgen de spoorlijn, die evenwijdig aan den Ganges naar Benares
+loopt. Dicht opeengepakt ligt de oude, heilige stad voor onze oogen op
+den hellenden oever van den Ganges en terwijl wij rustig, laag over de
+rivier vliegen, hebben wij gelegenheid, de vele merkwaardige gebouwen
+te bewonderen.
+
+De geschiedenis van Benares verliest zich in een grijs verleden, maar
+zeker is het, dat het zes eeuwen vóór Christus reeds een bloeiende stad
+was. Vijf eeuwen vóór onze jaartelling kwam Boeddha er, om na een
+langen tijd van meditatie den grondslag te leggen voor zijn nieuwen
+godsdienst. Een van de reliefs van den Baraboedoer op Java stelt hem
+voor, predikende onder een boom, waar een hertje bij staat. Dit is een
+herinnering aan de eerste prediking in het hertenwoud bij Benares.
+Naderhand drong de Islam tot hier door, en van uit de lucht zien wij de
+minaretten van de moskeeën boven de dichte huizenzee van de stad
+uitsteken. De steile oever van den Ganges is dicht bebouwd, en de
+zoogenaamde gouden Tempel, aan Siva als Heer van het Heelal gewijd,
+verheft hier zijn vergulde spitsen ten hemel. Breede steenen trappen,
+de zoogenaamde ghats, leiden overal de geloovige pelgrims van den
+hoogen oever naar het heilige water van de rivier. Aan den voet van die
+trappen verrichten zij de ritueele wasschingen in het vuile bruine
+water, en op de onderste treden worden de lijken op een open
+brandstapel verbrand, nadat zij eerst eenigen tijd met de voeten in het
+heilige water gelegen hebben. Vanuit het vliegtuig zien wij het volk op
+de ghats als mieren door elkaar krioelen, terwijl de groote parasols
+van de kooplui er als heel kleine paddestoeltjes tusschen staan.
+
+Bij Benares verlaten wij den Ganges om verder den spoorweg te volgen,
+die naar Calcutta leidt. Wij vliegen eerst nog een eindweegs door de
+breede, lage vlakte van den Ganges, en steken een van zijn zijrivieren
+over, de Son. De rivier stroomt tusschen vlakke, zandige oevers en
+breede zandbanken liggen in het midden van den stroom. Wij kijken hier
+evenals bij den Ganges uit naar krokodillen, die naar men zegt, zich
+gaarne op dergelijke zandbanken in de zon liggen te koesteren, maar tot
+onze spijt kunnen wij er geen één van die monsters ontdekken, ofschoon
+zij in deze streek zeer talrijk moeten zijn. De spoorlijn voert ons
+langs het stadje Gaya, waar Hindoesche pelgrims in grooten getale heen
+plegen te trekken, om den indruk van een voetstap van Vischnoe in een
+rotsblok te vereeren.
+
+Dan komen wij in laag heuvelterrein, een uitlooper van de heuvels en
+bergen van Centraal-Indië, en aan den anderen kant van die heuvels
+vinden wij een riviertje, dat ons den weg wijst naar Calcutta.
+
+Al spoedig ligt de groote stad, die niet minder dan een millioen
+inwoners bevat, voor ons. Een breede rivier, de Westelijkste van de
+vele mondingen, waarmede de Ganges hier in de golf van Bengalen
+uitstroomt, loopt er langs, en tallooze groote stoombooten liggen vóór
+de stad voor anker. Wij besluiten eerst even een kijkje te nemen boven
+de stad. Eerst vliegen wij over het Zuidelijk gedeelte, waar de groote
+„maidan” dadelijk opvalt. Het is een reusachtige grasvlakte met mooie
+renbanen en parken. Deze maidan is door vroegere vliegers dikwijls
+gebruikt als landingsterrein, maar tegenwoordig heeft de politie hier
+bezwaar tegen, zoodat wij zullen moeten landen op het Dum-dum-vliegveld
+ten Noorden van de stad.
+
+Midden op de maidan staat het Victoria Memorial, een schitterend,
+wit-marmeren gebouw, opgericht ter herinnering aan de regeering van
+koningin Victoria, en geopend door den prins van Wales tijdens zijn
+reis door Indië.
+
+Rondom de maidan liggen de Engelsche wijken, waar de vele witte
+landhuizen zich verschuilen in het donkere groen van de tuinen.
+
+Dan gaan wij naar het Noorden en vliegen dwars over de binnenstad, waar
+de Indische wijken en de kantoren zijn. De hooge huizen zijn er in
+nauwe straten dicht opeen gebouwd, en het geheel maakt een warmen,
+vuilen indruk, en wij verwonderen ons in deze streek, waar de hitte des
+zomers ondraaglijk kan zijn, een zoo Westersch gebouwde stad te vinden.
+
+Ofschoon wij een goede detailkaart bij ons hebben, kost het ons eenige
+moeite het vliegterrein te vinden; op de plaats, die de kaart aangeeft,
+ligt wel een klein veldje, maar het ziet er voor het vliegveld van een
+zoo groote stad nog al onwaarschijnlijk uit. Een witte cirkel in het
+gras beduidt ons echter, dat het toch heusch de bedoeling is, dat wij
+daar landen. Wij komen voorzichtig en zoo langzaam mogelijk naar
+beneden, na het terreintje en de omringende hindernissen vanuit de
+lucht zorgvuldig verkend te hebben. De landing lukt goed, en zooals het
+meer gaat, valt het terrein nogal mee, als wij op den grond staan.
+
+Wij hebben meermalen opgemerkt, dat wij in de tropen geneigd waren, de
+afmetingen van vliegvelden te klein te schatten. Ik weet niet, wat de
+oorzaak hiervan is. Het kan zijn, dat wij onbewust de afmetingen van de
+velden vergelijken met de boomen in de buurt, en dat de grootere hoogte
+van het geboomte in Indië, vergeleken bij dat in Holland, ons zoo
+parten speelt. Ook is het mogelijk, dat de toestand van de atmosfeer
+invloed heeft op de schatting, maar dit verklaart de zaak niet geheel,
+daar een min of meer nevelige lucht ook in Indië voorkomt.
+
+Op het vliegveld vonden wij verschillende Hollanders, waaronder den
+waarnemend-consul en, niet te vergeten, iemand van de bank, die ons
+geld bracht.
+
+Hangars waren er niet; alleen was er een oud, half in elkaar gezakt
+afdakje, waaronder de wrakken van een paar kleine vliegtuigjes lagen te
+vermolmen. Engelsche infanterie uit een naburige kazerne leverde een
+wacht en bracht ons benzine en olie.
+
+Dadelijk gingen wij aan het werk om het toestel te verzorgen. Het werd
+al donker, toen Van den Broeke nog aan den motor bezig was. Bij het
+schijnsel van een paar automobiel-lantaarns werd de laatste hand aan
+het toestel gelegd, en eindelijk reden wij in het duister van een
+heerlijken tropischen nacht naar de ver-afgelegen stad. Wij begonnen nu
+te voelen, dat Indië naderde. In den dichten jungle van de
+Ganges-delta, die het vliegveld aan één zijde begrensde, klonk het
+luide gehuil van jakhalzen; fel-blauwe lichtjes van vuurvliegjes
+dansten in de struiken langs den weg. Bij het schijnsel van een fakkel
+kwam ons een Indische begrafenis tegemoet. Het lijk, in doeken
+gewikkeld, werd eenvoudig door een paar groote zwarte kerels op twee
+bamboe-stokken op de schouders gedragen.
+
+Zoo naderen wij langzamerhand de stad. Links en rechts begint het
+gezellige drukke gedoe van tallooze Indische winkeltjes, geheel open
+van voren, en met walmende pitjes schilderachtig verlicht. Hier en daar
+loopen mooie, witte runderen rustig te midden van het drukke verkeer,
+of wel zij liggen te slapen op de trottoirs. De Indiërs beschouwen deze
+dieren als heilig, en niemand denkt eraan, ze weg te jagen.
+
+’s Avonds een groot diner met de Hollandsche kolonie. Het doet ons
+vreemd aan, na dagen van vliegen plotseling ons zelf terug te vinden in
+een groote, helverlichte feestzaal, waar dansmuziek ruischt en de vele
+avondtoiletten van dames tusschen de zwarte Europeesche kleeding van de
+heeren afsteken.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XI
+
+OERWOUDEN EN RIJSTVELDEN
+
+
+Calcutta was onze laatste landing in Voor-Indië. Toen wij in den morgen
+van den veertienden November startten van het vliegveld Dum-dum, zeiden
+wij Hindostan vaarwel; ons doel voor dien dag was het kleine stadje
+Akyab in Achter-Indië.
+
+Ofschoon het vliegveld niet groot was, verliep de start zonder
+moeilijkheden. Wij vonden een startbaan van ongeveer 450 meter;
+daarachter lag een terrein, dat wel oneffen was, doch geen hindernissen
+aanbood, en daar weer achter begonnen lage struiken en boomen.
+
+Calcutta ligt aan de Hugli, de meest Westelijke van de vele
+rivierarmen, die de uitmonding van den Ganges en de daarmede
+samenvloeiende Brahmapoetra vormen. Door de aanslibbing van die twee
+reusachtige stroomen heeft zich een delta gevormd, die aan de monding
+drie honderd en vijftig kilometer breed is, en over een gelijke diepte
+in het land van Bengalen doordringt. Op de kaart van Europa
+overgebracht, komt dat gebied overeen met de oppervlakte van een
+driehoek, waarvan Rotterdam, Londen en Parijs de hoekpunten vormen.
+Heel die groote driehoek, die den naam van Sundarban draagt, bestaat
+uit ontelbare moerassige eilandjes, die door de breede, zich telkens
+vertakkende en weer samenvloeiende rivierarmen, worden ingesloten. In
+den regentijd heeft de Ganges een breedte van vijf à zes kilometer, dat
+is even breed als de Wester Schelde bij Vlissingen, en staat de delta
+voor een groot deel onder water. Deze omstandigheid maakt het terrein
+geschikt voor rijstbouw. Een groot deel van de delta is dan ook met
+sawa’s bedekt.
+
+Het Noordelijke gedeelte van de delta bevat eenige steden en wordt door
+een paar spoorlijnen doorsneden, maar het Zuidelijk gedeelte, waar wij
+op het compas dwars overheen vlogen, is een en al moeras, en alleen
+eenige hutjes van inboorlingen liggen hier en daar verscholen in de
+palmboschjes, die de rijstvelden onderbreken. Het Zuidelijkste gedeelte
+is een groote moeras-wildernis, waarin tijger, rinoceros en luipaard
+huizen, en waarin het krioelt van allerlei soorten slangen.
+
+Twee uur lang hebben wij een ingewikkeld net van breedere en smallere
+rivieren onder ons. In het begin trachten wij op de kaart georiënteerd
+te blijven, maar deze blijkt hier weinig betrouwbaar, hetgeen er aan te
+wijten is, dat de kronkelende rivierarmpjes in het lage terrein hun
+loop voortdurend veranderen. Andere landmerken, zooals spoorlijnen,
+wegen en steden ontbreken geheel, en wij geven het dus op, en besluiten
+eenvoudig op het compas naar het Oosten te vliegen, totdat de Meghna,
+de Oostelijkste en tevens voornaamste monding, waardoor de Brahmapoetra
+zijn ontzaggelijke watermassa naar de Golf van Bengalen stuurt, ons
+weer de oriëntatie zal vergemakkelijken.
+
+Het weer is niet geheel helder; een dunne laag cirruswolken hangt als
+een ijle sluier heel hoog boven ons, en lager, om ons heen, vormen zich
+langzamerhand eenige stapelwolken, terwijl in het Zuiden, boven de Golf
+van Bengalen, eenige regenbuien vallen.
+
+Eindelijk bereiken wij de zes tot tien kilometer breede monding van de
+Meghna, en dwars vóór ons zien wij aan den horizon een bergketen. Het
+zijn de Chittagong-heuvels. Zij vormen een deel van die lange
+bergenreeks, die ten Zuiden van het dal van de Brahmapoetra begint met
+de bergen van Assam, en zich voortzet in den Arakan-Yoma-keten. Deze
+keten loopt ten Westen van Rangoon geleidelijk af, tot hij bij kaap
+Negrais den zeespiegel bereikt en zich onder water voortzet als een
+soort drempel, die de golf van Bengalen scheidt van de golf van
+Martaban en de straat van Malakka. De toppen van dien ondergedoken
+bergketen vormen de eilandenreeks van de Andamanen en Nicobaren, en
+eindelijk duikt de keten in de buurt van Sabang weer op boven den
+waterspiegel, om van daar uit de ruggegraat te vormen van Sumatra.
+
+Wij buigen naar het Zuid-Oosten af, om onzen weg te vervolgen langs de
+kust van Achter-Indië. Het duurt niet lang, of wij zijn de bergen
+genaderd. Ze zijn hier nog betrekkelijk laag, maar steil en rotsachtig.
+Voor ons, die op onze vlucht gewend zijn geraakt aan kale en dorre
+rotsen, is het eigenaardig om te zien, hoe de weelderige tropische
+vegetatie hier zelfs de steilste rotshellingen met een dikken mantel
+van groen heeft bedekt. Op sommige plaatsen ligt tusschen de
+heuvelreeks en de zee een smalle, vlakke kuststrook, die zeer moerassig
+en meestal met rijstvelden bedekt is. Die strook wordt aan de zeezijde
+begrensd door een kleine verhooging, een soort walletje, waarschijnlijk
+door aanslibbing ontstaan en bezet met een rij palmen en struiken. Daar
+buiten ligt meestal een smal en modderig strandje, niet geschikt om er
+eene noodlanding op te maken. Naarmate wij Zuidelijker komen, worden de
+bergketens hooger en naderen zij meer de zee, zoodat het vlakke land
+langs de kust geleidelijk aan plaats maakt voor met oerwouden bedekte
+heuvels.
+
+In een zeer scherpen hoek snijden de bergketens de kustlijn, zoodat de
+zee er met lange smalle armen tusschen dringt. Veel bewoonde plaatsen
+zijn er hier niet. In het Noorden, dicht bij de mondingen van de
+Brahmapoetra, zijn wij langs Chittagong, een vrij belangrijke
+uitvoerhaven, gevlogen, maar van daar af tot Akyab toe vinden wij
+alleen eenige kleine plaatsjes langs de kust.
+
+Vijf uur en drie kwartier na ons vertrek uit Calcutta zien wij op een
+vlak schiereiland tusschen twee lange zeearmen het stadje Akyab. Het
+ligt schilderachtig te midden van veel groen aan een groote baai, die
+door eenige eilanden van de zee is afgesloten en tegen wind en golfslag
+wordt beschut.
+
+Na even gezocht te hebben vinden wij het vliegveld. Dit is weer een
+zoogenaamde maidan. Vrijwel iedere stad in Britsch-Indië heeft zulk een
+maidan. Men bedoelt hiermede een stuk grasland, dikwijls door mooi
+geboomte omgeven, en dat gebruikt wordt voor wedrennen, volksfeesten,
+vergaderingen enz. De maidan is in Britsch-Indië dus ongeveer hetzelfde
+als wat men in onze Oost „Aloen-aloen” noemt. De naam van de stad Medan
+schijnt van het Perzische woord „maidan” te zijn afgeleid.
+
+Wij wisten, dat de maidan van Akyab nu niet zoo bijzonder geschikt was
+als vliegveld, maar het viel gelukkig nog al mee. Het bruikbare
+gedeelte van het terrein was ongeveer achthonderd meter lang. Wel is
+waar was de breedte hoogstens honderdvijftig meter, maar daar er geen
+wind was, konden wij gemakkelijk in de lengte landen. Er stonden boomen
+rondom het veld, maar aan de korte zijden waren die laag en op eenigen
+afstand van het terrein verwijderd, zoodat zij geen ernstige hindernis
+vormden. Bij onze landing waren eenige Engelschen op het veld aanwezig,
+waaronder de „Deputy-commissioner”, de vertegenwoordiger van het
+Britsche gezag en iemand van de Asiatic Petroleum Company, die zorgde,
+dat benzine en Wakefield castrol gebracht werden.
+
+De belangstelling van de Indische bevolking was enorm. Akyab behoort
+tot het vroeger zelfstandige koninkrijk Arakan; thans hoort het bij
+Burmah en de taal, die er gesproken wordt, is een dialect van het
+Burmeesch. Het verschil tusschen de bevolking hier en in Voor-Indië was
+zeer opvallend. In Hindoestan waren wij gewoon geraakt aan de lange
+gestalten van de Voor-Indiërs met hun sombere, dikwijls gebaarde
+gezichten en fanatieke oogen. Hier in Akyab vonden wij eene bevolking,
+die veel meer leek op die van Siam en den Oost-Indischen Archipel. Het
+waren korte, maar goed gebouwde menschen met ronde, baardelooze,
+meestal vriendelijke gezichten. Zij stelden ongelooflijk veel belang in
+het vliegtuig, waar zij al spoedig in dichte drommen omheen stonden.
+Zij waren goedlachsch en vol grapjes en maakten een prettigen indruk.
+De kleeding was vroolijk en kleurig. De heldere, witte baadjes staken
+af tegen roode en blauwe sarongs. Velen droegen kleurige papieren
+parasols. Jammer genoeg vonden de meer-gegoeden het noodig, die te
+vervangen door een deftigen, zwarten Europeeschen paraplu, hetgeen een
+vrij dwazen indruk maakte. Onder de jongere vrouwen waren bepaald
+aantrekkelijke types, maar de oudere waren meer merkwaardig dan mooi.
+Eén er van, die blijkbaar veel belang stelde in de luchtvaart, bleef
+den heelen middag bij ons. Zij was ongeveer even lang als breed en
+rookte met smaak een dikke, pikzwarte sigaar.
+
+In een soort voorwereldlijke vigilantes met heel kleine paardjes er
+voor kwamen de bewoners van het stadje aanrijden, zoodra het gerucht
+van onze landing bekend werd. Een wagenlading bestond minstens uit een
+tiental volwassenen en een onbeperkt aantal kinderen, om de gaatjes te
+vullen. Natuurlijk ontbrak ook in dit afgelegen Oostersche stadje een
+oude Ford-bus niet, die stoomend en rammelend onder leiding van een
+Indischen chauffeur de bewoners in dichte drommen aan- en afvoerde. Een
+Chinees kwam met een warong, een draagbaar snoepwinkeltje, op het veld,
+en zoo werd het op de maidan van Akyab al spoedig een opgewekt
+familieleven. Tegen den avond, toen het toestel verzorgd en onder
+bewaking gesteld was, gingen wij naar de woning van een Engelschen
+officier. Het was een typisch Achter-Indisch huis, van hout, met breede
+galerijen, op palen gebouwd, die onder het huis een groote ruimte open
+lieten. Aan den zolder hing de echte ouderwetsche Indische waaier, de
+punka. Deze bestaat uit een ongeveer drie meter lange, kunstig
+uitgesneden plank, die aan touwen hangt. Aan die plank is een groote,
+fijne mat bevestigd. Een bediende, die buiten zit, brengt met behulp
+van een koord over een katrol de punka in beweging. De man heeft
+hiervoor het koord om zijn voet gebonden, en is in staat het werk
+urenlang onvermoeid vol te houden. De punka verspreidt een prettiger
+koelte en is bovendien veel decoratiever dan de meer moderne
+electrische waaiers, die in de groote steden van Britsch-Indië algemeen
+worden toegepast.
+
+Wij kregen hier een merkwaardig eigengemaakt auto’tje te zien, dat ten
+deele was uitgerust met de resten van het vliegtuig van Mac Laren. Deze
+Engelschman had getracht, een vlucht om de wereld te maken, en was
+daarbij ook in Akyab geland; toen hij echter met zijn watervliegtuig,
+dat overbelast en een beetje lek was, uit de baai wilde starten, werd
+dit ten deele vernield. Hij kreeg een nieuw vliegtuig, en de
+overblijfselen van het oude worden nog in Akyab bewaard.
+
+Wij ondervonden dien avond zeer vriendelijke gastvrijheid van den
+Deputy-commissioner. Hij bracht ons naar het telegraaf-bureau, waar wij
+eenigszins tot onze verbazing een zeer intelligenten en vlotten
+Indischen beambte vonden, die goed Engelsch sprak, ons vlug hielp en
+onze perskaart dadelijk erkende. De Deputy-commissioner vertelde ons,
+dat Akyab een zoogenaamd Relai-station vormde in de telegraaflijn van
+Rangoon naar Calcutta.
+
+Onze gastheer, Collis, vertelde ons dien avond interessante verhalen
+over land en volk van Arakan. Hij had een bijzondere studie gemaakt van
+de oude hoofdstad Mrauk-U, residentie van het gelijknamige koningshuis.
+De ruïnes van de stad liggen aan een van de vele zeearmen, niet ver van
+Akyab. De Portugeesche zendeling Manrique heeft de stad beschreven,
+nadat hij er in 1630 een reis heen had gemaakt. Over het paleis van den
+koning, waarvan de ruïnes thans nog te zien zijn, zeide deze Portugees:
+„Het heeft massieve houten zuilen van zoo buitengewone lengte en
+rechtheid, dat men zich verwondert, dat er zulke hooge rechte boomen
+zijn. Er is een hal, verguld van boven tot onder.” Manrique schat de
+bevolking op 160 000 inwoners. Het moet een uitgestrekte stad zijn
+geweest met mooie huizen, waarvan de wanden uit sierlijk gevlochten
+bamboe, met allerlei figuren er in, waren gemaakt.
+
+Manrique woonde de kroning bij van den koning Thiri-thudhamma, en hij
+geeft hierover een vermakelijk, ofschoon eenigszins luguber verhaal. Er
+was voorspeld, dat de koning kort na zijne kroning zou sterven.
+Thiri-thudhamma vroeg advies aan een Mohammedaanschen hadji, en deze
+wist gelukkig het recept voor een eenvoudig huismiddeltje. Hij stelde
+voor, een zalfje klaar te maken, dat den koning onzichtbaar en
+onoverwinnelijk zou maken. Het moest bestaan uit zes duizend
+menschenharten, vier duizend harten van witte koeien en twee duizend
+harten van witte duiven. Aldus werd besloten, de politie werd belast
+met de levering van het noodige ruwe materiaal; de hadji begon ijverig
+te slachten en te kooken, en dagen lang leefde de bevolking van Mrauk-U
+in schrik en angst, en dorst geen neus buiten de deur te steken.
+
+Ofschoon men veel voor vaderland en vorst over had, vond men dezen
+maatregel toch wel een beetje onaangenaam. Men begon er tegen te
+protesteeren, dat de politie, blijkbaar om reiskosten te besparen,
+alleen de stad als jachtveld koos, en de naburige dorpen vrij uit liet
+gaan. Juist wilde de adel een duit in het zakje doen, toen onze hadji
+verklaarde, dat het zalfje klaar was en dat het feest kon beginnen. De
+koning werd op schitterende wijze gekroond en de Arakaneezen, toen,
+evenals nu, een luchthartig volkje, waren spoedig over den schrik heen
+en amuseerden zich kostelijk met mooie vuurwerken en andere feesten.
+Helaas was er met het huismiddeltje van den hadji toch blijkbaar iets
+niet in den haak, want onze brave koning Thiri-thudhamma werd kort
+daarna door een zekeren Yaday vermoord.
+
+Onze gastheer stelde veel belang in die merkwaardige oude
+geschiedenissen van zijn ressort en heeft ze uit verschillende bronnen
+nagegaan en op schrift gesteld.
+
+Den volgenden dag zouden wij volgens het program van Akyab naar Rangoon
+moeten vliegen, en onze daarop volgende étappe zou Rangoon–Bangkok
+moeten zijn. Over die landing in Rangoon hadden wij ons gedurende de
+voorbereiding van de vlucht altijd veel zorgen gemaakt. Er is in die
+stad geen eigenlijk vliegveld, doch de renbaan wordt als zoodanig
+gebruikt. Die renbaan was op zichzelf groot genoeg, want de langste
+vrije startruimte bedroeg bijna zes honderd meter. Ongelukkigerwijze
+stonden er echter, zooals wij wisten, hooge boomen en gebouwen aan alle
+kanten rondomheen, die vooral den start voor een zwaar toestel
+buitengewoon moeilijk maakten. Ross Smith was bij zijn vlucht naar
+Australië met zijn twee-motorig toestel op dit terrein geland, en in
+zijn boek „14000 Miles through the Air” beschrijft hij zijn vertrek uit
+Rangoon als volgt: „Het vertrek was een angstig moment. Inderdaad
+begrijp ik tot op den huidigen dag nog niet, dat wij van den grond
+gekomen zijn. De renbaan was veel te klein voor een zoo groote en
+zwaarbeladen machine als de Vimy. Het toestel had nauwelijks zijn
+vliegsnelheid bereikt, toen een hek voor ons opdook. De Vimy kwam er
+juist overheen, maar recht vooruit waren boomen en gebouwen. Ik
+handelde instinctmatig. Het landinggestel schuurde over een boomtop, en
+het gevaar was voorbij. Het was in een oogenblik gebeurd, maar wanneer
+het toestel slechts één voet lager was geweest, zou een ramp ons zijn
+overkomen.”
+
+Deze sombere beschrijving van Ross Smith gaf ons weinig hoop voor dat
+vliegveldje van Rangoon, maar er was niets aan te doen; andere
+vliegvelden in de buurt waren er niet, en zoo zouden wij moeten zien,
+hoe wij ons redden. Wanneer wij het geluk zouden hebben van een flinken
+wind mee, zouden wij kunnen trachten, Bangkok in één étappe te
+bereiken, zonder landing te Rangoon. De afstand was echter ruim
+veertien honderd kilometer, zoodat het zeer de vraag was, of dat zou
+lukken.
+
+In den vroegen morgen startten wij zonder moeite uit Akyab. Wij staken
+de mooie baai over, die uitstekend geschikt zou zijn voor
+watervliegtuigen, en vlogen over de vele eilanden, om een grooten inham
+van de kust over te slaan. Na een paar uur bereikten wij den vasten wal
+weer. Het gebergte, de Arakan-Yoma, loopt hier evenwijdig aan de kust.
+Ter hoogte van Akyab bereikt de keten een hoogte van ongeveer 2500
+meter. Naar het Zuiden worden de bergen geleidelijk lager, om bij kaap
+Negrais in zee te eindigen. Wij staken de bergen over, na eerst de kust
+een tijdlang Zuidwaarts te hebben gevolgd, op een plaats, waar zij
+ongeveer acht honderd meter hoog waren. Het was een schitterend, woest
+en onbewoond land, en de onnauwkeurigheid van onze kaart, die slechts
+één eenvoudigen keten aangaf, daar, waar wij een samengesteld bergland
+vonden, bewees, hoe weinig bekend het terrein nog was. De steile
+hellingen, waar wij menigmaal dicht langs vlogen, waren met donkere
+oerwouden bedekt. Hoog als kerktorens rezen de woudreuzen boven het
+dichte onderhout omhoog, dat geen plekje van den bodem zichtbaar liet.
+Olifanten, tijgers en rhinocerossen huizen hier in grooten getale. Eene
+noodlanding in een dergelijk terrein is door de steile bergwanden en de
+geweldige boomen op zich zelf al zeer gevaarlijk, maar bovendien zou de
+bemanning, als zij van de landing zelf goed afkwam, hulpeloos aan de
+gevaren van de onmetelijke oerwouden zijn overgeleverd.
+
+Toen wij den bergrug over waren, kwamen wij in de uitgestrekte vlakte
+van de Irrawaddy-rivier, bedekt met uitgestrekte rijstvelden. Wij
+vinden een spoorweg, waaraan wij ons nauwkeurig kunnen oriënteeren, en
+den afgelegden afstand nagaan. Het blijkt, dat wij slechts 111,5
+kilometer per uur hebben afgelegd. Wij hebben dus blijkbaar nog al
+sterken tegenwind gehad, zoodat er wel niets van komen zal om Bangkok
+heden te bereiken. Boven de bergen hebben wij hoog moeten vliegen, en
+wij besluiten in de vlakte lager te gaan, om te probeeren, of de wind
+daar gunstiger is.
+
+Wij scheren vlak over de rijstvelden en de palmboomen heen, zeer tot
+verbazing van de inwoners, die uit hun huisjes loopen als zij het
+gesnor van den motor hooren.
+
+Wij kruisen weer een spoorweg en berekenen opnieuw onze snelheid. Deze
+blijkt hier in de vlakte 113 kilometer per uur te zijn geweest, dus
+niet noemenswaardig méér, dan toen wij hoog boven de bergen vlogen. Op
+die manier kunnen wij Bangkok onmogelijk halen, zoowel omdat onze
+benzine niet toereikend zou zijn, alsook omdat wij niet vóór het donker
+het vliegveld zouden kunnen bereiken. Zoo besluiten wij dan, in Rangoon
+te landen.
+
+Wij bogen een weinig naar het Zuiden af, en al spoedig wees de hooge
+spits van de pagode, die midden in de stad ligt, ons den weg. Het
+duurde niet lang, of wij keken neer op de renbaan. Van te voren waren
+wij gewaarschuwd, dat er ’s middags rennen zouden worden gehouden, en
+dat wij dus bij voorkeur ’s morgens moesten komen. Wij waren ruim
+bijtijds, en de baan was vrij, maar de afmetingen van het terrein en
+vooral de omringende hindernissen vielen erg tegen. De lengte-as van de
+baan liep in de richting Noord-Zuid, zoodat wij in die richting zouden
+moeten landen. De Zuidkant van de baan werd echter afgesloten door
+hooge boomen, een kerk en andere gebouwen. Aan den Noordkant lag een
+park, eveneens met hoog geboomte en op eenigen afstand daar achter
+verrees op een heuvel de spits van de pagode, waarvan de poort door een
+paar reusachtige, grimmige steenen leeuwen werd bewaakt, die ons den
+toegang tot hun stad schenen te willen verbieden.
+
+Wij cirkelden een paar keer om het veld heen, en keken elkaar eens aan.
+De toestand was niet hoopvol. Wij zouden waarschijnlijk wel kunnen
+landen zonder ongelukken te maken, maar het was de vraag, of wij ooit
+weer uit dit terrein zouden kunnen starten. Wij keken rond in de buurt
+van de stad, of er niet een ander terrein te zien was, maar wij konden
+niets vinden. Eindelijk besloten wij, de landing maar te wagen, en wij
+gleden naar beneden. Toen wij echter een meter of vijf boven den grond
+waren gekomen, zagen wij pas goed, hoe hoog de boomen tegenover ons
+waren; de start met ons zwaar beladen toestel tegen die hindernis in
+zou volkomen hopeloos zijn. Wij hadden geen tijd te verliezen; we
+zetten den motor weer aan, die gelukkig dadelijk goed pakte, het
+toestel scheerde vlak over de boomen heen, en een oogenblik later zaten
+wij weer veilig en hoog in de lucht.
+
+Wij bleven even boven de stad cirkelen, om te overleggen wat wij doen
+zouden. Goede raad was duur. Hier te landen zou gekkenwerk zijn;
+Bangkok was onbereikbaar; het eenige terrein in de buurt was een
+noodlandingsterreintje bij Moulmein, een stadje, op ongeveer 170
+kilometer afstand aan de kust gelegen. Wij wisten, dat het terreintje
+bij Moulmein ook klein was, maar het was mogelijk, dat het minder
+ingesloten lag, zoodat wij daar zouden kunnen landen. Wij zetten dus
+koers in die richting.
+
+Wij waren echter op die landing bij Moulmein niet erg gesteld. Als ook
+dat terrein te veel ingesloten zou blijken, zou het nog moeilijker
+zijn, een oplossing te vinden. Ik reken alles nog eens nauwkeurig na,
+en kom tot de conclusie, dat het mogelijk is, wanneer de wind zoo
+blijft, terug te vliegen naar ons punt van uitgang van dien dag, Akyab;
+daar zijn wij in ieder geval zeker van een behoorlijk terrein. Als wij
+eenmaal daar zijn, staan ons twee mogelijkheden open: wij kunnen
+wachten op een gunstigen wind om naar Bangkok te vliegen; daar is
+echter in dezen tijd van het jaar niet veel kans op. Beter zal het
+daarom zijn, een extra-benzinetank in het toestel te bouwen. Wij kunnen
+daartoe gebruik maken van onderdeelen van Mac Larens oude toestel. Het
+vliegveld in Akyab is groot genoeg om er met een beetje extra-gewicht
+te starten. Prettig is het niet, want wij zullen zoo meerdere dagen
+verliezen, vooral ook, omdat wij een nieuwen voorraad benzine in Akyab
+zullen moeten laten komen, en dat kan in verband met de afgelegen
+ligging van het plaatsje een heelen tijd duren. Het is echter de
+veiligste weg, en daarom besluiten wij, naar Akyab terug te vliegen.
+
+In de buurt van Rangoon keken wij echter nog eens goed uit naar een
+terrein en tot onze groote verrassing kregen wij plotseling een weinig
+ten Noorden van de stad een nieuwe renbaan in het oog, die nog in
+aanleg was. Wij vlogen een paar keer om de baan heen en bekeken het
+terrein van een geringe hoogte af zorgvuldig. De groote, ovale baan
+zelf was niet bruikbaar voor een landing, omdat de hekjes en andere
+hindernissen voor de rennen die baan versperden. Het middenterrein zag
+er goed uit, doch de ruimte was zeer beperkt, doordat er een spoorlijn
+voor den aanvoer van materialen schuin overheen liep. De omgeving was
+behoorlijk vrij van boomen en andere hindernissen. Na eenig overleg
+besloten wij de landing te wagen. Zeer langzaam kwamen wij het terrein
+binnen zweven; vlak bij den rand van het middenterrein raakten de
+wielen den grond. Wij zetten den motor geheel af, doch het terrein was
+hard en glad als een billardlaken, zoodat het toestel ver uitrolde.
+Vlak voor het spoorlijntje en een daarbij staand loodsje stond de F VII
+stil. Wij waren zonder schade uit onze onaangename en min of meer
+gevaarlijke situatie gered en slaakten een zucht van verlichting.
+
+Niemand had op onze landing op dat terrein gerekend; de menschen, die
+op het vliegveld in de stad ons voorbij hadden zien vliegen, moesten
+den indruk gekregen hebben, dat wij verder gegaan waren. Er was dan ook
+niet alleen geen politie, maar ook niet één Europeaan op de nieuwe
+renbaan.
+
+In minder dan geen tijd was de F VII omringd met een dichte drom
+Indiërs, die geen van allen Engelsch spraken; zij waren niet
+kwaadwillig, maar drongen hinderlijk op en wilden alles bekijken en
+bevoelen. In afwachting, dat er iemand komen zou, om ons te helpen,
+verdeelden wij ons met ons drieën rondom de F VII, om de bevolking
+zooveel mogelijk op een afstand te houden. Gelukkig zagen wij spoedig
+in de verte iemand in Europeesche kleeding aankomen; het bleek een zeer
+beschaafde en welwillende Britsch-Indiër te zijn, die dadelijk een paar
+opzichters tot onze beschikking stelde om het toestel te bewaken.
+Terwijl Poelman en Van den Broeke bij het toestel de wacht bleven
+houden, ging ik met onzen helper mee naar zijn huis. Daar kon ik
+telefoneeren om politie-bewaking en een auto. Wij gingen naar de stad,
+nadat de politie onder leiding van een Engelschen hoofd-commissaris bij
+het toestel was geplaatst. Die hoofd-commissaris had een zeer
+practische manier om met de bevolking om te springen. Het was een
+klein, nijdig mannetje met een grooten bril, die in de eerste
+oogenblikken alleen tegenover honderden groote zwarte kerels stond. Als
+een nijdig hondje beschreef hij een paar cirkels om het toestel, hier
+en daar de noodige stompen uitdeelende, en dadelijk was een kring om
+het toestel vrij gemaakt. Toen kreeg hij in de gaten, dat ik een rietje
+in mijn hand had, en met dit instrument gewapend, maakte hij nog eens
+een rondje; wie niet vlug en eerbiedig achteruit week, kreeg een
+flinken tik op de bloote bruine beenen, en zoo was de zaak spoedig
+geregeld.
+
+Juist toen wij zoover waren, kwam een détachement Indische politie in
+keurige orde opmarcheeren. Het waren groote, flinke kerels met gebaarde
+gezichten, nette Europeesche uniform en een hoogen tulband. Zij
+betrokken de wacht bij het toestel, en terwijl Poelman en Van den
+Broeke achterbleven om een oogje in het zeil te houden, toog ik met den
+hoofd-commissaris naar de stad om verdere maatregelen te nemen.
+
+Onze consul had al gehoord, dat wij toch geland waren, en was op zijn
+bureau gebleven, vermoedende, dat wij daar wel heen zouden komen. Hij
+hielp ons buitengewoon vlot.
+
+Allereerst werden de noodige telegrammen verzonden. Daarna togen wij op
+weg om de militaire autoriteiten te vinden, die onze benzine en olie in
+bewaring hadden, en om contact te zoeken met den aannemer van de
+renbaan. Wij moesten namelijk om weer te kunnen starten de hindernissen
+van de baan laten verwijderen. Het kostte een beetje moeite om de
+menschen te pakken te krijgen, omdat het Zaterdagmiddag was, en half
+Rangoon naar de wedrennen was getogen, die inmiddels waren begonnen.
+Aangezien wij voor één en ander nogal wat tijd noodig hadden, besloten
+wij den Zondag in Rangoon te blijven, en Maandagmorgen te vertrekken.
+
+Met den consul ging ik naar het toestel terug om Poelman en Van den
+Broeke op te pikken. Dezen hadden intusschen het toestel verankerd; het
+was zeer warm op het veld, en onze brave Britsch-Indische vriend had de
+noodige koele dranken laten aanrukken.
+
+Den volgenden ochtend kwamen onze benzine en olie op het terrein, en
+ook de aannemer van de renbaan was met de noodige werklieden aanwezig.
+Wij vulden het toestel, en terwijl Van den Broeke den motor nakeek,
+lieten wij de baan voor den start gereed maken. De hindernissen werden
+weggenomen, en een paar greppeltjes werden dicht gegooid. Tegen den
+middag stond de F VII klaar voor den start op den volgenden morgen, met
+een mooie, lange, gladde baan vóór zich. Wij voelden ons zeer voldaan
+over de gunstige oplossing van ons avontuurtje en hadden den namiddag
+vrij om de stad een beetje te gaan bekijken en de noodige foto’s te
+maken.
+
+Rangoon bleek een buitengewoon mooie plaats te zijn met groote parken,
+waar de huizen van de Engelschen, in Burmeeschen stijl opgetrokken,
+tusschen het groen verscholen liggen, en waar men tusschen de hooge
+palmen telkens mooie kijkjes op groote vijvers heeft. Wij hadden niet
+veel tijd, en besteedden dezen vrijwel geheel aan de bezichtiging van
+de beroemde Shwe-Dagon-pagode, die wij ook al vanuit de lucht hadden
+bewonderd. Wij hadden daar echter toen weinig van genoten, omdat wij te
+veel in de benauwdheid zaten.
+
+Het is de schoonste en belangrijkste van alle Boeddhistische tempels in
+Indo-China. Men beweert, dat hij relikwieën bevat van Gautama-Boeddha
+en bovendien ook van de drie andere Boeddha’s, die vóór hem in de
+wereld kwamen.
+
+De pagode staat op eenen heuvel, waarop twee rechthoekige terrassen
+zijn aangelegd, waarvan de zijden naar de vier windstreken zijn
+gericht. Aan den voet van den heuvel moet men kousen en schoenen
+uittrekken, en blootsvoets betreedt men door een mooie, met
+houtsnijwerk versierde poort de breede, overdekte trap, die naar boven
+leidt. Aan beide zijden zijn winkeltjes, waar men allerlei offergaven,
+zooals bloemen, kaarsen, Boeddha-beeldjes en bont gekleurde prentjes
+koopen kan. Twee groote steenen leeuwen bewaken den toegang. Het rijk
+gebeeldhouwde teakhouten dak van de trap is versierd met voorstellingen
+uit het leven van Boeddha.
+
+Boven aan de trap geeft een poort toegang tot het bovenste terras, waar
+de eigenlijke pagode op staat. Het is een massieve, klokvormige steenen
+stoepa met een omtrek van 1355 voet en een hoogte van 370 voet, dat is
+hooger dan de dom van Utrecht. Heel die reusachtige steenen kegel is
+zwaar verguld en schittert in het felle zonlicht tegen den blauwen
+hemel. De top is versierd in den vorm van een soort parasol, evenals
+dit bij sommige tempels op Java voorkomt, en hieraan hangen tallooze
+gouden en zilveren, met juweelen versierde klokjes.
+
+Rondom den voet van de pagode staan vier tempeltjes, waarvan de poorten
+en de hooge, spitse, uit vele verdiepingen bestaande daken rijk met
+gepolychromeerd houtsnijwerk zijn versierd. Tallooze Boeddha-beelden,
+groote en kleine, in verschillende houdingen en van allerlei materialen
+gemaakt, staan in de rondte. Achter in het voornaamste van die vier
+tempels glinstert het vergulde, levensgroote beeld van een zittenden
+Boeddha. Het is eene nabootsing van een dergelijk beeld van echt goud,
+dat in een gesloten vertrek aan het oog van de menigte wordt
+onttrokken. Ontelbare walmende kaarsjes, bloemen en andere offers, door
+vrome pelgrims gebracht, staan er om heen.
+
+Tusschen die vier hoofdtempels ligt om den voet van de pagode een kring
+kleinere tempeltjes en beelden van den Boeddha, van leeuwen en
+olifanten. Ook de buitenrand van het groote terras wordt afgesloten
+door een rij tempels, de nieuwere groot en rijk versierd, de oude
+kleiner en eenvoudiger, maar ook eerwaardiger. In één er van bewonderen
+wij de kostbare schrijn, waarin de relikwieën bewaard worden. Daar
+naast staat de steen, waarop de voetstap van Boeddha is afgedrukt, en
+die naar men zegt uit Ceylon gekomen is. Het is een zwaar granietblok,
+waarin de ruwe omtrek van twee reusachtige voeten is uitgehouwen, en
+onze Burmeesche gids legt ons in zijn gebroken Engelsch naïvelijk uit:
+„Buddha very big man, very big feet!”.
+
+Van voeten gesproken, die bloote-voeten-parade is de eenige
+schaduwzijde van het bezoek aan de pagode. De steenen zijn hard en ruw
+en vies en behalve bloemen worden ook eieren ten offer gebracht. Op een
+gegeven moment voel ik op de marmeren vloer van een van de mooiste
+tempels iets glibberigs, en ik sta midden in een rauw ei.
+
+Dien Zondagavond genoten wij van een gezellig diner met de Hollandsche
+kolonie.
+
+In den vroegen morgen van Maandag 17 November vertrokken wij uit
+Rangoon. De start van de lange, smalle renbaan leverde geen
+moeilijkheden op. Het was mooi, rustig weer. Nog eenmaal zagen wij van
+uit de lucht op de pagode neer en op het renbaantje in de stad, dat ons
+zulke benauwde oogenblikken had bezorgd, en toen gingen wij op het
+compas over de vlakke, groene rijstvelden naar de golf van Martaban.
+Wij staken die over en volgden verder weer de heuvelachtige kust naar
+het Zuiden. Na een paar uur vliegen bereikten wij Moulmein, het
+plaatsje, waar wij nog een oogenblik hadden gedacht te landen. Het
+bleek intusschen maar goed, dat wij op dit besluit teruggekomen waren,
+want het noodlandingsterrein lag nogal ongunstig en helde naar één kant
+sterk af.
+
+Het stadje was heel mooi gelegen op eenigen afstand van de kust, aan
+een breeden zeearm, die diep het land binnendrong, en een schitterende
+landingsplaats voor watervliegtuigen zou vormen. Het schijnt de mooiste
+stad van Burmah te zijn, en vormt een belangrijke uitvoerhaven voor
+teakhout, rijst en rubber. Wij zagen dan ook vele schepen vóór de stad
+ten anker liggen. Wij hadden gelegenheid een luchtfoto te maken van de
+Kyaikthanlan-pagode, evenals die van Rangoon op een heuvel gebouwd. De
+aanleg van de omringende tempels van deze pagode is minder regelmatig
+dan te Rangoon, waardoor de indruk vanuit de lucht niet zoo mooi is.
+
+Wij gaan weer verder de kust langs naar het Zuiden. Het landschap is
+vrijwel het zelfde als in het begin van de vorige étappe. Achter een
+smal strookje strand loopt de lage, met rijstvelden bedekte kust tien
+tot twintig kilometer door; daar achter komen de bergen, met oerwouden
+bedekt. Zij behooren tot dien langen keten, die zich door het geheele
+Maleische schiereiland voortzet, evenwijdig aan de ketens van Arakan en
+Sumatra. Hoe verder wij weer naar het Zuiden gaan, hoe dichter de
+bergen de kust naderen, en het duurt niet lang, of zij verdringen de
+smalle strook vlak land geheel. Wij kunnen niet recht op het compas
+naar Bangkok gaan, omdat wij dan te lang boven onherbergzaam oerwoud en
+over hooge gebergten zouden moeten vliegen. Wij gaan dus eerst zoo ver
+Zuidwaarts langs de kust, tot wij aan een lager gedeelte van de bergen
+komen, en daar buigen wij naar het Oosten af.
+
+Bij Heinze Bay verlaten wij de kust. Tusschen twee bergen dringt een
+smalle, vertakte zeearm hier diep in het woeste binnenland door. Bergen
+en dichte oerbosschen sluiten de baai in. Een paar inlandsche huisjes
+staan eenzaam temidden van de wouden. Blijkbaar wonen er visschers in,
+want in het blauwe water van de baai staan groote rieten fuiken. Hier
+en daar is wat bosch gekapt en een klein rijstveldje aangelegd.
+
+Wij werpen een laatsten blik op de golf van Bengalen en buigen dan
+geleidelijk meer naar het Zuid-Oosten af, om een dal te volgen, dat ons
+naar een betrekkelijk laag gedeelte van de bergen voeren zal. Het
+terrein is hier weer ongeveer het zelfde als in de bergen vóór Rangoon.
+Dichte oerbosschen bedekken geheel den sterk geaccidenteerden bodem.
+Bergstroompjes vinden met moeite, kronkelend een weg door de nauwe
+dalen. In de bergen geen spoor van menschelijke bewoning.
+
+Ross Smith heeft op deze zelfde plaats een van de gevaarlijkste
+momenten van zijn tocht beleefd. Hij vloog in den winter, en de wolken
+hingen laag op de gebergten, zoodat Smith niet over de hoogste ketens
+heen kon komen, zonder gedeeltelijk door de wolken te vliegen. Gelukkig
+troffen wij beter weer, zoodat wij zonder moeite, op ongeveer 1200
+meter hoogte vliegende, onzen weg konden vervolgen.
+
+Na ongeveer een uur waren wij over de ketens heen. Langzaam glooide het
+terrein naar het Oosten af. De rotsen werden lager; de rivieren
+verbreedden zich en stroomden minder snel. Langs de oevers stonden
+bamboe-boschjes, die vanuit de lucht den indruk maakten van groote,
+frischgroene varens.
+
+De heuvels maakten plaats voor de uitgestrekte vlakte van Siam, geheel
+met licht-groene rijstvelden bedekt. In de verte maakten die
+rijstvelden den indruk van frissche weiden, maar wanneer wij loodrecht
+naar beneden keken, zagen wij het water tusschen de rijstplantjes
+schitteren.
+
+Het duurde niet lang, of wij vonden een spoorweg, die pal naar het
+Oosten, naar Bangkok, voerde. Wij volgden dien, en zagen in de verte
+een hooge spits tegen den horizon afsteken. Een oogenblik dacht ik, dat
+het Bangkok was, maar de afstand van de stad leek mij wel wat ver, om
+de pagodes nu reeds te kunnen zien. Inderdaad bleek het dan ook een
+pagode te zijn die een eindweegs Oost van Bangkok in de vlakte ligt.
+Het was die van Nakon Pathom. Te midden van parken, poorten en
+bijgebouwen rees de pagode op een breed basement als een groote
+terra-cotta-kleurige klok omhoog. Boven op die klok was een soort
+galerij, gekroond door een kegelvormige, steenen spits.
+
+Spoedig daarna kregen wij Bangkok in het oog, aan de kronkelende rivier
+de Menam gelegen. Het uitzicht op de stad was schitterend. Bangkok is
+nog een zeer jonge stad. Het tegenwoordige vorstenhuis van Siam regeert
+eerst sedert 1782; de stamhouder was een generaal Chao Phya Chakri,
+die, nadat Siam een periode van eindelooze troebelen en oorlogen had
+doorgemaakt, de macht in handen nam en het tegenwoordige Bangkok
+stichtte. Ofschoon de stad dus nog zeer nieuw is, is zij rijk aan
+schitterende bouwwerken. Vanuit ons toestel hadden wij een prachtig
+uitzicht op de kronkelende rivier met de tallooze schepen en op de
+tempels en paleizen aan de oevers. De vele pagode’s, en de hooge
+tempels, die er bij staan, vormen de meest opvallende karaktertrek in
+het beeld, dat Bangkok, „de tempelstad”, vanuit de lucht biedt.
+Gelukkig kregen wij de kans, eenige luchtfoto’s te maken.
+
+De Boeddhistische tempels in Siam bestaan over het algemeen uit drie
+hoofddeelen. In de eerste plaats valt reeds vanuit de lucht een groot,
+rechthoekig hoofdgebouw op, waarvan het spitse dak uit verschillende
+deelen bestaat, die over elkander grijpen op dezelfde wijze als bij de
+huizen der Bataks op Sumatra. Dit hooge dak, door tallooze slanke,
+witte zuilen gedragen, dekt een groote hal, waar de geloovigen
+samenkomen. Deze hal heeft een ingang naar het Oosten en bevat één of
+meer beelden van Boeddha. Behalve dit hoofdgebouw is er soms nog een
+tweede, vrijwel gelijkvormig gebouw, dat meer bestemd is voor
+samenkomsten van leeken. Op sommige van de luchtfoto’s zijn die twee
+groote hoofdgebouwen duidelijk te onderscheiden.
+
+Rondom deze beide gebouwen, die de bot en de vihara genoemd worden,
+liggen temidden van groene parken de kloostergebouwen, waarin de
+monniken en pelgrims verblijf houden. De muur, die het geheel omsluit,
+bevat bij de meeste tempels nog een stoepa, een hooge, klokvormige
+spits, evenals wij die te Rangoon gezien hebben. Bij de oudere tempels
+diende deze stoepa voor het bewaren van relikwieën.
+
+Wie over deze tempels of wats en over verdere bijzonderheden van Siam
+meer wil weten, leze het Siam-Nummer van het tijdschrift Inter-Ocean.
+Het is interessant, de foto’s, die daarin voorkomen, te vergelijken met
+de luchtfoto’s uit dit boek.
+
+Behalve de vele tempels, bewonderden wij het koninklijk paleis en de
+schitterende troonzaal, die door Italiaansche architecten gebouwd en in
+1917 voltooid werd. De ligging van al die gebouwen in de omgeving van
+de breede rivier, waaraan tallooze grootere en kleinere schepen het
+noodige leven gaven, maakte het geheel tot een panorama om nooit te
+vergeten. De rivier de Menam vormt met de vele kanalen, die Bangkok
+doorsnijden, den voornaamsten verkeersweg, en hieraan heeft de stad den
+naam „Venetië van het Oosten” te danken.
+
+Toen wij genoeg luchtfoto’s genomen hadden, en genoeg genoten hadden
+van het uitzicht op de stad, zetten wij koers naar het Noorden, naar
+het vliegveld Don Muang. Wij hadden de noodige inlichtingen over dit
+terrein ingewonnen, en wij wisten, dat het het voornaamste van Siam
+was, ruim en goed geoutilleerd. Wat wij echter niet wisten was, dat het
+vliegveld op laag en drassig terrein temidden van de rijstvelden ligt.
+Tot onze teleurstelling zagen wij dan ook, dat van het groote vliegveld
+het grootste gedeelte onder water stond en dus onbruikbaar was. Dicht
+bij de hangars had men echter een bruikbaar gedeelte van drie honderd
+bij honderdvijftig meter met witte merken aangegeven, en hier landden
+wij zonder moeite.
+
+Wij werden hartelijk ontvangen door de complete Hollandsche kolonie en
+door den Commandant van den Siameeschen vliegdienst, generaal Phya
+Chalemhakas.
+
+Siam heeft aan zijn vliegdienst zeer veel zorg besteed, en juist met
+het oog op onze plannen in Indië is het van belang, hieraan eenige
+aandacht te wijden, waarbij ik weer verwijzen moet naar het reeds
+genoemde nummer van Inter-Ocean, waarin een interessant artikel over
+dit onderwerp voorkomt. Reeds in 1911 zag het Ministerie van Oorlog het
+belang van de luchtvaart in, en het zond drie officieren naar Frankrijk
+om te leeren vliegen. Het gaf hiermede een beschamend voorbeeld aan
+sommige andere regeeringen. In 1913 keerden die drie Siameezen naar hun
+land terug, na hun brevet als vlieger te hebben behaald. Zij namen
+luchtvaart-materiaal mede, en de Siameesche luchtvaart-afdeeling werd
+gesticht.
+
+In 1918 verklaarde Siam den oorlog aan de Centralen en het zond eenige
+vliegers naar het front. Na den oorlog besloot de regeering, de
+luchtvaart dienstbaar te maken aan het verkeer, en de militaire
+luchtvaart-afdeeling werd gereorganiseerd tot den Koninklijken
+Luchtvaart Dienst. Deze dienst omvat nu zoowel de militaire- als de
+burgerluchtvaart.
+
+Men heeft ingezien, dat in verband met de geografische gesteldheid van
+Siam de luchtvaart goede diensten kan bewijzen, en het is interessant
+om te zien, hoe de argumenten, die daarbij naar voren zijn gebracht,
+ten deele ook op onze Oost slaan.
+
+Siam heeft een oppervlak van 503 000 vierkanten kilometer, dat is
+ongeveer zoo groot als Frankrijk, en de bevolking telt 9 000 000
+zielen. Groote terreinen liggen nog braak en zijn ten deele met
+bosschen bedekt. De verkeersmiddelen zijn nog in staat van wording en
+verbinden de deelen van het Rijk slechts onvoldoende. Groote gebieden
+kunnen alleen te water of langs slechte karresporen bereikt worden.
+
+Sedert 1920 is men begonnen met luchtpostdienst, en de eerste lijn,
+tusschen de hoofdstad en Chandhaburi bracht de post over in iets meer
+dan een uur, terwijl de stoomboot er vroeger twee dagen over deed. Een
+tweede lijn werd georganiseerd tusschen Bangkok en Korat, en ook hier
+deed het vliegtuig er ruim een uur over, terwijl de trein er tien uur
+voor noodig had.
+
+Naar aanleiding van de gunstige resultaten, met deze beide proeflijnen
+verkregen, werden contracten gemaakt met de Posterijen, en
+verschillende lijnen werden definitief georganiseerd, die thans aan het
+postvervoer goede diensten bewijzen.
+
+Behalve voor het vervoer van brieven komt het vliegtuig ten goede aan
+het overbrengen van medici, patiënten en geneesmiddelen. Hiertoe worden
+speciale ambulance-vliegtuigen gebruikt. Wanneer in de afgelegen
+plaatsen in het binnenland epidemieën uitbraken, was het tot nu toe
+moeilijk, personeel en materiaal ter bestrijding tijdig ter plaatse te
+krijgen. Evenzoo was het dikwijls vrijwel ondoenlijk, ernstige
+patiënten ter behandeling naar de hospitalen in de centra te vervoeren.
+Het vliegtuig heeft hierin aanzienlijke verbetering gebracht. In 1921
+brak in het Oosten van Siam in het departement Ubol een epidemie uit.
+Doktoren en medicijnen werden telegrafisch aan Bangkok aangevraagd, en
+bereikten de geteisterde streek na een reis van drie uur per vliegtuig.
+Door hunne snelle aanwezigheid ter plaatse waren zij in staat, de
+epidemie in de kiem te smoren en velen menschen het leven te redden.
+
+Ook voor speciale vluchten op bestelling staan de vliegtuigen ter
+beschikking, en hiervan wordt zoowel door Siameesche passagiers als
+door buitenlandsche toeristen op groote schaal gebruik gemaakt.
+
+De luchtfotografie wordt in Siam met succes toegepast voor topografie
+en cadastraal werk. Evenals in Nederlandsch-Indië zijn in Siam
+uitgestrekte terreinen nog onbekend, en slechts een vijfde gedeelte is
+behoorlijk in kaart gebracht. De landverkenning gaat, in verband met de
+moeilijke toegankelijkheid van het terrein, gepaard met enorme kosten
+en moeiten, en de luchtfotografie levert het middel om vlug en goedkoop
+de onbekende terreinen te exploreeren.
+
+Dit kleine overzicht moge den lezer een indruk geven van de activiteit,
+die Siam op luchtvaartgebied heeft getoond, en het is te hopen, dat
+Nederlandsch-Indië aan Siam een voorbeeld nemen zal.
+
+Op het vliegveld vonden wij, zooals te verwachten was, alles wat wij
+noodig hadden. Alleen waren de hangars te klein voor onze F VII, daar
+de Siameesche vliegdienst alleen met kleinere militaire toestellen
+werkt.
+
+Het wegennet is in de drassige vlakte van Siam zeer gebrekkig
+ontwikkeld. Het verkeer gaat er voor een groot deel te water. Zelfs het
+vliegveld, dat op ongeveer vijftien kilometer afstand van de stad ligt,
+is niet langs den weg te bereiken. Wij gingen dan ook ’s avonds naar de
+stad met den trein, die vlak langs het vliegveld loopt.
+
+Helaas hadden wij ’s avonds geen tijd meer, om veel van de stad te
+zien. Wij aten met de Hollandsche kolonie, den commandant van de
+vliegdienst en een piepjong Siameesch admiraal, die zich verdienstelijk
+maakte door het Wilhelmus op de piano te spelen.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XII
+
+MOTORPECH BIJ DE SIAMEEZEN
+
+
+Den volgenden morgen, 18 November, zouden wij met een extra-treintje
+naar het vliegveld gaan. Wij waren ’s morgens een beetje laat, en de
+stationchef maakte zich zenuwachtig, omdat hij het heele
+spoorwegverkeer moest stopzetten, tot wij voorbij waren. Het
+extra-treintje bleek een allergezelligst vervoermiddel te zijn. Het was
+een soort van tramwagen met een benzine-motor er in. Vele leden van de
+Hollandsche kolonie en de commandant van de luchtvaart reisden mee.
+Halverwege stopten wij, om een Hollander op te nemen, die het treintje
+gemist had. Hij was ons per auto achterop gereden en hield ons aan op
+het verste punt, dat hij langs den weg bereiken kon.
+
+Terwijl de F VII gereed werd gemaakt voor den start, zagen wij een paar
+Siameezen vliegen. Zij vlogen keurig op Nieuport-jagers. Deze
+toestellen werden oorspronkelijk uit Frankrijk naar Siam gebracht, maar
+de Siameezen maken ze tegenwoordig ook zelf. Spoedig stond de F VII
+klaar en konden wij starten. Ofschoon het bruikbare gedeelte van het
+terrein slechts 300 meter lang was, leverde de start geen moeilijkheden
+op.
+
+Dadelijk na den start probeerden wij in de lucht den motor nog eens.
+Hij liep niet geheel regelmatig, hetgeen wij meenden te moeten
+toeschrijven aan lekke kleppen. Aangezien hij echter behoorlijk zijn
+toeren maakte, en het traject van dien dag naar Sengora niet bijzonder
+lang was, besloten wij door te vliegen.
+
+De vlucht van Bangkok naar Sengora was niet zeer belangwekkend. Wij
+vlogen eerst weer over de stad, daarna volgden wij de Oostkust van het
+Noordelijke, Siameesche gedeelte van het Maleisch schiereiland. Het was
+een lage, met bosschen bedekte kust. Gelegenheid voor noodlanding
+ontbrak. Aan onze rechterhand verrezen gebergten, met dichte wouden
+bedekt. Bamboe-bosschen verhieven hun wuivende pluimen beneden ons als
+groote, groene struisveeren. Een spoorweg liep evenwijdig aan de kust
+voort.
+
+De kustlijn liep vrijwel recht naar het Zuid-Zuid-Westen, maar bij het
+kleine stadje Bandon boog zij rondom een groote baai een eindweegs naar
+het Oosten af, en om tijd te besparen verlieten wij hier de kust en
+volgden wij de spoorlijn, die, tusschen de bergen door, naar Sengora
+gaat. Er waren inmiddels wolken komen opzetten, die laag tusschen de
+bergen hingen, zoodat wij er slecht onder door konden. Wij gingen
+daarom boven de wolken vliegen.
+
+Over het algemeen vliegt men bij de burgerluchtvaart liever niet over
+een wolkenlaag heen. In de eerste plaats wordt de oriëntatie er door
+bemoeilijkt. Men kan zijn koers niet controleeren aan de voorwerpen op
+den grond; wel kan men op het compas vliegen; maar het kan zijn, dat
+het vliegtuig schijnbaar in den juisten compaskoers vliegt, doch dat
+zijwind het toestel zijdelings doet afdrijven, zonder dat de vlieger
+dit kan controleeren. Een tweede bezwaar van het vliegen boven de
+wolken is, dat de vlieger in geval van noodlanding niet weet, of hij op
+geschikt terrein zal terecht komen. Dit gevaar doet zich vooral
+gevoelen, wanneer de wolken in den vorm van mist tot op den grond
+hangen. Vooral in heuvelachtig terrein is hier kans op, en bij een
+noodlanding kunnen dan ernstige ongelukken ontstaan.
+
+In de toekomst zal het voor de regelmaat van het luchtverkeer noodig
+zijn, dit bezwaar te ondervangen en het vliegen boven de wolken beter
+mogelijk te maken. Hiertoe zullen de vliegtuigen nog meer betrouwbaar
+moeten worden gemaakt, hetzij door verbetering van de motoren, hetzij
+door het inbouwen van meerdere motoren, zoo, dat één er van defect kan
+geraken, zonder dat eene noodlanding hiervan het gevolg hoeft te zijn.
+De moeilijkheid van de oriëntatie boven de wolken kan op geregelde
+luchtlijnen afdoende worden opgelost door toepassing van draadlooze
+plaatsbepaling.
+
+Noodgedwongen vlogen wij dan een eindweegs boven de wolken, waar de
+spitse bergtoppen boven uitstaken. Er waren voldoende openingen in het
+wolkendek, om van tijd tot tijd de spoorlijn terug te vinden en den
+koers te controleeren. Het duurde niet lang, of wij kwamen weer in de
+buurt van de kust; de bewolking werd minder, en vóór ons zagen wij de
+tweedeelige binnenzee, aan welker uitmonding Sengora ligt en die een
+veilige haven voor watervliegtuigen zou vormen.
+
+Het vliegveld bij Sengora was zeer klein en er waren niet de minste
+hulpmiddelen aanwezig. Toen Ross Smith er in 1919 landde, vernielde hij
+bijna zijn toestel, doordat het terrein drassig was en vol boomstronken
+stond. Inmiddels had men het veld gelukkig verbeterd, maar de
+afmetingen waren nog steeds zeer klein; het bruikbare gedeelte van het
+terrein mat slechts 300 bij 300 meter en was zandig en mul. Wij
+cirkelden een paar maal om het veld om het goed op te nemen, en landden
+toen zoo voorzichtig mogelijk. Bij het uitrollen liep het toestel vast
+in het mulle zand, maar gelukkig ging het niet op den neus staan, en
+maakten wij geen schade.
+
+Sengora is een klein plaatsje, residentie van den onderkoning, die over
+de Zuidelijke provinciën van Siam, op het Maleisch schiereiland
+gelegen, regeert. Wij troffen bij de landing dan ook zeer weinig
+Europeanen. De eenige, die in het stadje wonen, zijn de Engelsche
+consul, een Engelsche opper-houtvester, en een paar Denen. Verder was
+bij onze landing de vertegenwoordiger van de Shell aanwezig, die
+hiervoor speciaal uit Penang gekomen was; deze had onze benzine en olie
+meegebracht. De onderkoning, een halfbroeder van den koning van Siam,
+die in Europa gereisd had en goed zijn talen sprak, kwam ons toestel
+bekijken. Behalve hem vonden wij in Sengora niet één Siamees, die
+eenigszins behoorlijk een westersche taal sprak.
+
+Wij hadden echter zeer veel hulp van één van de Denen, den kapitein van
+het stoomjacht van den koning. Het jacht voer bijna nooit, zoodat de
+kapitein een buitengewoon rustig leventje leidde. Hij was met een
+Siameesche vrouw getrouwd, en had een paar aardige kinderen. Zijn
+vrijen tijd besteedde hij met te kijken naar het groeien van zijn
+klappertuintje, en onze landing was een prettig verzetje voor hem. Hij
+stelde de Siameesche matrozen van het jacht tot onze beschikking. Het
+waren gewillige, handige kereltjes, en vooral de machinist was ons van
+veel nut.
+
+Wij vonden in Sengora den Eersten-Luitenant-Vlieger Kengen, van de
+Indische Militaire Luchtvaart-Afdeeling, die ons per boot tegemoet was
+gereisd om de vliegvelden te verkennen, en in de F VII met ons naar
+Java zou terugkeeren.
+
+In den namiddag werd het toestel uit het zand gehaald, nagezien en
+gevuld. ’s Avonds gingen wij logeeren in het spoorweg-hotelletje.
+Sedert 1892 is men in Siam begonnen, spoorwegen aan te leggen onder de
+leiding van Generaal Purachatra, Prins van Kambaeng Bejra, een broer
+van den Koning. Het spoorwegnet is nog lang niet volledig, maar de
+lijnen, die er zijn, loopen regelmatig en zijn goed georganiseerd. Het
+materieel ziet er netjes uit, en in de kleinere plaatsen zijn, ten
+gerieve van de reizigers, kleine, goede spoorweghotels gesticht.
+
+Den volgenden morgen hadden wij een kleinen tegenslag. De motor, die
+den vorigen dag reeds niet geheel regelmatig geloopen had, bleek bij
+het proefdraaien in Sengora vrij ernstig over te slaan. Bovendien
+maakte hij niet voldoende toeren. Het vliegveld in Sengora was klein,
+en de volgende étappe zou ons over het 160 kilometer breede water van
+de Straat van Malakka voeren, en het was dus noodzakelijk, den motor in
+goede conditie te hebben. Er zat dus niets anders op, dan het vertrek
+voorloopig uit te stellen en den motor grondig na te zien. Hiertoe was
+het noodig, de zes cylinders van den rechterkant af te nemen en de
+kleppen te schuren.
+
+Wij zonden dus een telegram naar Medan om te berichten, dat wij een
+paar dagen later zouden komen en togen getroost aan het werk. De
+Deensche kapitein bezorgde ons op het veld een werkbankje met een
+bankschroef; over den motor werd een zonnetentje gespannen, en al
+spoedig was het werk in vollen gang. Voor Van den Broeke was het geen
+lichte taak, de herstelling met weinig hulpmiddelen in de open lucht op
+het brandend-heete veldje uit te voeren.
+
+Het werk vorderde goed; de onderkoning zond ons koele dranken, een
+prachtige schildpadden doos met sigaren en sigaretten en de noodige
+stoelen, zoodat wij onder de schaduw van den breeden vleugel van de F
+VII zoo nu en dan konden rusten. De belangstelling van de bewoners van
+het plaatsje was groot, en voortdurend stond er een kring Siameezen
+rondom het toestel. Het was een typisch volkje met bonte kleeding,
+korte, slanke gestalten en vriendelijke, baardelooze gezichten, en over
+het algemeen maakten zij een bijzonder jongen, kinderlijken indruk.
+
+Een eigenaardig element vormden de vele Boeddhistische monniken. Het
+waren mannen van allerlei leeftijd, met kaal geschoren hoofden en in
+lange, tango-kleurige toga’s gehuld. Zij stonden blijkbaar bij de
+bevolking in hooge eere, en zij waren zich volkomen van hunne
+waardigheid bewust; zij stapten over de afzetting rondom het toestel
+heen, neusden overal rond en gingen rustig op onze stoelen zitten. Ik
+was bang, dat de sigaren-doos van den onderkoning onder een van de gele
+toga’s zou verdwijnen, en verzocht de politie de heeren buiten de
+touwen te houden, maar deze dorst het niet aan. Het jongste monnikje
+(een jochie van ongeveer twaalf jaar) maakte ik gelukkig met een
+groote, bonte Boeddha-prent, die ik in Rangoon had gekocht. Deze wekte
+de algemeene bewondering, en het ventje borg de prent zorgvuldig onder
+zijn toga’tje, blijkbaar zeer benauwd, dat zijn oudere collega’s die
+zouden gappen.
+
+Wij schoten dien dag goed op, zoodat wij tegen den avond welvoldaan
+naar het stadje terugkeerden met de hoop, den motor den volgenden
+namiddag klaar te krijgen. Het was echter gebleken, dat hij wel een
+flinke beurt noodig had, want verschillende van de kleppen lekten nogal
+erg.
+
+Den volgenden morgen werd het werk voortgezet en in den middag waren de
+cylinders weer gemonteerd en kon de motor proefdraaien. Tot onze
+teleurstelling bleek hij nog niet bevredigend te loopen; Van den Broeke
+verwisselde toen nog een magneet, daarna werd weer proefgedraaid,
+ditmaal gelukkig met goed resultaat, zoodat wij naar Medan konden
+seinen, dat wij den volgenden dag hoopten te komen.
+
+Het was een ware opluchting voor ons, dat wij de reis konden
+voortzetten en dat het werk onder de warme tropische zon gedaan was.
+Die zonneschijn was zoo hinderlijk, dat wij het kostbare hoofd van Van
+den Broeke er soms tegen moesten beschermen, door een paar Siameesche
+jongens met parasols boven op het toestel te zetten.
+
+Voldaan gingen wij dien avond vroeg naar bed om den volgenden morgen
+behoorlijk uitgerust en tijdig bij de hand te zijn voor de laatste
+étappe, die ons nog van Nederlandsch Oost-Indië scheidde.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XIII
+
+NEDERLANDSCH-INDIË BEREIKT!
+
+
+De start uit Sengora was op het kantje af. Zooals reeds gezegd is, was
+het vliegveld slechts drie honderd meter lang en zeer mul. Ons toestel
+had in Europa reeds ongeveer drie honderd meter voor den aanloop
+noodig; wij hadden er het extra gewicht van Kengen bijgekregen, en het
+was warm en bladstil; wat wij, vliegers, noemen „slecht stijgweer”.
+
+Wij zochten zorgvuldig het minst mulle gedeelte van het vliegveldje
+uit, en plaatsten een vlag om ons bij den start de goede richting aan
+te geven. Gelukkig werd het terrein begrensd door een stukje vlak land,
+dat wel hobbelig en hier en daar met struiken bezet was, maar waar ons
+toch geen hooge hindernissen in den weg stonden. Wij zetten het toestel
+zoo dicht mogelijk bij den rand van het terrein, en gaven vol gas.
+
+Langzaam begon het zware vliegtuig door het mulle zand te rollen. Wij
+hielden het zoo lang mogelijk op den grond, om snelheid te krijgen, en
+vlak bij den rand van het veld gaven wij een ruk aan het hoogteroer.
+Traag gingen de zware wielen van den grond; nog twee maal zakte het
+toestel door en raakte het met de dikke banden het hobbelige,
+gevaarlijke terrein buiten het vliegveld; toen bleef het gelukkig in de
+lucht, en wij konden geleidelijk snelheid maken en stijgen. Wij maakten
+een flauwe bocht naar rechts om heuvels en boomen te ontwijken, en
+zochten de ruimte boven de kalme, diep-blauwe zee. Daar klommen wij tot
+de noodige hoogte, en met een draai gingen wij nog eenmaal over het
+vliegveldje, om daarna pal Zuid te koersen.
+
+Wij verlaten nu de Oostkust van Malakka om de Westkust op te zoeken.
+Tusschen de wolken door volgen wij een laag dal, met bergen aan beide
+zijden. Het duurt niet lang, of wij zien de Straat van Malakka vóór
+ons. De kust, die wij verder volgen, is laag en boschrijk. Hier en daar
+zien wij ondernemingen, waar hooge palmboomen als stukjes speelgoed
+netjes op rijen staan.
+
+Boven Penang beschrijven wij een cirkel; talrijke groote stoombooten
+liggen in de mooie haven, en velen fluiten ons een groet toe. Dan gaat
+het weer verder de kust langs; in de verte zien wij een rotsachtig
+voorgebergte in zee uitsteken. Het is Tanjung Hantu, de kaap, die wij
+hebben uitgekozen, om van daar uit de straat over te steken.
+
+Dicht bij den voet van de rotsen is vanuit de verte een stipje op het
+water zichtbaar. Het wordt grooter en grooter, en als wij nader komen,
+blijkt het een sierlijk, wit stoombootje te zijn, met een groote
+rood-wit-blauwe vlag over het zonnedek uitgespreid. Het is het
+Gouvernements-opnemingsvaartuig „Orion”, dat door het Gouvernement op
+die afgesproken plaats is neergelegd, om achter ons aan te stoomen en
+ingeval van noodlanding hulp te verleenen. Het is een heerlijk gezicht
+voor ons, om na die lange reis de Nederlandsche vlag voor het eerst
+weer op Nederlandschen bodem—al is het dan een drijvende bodem—te zien.
+Wij weten ons nu weer binnen de sfeer van onze eigen landgenooten, en
+krijgen een gevoel, alsof wij ons doel al half en half hebben bereikt.
+Wij schieten een groenen lichtkogel af als groet, en gaan in een groote
+spiraal naar beneden, om vlak over het blauwe water langs het scheepje
+heen te vliegen, zoodat wij de bemanning op het dek kunnen toewuiven.
+En dan beginnen wij welgemoed de vlucht over de zee, die ons van
+Sumatra scheidt.
+
+In de verte steekt een dichtbegroeide rotsklomp uit het water omhoog;
+het is Poeloe Jarak, het eerste eilandje, dat ons bij de overtocht als
+oriëntatie-punt dient. In de buurt daarvan vonden wij opnieuw een
+bewijs van de zorgen van het Nederlandsch-Indische Gouvernement; twee
+kleine zwarte stipjes werden in de lucht zichtbaar; naderbij gekomen,
+bleken het twee watervliegtuigen van de marine te zijn, die ons verder
+over de straat van Malakka escorteerden. Nog wat verder, bij het tweede
+eilandje, Poeloe Berhala, zagen wij de „Pelikaan” van de Koninklijke
+Marine liggen. Het is een moederschip voor onderzee-booten en
+vliegtuigen, en van dit schip af waren de beide watervliegtuigen, die
+ons vergezelden, te water gelaten.
+
+En toen duurde het niet lang meer, of wij bereikten de kust van
+Sumatra, en over de vele ondernemingen van Deli ging het naar Medan.
+Wij cirkelden boven de stad, boven het paleis van den Sultan van Deli
+en boven de koepels van de „Missigit”, en daarna koersten wij naar de
+renbaan.
+
+Met medewerking van de Deli-Maatschappij was bij Medan een groot
+vliegveld aangelegd. Doordat wij echter in Philippopel een maand
+oponthoud gehad hadden, was bij onze aankomst de regentijd al
+ingevallen en het vliegveld was daardoor drassig en onbruikbaar
+geworden. In allerijl had men de renbaan voor de landing gereedgemaakt.
+Deze was zes honderd meter lang, doch slechts veertig meter breed;
+gelukkig was er geen wind, zoodat wij bij de landing het breede toestel
+zonder moeite binnen het smalle baantje konden houden. Wij beschrijven
+nog een paar cirkels, en vlak voor de dicht-opeen gepakte, juichende
+menigte op de tribune raken de wielen van de H-NACC den
+Nederlandsch-Indischen bodem!
+
+De bevolking van Medan en van heel Deli was samen gestroomd. Draadlooze
+telegrammen van Penang en van de schepen, en een schitterend
+georganiseerde telefoonberichtendienst had de wachtenden van onze
+vorderingen op de laatste étappe op de hoogte gehouden. Het
+enthousiasme van de Delianen was zoo enorm, dat het zich in één avond
+onmogelijk voldoende kon uiten, zoodat wij besloten, twee nachten te
+Medan te blijven. De hartelijkheid en het enthousiasme, waarmede wij in
+Deli werden ontvangen, zullen wij nooit vergeten.
+
+Op den morgen van den 23sten November deden vele Delianen ons in de
+vroegte uitgeleide. Door de regens in den nacht was het terrein drassig
+geworden, zoodat wij niet minder dan vijf honderd meter noodig hadden
+voor den start, en maar juist aan het einde van de renbaan over de lage
+struikjes kwamen. Voor Kengen, die gewend was aan gemakkelijk startende
+kleine militaire vliegtuigen, moet het een wonderlijke gewaarwording
+zijn geweest. Wij vlogen nog even over de stad en langs de schepen in
+de haven van Belawan Deli en zetten toen langs de kust koers naar het
+Zuid-Oosten. Het was goed weer; een dunne morgennevel hing over het
+land, zonder echter hinderlijk te zijn voor de oriëntatie. De vlucht
+naar Muntok, die wij voor ons hadden, ging over een afstand van 960
+kilometer. Zij zou ons over een terrein voeren, waar niet alleen geen
+enkel vliegveld lag, doch waar ook niet de minste gelegenheid voor
+noodlanding was; het was de langste étappe, die op het program stond;
+alleen de vluchten, waarbij wij een landing hadden overgeslagen, waren
+langer geweest.
+
+Eerst gaat het een tijdlang over de ondernemingen langs de kust van
+Deli. Wijd en zijd strekken zich onder het toestel de tabaks-plantages
+uit, die verderop ten deele plaats maken voor rubbertuinen, waarin wij
+van uit de lucht de hevea-boomen met hun donkere glanzende bladeren
+onderscheiden. Op andere plaatsen zien wij neer op klapperboomen en
+oliepalmen, die als soldaten netjes in rij en gelid staan.
+
+Zoo bereiken wij de monding van de Ajer Asahan, de rivier, die de
+wateren van het hoog gelegen Toba-meer naar zee afvoert. Wij maken een
+bocht over het plaatsje Tandjoeng Balai, waar de bewoners de vlaggen
+voor ons uitgestoken hebben, en dan verlaten wij al spoedig het
+cultuurgebied van Sumatra’s Oostkust, om de vlucht over de oerwouden en
+moerassen te beginnen. Wij vliegen over de rivier Koealoe en over de
+Panei en de Bila, die vroeger in het Hindoe-tijdperk de toegangswegen
+vormden tot het hoogland, maar waarvan de mondingen thans door
+zandbanken worden versperd. Meer en meer eenzaam wordt het land, langs
+de kust staan mangrove-bosschen met hun luchtwortels in het ondiepe
+water; en meer landinwaarts maken zij plaats voor oerwouden, waar de
+torenhooge stammen van allerlei verschillend geboomte boven het dichte
+onderhout uitsteken. Bij de breede monding van de Soengei Rokan buigt
+de kust ver zeewaarts uit; om tijd te sparen gaan wij hier op het
+compas dwars over Siak.
+
+Vier honderd kilometer vliegen wij op het compas over uitgestrekte
+moerassen en over oerwouden, die van horizon tot horizon reiken, en wij
+vragen ons af, wat voor wilde dieren onder het ondoordringbare groen
+zouden huizen. Een noodlanding in dit terrein zou vrijwel zeker slecht
+afloopen. Tijdens den oorlog zijn er dikwijls genoeg vliegtuigen in
+Europa in bosschen gedaald en het moge vreemd klinken, maar eene
+dergelijke landing loopt voor de vliegers bijna altijd goed af. Takken
+en bladeren breken de snelheid en vangen het vliegtuig op; dit wordt
+wel grondig beschadigd, maar de vliegers komen er meestal ongedeerd
+uit. Een oerbosch op Sumatra ziet er echter heel anders uit. Boven het
+onderhout verrijzen op groote onderlinge afstanden de stammen van
+verschillende soorten hoogere boomen. Deze bieden geen aaneengesloten
+bladerdak, waar het vliegtuig zich als op een matras met weinig
+snelheid in kan laten zakken; daarentegen vormen de zware stammen een
+gevaarlijke hindernis. Bij dit alles komt, dat de vliegers, ook al
+zouden zij ongedeerd den vasten grond bereiken, in de uitgestrekte
+wildernis zonder voldoende voedsel en hulpmiddelen te midden van
+tijgers, panters, slangen, muskieten en andere gevaren van het oerwoud
+zouden komen te staan. Alleen een goed-uitgeruste expeditie met
+geoefend personeel kan het in dergelijke omstandigheden uithouden.
+
+Urenlang duurt de vlucht over het oerbosch. Een open plekje voor een
+noodlanding is nergens te bekennen; over het algemeen is het
+bevorderlijk voor de veiligheid, niet al te laag te vliegen; meestal
+vlogen wij dan ook op drie of vier honderd meter; als op een dergelijke
+hoogte de motor defect raakt, heeft men nog even tijd, om naar een
+geschikt terreintje te zweven. Hier boven de oerbosschen van Sumatra
+heeft hoog vliegen geen zin: of men op duizend meter vliegt of vlak
+over de boomen scheert, bij motorstoring is het eind van het lied toch
+altijd een landing in het bosch. Wij willen graag zooveel mogelijk van
+het geheimzinnige, donkere oerwoud zien, en scheren dus laag over de
+geweldige woudreuzen heen, zoodat wij bijzonderheden van de tropische
+natuur van nabij kunnen bewonderen. Pas wanneer men laag vliegt, krijgt
+men een indruk van de afmetingen en de verscheidenheid van het
+geboomte. Tusschen het donkere groen is hier en daar een doode boom
+blijven staan, die als een bleek geraamte zijn licht grijzen stam en
+takken, waar alle schors van is weggeteerd, ten hemel heft. De kale
+takken zijn als armen uitgespreid, waar reusachtige baardmossen als
+lijkwaden vanaf hangen.
+
+Een dichte laag voor het oog volkomen ondoordringbaar onderhout
+onttrekt den bodem aan het gezicht. Hoe gaarne hadden wij wat meer van
+het leven van het oerwoud gezien. Wij weten, dat in die uitgestrekte
+bosschen, niet meer dan honderd meter beneden ons, olifanten en
+rhinocerossen zich met hunne logge pooten een weg banen, dat tijgers er
+op groote wilde zwijnen jagen, en panters vanuit de boomen hun buit
+bespringen; dat tapirs, met hun malle, korte snuitjes en de gevaarlijke
+wilde honden er huizen; de rivieren, die wij oversteken, moeten met
+krokodillen bevolkt zijn en in de takken van het dichte geboomte
+slingeren zich allerlei apen en nestelt een groote verscheidenheid van
+vogels, terwijl gevaarlijke slangen, reusachtige schorpioenen en
+duizendpooten er den mensch bedreigen en de groote, harige vogelspin er
+van uit zijn hol vogeltjes bespringt.
+
+Van heel die rijke tropische fauna zien wij bijna niets; van tijd tot
+tijd fladdert een troep groene vogeltjes angstig voor ons weg; het
+schijnen mij een soort groote parkieten of kleine papegaaitjes toe. Een
+groote, zwarte vogel, waarschijnlijk een neushoornvogel, klapwiekt
+langzaam onder het toestel door, en tot mijn vreugde ontdek ik in een
+alleenstaanden boom de groote, zwarte gestalte van een gibbon, een
+siamang, die zich met zijn lange armen van tak tot tak slingert.
+
+Wij vliegen over de Siak Ketjil, de kleine Siak-rivier die door een
+streek vol meren en groote moerassen loopt. Een eind verder vinden wij
+het plaatsje Siak Sri Indrapoera, dat eenzaam te midden van de
+wildernis aan de Siak-rivier ligt, die bevaarbaar is voor stoomschepen.
+Een eind verder kruisen wij de Kampar, die evenals de Siak een
+toegangsweg vormt naar de plaatsjes, die in het binnenland liggen, ver
+achter de ongezonde moerassige en met oerwouden bedekte kuststrook van
+meer dan honderd kilometer breedte.
+
+Even voorbij deze rivier verlaten wij het gewest Oostkust van Sumatra
+en komen wij in het uitermate moerassige Indragiri, bevloeid door de
+rivier van denzelfden naam. Hier bereiken wij de kust weer, bij de
+monding van de Gangsal aan de grens van Djambi. Vier honderd kilometer
+ver zijn wij op het compas gevlogen, en hebben wij bijna ieder
+oriëntatie-punt gemist, doch wij komen netjes uit, waar wij wezen
+willen. De moerassige kuststrook is ook hier weer geheel met dichte
+bosschen mangroves, luchtwortelboomen, bedekt. Iets verder landinwaarts
+maken zij hier en daar plaats voor bosschen wilde pisang en allerlei
+ander geboomte. Gelegenheid voor noodlanding biedt de kust niet; een
+strand ontbreekt; hoogstens komen bij laag water weeke modderbanken
+droog te liggen. Sporen van bewoning zijn er weinig; hier en daar
+hebben de Indische visschers eene eenzame paalwoning in het ondiepe
+water gebouwd; een enkele vlerk-prauw vaart langs de kust en voor de
+vischvangst zijn sero’s, groote rieten fuiken, in de ondiepe zee
+geplaatst.
+
+Als de kust van Djambi voor die van het Palembangsche heeft plaats
+gemaakt, zien wij aan den overkant van de straat Banka, die hier zes en
+twintig kilometer breed is, het gelijknamige eiland liggen, waar wij
+bij het stadje Muntok zullen moeten landen.
+
+Juist hadden wij de kust verlaten, toen wij een benauwd oogenblik
+doormaakten. Plotseling begon de motor te stoppen. Het peilglas van de
+hoofdtank wees nog een behoorlijke hoeveelheid benzine aan; het bleek
+echter, dat dit peilglas verstopt en de tank leeg was; gelukkig
+begrepen wij de situatie bijtijds, nog voordat de motor geheel stil
+stond. Wij zetten de benzinekraan op „reservetank”, de motor maakte
+weer het normaal aantal toeren, en wij lachten om onzen schrik.
+
+In de straat Banka voer een stoomboot van de K. P. M. die ons met een
+vlaggensein een goede reis toewenschte, hetgeen wij met een groenen
+lichtkogel beantwoordden. Al spoedig kwam het vliegveld van Muntok in
+zicht. Bij de landing bleek het een uitstekend, ruim terrein te zijn,
+op hoogen, drogen grond gelegen.
+
+Op Banka werden wij weer allerhartelijkst ontvangen. Van alle deelen
+van het eiland waren belangstellenden naar Muntok samengestroomd; de
+dames bereidden eigenhandig het feestmaal; reeds toen wij in Sengora
+waren geland, was een complete drijfjacht op den vogel ajam, de
+Indische kip op zijn lange pooten begonnen. Op het bericht van ons
+oponthoud in Sengora werden de kippen weer in vrijheid gesteld; maar
+hun vreugde was van korten duur, want toen wij de vlucht voortzetten,
+werden de arme dieren opnieuw gearresteerd, maar ditmaal definitief, en
+in den avond van den 23sten November viel de vogel ajam ten prooi aan
+den orang terbang, den vliegmensch, tijdens een allergezelligst feest
+in de Muntoksche soos.
+
+Wij zelven gingen dien avond vroeg naar bed, maar de Muntoksche
+bevolking zette het feest voort, tot zij den volgenden morgen de F VII
+weer vaarwel zeide bij den aanvang van de laatste étappe van de lange
+vlucht van Amsterdam naar Batavia. In opgewekte stemming bestegen wij
+het vliegtuig. Het was tamelijk goed weer, en de start van het goede
+vliegveld verliep gemakkelijk. Wij cirkelden even rondom het terrein om
+onze Muntoksche vrienden vaarwel te zeggen, en zetten toen weer koers
+naar straat Banka. De Pelikaan, het vliegtuig-moederschip, was
+inmiddels hierheen opgestoomd om ons zoo noodig hulp te verleenen. Laag
+vlogen wij langs het bekende scheepje heen, en daarna kruisten wij de
+straat.
+
+Wij hadden besloten, niet langs de moerassige, weinig bevolkte kust te
+vliegen, doch met het oog op een noodlanding in meer bewoonde streken
+te blijven en wij kozen daarom de route over Palembang en Telok Betong.
+Zoodoende konden wij tevens de bewoners van die plaatsen een
+pleiziertje doen.
+
+De kust van Sumatra bereikten wij weer bij de breede monding van de
+Moesi, de grootste rivier van het heele eiland, die ons den weg wees
+naar Palembang.
+
+Wij volgden de breede rivier en bereikten zoo de stad, de meest
+bevolkte van heel Sumatra. Verschillende stoombooten lagen aan de kade,
+en wij zagen de stoompluimpjes weer boven de fluiten wuiven. Overal
+waren de vlaggen uitgestoken, en honderden menschen stonden op de
+straten naar de F VII te kijken. Van Palembang uit loopen verschillende
+wegen en bevaarbare rivieren. Er gaat een spoorlijn naar Telok Betong,
+maar die lijn maakt een omweg naar het Westen, zoodat wij besloten
+hadden tot Telok Betong op het compas te vliegen.
+
+Het terrein tusschen beide steden was weinig bevolkt. Moerassen
+wisselden af met bosschen, waarin hier en daar groote boomen, geheel
+met paarse bloemen bedekt, als felgekleurde bouquetten tegen het
+donkere groen afstaken.
+
+Zoo naderden wij de kust, die door een reeks bergen werd afgesloten.
+Wij vlogen over een zadel tusschen twee niet zeer hooge toppen door, en
+plotseling opende zich een schitterend vergezicht over het donkerblauwe
+water van de Lampongbaai; het stadje Telok Betong lag te midden van
+palmen- en klappertuinen aan den voet van de groene bergen, die de baai
+als een groot hoefijzer omsloten, en in de verte teekenden zich
+verschillende eilanden tegen de donkere zee af. De hooge, rotsige top
+van Krakatau zagen wij in Straat Soenda liggen, en dichter bij de kust
+vormde de branding een fijn, wit schuimstreepje rondom de lagere, groen
+beboschte eilandjes Seboekoe en Sebesi.
+
+Als een paar groote, statige vogels cirkelden twee ééndekkers van de
+Marine door de lucht. Zij voegden zich links en rechts dicht naast de F
+VII en begeleidden ons over Straat Soenda, die wij bij Kaap Varkenshoek
+overstaken.
+
+Midden in de Straat, bij het eilandje Dwars-In-Den-Weg, lag weer een
+gouvernementsstoomer, de Wega, op ons te wachten. Toen wij de
+Javaansche kust waren genaderd, namen de beide watervliegtuigen
+afscheid, om over zee naar Tandjong Priok terug te keeren en wij werden
+in de lucht verwelkomd door escadrilles landvliegtuigen van de
+Militaire Luchtvaart Afdeeling, die ons verder begeleidden. Een er van
+kwam zoo dicht bij de F VII, dat wij den vlieger, onzen ouden kameraad
+Nab, konden herkennen.
+
+Wij bogen even naar het Zuiden af, om te cirkelen boven het stadje
+Serang, waar Poelman geboren is; daarna gingen wij te midden van de
+militaire vliegtuigen recht op ons doel, Batavia af. Het duurde niet
+lang, of de stad, waar wij zoo lang en zoo vurig naar hadden verlangd,
+kwam in zicht. Dwars over de oude benedenstad vlogen wij naar de haven
+van Tandjong Priok. Het was een feestelijk oogenblik voor ons, toen wij
+over de vele, vroolijk gepavoiseerde en voortdurend fluitende
+stoombooten heenvlogen, en toen wij cirkelden boven het
+Marine-vliegkamp, waar wij juist de beide ééndekkers, die ons over
+Straat Soenda hadden geleid, zagen landen.
+
+Terug ging het weer naar de oude stad, waar wij neerzagen op de dichte
+handelswijk en op de typische Chineesche buurtjes. Toen de F VII om het
+torentje van het stadhuis cirkelde, zagen wij de ambtenaren naar buiten
+stuiven, om vanaf het plein het vliegtuig te bekijken.
+
+Over Weltevreden, het Koningsplein en het Waterlooplein met zijn mooie
+kerk ging het naar het Zuiden, naar Meester Cornelis, en al spoedig
+cirkelden wij boven het groote vliegveld Tjililitan, met het heerlijke
+gevoel, dat de tocht was volbracht.
+
+Lager en lager draaide de F VII om het groote vliegveld, over de dichte
+drommen wachtende menschen; de motor werd afgezet; nog een bocht, een
+korte glijvlucht, en om één uur negentien minuten en twintig seconden
+stond de H-NACC veilig en wel op den Javaanschen grond!
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XIV
+
+LUCHTVERKEER IN NEDERLANDSCH OOST-INDIË
+
+
+De landing van de H-NACC bij Batavia wekte een ongelooflijke
+geestdrift, en de hartelijke belangstelling, die ons uit alle kringen
+der bevolking werd betoond, zullen wij nooit vergeten.
+
+Nadat wij eenige dagen in Batavia hadden vertoefd, gingen wij met de F
+VII naar Bandoeng, waar wij landden op het vliegveld Andir. Vandaar
+brachten wij het toestel naar Kalidjati, het eenige vliegveld, waar
+hangars van voldoende afmeting voorhanden waren. Hier werd de motor
+uitgebouwd en naar Soekamiskin, een vliegveld bij Bandoeng, gezonden,
+om grondig te worden nagezien. Het toestel bleek door de lange vlucht
+zeer weinig te hebben geleden; niettegenstaande het bijna altijd nacht
+en dag had buiten gestaan, blootgesteld beurtelings aan de felle,
+tropische zonneschijn, en aan regen en vocht. Een paar nieuwe stukjes
+triplex werden op den vleugel gelijmd, de cabine werd weder van een
+stel stoelen voorzien en het heele toestel kreeg een nieuw laagje verf
+en lak. Daarna werd de motor weer ingebouwd, en de F VII was weer
+vliegklaar.
+
+In het begin van 1925 werd met het vliegtuig een tocht over Java
+gemaakt, van Kalidjati naar Semarang, Djokja, Magelang en terug naar
+Kalidjati. Jammer genoeg waren door den regentijd slechts weinige
+vliegvelden bruikbaar, zoodat wij verschillende andere plaatsen op Java
+niet per toestel konden bezoeken; de bemanning reisde echter per trein
+het grootste gedeelte van Java af; op verschillende plaatsen werden
+lezingen gehouden, en overal werden wij met de grootste hartelijkheid
+ontvangen.
+
+In Maart vlogen wij het toestel naar Tegal, waar een vliegveldje vlak
+bij de haven lag. Hier werd het door de goede zorgen van de Militaire
+Luchtvaart Afdeeling gedémonteerd en met behulp van prauwen aan boord
+van de Kertosono gebracht, een vrachtboot van de Rotterdamsche Lloyd,
+die het kosteloos naar Holland terug vervoerde.
+
+De bemanning keerde per schip naar het vaderland terug en de
+Nederland–Indië vlucht behoorde tot het verleden.
+
+Intusschen was de bedoeling van het Comité vliegtocht Nederland–Indië
+geenszins het tot stand brengen van een op zich zelf staande sportieve
+prestatie. De vlucht werd georganiseerd, ten einde luchtverkeer in en
+met Indië te bevorderen. Het comité heeft zich hierbij van meet af aan
+op het standpunt gesteld, dat een luchtlijn van Europa naar Indië in de
+toekomst zeer zeker van belang en door goede samenwerking tusschen
+verschillende mogendheden uitvoerbaar zal zijn, doch op dit oogenblik
+boven onze economische en technische middelen gaat; daarentegen acht
+het comité luchtverkeer in Indië een zaak, die reeds op het oogenblik
+ernstige overweging en bestudeering verdient. Zijn in Indië eenmaal
+luchtlijnen tot stand gekomen, dan kunnen deze regelmatig en
+geleidelijk worden uitgebouwd, met luchtlijnen van andere mogendheden
+kan aansluiting worden gezocht, en zoodoende zal in de toekomst stap
+voor stap een luchtverbinding met Europa kunnen worden verkregen, die
+in de eerste plaats voor de post, later wellicht ook voor het vervoer
+van passagiers van groot nut zal kunnen zijn.
+
+Het valt buiten het bestek van dit werk, gedétailleerde plannen te
+ontwikkelen; het is echter wel van belang, in algemeene trekken de
+mogelijkheden te schetsen, welke het luchtverkeer voor verbindingen in
+en met de Oost biedt.
+
+Wij zullen eerst eenige bladzijden wijden aan de toekomst van het
+luchtverkeer in de Oost, en in het volgende hoofdstuk nagaan, hoe
+geleidelijk aan eene luchtverbinding tusschen Nederland en Indië zou
+kunnen worden tot stand gebracht.
+
+Om ons een begrip te vormen van de diensten, die het vliegtuig in de
+Oost zou kunnen bewijzen, moeten wij ons allereerst eene voorstelling
+maken van de afstanden in Indië en van de tijden, die de bestaande
+vervoermiddelen noodig hebben, om die afstanden te overbruggen,
+vergeleken met den tijd, dien het vliegtuig er voor zou gebruiken.
+
+De afstand van Sabang, het Westelijkste punt van onze Oost, tot aan de
+Oostelijkste grens van Nieuw-Guinea bedraagt niet minder dan 5160
+kilometer. Wanneer men dien afstand vergelijkt met de kaart van Europa,
+blijkt het, dat onze Oost reiken zou van Gibraltar naar Nova Zembla, of
+van het Westelijkste punt van Ierland tot het Oostelijkste punt van de
+Kaspische zee, of van Amsterdam tot midden in Siberië. Met Amerika
+vergeleken is deze afstand grooter dan de grootste breedte van de
+Vereenigde Staten.
+
+De afstand van Batavia naar Medan is in rechte lijn gemeten juist even
+groot als het traject den Haag–Madrid, terwijl hier voor Medan–Sabang
+nog de afstand Amsterdam–Parijs bijkomt.
+
+Batavia–Soerabaja zijn precies even ver van elkander verwijderd als
+Rotterdam en Kopenhagen, terwijl de zee, die Soerabaja van Makassar
+scheidt, even breed is als de afstand Rotterdam–Milaan bedraagt. Menado
+ligt in vogelvlucht gemeten zoo ver van Makassar als Genua van
+Amsterdam.
+
+Ter vergelijking voegen wij hierbij een kaartje, waarop Europa en Indië
+over elkander op gelijke schaal zijn weergegeven. Laten wij thans
+nagaan, wat die afstanden beteekenen voor de bestaande vervoermiddelen
+en voor het vliegtuig.
+
+Aanééngesloten spoorlijnen heeft men in Indië alleen op Java, waar zij
+Batavia met Soerabaja verbinden. Wanneer men in den namiddag om kwart
+voor drie uit Weltevreden vertrekt, is men dien avond ongeveer om half
+acht in Bandoeng, waar men moet overnachten. Den volgenden morgen moet
+men om kwart voor zes vandaar vertrekken, om dien dag ’s avonds om half
+acht in Soerabaja aan te komen. Men heeft dus voor de reis ongeveer
+negen en twintig uur noodig, waarvan men er bijna negentien in de
+warme, stoffige treinen moet doorbrengen. Het plan bestaat reeds lang,
+om een ééndaagsche verbinding Batavia–Soerabaja tot stand te brengen,
+doch deze verbinding zal enorme sommen kosten, en ieder, die de
+Indische treinen kent, kan zich voorstellen, hoe onaangenaam een reis
+van den vroegen morgen tot laat in den avond in warmte en kolenstof
+zijn moet. Om de treinreis te vermijden, gaan de meeste passagiers
+tusschen Batavia en Soerabaja met de boot. Deze doet er twee nachten en
+een dag over, en in verband met de geringe frequentie van de vaarten,
+heeft men voor een reis heen en terug het grootste gedeelte van een
+week noodig.
+
+Er zijn plannen gemaakt voor een luchtverbinding Batavia–Soerabaja, met
+eene tusschenlanding te Semarang. De afstanden tusschen die steden
+bedragen respectievelijk 407 en 250 kilometer. Een vliegtuig met een
+gemiddelde snelheid van 120 kilometer per uur zou, ’s morgens om zes
+uur uit Batavia vertrokken, om negen uur twintig in Semarang kunnen
+landen. Wanneer het na een half uur oponthoud verder ging, zou het om
+twaalf uur in Soerabaja kunnen zijn.
+
+Een dergelijke snelverbinding zou voor den handel van groote beteekenis
+zijn. Een zakenman zou ’s morgens uit Batavia kunnen vertrekken en na
+een vlugge, comfortabele reis door de koele, stofvrije lucht tegen den
+middag in Soerabaja aankomen. In den namiddag zou hij daar de noodige
+besprekingen kunnen voeren en den volgenden dag zou hij weer tegen den
+middag in Batavia terug zijn, zoodat de heele reis, heen en terug, hem
+slechts dertig uur zou kosten. Zelfs met een ééndaagsche
+spoorverbinding zijn voor dezelfde reis drie dagen en twee nachten
+noodig. Bovendien is de lange spoorreis veel onaangenamer en
+vermoeiender. De kosten van de luchtreis hoeven ook niet veel hooger te
+zijn, wanneer men in aanmerking neemt de besparing aan logieskosten,
+die het snellere vervoermiddel tegenover het minder snelle geeft.
+
+Ofschoon deze luchtverbinding Batavia–Soerabaja het verkeer tusschen
+die beide centra zeer ten goede zou komen, moet zij niet als een op
+zich zelf staande zaak worden beschouwd, maar zij zal de basis moeten
+vormen voor de ontwikkeling van het luchtverkeer in de Oost. Die
+verdere ontwikkeling zal in drie vormen kunnen plaats vinden. Ten
+eerste, geregelde lijnen met hooge frequentie (één of meer vluchten per
+week). Ten tweede, ongeregelde vluchten op bestelling (zoogenaamde
+taxi-dienst). Ten derde: geregelde lijnen met lage frequentie (minder
+dan éénmaal per week).
+
+Geregelde lijnen met hooge frequentie. Deze lijnen zullen moeten
+aansluiten bij de lijn Batavia–Soerabaja en in algemeenen zin in de
+richting Oost-West moeten loopen, niet alleen in verband met de ligging
+van de centra in Indië, maar ook om op den duur aansluiting te kunnen
+geven met de lijnen Europa–Britsch-Indië eenerzijds en Australië
+anderzijds.
+
+De meest voor de hand liggende verlenging van de verbinding
+Soerabaja–Batavia zou zijn een luchtdienst Batavia–Banka
+(Muntok)–Singapore–Medan–Sabang. De afstanden op deze lijn zijn, in
+vogelvlucht gemeten, als volgt: Batavia–Muntok 500 kilometer, vier uur
+tien minuten vliegen; Muntok–Singapore 400 kilometer, drie uur twintig
+minuten vliegen; Singapore–Medan 630 kilometer, vijf uur vijftien
+minuten vliegen; Medan–Sabang 450 kilometer, drie uur vijf en veertig
+minuten vliegen. Totaal 1980 kilometer, of zestien uur dertig minuten
+vliegen. Een toestel zou dus bij voorbeeld des morgens om acht uur uit
+Batavia kunnen vertrekken en met een half uur oponthoud te Muntok om
+vier uur in den namiddag te Singapore kunnen aankomen. Aldaar zou
+kunnen worden overnacht, en wanneer het vliegtuig den volgenden morgen
+om zes uur weer verder ging, zou het om elf uur vijftien in Medan
+kunnen zijn en na een half uur oponthoud aldaar om drie uur dertig
+Sabang kunnen bereiken. Zoodoende zou de reis Sabang–Soerabaja slechts
+twee en een halven dag nemen. Wij zijn er daarbij van uitgegaan, dat de
+gemiddelde vliegsnelheid slechts honderd twintig kilometer per uur is,
+en dat het vliegtuig de reis min of meer op zijn slofjes doet. Wanneer
+men iets snellere vliegtuigen gebruikt en ’s morgens bij voorbeeld om
+vijf uur start, zou men in één dag van Sabang via Medan en Singapore
+tot Muntok kunnen vliegen, om den tweeden dag het traject
+Muntok–Batavia–Semarang–Soerabaja af te leggen, waardoor de verbinding
+Sabang–Soerabaja in ongeveer zes en dertig uur tot stand zou kunnen
+worden gebracht. Mocht echter blijken, dat het voornaamste vervoer op
+deze lijn te vinden zou zijn tusschen Medan en Batavia, dan zou men
+beter er naar kunnen streven, dezen afstand in één dag af te leggen, en
+de toestellen te Medan en Batavia kunnen laten overnachten. Twee en een
+halven dag is in ieder geval als maximum te beschouwen voor de
+luchtverbinding Sabang–Soerabaja. Met trein en boot neemt deze reis
+minstens zes dagen in beslag.
+
+Deze verbinding zou in de eerste plaats het locale verkeer kunnen
+dienen. Ten tweede zou zij aansluiting kunnen geven met de mailbooten
+te Sabang, waardoor brieven ongeveer vier dagen eerder in Soerabaja
+zouden kunnen zijn dan thans het geval is, en even zooveel later
+vandaar zouden kunnen worden verzonden, om de boot nog te halen. Ten
+derde zou, zooals in het volgende hoofdstuk nader zal worden besproken,
+deze lijn later kunnen worden aangesloten op Engelsche en
+Engelsch-Indische luchtlijnen.
+
+Naar het Oostelijk gedeelte van den Archipel verdienen twee
+verlengstukken van de lijn Batavia–Soerabaja overweging. In de eerste
+plaats zou deze luchtlijn van Soerabaja uit kunnen worden doorgetrokken
+naar Makassar. De afstand tusschen deze beide plaatsen bedraagt 770
+kilometer en kan in zes en een half uur worden afgelegd, terwijl de
+snelste booten er anderhalven dag voor noodig hebben. Waar Makassar
+zich steeds uitbreidt en meer en meer de poort van het Oostelijk deel
+van den Archipel wordt, zou het zeker van belang zijn, deze stad met
+Java, Sumatra en Singapore door de lucht te verbinden.
+
+Een tweede uitbreiding naar het Oosten van de lijn Batavia–Soerabaja
+zou kunnen zijn een lijn Soerabaja–Port Darwin of Wyndham (Australië),
+via de Kleine-Soenda-eilanden. Deze lijn zou niet alleen de
+Kleine-Soenda-eilanden eene snelverbinding met Java geven, doch, wat
+van meer belang is, zij zou aansluiten te Port Darwin met het, voor een
+groot deel reeds bestaande en zich steeds verder uitbreidende,
+Australische luchtnet, en zoodoende de sluitschakel vormen in den keten
+Singapore–Oost-Indië–Australië. De afstand Soerabaja–Port Darwin
+bedraagt 2100 kilometer en kan in zeventien vlieguren, dus in twee
+dagen, afgelegd worden, met twee of drie tusschenlandingen op de
+Kleine-Soenda-eilanden.
+
+Deze aaneengeschakelde luchtlijnen zouden Singapore via onze Oost in
+hoogstens vijf à zes dagen met Australië verbinden. Wanneer men in
+aanmerking neemt, dat Australië de organisatie van luchtlijnen rondom
+het geheele continent zeer krachtig ter hand genomen heeft, zal men het
+belang van deze luchtverbinding inzien. Er bestaan reeds Engelsche
+plannen om eene verbinding met luchtschepen te maken van Singapore via
+Serawak (Noord-Borneo) naar Australië, zonder tusschenlandingen op
+Nederlandsch gebied. Zoodoende zou onze Oost uit het intercontinentale
+luchtverkeer worden uitgesloten, ofschoon de Oost door zijn
+geografische ligging aangewezen is, hierin een schakel te vormen, en
+een groot belang heeft bij een snelle verbinding met de omliggende
+landen. Alleen door de organisatie van Indische luchtlijnen snel en
+krachtig ter hand te nemen, kan uitsluiting van Indië uit het
+wereldluchtverkeer worden voorkomen. Wanneer dit luchtverkeer eenmaal
+andere banen gekozen heeft, zal het zeer moeilijk zijn, voor Indië een
+plaats daarin te heroveren. Men herinnere zich, hoeveel moeite het
+heeft gekost, het stoombootverkeer in den Archipel in Hollandsche
+handen te krijgen.
+
+Taxi-dienst. Ongeregelde vluchten op bestelling, zoogenaamde
+taxi-dienst, nemen in Europa een betrekkelijk kleine plaats in,
+vergeleken met de geregelde luchtlijnen. Daar de afstanden in Europa
+niet zeer groot zijn, en de bestaande vervoermiddelen over land en zee
+over het algemeen eene goede en snelle verbinding waarborgen, komt de
+groote snelheid van het vliegtuig weinig tot haar recht en heeft het
+publiek er slechts zelden het geld voor over, om een extra-vliegtuig te
+bestellen. Toch zijn er enkele maatschappijen, zooals de „De Havilland”
+in Engeland, die zich met succes op dit werk toeleggen. In Indië zouden
+de extra-vluchten een veel belangrijker plaats in het luchtverkeer
+innemen. Bij het organiseeren van geregelde luchtlijnen zal hiermede
+terstond rekening moeten worden gehouden. De luchthavens zullen als
+basis voor deze extra-vluchten moeten worden beschouwd, en de
+luchtvaartonderneming zal het noodige personeel en materieel hiervoor
+beschikbaar moeten hebben.
+
+Over het uitgestrekte gebied van den Archipel liggen verschillende
+plaatsen verspreidt, die niet belangrijk genoeg zijn, om ze in een
+geregeld luchtnet op te nemen. In die kleine plaatsen wonen echter
+Europeanen, die sterk gebukt gaan onder hun isolement. Zij verdienen
+voor een deel geld genoeg om een reis naar de grootere centra te maken,
+ook al zou die tamelijk kostbaar zijn, doch zij hebben per jaar niet
+meer dan drie of vier weken verlof, en de langzame bootverbindingen
+maken het eenvoudig onmogelijk, dien korten tijd voor een reisje naar
+Java te gebruiken.
+
+Voor de groote ondernemingen zou het zeer nuttig zijn, wanneer het
+vliegtuig inspecteerend personeel in staat stelde, de meest afgelegen
+posten in zeer korten tijd te bereiken. De belangrijke tijdwinst, die
+de luchtverbinding hierbij zou opleveren, beteekent ten slotte
+tractements-besparing, en deze zon de kosten van het vliegtuig
+grootendeels goed maken. Een beambte, die vijftien honderd gulden per
+maand verdient, hetgeen voor Indië niet bijzonder veel is, zal
+gedurende een bootreis van zes dagen aan zijn maatschappij aan
+tractement alléén al drie honderd gulden kosten, en dit bedrag is voor
+de onderneming feitelijk verloren. Voegt men hierbij de kosten van de
+reis zelf, dan zal men inzien, dat de tijdsbesparing, die het vliegtuig
+mogelijk maakt, een aanzienlijk bedrag vertegenwoordigt. Bedenkt men
+daarbij, dat het dikwijls van belang kan zijn, in urgente gevallen snel
+iemand ter plaatse te hebben, dat verder juist het hoogere personeel
+dikwijls onmogelijk langen tijd zijn post kan verlaten, en ten slotte,
+dat niet alleen de geringe snelheid, doch ook de lage frequentie van de
+bootverbindingen tijdverlies veroorzaken, dan zal men inzien, welk een
+belang er voor de groote ondernemingen in ligt, desgewenscht over een
+vliegtuig te kunnen beschikken.
+
+Voor het Gouvernement geldt dit belang in niet mindere mate. De
+aanwezigheid van verkeersvliegtuigen in de Oost zou de Regeering in
+staat stellen, op ieder gewenscht moment vlug contact te krijgen met de
+meest afgelegen plaatsen. Het zou zeer zeker een politiek belang zijn,
+wanneer de verste buitenbezittingen binnen twee of drie dagen van
+Batavia uit bereikbaar waren.
+
+Laten wij thans eenige voorbeelden nagaan van de
+verbindingsmogelijkheden, die het taxi-vliegtuig biedt. Van Soerabaja
+kan men in zes uur Makassar bereiken. Van hieruit kan men, met één
+tusschenlanding in een van de kleinere kustplaatsen van Celebes, Menado
+bereiken, zoodat de geheele luchtreis van Soerabaja naar Menado
+gemakkelijk binnen zes en dertig uur kan worden volbracht, en de reis
+Menado–Batavia slechts twee en een halven dag eischt. De boot neemt
+thans voor de reis Soerabaja–Menado niet minder dan twaalf dagen en
+doet onderweg vele havens aan, waardoor groot tijdverlies ontstaat. Dit
+is onvermijdelijk, omdat de scheepvaart haar voornaamste winsten moet
+behalen door vracht bij kleine hoeveelheden in verschillende havens te
+laden. Het vliegtuig kan hier dus ongeveer een achtvoudige versnelling
+van het verkeer geven.
+
+De reis van Batavia naar Sibolga neemt met de boot zes dagen in beslag,
+terwijl het vliegtuig er nog geen vier en twintig uur voor noodig
+heeft, met een nachtrust in Benkoelen of Padang inbegrepen. Hier
+ontstaat dus een zesvoudige verkeersversnelling.
+
+Een luchtreis van Soerabaja naar Manokwari (de hoofdplaats van
+Nederlandsch-Nieuw Guinea) kan worden gemaakt met tusschenlandingen te
+Makassar, Boeton, en Ambon in ongeveer twee en twintig vlieguren, dus
+met het tijdverlies voor nachtrust en landingen, in zes en dertig uur.
+Deze reis kost met de boot niet minder dan twee en twintig dagen,
+zoodat hier de reisduur ongeveer vijftien maal verkort wordt.
+
+Balikpapan, het belangrijke petroleumcentrum op Oost-Borneo, is van
+Soerabaja uit in één vlucht van zeven uren te bereiken, terwijl de boot
+er vier dagen en drie nachten over doet.
+
+Pontianak ligt zes uur vliegens van Batavia; de bootreis duurt drie
+dagen. Gemiddeld kan men aannemen, dat voor het vliegtuig de afstanden
+in de Oost ongeveer zes maal kleiner zijn dan voor de boot.
+
+Behalve de groote snelheid van het vliegtuig, spreken verschillende
+omstandigheden vóór luchtverkeer in de Oost. Het weer is er bijzonder
+gunstig. Dichte mist, de groote vijand van het luchtverkeer in Europa,
+komt er niet voor. De wind is er gemiddeld veel zwakker dan bij ons,
+waardoor vertraging door tegenwind er nooit groot zal zijn. De
+atmosfeer is rustig, zoodat het vliegtuig weinig last zal hebben van
+remous. De bekende verhalen omtrent „gaten in de lucht” in Indië
+berusten op fantasie. Een groot voordeel is verder, dat ongeveer alle
+belangrijke plaatsen aan zee gelegen zijn, waardoor men ze met
+watervliegtuigen kan bereiken, zonder dat het noodig is, onkosten te
+maken voor den aanleg van vliegvelden. Met het oog op extra-vluchten
+naar plaatsen waar geen vliegveld is, zou het misschien aanbeveling
+verdienen, het luchtverkeer in Indië van meet af aan met
+watervliegtuigen te beginnen. Hierdoor kan men de luchtlijnen zonder
+veel kosten in alle gewenschte richtingen uitbreiden, en kan men alle
+plaatsen van eenige beteekenis met taxi-vluchten bereiken. Ook
+veiligheidsoverwegingen spreken voor watervliegtuigen. Het land is over
+het algemeen gevaarlijk voor noodlandingen door de bosschen, bergen en
+rijstvelden. Bovendien zijn vele terreinen moeilijk toegankelijk,
+zoodat het lastig wordt, een vliegtuig, dat eene noodlanding gemaakt
+heeft, te hulp te komen. Daarentegen biedt de meestal kalme zee, en de
+kust met zijn vele baaien en breede riviermonden veel
+landingsgelegenheid voor watervliegtuigen. Wel is waar is een
+watervliegtuig over het algemeen duurder dan een landvliegtuig, en kan
+het naar verhouding minder nuttigen last vervoeren, doch men heeft
+juist in den laatsten tijd aanzienlijke vorderingen gemaakt op het
+gebied van watervliegtuigbouw. Twee- of meermotorige watervliegtuigen,
+die in staat zijn, in de lucht na het defect raken van één motor nog
+een eindweegs door te vliegen, of althans na een noodlanding op zee op
+eigen kracht een haven te bereiken, zouden wellicht aanbevelenswaardig
+zijn, doch dergelijke toestellen zijn duur in aanschaffing en
+onderhoud, en kunnen alleen rendabel worden gemaakt bij een zeer intens
+luchtverkeer, zoodat men in Indië wel zal moeten beginnen met kleinere,
+goedkoopere, éénmotorige vliegtuigen. Voor de veiligheid hoeft dit geen
+bezwaar te zijn, wanneer men die vliegtuigen uitrust met eene goede
+draadlooze installatie.
+
+Geregelde lijnen met lage frequentie zullen zich geleidelijk aan kunnen
+ontwikkelen naar die plaatsen, waarheen het taxi-verkeer zich blijkt te
+concentreeren. Zij zouden zoo moeten worden georganiseerd, dat de
+kleinere plaatsen in de buitenbezittingen eenige malen per jaar, of
+misschien eenmaal per maand door een vliegtuig werden aangedaan, dat
+van uit een van de centra Batavia of Soerabaja een rondvlucht langs die
+kleinere plaatsen zou kunnen maken. Wanneer het vliegplan voor
+dergelijke vluchten vooraf voor het geheele jaar werd bekend gemaakt,
+zouden ondernemingen en Gouvernement de te maken dienstreizen hiernaar
+kunnen regelen, en zouden de employé’s in de buitenbezittingen hun
+verlof kunnen nemen op het tijdstip, dat het vliegtuig ze in staat
+stelt, Java te bereiken. Op hun beurt zullen zij langzamerhand kunnen
+worden uitgebreid tot lijnen met hoogere frequentie.
+
+Een bijzonder arbeidsveld voor burgervliegtuigen in Indië moet hier nog
+in het kort worden aangestipt. Wij bedoelen de exploratie van onbekende
+gebieden met behulp van het vliegtuig en de luchtfotografie. In Indië
+zijn groote terreinen nog vrijwel onbekend en onvoldoende in kaart
+gebracht. Wanneer eene cultuurmaatschappij voor een dergelijk gebied
+eene concessie heeft verkregen, eischt het zeer veel tijd, moeite en
+kosten om met behulp van expedities het terrein te verkennen. Met
+vliegtuigen zijn afgelegen en ontoegankelijke gebieden zonder veel
+moeite en kosten te bereiken. Vooral voor de voorbereidende verkenning
+zou dit veel waarde hebben. De luchtfotografie, die allerlei
+bijzonderheden omtrent den loop van rivieren, ligging van gebergten,
+plantengroei enz. kan weergeven, zou de exploratie kunnen steunen. Men
+denke aan de expeditie in Oost-Borneo!
+
+Op bijgaande kaart zijn de gebieden, die een vliegtuig met een snelheid
+van 120 kilometer per uur in één vlucht van zes uren vanuit de
+verschillende hoofdplaatsen kan bestrijken, aangegeven. Tenslotte
+eenige opmerkingen over de kosten van luchtverkeer. Het is natuurlijk
+niet mogelijk in dit boek reeds begrootingen voor eventueele Indische
+luchtlijnen te geven, doch het is wel interessant, de passage-prijzen
+in Europa ter vergelijking na te gaan. De reis per vliegtuig van
+Amsterdam naar Londen kost ƒ 48.—. Eerste klas trein en boot kost via
+Hoek van Holland ƒ 42.—; wenscht men op de boot een hut alleen, dan
+komt hier nog een pond bij; men kan dus zeggen, dat het vliegtuig
+practisch even duur is op deze lijn als andere vervoermiddelen. De
+luchtreis Rotterdam–Kopenhagen, die even lang is als de reis
+Batavia–Soerabaja, kost ƒ 75.—, dat is minder dan eerste klas trein met
+slaapwagen.
+
+Deze tarieven zijn natuurlijk niet zonder meer op Indië toepasselijk;
+wellicht zullen daar duurdere toestellen moeten worden gebruikt,
+terwijl bovendien aan het personeel hoogere tractementen zullen moeten
+worden betaald, hetgeen de passage-prijzen zal beïnvloeden. Wanneer men
+echter, hiermede rekening houdende, de prijs van de vlucht
+Rotterdam–Kopenhagen vergelijkt met hetgeen een spoorreiziger van
+Batavia naar Soerabaja thans betaalt aan passage, logieskosten en
+vertering onderweg, zal men inzien, dat het vliegtuig eene niet
+onredelijke kostenverhooging meebrengt, in aanmerking genomen de
+tijdwinst en de meerdere comfort, die het kan bieden.
+
+De luchtvaartmaatschappijen in Europa werken op het oogenblik nog met
+verlies en worden van staatswege gesubsidieerd; door vermeerdering van
+het vervoer, verbetering van de toestellen en een meer economische
+exploitatie naderen zij echter meer en meer het punt, waarop de inname
+de kosten zal dekken, en men mag verwachten, dat dit punt spoedig zal
+worden bereikt.
+
+In verband met het Indische luchtverkeer hoort men wel eens de vraag
+stellen: „Is een luchtlijn rendabel te maken?”. Deze vraag is in haar
+algemeenheid even min te beantwoorden als de vraag: „Is een spoorlijn
+rendabel te maken?”. Het antwoord zal in beide gevallen steeds moeten
+luiden: „Welke lijn bedoelt gij?”. De rentabiliteit van een luchtlijn
+hangt af van de tarieven, die men heffen kan, en deze zijn weer
+afhankelijk van de behoefte, die aan een snelvervoermiddel bestaat. In
+Europa zijn de afstanden tusschen de groote centra betrekkelijk klein,
+en de bestaande vervoermiddelen zijn zoo goed ontwikkeld, dat de
+meerdere snelheid van het vliegtuig weinig tot haar recht komt.
+Hierdoor wenschen betrekkelijk weinig passagiers een hoogeren
+passage-prijs te betalen, en zoo worden de prijzen gedrukt, het verkeer
+beperkt en de rentabiliteit bemoeilijkt. In Indië zijn de afstanden
+groot en de bestaande verkeersmiddelen langzaam, met het gevolg dat,
+zooals in de vorige bladzijden werd aangetoond, het vliegtuig werkelijk
+belangrijke tijdsbesparing geeft. In vele gevallen zullen gegadigden
+hierdoor in staat worden gesteld, eene reis te maken, waar zij anders
+wegens tijdgebrek van af zouden moeten zien. Deze omstandigheid zal
+niet nalaten, de rentabiliteit van Indisch luchtverkeer gunstig te
+beïnvloeden.
+
+Indië kent op het oogenblik de voordeelen van luchtverkeer nog niet.
+Laten wij ons echter eens even in de toekomst verplaatsen. Stel u voor,
+dat Indië een goed ontwikkeld net van luchtlijnen had, en dat
+handelsmenschen, ambtenaren en toeristen gewoon waren, in een paar
+dagen tijds alle hoeken van den Archipel te kunnen bereiken. Wat zou
+het dan voor Indië beteekenen, wanneer dat luchtverkeer plotseling werd
+stopgezet, en men weer zijn toevlucht moest nemen tot de „langzame”
+vervoermiddelen van „vroeger”!
+
+Het valt niet te ontkennen, dat in de eerste jaren van het luchtverkeer
+het publiek zich zal moeten gewennen aan en vertrouwen krijgen in het
+vliegtuig en dat gedurende die jaren rentabiliteit niet zal worden
+bereikt. Waar luchtverkeer echter als een algemeen belang voor de Oost
+mag worden beschouwd, en een krachtig middel kan zijn tot economisch
+herstel van Indië en tot openlegging van de uitgestrekte gebieden,
+waarin groote rijkdommen thans nog renteloos liggen, mag worden
+verwacht, dat het Gouvernement het jonge luchtverkeer krachtig zal
+steunen en door de eerste moeilijke jaren zal heen helpen.
+
+
+
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XV
+
+LUCHTVERKEER TUSSCHEN NEDERLAND EN INDIË
+
+
+Stond voor het Comité Vliegtocht Nederland-Indië het maken van
+propaganda voor en studie van luchtlijnen in de Oost op den voorgrond,
+ook aan de mogelijkheid van eene luchtverbinding tusschen Holland en
+Indië werd gedacht, zij het ook in een verdere toekomst.
+
+Het Comité hield en houdt zich steeds voor oogen, dat het ontwikkelen
+van luchtverkeer in Nederland en luchtverkeer in de Oost de beste wijze
+is, waarop wij thans een latere luchtlijn naar de Oost kunnen
+voorbereiden. Wie een brug wil slaan, begint met de pijlers te bouwen.
+
+Ofschoon de technische en financieele moeilijkheden het onmogelijk
+maken, reeds nu aan het stichten van een luchtlijn naar Indië te
+beginnen, is het toch wel van belang, de gedachte een oogenblik te
+bepalen bij de mogelijkheid van die verbinding, nu het eerste
+Hollandsche vliegtuig de reis van Amsterdam naar Batavia heeft
+volbracht, en daarmede de oogen van het publiek voor de principieele
+mogelijkheid van die lijn heeft geopend.
+
+Dikwijls wordt de opmerking gemaakt, dat de luchtweg naar Indië over
+zooveel buitenlandsche luchthavens voert, dat wij te zeer afhankelijk
+zouden zijn van vreemde mogendheden, om die luchtlijn te organiseeren.
+Dit moge ten deele waar zijn, doch men vergete niet, dat het volstrekt
+niet noodig is, die luchtlijn uitsluitend door eene Hollandsche
+maatschappij te laten exploiteeren. Er is toch geen sprake van, dat een
+zelfde vliegtuig van Amsterdam naar Batavia zou doorvliegen; een
+vliegtuig heeft onderhoud noodig, even goed als het personeel de
+noodige rust niet kan ontberen, wil het behoorlijk „fit” blijven voor
+zijn verantwoordelijke taak. Juist om een snelle verbinding te krijgen
+zal in étappes moeten worden gewerkt, met aflossing van personeel en
+materieel. Het is zeer wel mogelijk, dat deze étappes worden gevlogen
+door vliegtuigen van verschillende mogendheden, welke aansluiting op
+elkander geven. De langere luchtlijnen in Europa, zooals de lijn
+Moskou–Londen, Moskou–Parijs en Parijs–Zweden worden reeds nu met
+succes op deze wijze internationaal geëxploiteerd. Bovendien moet men
+niet vergeten, dat in de groote luchthavens van Europa, zooals Londen,
+Parijs en Amsterdam vliegtuigen van allerlei nationaliteit landen en
+starten. Hoezeer de groote mogendheden ieder voor zich hun eigen
+luchtvaart door zware subsidie en andere middelen steunen, en zich
+zoodoende den voorrang op luchtvaartgebied trachten te veroveren, toch
+wordt vrijwel algemeen het principe aanvaard, dat een luchthaven open
+moet staan voor luchtvaartuigen van iedere nationaliteit, even goed als
+de zeehaven gastvrijheid verleent aan schepen van iedere vlag.
+
+Onze mailbooten moeten op weg naar Indië in verschillende vreemde
+havens bunkeren, en onze vrachtbooten zwerven maanden lang in vreemde
+landen van haven tot haven rond, en hoe groot de internationale naijver
+op scheepvaartgebied ook zij, men voelt algemeen, dat het sluiten van
+havens een ongezonde politiek zou zijn, om aan dezen naijver gevolg te
+geven.
+
+Maken financieele en technische bezwaren het wenschelijk voor Nederland
+in den beginne van den luchtweg naar Indië alleen de beide uiteinden te
+exploiteeren, welke aansluiten bij de luchthavens van Holland en de
+Oost, in principe is het volstrekt niet onmogelijk, steeds grootere
+deelen van dien luchtweg door Hollandsche toestellen te laten afleggen
+en wellicht later het pad, door de H-NACC geopend, geheel op eigen
+beenen te bewandelen.
+
+Nogmaals stellen wij echter op den voorgrond, dat het zeer zeker
+wenschelijk en mogelijk is, te beginnen met aansluiting van
+verschillende luchtlijnen onder verschillende vlag. Wanneer dan ook in
+de volgende bladzijden de mogelijkheden van de luchtverbinding met
+Indië onder het oog worden gezien, zal de gedachte van dergelijke
+internationale aansluiting op den voorgrond staan.
+
+
+
+Het vervoer tusschen Nederland en Indië omvat passagiers, goederen en
+post. Welk deel hiervan zou een geschikt object vormen voor het
+vliegtuig?
+
+Er bestaat zeer zeker behoefte aan eene snellere passagiersverbinding.
+Het maken van een zakenreis naar Indië is op het oogenblik moeilijk
+door den langen tijd, die er mede gemoeid is. Juist zij, die door den
+aard van hun handelsbelangen en door hun financieele draagkracht voor
+zulk een zakenreis in aanmerking komen, kunnen het zich dikwijls niet
+veroorloven voor de reis heen en terug alleen twee maanden te besteden.
+Verder komt het tamelijk veel voor dat ziekte, familie-omstandigheden
+enz. de behoefte aan een snellere verbinding doen gevoelen. Toch zal
+voorloopig passagiersvervoer niet het eerste doel moeten zijn van het
+luchtverkeer naar Indië. Juist op zulk een lange reis eischen
+passagiers meer comfort dan het tegenwoordige vliegtuig kan bieden, en
+juist de passagiers-accommodatie (eetgelegenheid, couchettes, bagage
+enz.) maakt het noodig in het vliegtuig een aanzienlijke hoeveelheid
+doodgewicht mee te voeren. Hierdoor wordt het aantal vervoerbare
+passagiers weer kleiner, en eene economische exploitatie moeilijk.
+
+Evenzoo zal vrachtvervoer geen factor van beteekenis kunnen vormen.
+Gewicht en omvang van vrachtgoederen zijn in den regel te groot naar
+verhouding van de waarde en de behoefte aan een snellen overtocht
+spreekt hierbij te weinig om een zoo kostbare wijze van vervoer te
+wettigen. Op kleine schaal zullen misschien pakketten van waarde,
+monsterzendingen en dergelijke per vliegtuig worden vervoerd, doch het
+zal voorloopig bijzaak blijven.
+
+Het postvervoer daarentegen zal door de luchtvaart aanzienlijk kunnen
+worden gebaat. Enorme hoeveelheden brieven worden iedere week met de
+boot tusschen Nederland en Indië vervoerd. Een brief doet over deze
+reis echter niet minder dan vier weken, en het gevolg is, dat zoowel de
+regeering als de handel groote sommen aan telegrammen uitgeven. Er zijn
+natuurlijk berichten, die bepaald binnen een dag over moeten komen, en
+hiervoor zal de telegraaf het aangewezen middel blijven; in vele
+gevallen is echter een zoo snelle berichtgeving niet noodig en wordt
+meer uitvoerigheid gewenscht, dan het dure telegram toelaat, terwijl
+toch de reistijd van vier weken te lang is. Voor dergelijke gevallen
+zou het vliegtuig een zeer gewenschte tijdsbesparing geven. Op beperkte
+schaal zouden ook couranten en andere drukwerken met de luchtpost
+kunnen worden overgebracht.
+
+De H-NACC gebruikte voor de reis Amsterdam–Batavia 127 vlieguren. Het
+was een betrekkelijk langzaam toestel, meer speciaal voor
+passagiersvervoer ingericht. Voor postvervoer zou men lichtere,
+snellere toestellen kunnen gebruiken, en zoo kan men voor de reis
+Amsterdam–Batavia een gemiddelde van 120 uur aannemen. Wanneer de
+luchtroute eenmaal behoorlijk is georganiseerd, zoodat op de meest
+gunstige plaatsen vliegvelden gelegen zijn, en wanneer in étappes wordt
+gevlogen, waarbij toestellen en personeel elkander aflossen, kan
+gemakkelijk acht uur per dag worden gevlogen. De F VII maakte een
+daggemiddelde van ruim zes uur. Zoo zou de heele reis in vijftien dagen
+kunnen worden gemaakt, hetgeen voor de post de belangrijke
+tijdsbesparing van 50 % beteekent. Wanneer men snellere toestellen
+gebruikt en ook een gedeelte van den nacht vliegt, is het mogelijk, de
+vlucht in ongeveer een week te maken, en 75 % tijdsbesparing te
+bereiken. Vliegen bij nacht is geenszins onmogelijk. In den oorlog is
+het reeds op groote schaal toegepast, en ook de Amerikaansche
+luchtpostdienst van New York naar San Francisco vliegt des nachts door,
+terwijl men in Europa bij het burgerluchtverkeer proeven in die
+richting neemt. Het vliegveld Rotterdam is reeds voorzien van een
+krachtigen vuurtoren en een zeer moderne verlichtingsinstallatie voor
+nachtlandingen. De eenige reden, waarom in het luchtverkeer nog niet
+geregeld des nachts wordt gevlogen, is de risico van eene noodlanding
+in het duister, doch het lijdt geen twijfel, dat meer en meer de
+moeilijkheden zullen worden overwonnen, en het luchtverkeer even goed
+als de scheepvaart en de spoorwegen op den duur des nachts zal
+doorgaan. Om de reis van Amsterdam naar Batavia in een week tijds te
+maken, is het niet eens noodig, den geheelen nacht door te vliegen.
+Wanneer men zestien uur per dag vliegt, en dus eenige uren vóór
+zonsopgang vertrekt om eenige uren na zonsondergang te landen, is men
+in zeven en een halven dag over. Zoodoende wordt er gedurende acht uren
+van den nacht niet gevlogen. De weersgesteldheid, die op een groot deel
+van den luchtweg naar Indië heerscht, begunstigt het vliegen bij nacht.
+Wij herhalen, dat voor dergelijke snelle luchtreizen geregelde
+aflossing van toestellen en vliegers noodig is.
+
+Het is niet mogelijk, en ook niet noodig, hier begrootingen te geven
+voor eene dergelijke luchtverbinding. Wanneer men echter nagaat,
+hoeveel een vliegtuig per uur moet opbrengen, om zijn eigen kosten en
+die van de grond-organisatie goed te maken, hoeveel uren de vlucht van
+Amsterdam naar Batavia in beslag neemt, en hoeveel brieven één
+vliegtuig kan meevoeren, dan kan men zich eenigszins eene voorstelling
+maken van het bedrag van de extra port, die voor de luchtpost moet
+worden geheven, een bedrag, dat niet ongeëvenredigd hoog zou zijn,
+vergeleken met de tijdsbesparing, die het vliegtuig biedt.
+
+Wij zeiden reeds meermalen, dat het op het oogenblik boven de
+financieele krachten van Nederland en Indië zou gaan, om deze lijn
+zelfstandig te exploiteeren, terwijl er misschien ook politieke
+moeilijkheden zouden rijzen. Een andere vraag is echter, of het niet
+mogelijk zou zijn, een toekomstig Nederlandsch-Indisch luchtverkeer aan
+te sluiten bij luchtlijnen van andere mogendheden en zoodoende stap
+voor stap tot de gewenschte luchtverbindingen te komen. Op bijgaande
+kaart zijn aangegeven de luchtverbindingen, die op den luchtweg naar
+Indië reeds bestaan, en die, waarvoor op het oogenblik plannen worden
+gemaakt.
+
+De luchtlijn Amsterdam–Parijs wordt door de K. L. M. geëxploiteerd. Van
+Parijs af bestaat reeds een Fransche lijn naar Angora. De Engelschen
+hebben een luchtpostlijn van Caïro naar Baghdad, en het plan wordt
+gemaakt, Mesopotamië door een luchtlijn langs de Perzische kust met
+Voor-Indië te verbinden. De Engelsche Minister voor Luchtvaart heeft op
+de supplementaire begrooting voor Luchtvaart reeds een post
+uitgetrokken voor een luchtlijn van Egypte naar Karachi. Verder bestaan
+er Engelsche plannen voor een luchtlijn van Calcutta naar Rangoon.
+Wanneer deze plannen tot uitvoering komen, en in Nederlandsch-Indië
+komt een luchtverkeer tot stand met Sabang als eindpunt, welke deelen
+van den luchtweg naar Indië blijven dan nog over? In de eerste plaats
+zou het gedeelte Angora–Baghdad er aan moeten worden toegevoegd. De
+Franschen en Engelschen hebben op dit traject, dat ongeveer 1350
+kilometer lang is, een behoorlijk aantal vliegvelden, voorzien van
+hangars, draadlooze enz. zoodat geen groote technische moeilijkheden
+aan het organiseeren van deze tusschenschakel in den weg staan.
+
+In Vóór-Indië zou een luchtlijn Karachi–Calcutta moeten worden
+tusschengevoegd; wanneer deze lijn dezelfde route zou volgen als de
+H-NACC, zou zij gebruik kunnen maken van de vliegvelden van de R. A.
+F., zoodat de grond-organisatie van dit traject, dat ongeveer 2800
+kilometer lang is, weinig kosten en moeilijkheden zou meebrengen. Ten
+slotte zou een Engelsche luchtlijn Calcutta–Rangoon met Sabang moeten
+worden verbonden. Dit zou kunnen gebeuren met Hollandsche
+watervliegtuigen, langs de kust van Burma met één of twee
+tusschenlandingen, bij voorbeeld in Mergui. De afstand Sabang–Rangoon
+bedraagt 1400 kilometer.
+
+Zoo zien wij, dat wanneer de plannen voor plaatselijke lijnen, die
+thans overwogen worden, doorgaan, van den ongeveer 16 000 kilometer
+langen luchtweg naar Batavia nog slechts 5550 kilometer te exploiteeren
+blijven. Hierbij dient nog te worden opgemerkt, dat, zoolang de
+luchtlijn Karachi–Calcutta nog niet bestaat, de post over dit traject
+voorloopig zou kunnen worden vervoerd langs den aldaar bestaanden
+spoorweg. Wanneer men de zaak zoo beschouwt, blijkt de luchtverbinding
+met Indië niet zulk een utopie te zijn, als men wel eens denkt.
+
+De luchtverbinding met Indië zal ten deele met landvliegtuigen, ten
+deele met watervliegtuigen moeten worden tot stand gebracht. Over
+Europa, Klein-Azië en Mesopotamië zouden landvliegtuigen moeten worden
+gebruikt. Vliegterreinen zijn op die geheele route aanwezig, ofschoon
+sommige voor verbetering vatbaar zijn. Van Basra tot Karachi zullen
+watervliegtuigen moeten worden gebruikt; de rivier bij Basra, de vele
+natuurlijke havens en baaien langs de Perzische kust en de haven van
+Karachi geven ruimschoots gelegenheid tot landing, terwijl ook reeds de
+noodige draadlooze stations aanwezig zijn. Van Karachi tot Calcutta
+zouden landvliegtuigen van de reeds aanwezige vliegvelden en verdere
+grond-organisatie kunnen gebruikmaken, terwijl na Calcutta de
+gevaarlijke terreinsgesteldheid eenerzijds en de aanwezigheid van
+tallooze havens, baaien en riviermonden anderzijds het gebruik van
+watervliegtuigen aanbevelenswaardig maken.
+
+De technische eischen, waaraan zal moeten worden voldaan, voordat de
+luchtverbinding met Indië zal kunnen worden verwezenlijkt, kunnen wij
+in groote trekken als volgt samenvatten:
+
+De Vliegtuigen. Er zal ten deele met watervliegtuigen, ten deele met
+landvliegtuigen moeten worden gevlogen. De watervliegtuigen zullen
+voldoende zeewaardig moeten zijn, en een behoorlijken betalenden last
+moeten kunnen vervoeren bij een matig benzineverbruik. De
+betrouwbaarheid van de motoren zal moeten worden opgevoerd; de
+toestellen zullen voldoende bestand moeten zijn tegen de invloeden van
+het klimaat en het zeewater. Voorloopig zal met éénmotorige
+watervliegtuigen desnoods kunnen worden volstaan. De landvliegtuigen
+zullen niet alleen economisch moeten zijn in het gebruik, doch groote
+betrouwbaarheid is vooral een gebiedende eisch, aangezien dikwijls
+groote afstanden over woestijnen en bergen zal moeten worden gevlogen,
+waar een noodlanding ernstige gevolgen met zich zou slepen. Deze
+betrouwbaarheid zal waarschijnlijk slechts kunnen worden verkregen door
+eenerzijds de bedrijfszekerheid van de motoren op te voeren, anderzijds
+de toestellen van meerdere motoren te voorzien, waarvan er één defect
+kan raken, zonder dat het vliegtuig hierdoor tot eene noodlanding
+gedwongen wordt. De zoo te verkrijgen betrouwbaarheid zal tevens het
+vliegen bij zeer slecht weer en des nachts mogelijk maken. Zoowel de
+water- als de landvliegtuigen zullen voldoende bedrijfsstoffen moeten
+kunnen meevoeren, om een flinken nuttigen last over lange étappes
+zonder tusschenlanding te vervoeren.
+
+De Vliegvelden. Op de étappes, die met landvliegtuigen zullen moeten
+worden gevlogen, zijn over het algemeen voldoende vliegvelden aanwezig.
+Die van Constantinopel en Angora zullen verbeterd moeten worden, vooral
+wat de uitrusting betreft. Op de route Karachi–Calcutta geldt hetzelfde
+voor laatstgenoemde stad, terwijl de noodige aandacht zal moeten worden
+besteed aan de drainage van alle terreinen op die étappe gedurende den
+regentijd.
+
+De étappe Baghdad–Karachi of Basra–Karachi zal met watervliegtuigen
+moeten worden gevlogen, en aan de beide eindpunten zullen hiertoe
+stations moeten worden ingericht. In Baghdad zal dit wellicht het beste
+kunnen geschieden in aansluiting met het vliegveld voor
+landvliegtuigen, dat reeds zeer goed is uitgerust, en vlak aan de
+breede rivier ligt. Te Karachi bieden de groote havens voldoende
+gelegenheid. Voor de tusschenlandingen zijn langs de kust zeer
+geschikte baaien in voldoend aantal aanwezig. Van Calcutta af zullen
+weer watervliegtuigen moeten worden gebruikt tot onze Oost toe. In
+Calcutta biedt de rivier een goede gelegenheid voor landing en voor het
+aanleggen van een basis. Te Rangoon is reeds een basis voor
+watervliegtuigen in gebruik. De wijze van samenwerking tusschen
+Engeland en Nederland op het gedeelte van de route van Rangoon naar de
+Oost zal moeten bepalen, of Sabang dan wel Singapore hoofdstation
+wordt. Beide havens zijn zeer geschikt voor het gebruik van
+watervliegtuigen. Aan de mooie Sabang-baai is reeds een terrein
+voorloopig aangewezen om een basis hiervoor te vestigen. Te Batavia en
+Soerabaja bieden de havens en de aldaar aanwezige
+marine-établissementen goede gelegenheid voor het vestigen van
+vliegtuigstations.
+
+Draadlooze. De samenwerking tusschen de vele reeds bestaande draadlooze
+stations zal moeten worden georganiseerd. Slechts op enkele deelen van
+de route, zooals in Klein-Azië, zal oprichting van nieuwe stations
+noodig zijn. De bestaande kabelverbindingen zullen de draadlooze
+dikwijls met vrucht kunnen aanvullen.
+
+Weerberichtendienst. Ook hiervoor zal in de eerste plaats organisatie
+van de samenwerking tusschen de vele bestaande meteorologische stations
+noodig zijn, terwijl enkele nieuwe waarnemingsposten zullen moeten
+worden opgericht, bij voorbeeld in den Taurus.
+
+Uit dit overzichtje van de technische eischen moge blijken, dat deze
+volstrekt niet boven menschelijke krachten gaan, en dat een groot deel
+van het benoodigde op den luchtweg naar Indië reeds aanwezig is.
+
+De kosten van de verdere organisatie zullen aanzienlijk zijn, doch
+wanneer men ze vergelijkt met de millioenen, die noodig zijn voor den
+bouw van een mailboot of een drijvend droogdok, voor den aanleg van een
+zeehaven, voor de draadlooze verbinding Nederland-Indië, of voor den
+aanleg van een spoorlijn, zullen zij misschien nog meevallen. De aanleg
+van de spoor- en tramwegen op Sumatra heeft 45 000 tot 134 000 gulden
+per strekkenden Kilometer gekost!
+
+Behalve de hierboven genoemde plannen voor koloniale luchtlijnen
+verdient een ander plan, waaraan in Engeland zeer hard wordt gewerkt,
+onze aandacht. Wij bedoelen, de verbinding van de deelen van het
+Britsche rijk met luchtschepen. Deze luchtlijn zal moeten loopen van
+Engeland over Egypte, Mesopotamië, Voor-Indië en Singapore naar
+Australië. In Engeland is de „Airship Guarantee Company” te Howden
+bezig een luchtschip voor dit doel te bouwen, de R 100, en men
+verwacht, dat dit luchtschip 140 passagiers met een snelheid van
+ongeveer 110 kilometer per uur over afstanden van meer dan 5000
+kilometer zonder tusschenlanding zal kunnen vervoeren, en Australië
+binnen een week zal kunnen bereiken. Tevens bouwt het Engelsche Air
+Ministry een ander luchtschip, de R 101, te Cardington. De bedoeling
+is, met beide luchtschepen proeftochten naar Indië, Australië en Nieuw
+Zeeland te ondernemen, volgens de routes, aangegeven op bijgaand
+kaartje. De bestaande luchtschepen R 33 en R 36 worden weer in de vaart
+gebracht voor experimenteel werk op kortere afstanden; een en ander is
+bedoeld als voorstudie voor de plannen voor een luchtschiplijn, die
+Engeland met Indië en Australië zal verbinden.
+
+Wanneer deze plannen doorgaan, zou de post van Europa tot Singapore per
+luchtschip kunnen reizen, en de post voor Nederlandsch-Indië zou aldaar
+door Hollandsche vliegtuigen kunnen worden overgenomen, en in een week
+tijds de reis Amsterdam–Batavia kunnen maken.
+
+Uit het bovenstaande moge blijken, dat een luchtverbinding van Europa
+met het verre Oosten niet meer tot het gebied van hersenschimmen en
+luchtkasteelen behoort en dat voor Nederland met zijn uitgebreide
+bezittingen in Indië de tijd gekomen is, de organisatie van luchtlijnen
+aldaar krachtig ter hand te nemen, wanneer het in het
+wereld-luchtverkeer niet door andere rijken wil worden overvleugeld,
+doch de plaats innemen, waar het recht op heeft. Dit recht ontleent ons
+Vaderland aan zijn roemrijk verleden en heden op het gebied van de
+scheepvaart, aan de eervolle plaats, die het in het luchtverkeer en in
+de vliegtuigindustrie inneemt, en aan de geografische ligging en
+economische beteekenis van den Oost-Indischen Archipel.
+
+Wanneer de vlucht Amsterdam–Batavia van de H-NACC zal blijken, mede een
+stoot in deze richting te hebben gegeven, dan zullen de moeite en
+kosten, aan deze onderneming besteed, niet vergeefsch zijn geweest.
+
+
+
+
+
+
+
+
+OVERZICHT VAN DE VLUCHT
+
+
+1 October 1924.
+    Vertrokken Amsterdam 7 uur 25 Greenwich Mean Time.
+    Aangekomen Praag 2 uur 55 G. M. T.
+    Afstand 825 K.M. Vluchtduur 7 uur 30.
+
+2 October.
+    Vertrokken Praag 7 uur 50 G. M. T.
+    Aangekomen Belgrado 4 uur 30 G. M. T.
+    Afstand 800 K.M. Vluchtduur 8 uur 40.
+
+3 October.
+    Vertrokken Belgrado 6 uur 25 G. M. T.
+    Noodlanding Philippopel 11 uur 30 G. M. T.
+    Afstand 580 K.M. Vluchtduur 5 uur 5.
+
+2 November.
+    Vertrokken Philippopel 9 uur 55 G. M. T.
+    Aangekomen Constantinopel 1 uur 5 G. M. T.
+    Afstand 550 K.M. Vluchtduur 3 uur 10.
+
+3 November.
+    Vertrokken Constantinopel 11 uur 15 G. M. T.
+    Aangekomen Angora 4 uur G. M. T.
+    Afstand 400 K.M. Vluchtduur 4 uur 45.
+
+5 November.
+    Vertrokken Angora 6 uur 50 G. M. T.
+    Aangekomen Aleppo 12 uur 57 G. M. T.
+    Afstand 670 K.M. Vluchtduur 6 uur 7.
+
+6 November.
+    Vertrokken Aleppo 5 uur 30 G. M. T.
+    Aangekomen Baghdad 12 uur 15 G. M. T.
+    Afstand 800 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+
+7 November.
+    Vertrokken Baghdad 3 uur 53 G. M. T.
+    Aangekomen Bushir 11 uur 15 G. M. T.
+    Afstand 920 K.M. Vluchtduur 7 uur 22.
+
+8 November.
+    Vertrokken Bushir 3 uur 25 G. M. T.
+    Aangekomen Bender Abbas 8 uur 48 G. M. T.
+    Afstand 670 K.M. Vluchtduur 5 uur 23.
+
+9 November.
+    Vertrokken Bender Abbas 3 uur 13 G. M. T.
+    Aangekomen Karachi 12 uur 13 G. M. T.
+    Afstand 1180 K.M. Vluchtduur 9 uur.
+
+10 November.
+    Vertrokken Karachi 1 uur 35 G. M. T.
+    Aangekomen Ambala 9 uur 35 G. M. T.
+    Afstand 1200 K.M. Vluchtduur 8 uur.
+
+12 November.
+    Vertrokken Ambala 1 uur G. M. T.
+    Aangekomen Allahabad 7 uur 45 G. M. T.
+    Afstand 820 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+
+13 November.
+    Vertrokken Allahabad 12 uur 48 G. M. T.
+    Aangekomen Calcutta 7 uur G. M. T.
+    Afstand 770 K.M. Vluchtduur 6 uur 12.
+
+14 November.
+    Vertrokken Calcutta 12 uur 30 G. M. T.
+    Aangekomen Akyab 6 uur 15 G. M. T.
+    Afstand 650 K.M. Vluchtduur 5 uur 45.
+
+15 November.
+    Vertrokken Akyab 11 uur 27 G. M. T.
+    Aangekomen Rangoon 5 uur 50 G. M. T.
+    Afstand 700 K.M. Vluchtduur 6 uur 23.
+
+17 November.
+    Vertrokken Rangoon 12 uur 45 G. M. T.
+    Aangekomen Bangkok 7 uur 30 G. M. T.
+    Afstand 790 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+
+18 November.
+    Vertrokken Bangkok 1 uur 3 G. M. T.
+    Aangekomen Sengora 6 uur 50 G. M. T.
+    Afstand 865 K.M. Vluchtduur 5 uur 47.
+
+21 November.
+    Vertrokken Sengora 1 uur 12 G. M. T.
+    Aangekomen Medan 6 uur 17 G. M. T.
+    Afstand 563 K.M. Vluchtduur 5 uur 5.
+
+23 November.
+    Vertrokken Medan 12 uur 28 G. M. T.
+    Aangekomen Muntok 8 uur 19 G. M. T.
+    Afstand 960 K.M. Vluchtduur 7 uur 51.
+
+24 November.
+    Vertrokken Muntok 1 uur 4 G. M. T.
+    Aangekomen Batavia 6 uur G. M. T.
+    Afstand 660 K.M. Vluchtduur 4 uur 56.
+
+
+Totale afstand Amsterdam–Batavia 15373 K.M. Afgelegd in 127 uur en 16
+minuten, verdeeld over 20 vliegdagen, met een gemiddelde snelheid van
+120,75 K.M. per uur.
+
+
+
+
+
+
+
+
+LIJST DER AFBEELDINGEN.
+
+
+  1. Wajangfiguur, voorstellende Gatoetkatja, den vliegenden held uit
+     de Javaansche legende; geschenk van den Mangkoenegara.
+  2. De F VII bij een proefvlucht.
+  3. Onze motor.
+  4. De F VII te Rotterdam.
+  5. De vliegerszitplaats.
+  6. Het compas wordt gecompenseerd.
+  7. De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia.
+  8. Schiphol op den morgen van ons vertrek.
+  9. Escadrilles van Zee- en Landmacht, die ons begeleidden bij het
+     vertrek.
+ 10. Even vóór de Duitsche grens.
+ 11. Vliegveld Kbely bij Praag.
+ 12. Noodlanding bij Philippopel.
+ 13. Het beschadigde landingsgestel.
+ 14. Philippopel.
+ 15. Oud straatje te Philippopel.
+ 16. Turksch badhuis te Philippopel.
+ 17. Oude Karavanserai te Philippopel.
+ 18. Philippopel; ossenwagens.
+ 19. Onze chauffeur Dragoni.
+ 20. De nieuwe motor wordt uit Rotterdam verzonden.
+ 21. P. Guilonard, Chef Technische Dienst der K. L. M.
+ 22. Onze hulpexpeditie en haar materiaal verlaten de Fokkerfabriek.
+ 23. Van den Broeke plaatst den nieuwen motor.
+ 24. Dömen bij het herstelde landinggestel.
+ 25. Brassen vervangt den gescheurden radiateur door een nieuwen.
+ 26. De oude motor wordt weggevoerd.
+ 27. De nieuwe motor draait proef.
+ 28. Aankomst te Constantinopel.
+ 29. Vliegveld San Stefano bij Constantinopel.
+ 30. In het Noorden van Anatolië.
+ 31. Heuvels vóór Angora.
+ 32. De windwijzer op het vliegveld bij Angora.
+ 33. Vleugelbeschadiging te Angora.
+ 34. Angora; marktpleintje.
+ 35. Angora; ossenwagen.
+ 36. Eregli.
+ 37. In de Cilicische Poort.
+ 38. Bij de Fransche vliegers te Aleppo.
+ 39. Vliegveld Muslimië bij Aleppo.
+ 40. Rakka; links de twee hangars van het Fransche vliegveld.
+ 41. Deir-el-Zor.
+ 42. Perzische kust.
+ 43. Perzische kust; gebergten bij Jask.
+ 44. De voet van de gebergten langs de kust van Perzië.
+ 45. Over gevaarlijk terrein langs de Perzische kust.
+ 46. Perzische kust; gebergten bij Jask.
+ 47. Perzische kust; gebergten bij Jask.
+ 48. Perzische kust; gebergten bij Jask.
+ 49. Charbar.
+ 50. Khanpur (in Voor-Indië).
+ 51. Patiala (Voor-Indië).
+ 52. Parade te Ambala.
+ 53. Tentenkamp bij Delhi.
+ 54. Gouvernementsgebouw te Delhi.
+ 55. Muttra aan de Jumna.
+ 56. Graf van Akbar bij Agra.
+ 57. Agra; Jama Masjid, station en fort.
+ 58. De Taj Mahal bij Agra.
+ 59. De Taj Mahal bij Agra.
+ 60. Landing bij Allahabad.
+ 61. Onze benzinevoorraad te Allahabad.
+ 62. Allahabad; de buffels, die onze benzine brachten.
+ 63. Bereden politie te Allahabad.
+ 64. De oever van den Ganges te Benares.
+ 65. Op het vliegveld Dum-Dum bij Calcutta.
+ 66. Poelman te Calcutta.
+ 67. Start te Calcutta.
+ 68. Ganges-delta.
+ 69. Belangstelling te Akyab.
+ 70. Op het vliegveld bij Akyab.
+ 71. Akyab; belangstelling voor het nazien van den motor.
+ 72. Op de renbaan bij Rangoon.
+ 73. Rangoon; vullen van de tanks.
+ 74. Park te Rangoon.
+ 75. Rangoon; kijkje op de Shwe-Dagon-pagode.
+ 76. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.
+ 77. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.
+ 78. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.
+ 79. Bevolking bij het vertrek uit Rangoon; links drie Boeddhistische
+     monniken.
+ 80. Moulmein.
+ 81. Gebergten tusschen Burma en Siam.
+ 82. Nakon-Pathom-tempel (Siam).
+ 83. Bangkok.
+ 84. Bangkok.
+ 85. Bergen op Malacca.
+ 86. Sengora.
+ 87. Belangstelling van de Siameezen te Sengora.
+ 88. Van den Broeke schuurt kleppen te Sengora.
+ 89. Sengora; Van den Broeke onder de parasol.
+ 90. Op het vliegveld te Sengora.
+ 91. De renbaan te Medan bij aankomst van de F VII.
+ 92. Landing te Medan.
+ 93. Medan; begroeting door Indische meisjes in adat-costuum.
+ 94. Boven de oerwouden van Sumatra.
+ 95. De kust van Sumatra (Djambi).
+ 96. Landing bij Muntok.
+ 97. Telok-Betong.
+ 98. De Lampong-baai.
+ 99. Een watervliegtuig van de Marine, dat ons begeleidde over Straat
+     Soenda.
+100. Een van de militaire vliegtuigen, die ons escorteerden boven Java
+(Vlieger luitnt. Nab).
+101. De F VII boven de sawa’s van Bantam.
+102. De F VII en drie militaire vliegtuigen boven Java.
+103. Boven Tandjong Priok.
+104. Boven de benedenstad van Batavia.
+105. Het Comité van Ontvangst te Batavia.
+106. Het doel bereikt.
+107. De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia in ontvangst genomen.
+108. Boven het paleis van den G. G. te Buitenzorg.
+109. Paleis G. G. te Buitenzorg vanuit de F VII.
+110. De F VII wordt op een prauw te Tegal aan boord gebracht.
+111. De F VII wordt aan boord van de „Kertosono” geheschen.
+112. De F VII gaat naar huis.
+
+
+
+
+
+
+
+
+LIJST DER KAARTJES EN SCHETSEN.
+
+
+De schrijver maakt van deze gelegenheid gebruik, om zijn oprechten dank
+te betuigen aan den Heer Ir. F. J. J. Dootjes te Medan, die het vignet
+boven de inleiding teekende en aan den Heer G. Spit te Amsterdam, die
+de détailteekeningen van de F VII maakte.
+
+
+      I. Luchtverkeer van- en via Nederland in 1925.
+     II. Gemiddelde regenval per maand te Amsterdam en Bushir.
+    III. Gemiddelde regenval per maand te Calcutta.
+     IV. Gemiddelde regenval per maand te Batavia.
+      V. DE H-NACC; plattegrond.
+     VI. De H-NACC van voren en van terzijde.
+    VII. Vleugelbevestiging bij de H-NACC.
+   VIII. Een wiel van de H-NACC.
+     IX. De staart van de H-NACC.
+      X. Amsterdam–Praag.
+     XI. Praag–Belgrado.
+    XII. Belgrado–Constantinopel.
+   XIII. Constantinopel–Angora.
+    XIV. Angora–Aleppo.
+     XV. Profiel van den Cilicischen Taurus.
+    XVI. Aleppo–Baghdad.
+   XVII. Baghdad–Basra.
+  XVIII. Basra–Bushir.
+    XIX. Bushir–Bender Abbas.
+     XX. Besturing F VII.
+    XXI. Besturing F VII.
+   XXII. Besturing F VII.
+  XXIII. Bender Abbas–Karachi.
+   XXIV. Karachi–Multan.
+    XXV. Multan–Ambala.
+   XXVI. Ambala–Allahabad.
+  XXVII. Allahabad–Calcutta.
+ XXVIII. Calcutta–Akyab.
+   XXIX. Akyab–Rangoon.
+    XXX. Profiel Arakan-Yoma-gebergte.
+   XXXI. Rangoon–Bangkok.
+  XXXII. Bangkok–Sengora.
+ XXXIII. Sengora–Medan.
+  XXXIV. Medan–Muntok.
+   XXXV. Muntok–Batavia.
+  XXXVI. N. O. Indië en Europa.
+ XXXVII. Actieradius van een normaal verkeersvliegtuig in Indië.
+XXXVIII. Luchtweg naar Indië.
+         Overzichtskaart achterin.
+
+
+
+
+
+
+
+
+INDEX VAN AARDRIJKSKUNDIGE NAMEN.
+
+
+De Arabische cijfers verwijzen naar de bladzijden van den tekst, de
+Romeinsche cijfers naar de kaartjes.
+
+
+A
+
+Abu Kemmal, XVI.
+Achter-Indië, 43, 45, 54, 229, 231.
+Adana, 144, 150, XIV, XVI.
+Adelaide, 12.
+Adrianopel, 132, XII.
+Aegeïsche Zee, 132.
+Afghanistan, 193, 195, XXIV.
+Afrika (Noord-West —), 17.
+Agra, 201, 216, XXVI.
+Agram, 11.
+Ainegeul, XIII.
+Akyab, 14, 43, 229, 232, 241, XXVIII, XXIX, XXX.
+Alaska, 14.
+Albanië, XII.
+Aleoeten, 14.
+Aleppo, 41, 151, XIV, XVI.
+Alexandretta, 150, XIV, XVI.
+Alexandretta (Golf van —), 29, 150, XIV.
+Allahabad, 221, XXVI, XXVII.
+Almelo, 76.
+Amasia, XIV.
+Ambala, 197, 202, 204, XXV, XXVI.
+Ambon, 299, XXXVII.
+Amersfoort, 76.
+Amsterdam, 75, 314, I, II, XXXVIII.
+Anatolië, 138.
+Andamanen, 231.
+Andaman Zee, 31, 32.
+Andir, 287.
+Angora, 41, 54, 139, 314, I, XIII, XIV, XV, XXXVIII.
+Anti-Libanon, XVI.
+Anti-Taurus, 54, XIV.
+Antwerpen, X.
+Apeldoorn, 76.
+Arabië, 29, XVI, XVII.
+Arabische Zee, 184, XXIII, XXIV.
+Arakan, 233, XXVIII.
+Arakan-Yoma-gebergte, 231, 241, XXX.
+Asahan, 276, XXXIV.
+Assam, 231.
+Athene, 142.
+Atlantische Oceaan, 12, 13.
+Australië, 12, 293, 295.
+Ayntia, XXXI.
+
+B
+
+Babylon, 166, XVII.
+Baghdad, 162, 314, XVI, XVII, XXXVIII.
+Baghdad-spoor, 138.
+Bahawalpur, 202, XXIV, XXV.
+Bahrein, XIX.
+Balikpapan, 299, XXXVII.
+Balkan, 91, 124, 131, XII.
+Bandjermasin, XXXVII.
+Bandoeng, 287, 291, XXXV.
+Bandon, 263.
+Bangkok, 41, 43, 50, 242, 254, XXXI, XXXII.
+Banka, 45, 281, 293.
+Banka, (Straat —) 281.
+Bankipore, XXVII.
+Baraboedoer, 223.
+Bareilly, XXVI.
+Barisal, XXVIII.
+Basra, 169, 316, XVII, XVIII.
+Bassein, XXIX.
+Batavia, 47, 285, 291, 293, IV, XXXV, XXXVII, XXXVIII.
+Batoeradja, XXXV.
+Bazel, I.
+Behbehan, XVIII.
+Beirut, XVI.
+Belawan Deli, 276, XXXIII, XXXIV.
+Belgrado, 41, 54, I, XI, XII.
+Beluchistan, 193, 198, XXIII, XXIV.
+Benares, 223, XXVII.
+Bender Abbas, 184, XIX, XXIII.
+Bender Dilam, XVIII.
+Bender Rig, XVIII.
+Bengalen, 201, 229, 231, XXVII, XXVIII.
+Bengalen (Golf van —), 14, 225, 253, XXVIII, XXIX, XXX.
+Bengkalis, 34.
+Benkoelen, 299, XXXVII.
+Berhampore, XXVII.
+Berlijn, 17, I, X, XXXVIII.
+Bhagalpur, XXVII.
+Bhagirathi, XXVII.
+Bhartpur, XXVI.
+Bihar, XXVII.
+Bila, 277.
+Boeton, 299.
+Bohemer Woud, X.
+Bojouriste, 113.
+Bombay, XXIV.
+Borneo (Noord —), 296.
+Borneo (Oost —), 303.
+Bosporus, 134.
+Brahmapoetra, 229, 231, 232.
+Bramsche, 77.
+Bremen, I, X.
+Breslau, XI.
+Brindisi, 142.
+Brünn, X, XI.
+Brunswijk, 79, X.
+Brusa, XIII.
+Brussel, 16, I, X.
+Bucarest, 15, 89, I, XII.
+Budapest, 84, XI.
+Buitenzorg, XXXV.
+Buklang Tong, XXX.
+Bulgarije, 91, XII.
+Bulgar Dagh, 148, XIV, XV.
+Burgas, XII.
+Burma, 35, 233, XXIX, XXXI, XXXII.
+Bushir, 170, 174, II, XVIII, XIX.
+Butterworth, XXXIII.
+
+C
+
+Caïro, 314, XXXVIII.
+Calais, 36.
+Calcutta, 13, 47, 224, 315, III, XXVII, XXVIII, XXXVIII.
+Canton, 15.
+Cardington, 320.
+Cawnpore, 220, XXVI.
+Cassel, X.
+Celebes, 299.
+Centraal-Indië, 225, XXVI, XXVII.
+Centrale Provinciën, XXVII.
+Ceylon, 29, 250.
+Chaibasa, XXVII.
+Chaipo Tong, XXX.
+Chaman, XXIV.
+Chandhaburi, 258.
+Chapra, XXVII.
+Charbar, 190, XXIII.
+Chemnitz, X.
+Chenab, XXV.
+China, 15.
+Chineesche Zee (Zuid —), XXXIV.
+Chittagong, 231, 232, XXVIII.
+Cilicische Poort, 54, 144, XIV, XV.
+Colombo, XXXVIII.
+Congo, XVII.
+Constantinopel, 41, 54, 133, I, XII, XIII, XXXVIII.
+Cyprus, XIV.
+
+D
+
+Dakar, XXXVIII.
+Damascus, XVI.
+Damodar, XXVII.
+Danzig, I.
+Dasht, 191.
+Deir-el-Zor, 154, 156, 159, XVI.
+Delhi, 211, XXV, XXVI.
+Deli, 274.
+Dessau, X.
+Deventer, 76, X.
+Djambi, 280, XXXIV, XXXVII.
+Djebel Anzarië, XVI.
+Djebel Hauran, XVI.
+Djokja, 288.
+Donau, 82, X, XI, XII.
+Don Muang, 256, XXXI, XXXII.
+Dortmund, I, X.
+Dover, 36.
+Dragoman-pas, 90, XII.
+Drau, XI.
+Dresden, 80, X, XI.
+Dum-dum, 225, XXVII, XXVIII.
+Duzdje, XIII.
+Dwars-in-den-Weg, 284.
+
+E
+
+Eems, X.
+Egypte, 41, 314.
+Elbe, 79, X, XI.
+Elbsandstein-gebergte, 80.
+Erdjas-dagh, 147, XIV, XV.
+Eregli, 146, 148, XIV.
+Ertsgebergte, 80, X.
+Eski Shehir, 138, XIII.
+Euphraat, 29, 156, 166, XVI, XVII.
+
+F
+
+Fao, XVIII.
+Farzistan, XIX.
+Fatehpur, XXVI.
+Ferozepore, XXV.
+Firozabad, 213.
+Fiume, XI.
+Fort-de-Kock, XXXIV.
+Frankfort, X.
+
+G
+
+Galata, 134.
+Ganges, 42, 211, 220, 221, 225, 229, 231, XXVI, XXVII.
+Gangsal, 280.
+Gaya, 224, XXVII.
+Gebze, XIII.
+Gent, X.
+Georgetown, XXXIII.
+Giaour-dagh, 151, XIV.
+Gibraltar, 291.
+Gleiwitz, XI.
+Gogra, XXVI, XXVII.
+Görlitz, XI.
+Gouden Hoorn, 134.
+Graz, XI.
+Griekenland, XII.
+Groenland, 15.
+Gwadar, 191, 193, XXIII.
+Gwalior, XXVI.
+Gwatar, XXIII.
+Gwatar-baai, 191.
+
+H
+
+Hadramut, 29.
+Hama, XIV.
+Hamburg, 19, 20, 76, I, X.
+Hannover, 77, 78, I, X.
+Hari, XXXIV.
+Hase, 77.
+Hedjas, 153.
+Heinze-baai, 253, XXXI.
+Helsingfors, I.
+Henjam, XIX.
+Henzada, XXIX.
+Hermon, XVI.
+Hilla, 168, XVII.
+Himalaya, 211, XXV, XXVI.
+Hinaidi, 163.
+Hindian, XVIII.
+Hindostan, 215, 229, 233.
+Hongarije, 84.
+Hooge Balkan, 91, XII.
+Hooghly, XXVII, XXVIII.
+Hormuz, 189.
+Howden, 319.
+Howrah, XXVII, XXVIII.
+Hyderabad, 201, XXIV.
+
+I
+
+Ierland, 12, 291.
+Indische Oceaan, XXXIV.
+Indische Woestijn, 42, 200, XXIV, XXV.
+Indragiri, 280, XXXIV.
+Indraprastha, 212.
+Indus, 42, 194, 198, 202, XXIV, XXV.
+Irac, 33, XVI, XVII, XVIII.
+Irman, XIX.
+Irrawaddy, 241, XXIX.
+Ismid, XIII.
+Ismid Keurfesi, 138, XIII.
+Isnik, XIII.
+Isnik Geul, XIII.
+Isthmus van Kra, XXXII.
+Italië, 41.
+
+J
+
+Jabal-al-Harim, 184.
+Japan, 14, 17.
+Jask, XXIII.
+Java-Zee, XXXV.
+Jebbul Geul, 156.
+Jhelum, XXV.
+Jodhpur, 201.
+Jordaan, XVI.
+Jumna, 211, 216, XXV, XXVI.
+
+K
+
+Kaapstad, 13.
+Kaisarië, XIV.
+Kalidjati, 287, 288, XXXV.
+Kampar, 280, XXXIV.
+Kao Luong, XXXII.
+Kao Prong, XXXII.
+Karachi, 194, 314, 318, XXIII, XXIV, XXXVIII.
+Karadja Dagh, 147.
+Karpathen (Kleine —), 84.
+Kartal, XIII.
+Karun, XVII.
+Kaschau, XI.
+Kashmir, 216.
+Kaspische Zee, 291.
+Kbely, 80.
+Kerbela, XVII.
+Keulen, I, X.
+Khanpur, 198, 202, XXIV, XXV.
+Khulna, XXVIII.
+Kinschassa, 16.
+Klagenfurt, XI.
+Klein-Azië, 133, 138.
+Kleine Balkan, XII.
+Kleine Soenda Eilanden, 295.
+Koealoe, 277.
+Koepang, XXXVII.
+Konia, 138.
+Koningsbergen, 17.
+Kootwijk, 76.
+Kopenhagen, 19, 20, 76, 291, I.
+Korat, 258.
+Krakatau, 284.
+Krakau, 11.
+Kuh-i-Dil, XVIII.
+Kurdistan, 156.
+Kyangin, XXIX.
+
+L
+
+Lahore, XXV.
+Lalkot, 214.
+Lampong-baai, 284.
+Laristan, XIX.
+Leipzig, X.
+Libanon, XVI.
+Lingeh, XIX.
+Lissabon, 13, 16.
+Lodhran, XXIV.
+Londen, 12, 17, 19, 193, 309, I, XXXVIII.
+Los Angelos, 14.
+Lucknow, XXVI.
+
+M
+
+Maas, X.
+Macao, 16.
+Madrid, 291.
+Magdeburg, 79, X.
+Magelang, 288.
+Main, X.
+Makassar, 29, 295, 299, XXXVII.
+Malakka (Straat van —), 231, 272, XXXIII.
+Maleisch Schiereiland, 44, 263, XXXIV.
+Malmö, I.
+Manokwari, 299, XXXVII.
+March, 84, XI.
+Maritza, 91, 132, XII.
+Marmara (Zee van —), 133, XIII.
+Marne, X.
+Martaban (Golf van —), 231, 250, XXIX, XXX, XXXI.
+Mashur, XVIII.
+Medan, 44, 233, 274, 291, 293, 294, XXXIII, XXXIV, XXXVII.
+Medina, 153.
+Meester Cornelis, 285, XXXV.
+Meghna, 230, 231, XXVIII.
+Meiszen, 79, X.
+Mekka, 153.
+Me Klawng, XXXI.
+Menado, 291, 299, XXXVII.
+Menam, 254, XXXI.
+Menggalo, XXXV.
+Mentawei eilanden, XXXIV.
+Mergui, 315, XXXII.
+Mergui-archipel, XXXII.
+Mersina, XIV.
+Meskene, 156, XVI.
+Mesopotamië, 13, 33, 41, 51, 314, XVI.
+Middellandsche Zee, 28, 150, XIV.
+Mihrakan, 180, XIX.
+Minden, 78, X.
+Mittelländisches Kanal, X.
+Moesi, 282, XXXIV.
+Moldau, 80, 82, XI.
+Monastir, XII.
+Mont Blanc, XV.
+Montgomery, XXV.
+Moradabad, XXVI.
+Morava, 89, XII.
+Moskou, 17, 309, I, XXXVIII.
+Mosoel, 153, XVI.
+Mostar, XI.
+Moulmein, 243, 250, XXXI.
+Mrauk-U, 236.
+Muang Chachurnngsao, XXXI.
+Muang Pran, XXXII.
+Muang Seiburi, XXXIII.
+Muang Tarang, XXXII.
+Mudania, XIII.
+Muhammara, XVIII.
+Multan, 197, 202, XXIV, XXV.
+Muntok, 45, 281, 293, 294, XXXIV, XXXV, XXXVII.
+Muslimië, 153, XIV, XVI.
+Muttra, 214, XXVI.
+
+N
+
+Nakawn Sawan, XXXI.
+Nakon Pathom, 254, XXXI.
+Nasrië, 168, XVII.
+Negrais (Kaap —), 231, 241, XXIX, XXX.
+Nepal, XXVI.
+Neurenberg, X.
+Neutra, XI.
+Nevshehr, XIV.
+New Foundland, XII.
+New York, 313.
+Nias, XXXIV.
+Nicobaren, 231.
+Nieuw Guinea, 289, 299.
+Nisawa, 89, XII.
+Nish, 89, XII.
+Noordzee, X.
+Nordhorn, 77, X.
+Nova Zembla, 291.
+
+O
+
+Oder, X.
+Oerga, 17.
+Olmütz, XI.
+Oman, 184, 193, XXIII.
+Oman (Golf van —), 184, XXIII.
+Orissa, XXVII.
+Ormara, 192, XXIII.
+Oslawa, XI.
+Oslo, I.
+Osnabrück, 77, X.
+Overijssel, 77.
+
+P
+
+Pachin, XXXI.
+Padang, 44, 299, XXXIV, XXXVII.
+Padang Sidempoean, XXXIV.
+Pad Idan, XXIV.
+Palembang, 282, XXXIV, XXXV, XXXVII.
+Pancsova, 85, XI, XII.
+Panei, 277, XXXIV.
+Pangkalpinang, XXXIV, XXXV.
+Panjnad, XXIV, XXV.
+Parijs, 15, 20, 309, 314, I, XXXVIII.
+Patiala, 204.
+Peking, 17.
+Penang, 272, XXXIII, XXXVII.
+Pera, 134.
+Perth, XXXVIII.
+Perzië, 51, 171, XVII, XVIII, XIX, XXIII.
+Perzische Golf, 179, XVIII, XIX.
+Philippopel, 99, XII.
+Pipar, 16.
+Pirol, 90, XII.
+Platten-See, 85, XI.
+Ploesci, XII.
+Poeloe Berhala, 273, XXXIII.
+Poeloe Jarak, 273, XXXIII.
+Polen, X.
+Pontianak, 301, XXXVII.
+Porta Westphalica, 78.
+Port Darwin, 12, 295, XXXVII.
+Port Said, 193.
+Port Weld, XXXIII.
+Praag, 41, 80, X, XI.
+Pressburg, 84, XI.
+Prinsen-eilanden, 138.
+Prome, XXIX.
+Pulham, 36.
+Punjab, 200, 201, 203, XXIV, XXV.
+
+Q
+
+Quetta, 201, XXIV.
+
+R
+
+Rajputana, 202, XXIV, XXV.
+Rakka, 158, XVI.
+Ramadië, 161, XVI, XVII.
+Rangoon, 17, 43, 231, 237, 242, 315, 318, XXIX, XXXI, XXXVIII.
+Ras-el-Djebel, XXIII.
+Ras-el-Kuh, 190, XXIII.
+Ratburi, XXXI, XXXII.
+Ravi, XXV.
+Reims, X.
+Rengat, XXXIV.
+Reuzengebergte, 80, X.
+Rhodope-gebergte, 91, XII.
+Rio-de-Janeiro, 13.
+Rodosto, XII.
+Roemenië, XII.
+Roestjoek, XII.
+Rokan, 277, XXXIV.
+Rome, 13.
+Roode Zee, 29.
+Rotterdam, 36, 291, I, X.
+Rtanj, 89, XII.
+Rijn, X.
+Rijssen, 76.
+
+S
+
+Sabang, 289, 293, 294, 315, 318, XXXVII, XXXVIII.
+Saharia Irmak, 169, XVII, XVIII.
+Saladinovo, 98.
+Saigon, XXXVII.
+Sandoway, XXIX, XXX.
+San Francisco, 313.
+San Stefano, 133, XII, XIII.
+Santa Monica, 14.
+Sarajewo, XI.
+Sava, 85, XI.
+Sazawa, 82, XI.
+Schile, XIII.
+Schiphol, 74.
+Sebesi, 284.
+Seboekoe, 284.
+Selimië, 137.
+Semarang, 288, 292, XXXVII.
+Sengora, 43, 265, XXXII, XXXIII.
+Serang, 285, XXXV.
+Serawak, 296, XXXVII.
+Shahjahanabad, 212.
+Shahjahanpur, XXVI.
+Shaiba, 169, XVII, XVIII.
+Shanghai, XV.
+Shatt-al-Arab, 51, 170, XVII, XVIII.
+Shiras, XIX.
+Shur, 189.
+Siak, 277, 280, XXXIV.
+Siak Ketjil, 280, XXXIV.
+Siak-Sri-Indrapoera, 280, XXXIV.
+Siam, 41, 45, 233, 254, XXXI, XXXII, XXXIII.
+Siam (Golf van —), XXXII.
+Siantar, XXXIII, XXXIV.
+Siberië, 17, 291.
+Siberoet, XXXIV.
+Sibi, XXIV.
+Sibolga, 299, XXXIV, XXXVII.
+Simla, XXV, XXVI.
+Sind, 201, XXIV.
+Singapore, 43, 243, 294, 318, XXXIV, XXXVII, XXXVIII.
+Skutari, 134.
+Soekamiskin, 287.
+Soenda (Straat —), 284.
+Soerabaja, 291, 299, XXXVII.
+Soesterberg, 75, X.
+Sofia, 91, 103, 112, XII.
+Son, XXVII.
+Songkla, XXXII.
+Southampton, 14.
+Stamboel, 133.
+Stara Planina, 89, XII.
+Stille Oceaan, 16.
+St. Quentin, X.
+Straits Settlements, XXXIII.
+Sudharan, XXVIII.
+Suk-esh-Shuyukh, XVII.
+Sukkur, XXIV.
+Sumla, XII.
+Sumatra, 29, 35, 43, 231, 273, 274.
+Sumatra’s Oostkust, 45.
+Sumatra’s Westkust, 44.
+Sundarban, 230, XXVIII.
+Suri, XXVII.
+Sutlej, 202, XXIV, XXV.
+Syrië, 29, 41, 150, XVI.
+Szegedin, XI.
+
+T
+
+Tandjong Balai, 277, XXXIII.
+Tandjong Hantu, 44, 272, XXXIII.
+Tandjong Pandan, XXXV.
+Tandjong Priok, 285, XXXV.
+Tatar Pazardzjik, 102, XII.
+Taurus, 54, 144, 148, XIV, XV.
+Tavoy, XXXI.
+Tavoy-point, XXXI.
+Tebing Tinggi, XXXIII, XXXIV.
+Tegal, 288.
+Telok Anson, XXXIII.
+Telok Betong, 282, 284, XXXV.
+Thar, 200.
+Thaya, XI.
+Theisz, XI.
+Tibet, 195.
+Tigris, 162, XVI, XVII.
+Tjililitan, 286.
+Toba-meer, 44, 276.
+Tokat, XIV.
+Tokio, 13, 15.
+Torgau, 79.
+Toulouse, XXXVIII.
+Toungoo, XXIX.
+Transsylvanische Alpen, XII.
+Trimab, XXIV, XXV.
+Trimontium, 110.
+Tsjecho-Slowakije, X.
+Turkije, XVI.
+Tuz Gheullu, 147, XIV, XV.
+
+U
+
+Ubol, 258.
+Ur-der-Chaldeeën, 169, XVII.
+
+V
+
+Varkenshoek (Kaap —), 284.
+Vereenigde Provinciën, XXVI, XXVII.
+Vereenigde Staten, 291.
+Victoria Point, XXXII.
+Voor-Indië, 45, 194, 233.
+
+W
+
+Warna, XII.
+Warschau, 81.
+Weenen, I.
+Wellington, XXXVIII.
+Weltevreden, 285.
+Weser, 78, X.
+Wiehen-Gebergte, 78.
+Wittenberg, 79.
+Wyndham, XXXVIII.
+
+Y
+
+Yamethin, XXIX.
+Yeoma Tong, XXX.
+IJssel, 76.
+IJsland, 15.
+IJzeren Poort, 54, 87, XII.
+
+Z
+
+Zaribrod, 120.
+Zoutwoestijn, XV.
+Zwarte Zee, 134, XII, XIII.
+Zweden, 309.
+Zuid-Slavië, 54, XII.
+
+
+
+
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+  Hoofdst.                                              Blz.
+
+          VOORREDE                                        5
+          INLEIDING                                      11
+
+       I. DE VOORBEREIDING TOT DEN TOCHT                 27
+      II. KLIMAAT EN ROUTE                               40
+     III. ONS VLIEGTUIG                                  56
+      IV. HET VERTREK EN DE VLUCHT TOT PHILIPPOPEL       73
+       V. HET OPONTHOUD IN BULGARIJE                     96
+      VI. IN HET LAND VAN DE HALVE MAAN                 130
+     VII. WOESTIJNEN                                    153
+    VIII. ROTSEN, ZAND EN ZEE                           171
+      IX. DE LANGSTE ÉTAPPE                             195
+       X. HET LAND VAN DEN GROOTEN MOGOL                211
+      XI. OERWOUDEN EN RIJSTVELDEN                      229
+     XII. MOTORPECH BIJ DE SIAMEEZEN                    261
+    XIII. NEDERLANDSCH-INDIË BEREIKT!                   271
+     XIV. LUCHTVERKEER IN NEDERLANDSCH OOST-INDIË       287
+      XV. LUCHTVERKEER TUSSCHEN NEDERLAND EN INDIË      307
+
+          OVERZICHT VAN DE VLUCHT                       323
+          LIJST DER AFBEELDINGEN                        327
+          LIJST DER KAARTJES EN SCHETSEN                331
+          INDEX VAN AARDRIJKSKUNDIGE NAMEN              333
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79256 ***
diff --git a/79256-h/79256-h.htm b/79256-h/79256-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..ee7b788
--- /dev/null
+++ b/79256-h/79256-h.htm
@@ -0,0 +1,9961 @@
+<!DOCTYPE HTML>
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2026-08-02T10:37:05Z using SAXON HE 9.9.1.8 . -->
+<html lang="nl">
+<head>
+<title>Door de lucht naar Indië | Project Gutenberg</title>
+<meta charset="utf-8">
+<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
+<meta name="author" content="A. N. J. van der Hoop">
+<link rel="coverpage" href="images/frontcover.jpg">
+<link rel="icon" href="images/frontcover.jpg" type="image/x-cover">
+<meta name="DC.Title" content="Door de lucht naar Indië">
+<meta name="DC.Creator" content="A. N. J. van der Hoop">
+<meta name="DC.Contributor" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+<meta name="DC.Format" content="text/html">
+<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
+<style> /* <![CDATA[ */
+html {
+line-height: 1.3;
+}
+body {
+margin: 0;
+}
+main {
+display: block;
+}
+h1 {
+font-size: 2em;
+margin: 0.67em 0;
+}
+hr {
+height: 0;
+overflow: visible;
+}
+pre {
+font-family: monospace;
+font-size: 1em;
+}
+a {
+background-color: transparent;
+}
+abbr[title] {
+border-bottom: none;
+text-decoration: underline;
+}
+b, strong {
+font-weight: bolder;
+}
+code, kbd, samp {
+font-family: monospace;
+font-size: 1em;
+}
+small {
+font-size: 80%;
+}
+sub, sup {
+font-size: 67%;
+line-height: 0;
+position: relative;
+vertical-align: baseline;
+}
+sub {
+bottom: -0.25em;
+}
+sup {
+top: -0.5em;
+}
+img {
+border-style: none;
+}
+body {
+font-family: serif;
+font-size: 100%;
+text-align: left;
+margin-top: 2.4em;
+}
+div.front, div.body {
+margin-bottom: 7.2em;
+}
+div.back {
+margin-bottom: 2.4em;
+}
+.div0 {
+margin-top: 7.2em;
+margin-bottom: 7.2em;
+}
+.div1 {
+margin-top: 5.6em;
+margin-bottom: 5.6em;
+}
+.div2 {
+margin-top: 4.8em;
+margin-bottom: 4.8em;
+}
+.div3 {
+margin-top: 3.6em;
+margin-bottom: 3.6em;
+}
+.div4 {
+margin-top: 2.4em;
+margin-bottom: 2.4em;
+}
+.div5, .div6, .div7 {
+margin-top: 1.44em;
+margin-bottom: 1.44em;
+}
+.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
+.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
+margin-bottom: 0;
+}
+blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
+margin-top: 0;
+margin-bottom: 0;
+}
+.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
+.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
+margin-top: 0;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+h3, .h3 {
+font-size: 1.2em;
+}
+h3.label {
+font-size: 1em;
+margin-bottom: 0;
+}
+h4, .h4 {
+font-size: 1em;
+}
+.alignleft {
+text-align: left;
+}
+.alignright {
+text-align: right;
+}
+.alignblock {
+text-align: justify;
+}
+p.tb, hr.tb, .par.tb, li.tb {
+margin: 1.6em auto;
+text-align: center;
+}
+p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
+font-size: 0.9em;
+text-indent: 0;
+}
+p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
+margin: 1.58em 10%;
+}
+.opener, .address {
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+}
+.addrline {
+margin-top: 0;
+margin-bottom: 0;
+}
+.dateline {
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+text-align: right;
+}
+.salute {
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.signed {
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.epigraph {
+font-size: 0.9em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+.epigraph span.bibl {
+display: block;
+text-align: right;
+}
+.trailer {
+clear: both;
+margin-top: 3.6em;
+}
+span.abbr, abbr {
+white-space: nowrap;
+}
+span.parNum {
+font-weight: bold;
+}
+span.corr, span.gap {
+border-bottom: 1px dotted red;
+}
+span.num, span.trans {
+border-bottom: 1px dotted gray;
+}
+span.measure {
+border-bottom: 1px dotted green;
+}
+.ex {
+letter-spacing: 0.2em;
+}
+.sc {
+font-variant: small-caps;
+}
+.asc {
+font-variant: small-caps;
+text-transform: lowercase;
+}
+.uc {
+text-transform: uppercase;
+}
+.tt {
+font-family: monospace;
+}
+.underline {
+text-decoration: underline;
+}
+.overline, .overtilde {
+text-decoration: overline;
+}
+.rm {
+font-style: normal;
+}
+.red {
+color: red;
+}
+hr {
+clear: both;
+border: none;
+border-bottom: 1px solid black;
+width: 45%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+margin-top: 1em;
+text-align: center;
+}
+hr.dotted {
+border-bottom: 2px dotted black;
+}
+hr.dashed {
+border-bottom: 2px dashed black;
+}
+.aligncenter {
+text-align: center;
+}
+h1, h2, .h1, .h2 {
+font-size: 1.44em;
+line-height: 1.5;
+}
+h1.label, h2.label {
+font-size: 1.2em;
+margin-bottom: 0;
+}
+h5, h6 {
+font-size: 1em;
+font-style: italic;
+}
+p, .par {
+text-indent: 0;
+}
+p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
+text-transform: uppercase;
+}
+.hangq {
+text-indent: -0.32em;
+}
+.hangqq {
+text-indent: -0.42em;
+}
+.hangqqq {
+text-indent: -0.84em;
+}
+p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0 0.05em 0 0;
+padding: 0;
+line-height: 0.8;
+font-size: 420%;
+vertical-align: super;
+}
+blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
+font-size: 0.9em;
+margin: 1.58em 5%;
+}
+.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
+text-decoration: none;
+}
+.advertisement, .advertisements {
+background-color: #FFFEE0;
+border: black 1px dotted;
+color: #000;
+margin: 2em 5%;
+padding: 1em;
+}
+span.accent {
+display: inline-block;
+text-align: center;
+}
+span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base {
+line-height: 0.40em;
+}
+span.accent span.top {
+font-weight: bold;
+font-size: 5pt;
+}
+span.accent span.base {
+display: block;
+}
+.footnotes .body, .footnotes .div1 {
+padding: 0;
+}
+.fnarrow {
+color: #660000;
+font-weight: bold;
+text-decoration: none;
+}
+.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
+color: #660000;
+}
+.fnreturn {
+color: #660000;
+font-size: 80%;
+font-weight: bold;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+a {
+text-decoration: none;
+}
+a:hover {
+text-decoration: underline;
+background-color: #e9f5ff;
+}
+a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
+font-size: 67%;
+vertical-align: super;
+text-decoration: none;
+margin-left: 0.1em;
+}
+.externalUrl {
+font-size: small;
+font-family: monospace;
+color: gray;
+}
+.displayfootnote {
+display: none;
+}
+div.footnotes {
+font-size: 80%;
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+hr.fnsep {
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+p.footnote, .par.footnote {
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
+float: left;
+margin-left: -0.1em;
+min-width: 1.0em;
+padding-right: 0.4em;
+height: 1ex;
+}
+.apparatusnote {
+text-decoration: none;
+}
+.apparatusnote:target, .fndiv:target {
+background-color: #eaf3ff;
+}
+table.tocList {
+width: 100%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+border-width: 0;
+border-collapse: collapse;
+}
+td.tocText {
+padding-top: 2em;
+padding-bottom: 1em;
+}
+td.tocPageNum, td.tocDivNum {
+text-align: right;
+min-width: 10%;
+border-width: 0;
+white-space: nowrap;
+}
+td.tocDivNum {
+padding-left: 0;
+padding-right: 0.5em;
+vertical-align: top;
+}
+td.tocPageNum {
+padding-left: 0.5em;
+padding-right: 0;
+vertical-align: bottom;
+}
+td.tocDivTitle {
+width: auto;
+}
+p.tocPart, .par.tocPart {
+margin: 1.58em 0;
+font-variant: small-caps;
+}
+p.tocChapter, .par.tocChapter {
+margin: 1.58em 0;
+}
+p.tocSection, .par.tocSection {
+margin: 0.7em 5%;
+}
+table.tocList td {
+vertical-align: top;
+}
+table.tocList td.tocPageNum {
+vertical-align: bottom;
+}
+table.inner {
+display: inline-table;
+border-collapse: collapse;
+width: 100%;
+}
+td.itemNum {
+text-align: right;
+min-width: 5%;
+padding-right: 0.8em;
+}
+td.innerContainer {
+padding: 0;
+margin: 0;
+}
+.index {
+font-size: 80%;
+}
+.index p {
+text-indent: -1em;
+margin-left: 1em;
+}
+.indexToc {
+text-align: center;
+}
+.transcriberNote {
+background-color: #DDE;
+border: black 1px dotted;
+color: #000;
+font-family: sans-serif;
+font-size: 80%;
+margin: 2em 5%;
+padding: 1em;
+}
+.missingTarget {
+text-decoration: line-through;
+color: red;
+}
+.correctionTable {
+width: 75%;
+}
+.width20 {
+width: 20%;
+}
+.width40 {
+width: 40%;
+}
+p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
+color: #666666;
+font-size: 80%;
+}
+span.musictime {
+vertical-align: middle;
+display: inline-block;
+text-align: center;
+}
+span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
+padding: 1px 0.5px;
+font-size: xx-small;
+font-weight: bold;
+line-height: 0.7em;
+}
+span.musictime span.bottom {
+display: block;
+}
+audio {
+height: 20px;
+margin-left: 0.5em;
+margin-right: 0.5em;
+}
+ul {
+list-style-type: none;
+}
+.splitListTable {
+margin-left: 0;
+}
+.splitListTable td {
+vertical-align: top;
+}
+.numberedItem {
+text-indent: -3em;
+margin-left: 3em;
+}
+.numberedItem .itemNumber {
+float: left;
+position: relative;
+left: -3.5em;
+width: 3em;
+display: inline-block;
+text-align: right;
+}
+.itemGroupTable {
+border-collapse: collapse;
+margin-left: 0;
+}
+.itemGroupTable td {
+padding: 0;
+margin: 0;
+vertical-align: middle;
+}
+.itemGroupBrace {
+padding: 0 0.5em !important;
+}
+.titlePage {
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0 7em;
+padding: 5em 10% 6em;
+text-align: center;
+}
+.titlePage .docTitle {
+line-height: 1.7;
+margin: 2em 0;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .docTitle .mainTitle {
+font-size: 1.8em;
+font-weight: inherit;
+font-variant: inherit;
+line-height: inherit;
+}
+.titlePage .docTitle .subTitle,
+.titlePage .docTitle .seriesTitle,
+.titlePage .docTitle .volumeTitle {
+font-size: 1.44em;
+font-weight: inherit;
+font-variant: inherit;
+line-height: inherit;
+}
+.titlePage .byline {
+margin: 2em 0;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.5;
+}
+.titlePage .byline .docAuthor {
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .figure {
+margin: 2em auto;
+}
+.titlePage .docImprint {
+margin: 4em 0 0;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.5;
+}
+.titlePage .docImprint .docDate {
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+div.figure, div.figureGroup {
+text-align: center;
+}
+table.figureGroupTable {
+width: 80%;
+border-collapse: collapse;
+}
+.figure, .figureGroup {
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.floatLeft {
+float: left;
+margin: 10px 10px 10px 0;
+}
+.floatRight {
+float: right;
+margin: 10px 0 10px 10px;
+}
+p.figureHead, .par.figureHead {
+font-size: 100%;
+text-align: center;
+}
+.figAnnotation {
+font-size: 80%;
+position: relative;
+margin: 0 auto;
+}
+.figTopLeft, .figBottomLeft {
+float: left;
+}
+.figTopRight, .figBottomRight {
+float: right;
+}
+.figure p, .figure .par, .figureGroup p, .figureGroup .par {
+font-size: 80%;
+margin-top: 0;
+text-align: center;
+}
+img {
+border-width: 0;
+}
+td.galleryFigure {
+text-align: center;
+vertical-align: middle;
+}
+td.galleryCaption {
+text-align: center;
+vertical-align: top;
+}
+body {
+padding: 1.58em 16%;
+}
+.pageNum {
+font-variant: normal;
+text-transform: none;
+display: inline;
+font-size: 12.8px;
+font-style: normal;
+margin: 0;
+padding: 0;
+position: absolute;
+right: 1%;
+text-align: right;
+letter-spacing: normal;
+}
+.marginnote {
+font-variant: normal;
+text-transform: none;
+font-size: 12.8px;
+height: 0;
+left: 1%;
+position: absolute;
+text-indent: 0;
+width: 14%;
+text-align: left;
+}
+.right-marginnote {
+font-variant: normal;
+text-transform: none;
+font-size: 12.8px;
+height: 0;
+right: 3%;
+position: absolute;
+text-indent: 0;
+text-align: right;
+width: 11%
+}
+.cut-in-left-note {
+font-variant: normal;
+text-transform: none;
+font-size: 12.8px;
+left: 1%;
+float: left;
+text-indent: 0;
+width: 14%;
+text-align: left;
+padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
+}
+.cut-in-right-note {
+font-variant: normal;
+text-transform: none;
+font-size: 12.8px;
+left: 1%;
+float: right;
+text-indent: 0;
+width: 14%;
+text-align: right;
+padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
+}
+span.tocPageNum, span.flushright {
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+text-indent: 0;
+}
+.pglink::after {
+content: "\0000A0\01F4D8";
+font-size: 80%;
+font-style: normal;
+font-weight: normal;
+}
+.catlink::after {
+content: "\0000A0\01F4C7";
+font-size: 80%;
+font-style: normal;
+font-weight: normal;
+}
+.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after {
+content: "\0000A0\002197\00FE0F";
+color: blue;
+font-size: 80%;
+font-style: normal;
+font-weight: normal;
+}
+.pglink:hover {
+background-color: #DCFFDC;
+}
+.catlink:hover {
+background-color: #FFFFDC;
+}
+.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover {
+background-color: #FFDCDC;
+}
+body {
+background: #FFFFFF;
+font-family: serif;
+}
+body, a.hidden {
+color: black;
+}
+h1, h2, .h1, .h2 {
+text-align: center;
+font-variant: small-caps;
+font-weight: normal;
+}
+p.byline {
+text-align: center;
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
+text-align: left;
+}
+.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
+color: #660000;
+}
+.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
+color: #666666;
+}
+a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
+color: red;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
+font-weight: normal;
+}
+table {
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+td.tocText {
+text-align: center;
+font-variant: small-caps;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.5;
+}
+caption, .tableCaption {
+text-align: center;
+}
+.Arab { font-family: Scheherazade, serif; }
+.Aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
+.Grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
+.Hebr { font-family: 'SBL Hebrew', Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
+.Syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
+/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */
+.small {
+font-size: small;
+}
+.large {
+font-size: large;
+}
+.vam {
+vertical-align: middle;
+}
+.center {
+text-align: center;
+}
+.indented-list {
+margin-left: 3em; text-indent: -3em;
+}
+/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
+.cover-imagewidth {
+width:539px;
+}
+.afb001width {
+width:436px;
+}
+.titlepage-imagewidth {
+width:406px;
+}
+.afb002width {
+width:720px;
+}
+.afb003width {
+width:720px;
+}
+.afb004width {
+width:720px;
+}
+.afb005width {
+width:516px;
+}
+.afb006width {
+width:720px;
+}
+.afb007width {
+width:445px;
+}
+.afb008width {
+width:720px;
+}
+.afb009width {
+width:720px;
+}
+.afb010width {
+width:720px;
+}
+.afb011width {
+width:720px;
+}
+.fig001width {
+width:720px;
+}
+.afb012width {
+width:720px;
+}
+.afb013width {
+width:720px;
+}
+.afb014width {
+width:720px;
+}
+.afb015width {
+width:448px;
+}
+.fig002width {
+width:478px;
+}
+.fig003width {
+width:488px;
+}
+.afb016width {
+width:720px;
+}
+.afb017width {
+width:448px;
+}
+.fig004width {
+width:479px;
+}
+.afb018width {
+width:720px;
+}
+.afb019width {
+width:442px;
+}
+.fig005width {
+width:720px;
+}
+.fig006width {
+width:720px;
+}
+.afb020width {
+width:720px;
+}
+.afb021width {
+width:446px;
+}
+.fig007width {
+width:516px;
+}
+.fig008width {
+width:300px;
+}
+.fig009width {
+width:502px;
+}
+.afb022width {
+width:720px;
+}
+.afb023width {
+width:446px;
+}
+.afb024width {
+width:720px;
+}
+.afb025width {
+width:447px;
+}
+.fig010width {
+width:720px;
+}
+.afb026width {
+width:720px;
+}
+.afb027width {
+width:720px;
+}
+.afb028width {
+width:720px;
+}
+.afb029width {
+width:720px;
+}
+.fig011width {
+width:455px;
+}
+.afb030width {
+width:720px;
+}
+.afb031width {
+width:720px;
+}
+.fig012width {
+width:720px;
+}
+.afb032width {
+width:720px;
+}
+.afb033width {
+width:720px;
+}
+.afb034width {
+width:448px;
+}
+.afb035width {
+width:720px;
+}
+.afb036width {
+width:720px;
+}
+.afb037width {
+width:720px;
+}
+.afb038width {
+width:720px;
+}
+.afb039width {
+width:720px;
+}
+.afb040width {
+width:720px;
+}
+.afb041width {
+width:720px;
+}
+.afb042width {
+width:720px;
+}
+.afb043width {
+width:720px;
+}
+.afb044width {
+width:720px;
+}
+.afb045width {
+width:720px;
+}
+.fig013width {
+width:720px;
+}
+.afb046width {
+width:720px;
+}
+.afb047width {
+width:720px;
+}
+.afb048width {
+width:720px;
+}
+.afb049width {
+width:720px;
+}
+.fig014width {
+width:450px;
+}
+.afb050width {
+width:720px;
+}
+.afb051width {
+width:720px;
+}
+.fig015width {
+width:720px;
+}
+.afb052width {
+width:720px;
+}
+.afb053width {
+width:720px;
+}
+.fig016width {
+width:720px;
+}
+.afb054width {
+width:720px;
+}
+.afb055width {
+width:720px;
+}
+.fig017width {
+width:720px;
+}
+.fig018width {
+width:720px;
+}
+.afb056width {
+width:720px;
+}
+.afb057width {
+width:720px;
+}
+.fig019width {
+width:720px;
+}
+.afb058width {
+width:720px;
+}
+.afb059width {
+width:382px;
+}
+.fig020width {
+width:659px;
+}
+.fig021width {
+width:635px;
+}
+.fig022width {
+width:640px;
+}
+.fig023width {
+width:720px;
+}
+.afb060width {
+width:720px;
+}
+.afb061width {
+width:720px;
+}
+.afb062width {
+width:720px;
+}
+.afb063width {
+width:720px;
+}
+.fig024width {
+width:446px;
+}
+.afb064width {
+width:720px;
+}
+.afb065width {
+width:720px;
+}
+.fig025width {
+width:720px;
+}
+.afb066width {
+width:447px;
+}
+.afb067width {
+width:720px;
+}
+.afb068width {
+width:720px;
+}
+.afb069width {
+width:720px;
+}
+.fig026width {
+width:436px;
+}
+.afb070width {
+width:720px;
+}
+.afb071width {
+width:720px;
+}
+.afb072width {
+width:720px;
+}
+.afb073width {
+width:442px;
+}
+.fig027width {
+width:720px;
+}
+.afb074width {
+width:720px;
+}
+.afb075width {
+width:446px;
+}
+.fig028width {
+width:720px;
+}
+.fig029width {
+width:478px;
+}
+.fig030width {
+width:720px;
+}
+.afb076width {
+width:443px;
+}
+.afb077width {
+width:441px;
+}
+.afb078width {
+width:443px;
+}
+.afb079width {
+width:720px;
+}
+.fig031width {
+width:720px;
+}
+.afb080width {
+width:450px;
+}
+.afb081width {
+width:720px;
+}
+.afb082width {
+width:720px;
+}
+.afb083width {
+width:720px;
+}
+.fig032width {
+width:433px;
+}
+.afb084width {
+width:720px;
+}
+.afb085width {
+width:720px;
+}
+.afb086width {
+width:720px;
+}
+.afb087width {
+width:720px;
+}
+.afb088width {
+width:446px;
+}
+.afb089width {
+width:446px;
+}
+.fig033width {
+width:437px;
+}
+.afb090width {
+width:720px;
+}
+.afb091width {
+width:720px;
+}
+.afb092width {
+width:720px;
+}
+.afb093width {
+width:720px;
+}
+.fig034width {
+width:720px;
+}
+.afb094width {
+width:720px;
+}
+.afb095width {
+width:720px;
+}
+.afb096width {
+width:720px;
+}
+.afb097width {
+width:720px;
+}
+.fig035width {
+width:431px;
+}
+.afb098width {
+width:720px;
+}
+.afb099width {
+width:720px;
+}
+.afb100width {
+width:720px;
+}
+.afb101width {
+width:720px;
+}
+.fig036width {
+width:720px;
+}
+.afb102width {
+width:720px;
+}
+.afb103width {
+width:720px;
+}
+.afb104width {
+width:720px;
+}
+.afb105width {
+width:720px;
+}
+.afb106width {
+width:720px;
+}
+.afb107width {
+width:445px;
+}
+.fig037width {
+width:720px;
+}
+.afb108width {
+width:720px;
+}
+.afb109width {
+width:720px;
+}
+.fig038width {
+width:720px;
+}
+.afb110width {
+width:720px;
+}
+.afb111width {
+width:720px;
+}
+.afb112width {
+width:720px;
+}
+.mapwidth {
+width:720px;
+}
+.spinewidth {
+width:167px;
+}
+.backwidth {
+width:521px;
+}
+/* ]]> */ </style>
+</head>
+
+<body>
+<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79256 ***</div>
+
+<div class="front">
+<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/frontcover.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="539" height="720"></div><p>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 frenchtitle"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first center large">DOOR DE LUCHT NAAR INDIË
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 frontispiece"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure afb001width" id="afb001"><img src="images/afb001.png" alt="Afb. 1. Wajangfiguur, voorstellende Gatoetkatja, den vliegenden held uit de Javaansche legende; geschenk van den Mangkoenegara." width="436" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 1. Wajangfiguur, voorstellende Gatoetkatja, den vliegenden held uit de Javaansche
+legende; geschenk van den Mangkoenegara.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="406" height="720"></div><p>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<div class="docTitle">
+<h1 class="mainTitle">DOOR DE LUCHT NAAR INDIË</h1>
+</div>
+<div class="byline">DOOR<br>
+<span class="docAuthor">A.&nbsp;N.&nbsp;J. THOMASSEN À THUESSINK VAN DER HOOP</span>
+<br>
+<i>Met 112 foto’s, meerendeels door den schrijver genomen, en 38 kaarten en andere illustraties</i></div>
+<div class="docImprint">SCHELTENS &amp; GILTAY—AMSTERDAM<br>
+<span class="docDate">1925</span></div>
+</div>
+<p></p>
+<div class="div1 notice"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first center large">GESCHREVEN IN OPDRACHT VAN HET<br>
+COMITÉ VLIEGTOCHT NEDERLAND-INDIË
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure afb002width" id="afb002"><img src="images/afb002.jpg" alt="Afb. 2. De F VII bij een proefvlucht." width="720" height="501"><p class="figureHead"><i>Afb. 2. De F VII bij een proefvlucht.</i></p>
+<p class="first">Foto K.&nbsp;L. M.</p>
+</div><p>
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure afb003width" id="afb003"><img src="images/afb003.jpg" alt="Afb. 3. Onze motor." width="720" height="509"><p class="figureHead"><i>Afb. 3. Onze motor.</i></p>
+<p class="first">Foto K.&nbsp;L. M.</p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="voorrede" class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8535">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">VOORREDE.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-o.png" alt="O" width="144" height="143"></div>
+<p class="first">p verzoek van den Heer Van der Hoop eene korte voorrede voor dit werk te schrijven,
+is voor mij eene aangename taak, omdat ik overtuigd ben, daarmede bij de lezers een
+welkomen gast in te leiden.
+</p>
+<p>De luchtvaart is nog altijd een onderwerp, dat algemeene belangstelling geniet. Het
+geheimzinnige raadsel der menschelijke vlucht, dat eeuwen lang de verbeelding heeft
+geprikkeld, is ook na zijne oplossing het menschdom blijven boeien. De vliegende mensch,
+sierlijk en bevallig zich een weg door de onmetelijke sferen banende, wekt nog altijd
+onzen eerbied en onze bewondering voor dit schitterend voortbrengsel der vruchtbare
+paring van menschelijk vernuft en menschelijken moed en wellicht onbewust gevoelt
+de, in de bekoring van het uiterlijk verschijnsel geboeide aanschouwer de innerlijke
+beteekenis van dezen geweldigen voorwaartschen sprong op den weg van den vooruitgang.
+De grootsche beloften, welke de razende motor in zijn gemoed doet weerklinken, openen
+onmetelijke mogelijkheden aan het spel zijner verbeelding.
+<span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span></p>
+<p>Maar het is allerminst bij „verbeelding” gebleven. Een deel dier mogelijkheden is
+practisch verwezenlijkt, is eene „werkelijkheid” geworden, welke zich gestadig ontwikkelt.
+De netten van luchtverkeerslijnen over Europa en Amerika breiden zich als ’t ware
+dagelijks uit en beginnen geleidelijk door te dringen in de minder gecultiveerde gebieden
+van Afrika, Azië en Australië. De toenemende afstanden, waarover personen en goederen
+door de lucht kunnen worden verplaatst, doen de economische voordeelen van het snelverkeer
+steeds beter tot hun recht komen. Het wereldluchtverkeer is reeds heden een maatschappelijk
+verschijnsel van onberekenbaar gewicht; het is een onmisbaar element van het algemeen
+verkeerswezen geworden.
+</p>
+<div class="figure afb004width" id="afb004"><img src="images/afb004.jpg" alt="Afb. 4. De F VII te Rotterdam." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 4. De F VII te Rotterdam.</i>
+</p>
+<p class="first">Foto K.&nbsp;L. M.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb005width" id="afb005"><img src="images/afb005.jpg" alt="Afb. 5. De vliegerszitplaats." width="516" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 5. De vliegerszitplaats.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Zoo kan het geen verwondering baren, dat de stoute vliegtocht van <span class="sc">Thomassen à Thuessink van der Hoop</span>, <span class="sc">van Weerden Poelman</span> en <span class="sc">van den Broeke</span> van Amsterdam naar Batavia bij het Nederlandsche volk en bij de bevolking van Nederlandsch-Indië
+warme belangstelling en groote geestdrift heeft gewekt. Wij hebben de bekwame en dappere
+bemanning van het voortreffelijke <span class="sc">Fokker</span>-verkeersvliegtuig met spanning op haar weg door het luchtruim gevolgd. Wij hebben
+onze harten voelen trillen van nationalen trots, toen de namen van Nederlandsche vliegers
+en vliegtuigbouwers met eere over werelddeelen naar den ommekant der aarde werden
+gedragen en toen voor ’t eerst Nederland door de lucht de hand had gereikt aan zijne
+broeders en landskinderen in zijne overzeesche gewesten. Wij hebben met oprechte voldoening
+door landzaat en door vreemden de erkenning hooren uitspreken, <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>dat de pittige durf, de stoere kracht en het taaie volhoudingsvermogen, waarmede de
+Oud-Hollandsche zeevaarders in vroegere eeuwen hun wereldroem hebben veroverd, voortleven
+in onze Hollandsche luchtvaarders van heden.
+</p>
+<p>Maar wij hebben bovenal gevoeld, dat hier een daad was volbracht, die voor de toekomst
+groote gevolgen kan hebben. Van der Hoop en zijn tochtgenooten hebben een nieuwen
+mijlpaal gezet op den luchtweg van Europa naar Indië en Australië. Zij hebben een
+belangrijke bijdrage geleverd tot de kennis en ervaring, welke noodig zullen zijn,
+om regelmatige luchtverbindingen tusschen genoemde werelddeelen tot stand te brengen.
+</p>
+<p>Van bedoelde uitkomsten is een groot deel in dit boek neergelegd. Het lezend publiek,
+dat nog slechts kennis kon nemen van de telegrammen en schriftelijke rapporten, welke
+Van der Hoop gedurende zijn tocht aan het Comité Vliegtocht Nederland-Indië deed toekomen,
+zal ongetwijfeld gaarne kennis nemen van het volledige relaas der voorbereiding van
+den tocht, de lotgevallen der tochtgenooten, hunne indrukken en ervaringen en hunne
+gevolgtrekkingen ten opzichte van de vooruitzichten, mogelijkheden en moeilijkheden
+van eene toekomstige luchtverbinding Nederland–Nederlandsch-Indië.
+</p>
+<p>Gaat het den lezer, gelijk het mij is gegaan, dan zal hij dit relaas met ingenomenheid,
+ja, met spanning volgen, waardeerende de eenvoudige en heldere schrijfwijze, den gezonden
+humor, die dikwerf te voorschijn komt, de bescheidenheid van den schrijver in de schildering
+<span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>der verrichte feiten, overwonnen moeilijkheden en doorgestane gevaren, de talrijke
+wetenswaardigheden en gegevens, welke zijn bijeengebracht. De Heer Van der Hoop is
+er, naar mijn gevoelen, uitmuntend in geslaagd een verloop van in groote lijnen bekende
+feiten opnieuw in een aantrekkelijken en boeienden vorm weer te geven.
+</p>
+<p>Het Comité Vliegtocht Nederland-Indië heeft gemeend, de samenstelling en uitgaaf van
+dit werk te moeten bevorderen, als bijdrage tot zijne propaganda voor het luchtverkeer
+<i>in en naar Nederlandsch-Indië</i>. Het Comité besloot immers, na afwikkeling der aangelegenheden betreffende den volbrachten
+vliegtocht, werkzaam te blijven ter bevordering van vorengenoemd luchtverkeer, van
+welks totstandkoming het rijke vruchten verwacht voor de ontwikkeling van- en voor
+den hechten band tusschen de beide hoofdgebieden van het Nederlandsche Staatsverband.
+Zooals ik elders meer uitvoerig heb uiteengezet (<i>Vragen des Tijds</i>, Juli 1925), is dit vraagstuk heden urgent geworden. De plannen tot luchtverbinding
+tusschen Engeland en de Britsch-Aziatische gebieden hebben reeds vasten vorm gekregen
+en zullen weldra tot een begin van uitvoering komen. Het is een belang van de eerste
+orde voor Nederlandsch-Indië en voor ons,—voor de ontwikkeling onzer overzeesche gewesten
+en voor onze internationale positie in het Oosten, dat wij onverwijld officieel voeling
+krijgen met de Britsche plannen, ten einde ons een aandeel te verzekeren in de luchtverbinding
+Europa–Azië–Australië en opdat wij kunnen <span class="corr" id="xd34e220" title="Bron: aan. sluiten">aansluiten</span> op de Britsche luchtlijnen in het <span class="corr" id="xd34e223" title="Bron: Oosten-">Oosten.</span> <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>Daartoe zij een eerste stap de spoedige opening van het luchtverkeer <i>in Ned. Indië</i>, als steunpunt en voedingsbron voor de wereldluchtlijnen van het Oosten. Er ligt
+hier voor eene vooruitziende regeering in Nederland en in Nederlandsch-Indië een taak
+van de grootste beteekenis en van dringende urgentie.
+</p>
+<p>Moge het werk van den Heer Van der Hoop er toe bijdragen, dit vraagstuk wederom onder
+de algemeene aandacht te brengen en de terhandneming er van bevorderen en bespoedigen.
+Eerst dan zal de vliegtocht Nederland–Nederlandsch-Indië werkelijk rijke vruchten
+dragen ten bate der nationale, moreele en materieele verheffing van Groot-Nederland.
+Eerst dan zal de Nederlandsche Natie toonen de kloeke daad harer Oostindië-vliegers
+in hare ware beteekenis te hebben begrepen en op hare volle waarde te hebben geschat.
+</p>
+<p class="signed">C.&nbsp;J. SNIJDERS,<br>
+Voorzitter van het Comité Vliegtocht Nederland–<span id="xd34e236">Indië</span>.
+</p>
+<p class="dateline">’s Gravenhage, 17 Aug. 1925.
+</p>
+<div class="figure afb006width" id="afb006"><img src="images/afb006.jpg" alt="Afb. 6. Het compas wordt gecompenseerd." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb. 6. Het compas wordt gecompenseerd.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb007width" id="afb007"><img src="images/afb007.jpg" alt="Afb. 7. De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia." width="445" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 7. De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="inleiding" class="div1 last-child introduction"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8541">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<div class="figure"><img src="images/ornament.png" alt="INLEIDING." width="628" height="188"></div>
+<h2 class="main">INLEIDING.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-h.png" alt="H" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">et is algemeen bekend, dat de oorlog een zeer krachtigen stoot heeft gegeven tot de
+ontwikkeling van het vliegtuig. Intusschen mag de invloed van den oorlog in dezen
+niet overschat worden. Het vliegtuig van na den oorlog was <i>in principe</i> nog vrijwel hetzelfde als het toestelletje, waarmede Blériot in 1909 voor het eerst
+het Engelsche kanaal overstak. De oorlog echter heeft ons aanzienlijke verbeteringen
+gebracht in den vorm van romp en vleugels, in de toegepaste constructie-methodes en
+in de kracht, lichtheid en betrouwbaarheid van de motoren.
+</p>
+<p>Na den oorlog waren in de verschillende rijken, die er aan hadden deelgenomen, groote
+hoeveelheden vliegtuigmateriaal aanwezig, waarvoor men een bestemming in vredestijd
+zocht, terwijl de verschillende regeeringen tevens een arbeidsveld trachtten te vinden
+voor de groote vliegtuigfabrieken, die tijdens den oorlog waren ontstaan. Het gevolg
+hiervan was, dat men overging tot het oprichten van geregelde burgerluchtlijnen, en
+tevens trachtte door het organiseeren van <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>afzonderlijke vluchten over zeer lange afstanden de mogelijkheden na te gaan, welke
+het vliegtuig als verkeersmiddel over dergelijke trajecten bood, en de aandacht van
+het publiek op deze mogelijkheden te vestigen.
+</p>
+<div class="figure afb008width" id="afb008"><img src="images/afb008.jpg" alt="Afb. 8. Schiphol op den morgen van ons vertrek; rechts-boven de H-NACC." width="720" height="515"><p class="figureHead"><i>Afb. 8. Schiphol op den morgen van ons vertrek; rechts-boven de H-NACC.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Soesterberg.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb009width" id="afb009"><img src="images/afb009.jpg" alt="Afb. 9. Escadrilles van Zee- en Landmacht, die ons begeleidden bij het vertrek." width="720" height="448"><p class="figureHead"><i>Afb. 9. <span class="corr" id="xd34e271" title="Bron: Exadrilles">Escadrilles</span> van Zee- en Landmacht, die ons begeleidden bij het vertrek.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Soesterberg.</p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Een der eerste, en tevens een van de mooiste van deze lange-afstand-vluchten is die
+van Ross Smith met zijn broer en 2 mécaniciens, van Engeland naar Australië, een afstand
+van 14000 mijl.
+</p>
+<p>Ross Smith begon zijne voorbereidingen onmiddellijk na den wapenstilstand, vertrok
+den 12den November 1919 uit Londen met een Vickers-Vimy twee-motorig oorlogsvliegtuig
+en bereikte den 10den December daaraanvolgende Port Darwin in Australië. Hiermede
+had hij juist binnen een maand zijn doel bereikt en den prijs gewonnen, die de Australische
+Regeering voor de vlucht had uitgeloofd. Van Port Darwin vloog hij door naar Adelaide.
+Hij had hierbij met vele moeilijkheden te kampen, aangezien zijn toestel op de lange
+vlucht reeds veel geleden had, doch den 23sten Maart 1920 kwam hij behouden te Adelaide
+aan.
+</p>
+<p>Een ander groot doel, dat de luchtvaart zich in 1919 stelde, was de vlucht over den
+Atlantischen Oceaan. Verschillende pogingen werden gedaan, vele moeilijkheden moesten
+worden overwonnen en de vliegers hadden met talrijke tegenslagen te kampen, doch tenslotte
+slaagden de Engelsche vlieger Allcock en zijn navigator Brown er in om op 14 en 15
+Juni 1919 de vlucht van New Foundland naar Ierland zonder tusschenlanding in 16 uren
+27 minuten, niettegenstaande <span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>het zeer slechte weer, op schitterende wijze te volbrengen.
+</p>
+<p>In 1920 trachtte de Italiaansche Regeering een vlucht te organiseeren van Rome naar
+Tokio. Er werd zeer veel geld aan deze onderneming besteed, verschillende deelnemers
+vertrokken uit Rome, waarvan er twee werden neergeschoten door Arabieren in Mesopotamië
+en alleen de luitenants Masiero en Ferrarin slaagden er in, de geheele vlucht te volbrengen
+in 3½ maand tijds.
+</p>
+<p>Van Engelsche zijde werd een vlucht van Londen naar Kaapstad georganiseerd onder leiding
+van den vlieger Van Ryneveld. 4 Februari 1920 werd uit Londen gestart, en na veel
+tegenspoed, waarbij het toestel twee maal werd vernield en door een ander moest worden
+vervangen, kwam Van Ryneveld 20 Maart 1920 te Kaapstad aan.
+</p>
+<p>De Portugeezen Coutinho en Cabral vertrokken den 30sten Maart 1922 uit Lissabon en
+kwamen den 17den Juni te Rio de Janeiro aan, na een schitterende vlucht over het zuidelijk
+gedeelte van den Atlantischen Oceaan, waarbij vooral de juiste luchtnavigatie valt
+te vermelden.
+</p>
+<p>In 1922 trachtten Blake, Macmillan en Malins een vlucht om de wereld te maken. Zij
+startten van Londen naar het Oosten; ofschoon zij in het begin met veel moeilijkheden
+en tegenslagen te kampen hadden, slaagden zij erin met hun eerste toestel, een de
+Havilland 9, tot Calcutta te komen. Hier bleef Blake wegens ziekte achter, en Macmillan
+en Malins gingen verder met een watervliegtuig. Waarschijnlijk doordat dit toestel
+eenigszins haastig was gemonteerd, kregen zij motorpech <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>boven de Golf van Bengalen; zij moesten dalen, het toestel sloeg over den kop, en
+de beide inzittenden moesten op de drijvers van het vliegtuig drie dagen en twee nachten
+blijven ronddobberen onder groote ontberingen, voordat zij—juist bij tijds—werden
+gered.
+</p>
+<p>Waren gedurende de eerste jaren na den oorlog de groote intercontinentale vluchten
+min of meer sporadisch, in het jaar 1924 en het begin van 1925 volgden zij elkander
+in sneller tempo op.
+</p>
+<p>In de eerste plaats verdienen vermelding de verschillende pogingen, gedurende dat
+jaar ondernomen, om een vlucht rond de wereld te maken. Van Engelsche zijde trachtte
+MacLaren deze vlucht te volbrengen; hij startte den 25sten Maart van Southampton oostwaarts.
+Bij <span class="corr" id="xd34e293" title="Bron: Akijab">Akyab</span> in Achter-Indië, waar ook de F VII naderhand landde, vernielde hij zijn Vickers-vliegboot;
+een nieuw toestel werd hem gezonden, doch in het Noorden van Japan had hij met veel
+slecht weer en andere tegenspoeden te kampen, en de poging moest definitief worden
+opgegeven, niettegenstaande de groote vasthoudendheid en sportiviteit van de bemanning.
+</p>
+<p>Meer succes had de Amerikaansche regeering, die een vlucht om de wereld organiseerde
+in tegengestelde richting, van Oost naar West. Den 17den Maart 1924 startten vier
+vliegtuigen met samen acht man bemanning uit Santa Monica bij Los Angelos. Vandaar
+ging het langs Alaska, waar het toestel van den leider, Major Martin, verloren ging.
+De drie andere toestellen vlogen langs de Aleoeten, de eilanden, die in het Noorden
+van de Stille Zuidzee Alaska met Azië verbinden, en zoo bereikten zij Japan. Vandaar
+gingen zij langs <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>China naar Achter-Indië. Door Azië en Europa volgden zij verder ongeveer dezelfde
+route als de F VII. Den Atlantischen Oceaan staken de vliegers in het Noorden over,
+via Groenland en IJsland. Ook op dit traject hadden zij met veel slecht weer te kampen,
+en wederom ging een toestel verloren. De twee overgebleven vliegtuigen slaagden erin
+Noord-Amerika veilig weer te bereiken. Zij volbrachten de vlucht rondom de Aarde in
+175 dagen, waaronder 59 vliegdagen waren. Zoowel de toestellen als de bemanning hebben
+zich op dezen zwaren tocht schitterend gehouden.
+</p>
+<p>Niet minder merkwaardig dan de Amerikaansche wereldvlucht was de vlucht van Parijs
+naar Tokio door Pelletier Doisy. Weliswaar ging deze vlucht over een korter traject,
+doch wat de bemanning, bestaande uit slechts één vlieger en één mécano heeft gepresteerd,
+grenst aan het ongelooflijke. Den 24sten April startte Doisy uit Parijs, en reeds
+zeven en twintig dagen later, den 20sten Mei, kwam hij te Shangai aan; den afstand
+van 13440 kilometer had hij in 90 uur 55 minuten vliegen afgelegd. Gedurende de eerste
+étappe, Parijs–Bucarest, zat Doisy 10 uur 45 minuten aan één stuk aan het stuurwiel,
+terwijl de laatste étappe Canton–Shangai 9 uur 10 minuten duurde. Helaas werd te Shangai
+het toestel vernield ten gevolge van den gebrekkigen toestand van het landingsterrein.
+Doisy kreeg echter een ander toestel en bereikte den 9den Juni <span class="corr" id="xd34e302" title="Bron: Tokoi">Tokio</span>.
+</p>
+<p>Van Amsterdam uit werd door den Argentijnschen vlieger Pedro Zanni een poging gedaan,
+oostwaarts de wereld om te vliegen. Zanni startte 26 Juli, doch <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>moest na veel tegenspoed zijn vlucht opgeven, nog vóór hij den Stillen Oceaan had
+overgestoken.
+</p>
+<p>Een tweetal Portugeesche vliegers trachtten de Portugeesche kolonie Macao in Zuid-China
+van Lissabon uit te bereiken. Zoowel de organisatie van deze vlucht als het gebruikte
+materiaal beloofden niet veel goeds. Den 2den April 1924 startten de Portugeezen uit
+Lissabon. Den 7den Mei vernielden zij hun toestel bij eene noodlanding bij Pipar in
+Voor-Indië. De vlucht werd met een ander toestel voortgezet, en den 20sten Juni landden
+zij in de buurt van Macao op een Chineesch kerkhof, daar zij het vliegveld niet konden
+vinden. Wie wel eens in Indië of elders een dergelijk kerkhof heeft gezien, zal er
+zich niet over verwonderen, dat het vliegtuig opnieuw werd vernield. Dit neemt niet
+weg, dat deze vlucht over 15000 kilometer een merkwaardige prestatie moet worden genoemd.
+</p>
+<p>Wij besluiten de opsomming van de groote vluchten, die het jaar 1924 opleverde, met
+de vermelding van twee merkwaardige rondvluchten om het Australische vasteland. De
+eerste werd gemaakt van 6 April tot 19 Mei met een watervliegtuig door den Australischen
+vlieger Mac Intyre. De tweede werd volbracht door den kapitein Jones met een landvliegtuig,
+tusschen 7 en 29 Augustus. De afstand, door de beide vliegtuigen zonder eenigen belangrijken
+tegenslag op vlotte wijze afgelegd, bedroeg ruim 13000 kilometer.
+</p>
+<p>De reeks lange vluchten van 1924 werd voortgezet in de eerste helft van 1925. Wij
+vermelden de fraaie vlucht van de drie Belgen Thieffry, Roger en De Bruycker van Brussel
+naar Kinschassa in den Belgischen <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>Congo, de vlucht van Arrachard en Le Maître van Parijs naar het Fransche gebied in
+Noord-West Afrika en terug, waarbij buitengewoon lange étappe’s werden gemaakt, en
+<span lang="en">last not least</span> de schitterende vlucht van den Engelschen vlieger Alan Cobham van Londen naar Rangoon
+en terug. Deze vlucht was georganiseerd om aan <span lang="en">Air-Vice-Marshal Sir Sefton Brancker, Controller of Civil Aviation</span>, die als passagier mede vloog, gelegenheid te geven, de mogelijkheid van eene luchtverbinding
+tusschen Engeland en Britsch-Indië te bestudeeren.
+</p>
+<p>Ten slotte willen wij er nog even de aandacht op vestigen, dat er plannen bestaan
+voor vluchten tusschen Frankrijk en Japan, via Siberië. Deze plannen ontleenen hun
+belangrijkheid vooral hier aan, dat zij het uitzicht openen op een nieuwen, Noordelijken
+luchtweg naar het verre Oosten, die wellicht in de toekomst een concurrent zal worden
+van den tot nu toe gevolgden weg via Voor- en Achter-Indië. Japanners en Franschen
+zullen echter bij deze pogingen veel politieke moeilijkheden te wachten hebben, doch
+ook van andere zijde vestigt men de aandacht op dezen luchtweg. Reeds zijn drie in
+Rusland gebouwde Junkers-vliegtuigen van Moskou naar Peking gevlogen onder Russische
+vlag, en er schijnen plannen te bestaan voor een luchtlijn Londen–Berlijn–Koningsbergen–Moskou–Oerga–Peking.
+</p>
+<p>Uit bovenstaande opsomming moge blijken, dat in de periode na den oorlog de lange-afstand-vluchten
+elkander in steeds sneller tempo en met stijgend succes hebben opgevolgd. Het economisch
+herstel, de betere <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>internationale verhoudingen en de neiging van verschillende mogendheden om de banden
+met hunne koloniën nauwer aan te halen mogen hiertoe hebben medegewerkt, doch de hoofdoorzaak
+moet worden gezocht in de ontwikkeling van het geregelde burgerluchtverkeer en de
+verbetering van de vliegtuigen. In beide heeft Nederland een eervolle rol gespeeld.
+</p>
+<p>Toen al spoedig na den oorlog vooral in Engeland en Frankrijk de organisatie van het
+burgerluchtverkeer werd aangevat en door de regeeringen krachtig ondersteund, gevoelde
+men in Nederland de noodzakelijkheid, dat ons land met zijn centrale geografische
+ligging en zijn groote handels- en verkeersbelangen een aandeel zou nemen aan de tot
+stand koming van het nieuwe verkeersmiddel. Het gevolg was, dat den 7den October 1919
+de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën werd gesticht. Deze
+Maatschappij onderscheidde zich van vele dergelijke maatschappijen in het buitenland
+principieel hierdoor, dat zij niet in het leven werd geroepen door eene vliegtuigenfabriek,
+die ook na den oorlog een afzetgebied voor haar product zocht, doch dat zij werd gesticht
+op aandrang- en met hulp van vooraanstaande handels- en verkeerslichamen. Aangezien
+niet mocht worden verwacht, dat de maatschappij gedurende de eerste jaren financieel
+op eigen beenen zou kunnen staan, werd zij van regeeringswege gesteund. De toename
+van het luchtverkeer, de bouw van meer economische vliegtuigen en de betere exploitatie,
+die de ervaring langzamerhand leerde, wettigen echter de hoop, dat eerlang de inkomsten
+de onkosten zullen dekken.
+<span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span></p>
+<p>De Maatschappij begon haar luchtlijnen zonder Regeeringssteun, doch na eenigen tijd
+stond de Regeering een subsidie toe, tot een maximum van ⅔ van het verlies. De Maatschappij
+moest ⅓ zelf dragen. Door deze regeling verkreeg de Regeering den waarborg, dat alles
+zou worden gedaan, om de exploitatie zoo economisch mogelijk te maken, en het verlies
+tot een minimum te beperken; verder oefent het Departement van Waterstaat voortdurend
+contrôle uit, niet alleen over het commercieele beheer der onderneming, doch ook over
+personeel en materieel, waardoor de grootst mogelijke veiligheid voor de passagiers
+wordt verzekerd. Inderdaad is de ongevallenstatistiek der K.&nbsp;L.&nbsp;M. gedurende de vijf
+jaren van haar bestaan buitengewoon gunstig geweest. Na deze eerste subsidie-overeenkomst
+is een nieuwe regeling getroffen, welke voor vier jaar is gesloten en einde 1926 eindigt.
+Gedurende deze vier jaar verstrekt de Regeering aan de Maatschappij voorschotten tot
+een gezamenlijk bedrag van ƒ&nbsp;1.400.000, welk bedrag de K.&nbsp;L.&nbsp;M. zal moeten terugbetalen
+zoodra haar bedrijf winstgevend is geworden.
+</p>
+<p>Gedurende den zomer van 1920 onderhield de K.&nbsp;L.&nbsp;M. een proefdienst op Londen met
+Engelsch materieel en vliegers. In het najaar kwam hier een proefdienst op Hamburg–Kopenhagen
+bij; de laatste bleek in tegenstelling met de eerste geen levensvatbaarheid te bezitten
+in dien tijd van valuta-moeilijkheden.
+</p>
+<p>Nadat eind October 1920 de proefdienst was gesloten begon de Maatschappij half April
+1921 met een éénmaaldaagschen dienst op Londen en een dergelijken <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>dienst op Hamburg, terwijl begin Mei (in samenwerking met eene buitenlandsche maatschappij)
+een éénmaaldaagsche dienst op Parijs werd geopend, die reeds veertien dagen later
+tot een tweemaaldaagsche werd uitgebreid. Gedurende dit jaar begon de Maatschappij
+met Nederlandsche toestellen en ten deele met Nederlandsche vliegers te werken.
+</p>
+<div class="figure afb010width" id="afb010"><img src="images/afb010.jpg" alt="Afb. 10. Even vóór de Duitsche grens." width="720" height="511"><p class="figureHead"><i>Afb. 10. Even vóór de Duitsche grens.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Soesterberg.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb011width" id="afb011"><img src="images/afb011.jpg" alt="Afb. 11. Vliegveld Kbely bij Praag." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 11. Vliegveld Kbely bij Praag.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De dienst op Hamburg werd om bovengenoemde reden in October gestaakt, en de dienst
+op Londen werd in den daaropvolgenden winter van 1921 op 1922 met het oog op het weer
+stopgezet.
+</p>
+<p>In den zomer van 1922 werd een tweemaaldaagsche dienst op Londen onderhouden (ten
+deele samen met een Engelsche Maatschappij), terwijl de Parijsche dienst door bleef
+gaan en veel levensvatbaarheid toonde. In den winter van 1922 op 1923 bleef de dienst
+op Londen voor het eerst doorloopen. De weersgesteldheid bleek geen overwegend bezwaar
+hiertegen te vormen.
+</p>
+<p>Het jaar 1923 onderscheidde zich hierdoor, dat de K.&nbsp;L.&nbsp;M. na het overwinnen van vele
+politieke bezwaren er in slaagde, een eigen doorgaande lijn naar Parijs te openen.
+</p>
+<p>In 1924 werd een lijn Rotterdam–Amsterdam–Hamburg–Kopenhagen geopend. Deze lijn gaf
+eene aanzienlijke tijdsbesparing, aangezien de vliegtuigen over de heele reis 7½ uur
+doen, terwijl de trein er ruim een etmaal voor noodig heeft. De tarieven van de luchtlijn
+werden ongeveer gelijk gesteld aan die van de spoor, en de lijn bleek van het begin
+af aan een groot succes.
+<span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig001width" id="fig001"><img src="images/fig001.png" alt="Fig. 1. Luchtverkeer van- en via Nederland in 1925." width="720" height="485"><p class="figureHead"><i>Fig. 1. Luchtverkeer van- en via Nederland in 1925.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span></p>
+<p>De Maatschappij treedt voorts als agente op voor buitenlandsche verkeersmaatschappijen,
+voert pleiziervluchten uit in Nederland, en heeft een zeer bloeiende afdeeling voor
+luchtfotografie.
+</p>
+<p>Gelijken tred met de ontwikkeling van de burgerluchtvaart in Nederland hield de ontwikkeling
+van het verkeersvliegtuig. De K.&nbsp;L.&nbsp;M. ving haar diensten aan met Engelsche oorlogsvliegtuigen,
+die met een motor van 240 P.K. slechts twee passagiers konden vervoeren. Het waren
+open toestellen, waarin de passagiers ten volle waren blootgesteld aan weer en wind
+en aan oliespatten en geraas van den motor. De N.V. Nederlandsche Vliegtuigenfabriek
+(Fokker) begon zich echter al spoedig toe te leggen op speciale verkeersvliegtuigen.
+De eischen, aan dergelijke vliegtuigen te stellen, verschillen namelijk principieel
+van die, waaraan een militair vliegtuig moet voldoen. Voor een oorlogsvliegtuig gelden
+als hoofdeischen snelheid, stijgvermogen en wendbaarheid. Voor een verkeersvliegtuig
+treden de eischen: comfort voor de passagiers en vooral zuinigheid in het gebruik
+meer op den voorgrond. Om aan laatstgenoemde eischen tegemoet te komen bracht Fokker
+een serie verkeersvliegtuigen aan de markt, onder de serieletter F. Het eerste van
+deze toestellen was de F II. Dit vliegtuig beteekende reeds een aanzienlijke verbetering,
+vergeleken met de oude militaire toestellen, aangezien hierbij een comfortabel cabine
+was aangebracht, voorzien van een deur, groote ramen en gemakkelijke stoelen, terwijl
+het toestel naar verhouding zuinig in het gebruik was, doordat met denzelfden motor
+van 240 P.K. niet meer twee, doch vier <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>passagiers in de cabine konden worden vervoerd, terwijl desnoods een vijfde buiten,
+naast den vlieger, kon plaats nemen.
+</p>
+<p>Op de F II volgde de F III, een toestel, dat veel leek op het vorige, doch een ruimer
+cabine bezat, zoodat alle vijf passagiers thans binnen konden zitten. De beide hier
+beschreven types werden en worden nog steeds op groote schaal bij de K.&nbsp;L.&nbsp;M. gebruikt.
+</p>
+<p>De toename van het passagiersvervoer deed langzamerhand de vraag ontstaan naar een
+grooter toestel, plaats biedende aan zes à acht passagiers.
+</p>
+<p>Daarom bracht Fokker in het najaar van 1922 een nieuw vliegtuig aan de markt, de F
+V, voorzien van een Rolls Royce motor van 360 P.K. en ruimte biedende voor acht passagiers
+en twee man bemanning. Toen dit vliegtuig in December van dat jaar zijn proefvluchten
+maakte, merkte de Heer Fokker op, dat het wellicht geschikt zou zijn voor eene toekomstige
+luchtverbinding met Indië. Deze opmerking van den Heer Fokker gaf schrijver aanleiding,
+aan den directeur der K.&nbsp;L.&nbsp;M. voor te stellen, het oude plan van een vliegtocht naar
+Indië met het nieuwe vliegtuig te trachten ten uitvoer te brengen.
+</p>
+<p>Het plan voor de vlucht Amsterdam–Batavia was inderdaad wel oud. Reeds in 1919, toen
+allerwege vluchten over lange afstanden werden beraamd, werd het plan geopperd, en
+in October van dat jaar loofde het Indische Gouvernement een prijs van 10.000 gulden
+uit voor den eersten Nederlandschen vlieger, die er in zou slagen, Java van Nederland
+uit te bereiken. Hierbij werden twee eischen gesteld: de vlucht moest <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>vóór 1 September 1920 volbracht worden, en mocht niet langer dan 14 dagen duren.
+</p>
+<p>De uitgeloofde som was gering, en de gestelde tijd van 14 dagen maakte het practisch
+onmogelijk, den prijs op deze voorwaarden te winnen.
+</p>
+<p>Op initiatief van het Nieuws van den Dag voor <span class="corr" id="xd34e373" title="Bron: Nederlandsch Indië">Nederlandsch-Indië</span> werd echter van particuliere zijde de regeeringsprijs uitgebreid tot een fonds van
+50.000 gulden, terwijl de Regeering van haar kant den maximum-vliegtijd tot een maand
+verlengde. Naderhand voegde de Nederlandsche Regeering 18.000 gulden aan de premie
+toe.
+</p>
+<p>De belangstelling voor het plan was groot in kringen van militaire- en marine-vliegers,
+zoowel in Nederland als in Indië. De vlieger-luitenants Land en Stom werkten aan een
+plan, dat helaas moest worden opgegeven door den dood van eerstgenoemde. De luitenant
+Koppen hoopte te gaan met een Duitsch „Albatros” vliegtuig, en terzelfder tijd bereidden
+de luitenant-ter-zee Backer en de luitenant-vlieger Van Wulfften Palthe den tocht
+voor met een tweemotorige, Engelsche Vickers vliegboot, terwijl ook de luitenants
+Versteegh en Steup, en de luitenants-ter-zee Nieuwenhuis en Doorman met plannen rondliepen.
+Helaas ontstonden over het Duitsche toestel van luitenant Koppen moeilijkheden met
+de Engelsche regeering, die tenslotte de Nederlandsche regeering noopten, de zaak
+voorloopig geheel stop te zetten. Deze gang van zaken viel vooral te betreuren, omdat
+de vliegers Backer en Van Wulfften Palthe met hunne voorbereidingen reeds zoover gevorderd
+waren, dat zij binnen weinige dagen <span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>hoopten te vertrekken. Hun plan zat degelijk in elkander, en gezien het goede personeel
+en materieel gaf men ze in vliegerskringen een redelijke kans van slagen.
+</p>
+<p>De Indische regeering verlengde den geldigheidsduur van de premie tot 1 Augustus 1921.
+De namen van de vliegers Leendertz en De Ruyter werden nog genoemd, doch tenslotte
+hoorde men langen tijd niets meer van het plan.
+</p>
+<p>Eerst in April 1921 werd de zaak opnieuw te berde gebracht door den luitenant-ter-zee
+Goedhart en den officier-machinist Takens, die samen de vlucht wilden maken op een
+Van Berkel eendekker van de Marine. De namen van de ontwerpers waarborgden een degelijke
+voorbereiding van het plan, doch het stuitte ook ditmaal weer af, eensdeels op financiëele
+moeilijkheden en anderdeels op het verbod van de Engelsche regeering om over Mesopotamië
+te vliegen, in verband met de politieke bezwaren aldaar.
+</p>
+<p>Eerst in het einde van 1922 kwam het plan, zooals boven werd gezegd, weer eens ter
+sprake, met het gevolg, dat in het begin van 1923 het „Comité Vliegtocht Nederland-Indië”
+werd opgericht. De oud-Opperbevelhebber van Land en Zeemacht, Generaal <abbr title="buiten dienst">b.d.</abbr> C.&nbsp;J. Snijders, aanvaardde het voorzitterschap, terwijl voorts in het comité zitting
+namen Dr. C.&nbsp;J.&nbsp;K. van Aalst, President der Ned. Handelmaatschappij, de Heer H. Cremer,
+Directeur der Deli-Maatschappij, Sir Henry Deterding, Directeur-Generaal der Kon.
+Ned. Petroleum Maatschappij, de Heer A.&nbsp;H.&nbsp;G. Fokker, Directeur der N.V. Nederlandsche
+Vliegtuigenfabriek, de Heer J.&nbsp;H. Hummel, Directeur der <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>Kon. Pakketvaart Maatschappij, Jhr. H. Loudon, toenmaals voorzitter der Kon. Ned.
+Vereeniging voor Luchtvaart, de Heer A. Plesman, Directeur der Kon. Luchtvaart Maatschappij
+voor Nederland en Koloniën, de Heer W. Ruys, Directeur der Stoomvaart Maatschappij
+Rotterdamsche Lloyd, de Heer P.&nbsp;E. Tegelberg, Directeur der Stoomvaart Maatschappij
+Nederland, en de schrijver. Naderhand kwamen hier nog bij de Heer E. Fuld, lid van
+het Hoofdbestuur der Kon. Ned. Ver. voor Luchtvaart en de Heer E. Heldring, President
+van de Kamer van Koophandel te Amsterdam. De laatste werd in de vergaderingen vertegenwoordigd
+door den Heer J. Bol, Voorzitter van de Commissie voor Luchtvaart van genoemde Kamer.
+</p>
+<p>Een uitvoerend comité werd gevormd, bestaande uit Generaal Snijders, den Heer Plesman
+en schrijver, terwijl Dr. W.&nbsp;L. Groeneveld Meyer als secretaris van beide comité’s
+optrad.
+<span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="body">
+<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8551">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK I</h2>
+<h2 class="main">DE VOORBEREIDING TOT DEN TOCHT</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-h.png" alt="H" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">et Comité Vliegtocht Nederland-Indië stond voor een moeilijke taak.
+</p>
+<p>In de eerste plaats moest het benoodigde geld bijeengebracht worden. De termijnen,
+gesteld voor de prijzen. welke indertijd door het Indische Gouvernement en door de
+Nederlandsche regeering waren uitgeloofd. waren reeds lang verstreken. Het Comité
+wendde zich tot de beide Regeeringen om opnieuw financiëelen steun te vragen. Zoowel
+het Indische Gouvernement als het Nederlandsche Ministerie van Waterstaat stonden
+zeer sympathiek tegenover de zaak. Tengevolge van de in dien tijd zeer streng doorgevoerde
+bezuiniging moesten echter beide zich onthouden van het geven van rechtstreekschen
+geldelijken steun. In Indië werden echter van Gouvernementswege vliegvelden gereed
+gemaakt en verdere maatregelen getroffen die voor het voleindigen van den tocht noodig
+waren, zooals het beschikbaar stellen van <span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>schepen en vliegtuigen voor escorte, enz. Het geld moest dus geheel uit particuliere
+bronnen worden geput en dit slaagde niet zonder veel inspanning van het Uitvoerend
+Comité en door de medewerking van scheepvaartmaatschappijen en andere groote lichamen
+op het gebied van handel, bankwezen, cultures enz. en particulieren, terwijl ook de
+Koninklijke Nederlandsche Vereeniging voor Luchtvaart, de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij
+en de N.V. Nederlandsche Vliegtuigenfabriek „Fokker” en de pers medewerkten.
+</p>
+<p>De tweede moeilijkheid was de keuze van het toestel. Hierbij stonden twee eischen
+op den voorgrond: in de eerste plaats moest een Nederlandsch toestel worden gebruikt
+en in de tweede plaats wenschte men den tocht bij voorkeur met een burgervliegtuig
+te ondernemen, aangezien immers het doel was, propaganda te maken voor- en studie
+van burger-luchtverkeer in—en naar Indië.
+</p>
+<div class="figure afb012width" id="afb012"><img src="images/afb012.jpg" alt="Afb. 12. Noodlanding bij Philippopel." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb. 12. Noodlanding bij Philippopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb013width" id="afb013"><img src="images/afb013.jpg" alt="Afb. 13. Het beschadigde landingsgestel." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 13. Het beschadigde landingsgestel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Vroegere plannen voor een vlucht van Holland naar de Oost waren wel ontworpen voor
+een watervliegtuig. Hiertegen bestaan echter verschillende bezwaren. De kortste weg
+naar Indië voert over land en wanneer men niet de risico wil nemen om met een watervliegtuig,
+dat uiteraard niet op het land kan neerstrijken, groote trajecten over land af te
+leggen, dan is men genoodzaakt aanzienlijke omwegen te maken. Zoo kan men het Oostelijk
+bekken van de Middellandsche Zee alleen over water bereiken wanneer men een grooten
+omweg door het Westen maakt. Van de Middellandsche Zee kan men Voor-Indië weder niet
+bereiken zonder òf <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>gedeeltelijk over land te gaan, n.l. over Syrië, van de Golf van Alexandretta naar
+den Euphraat, òf wel men moet de route van de schepen volgen door de Roode Zee en
+maakt dan weer een grooten omweg, terwijl bovendien het Zuiden van Arabië (Hadramut)
+door den aard van zijne bevolking weinig geschikte pleisterplaatsen oplevert. Voorts
+vormt het ver naar het Zuiden uitstekende schiereiland van Voor-Indië weder een hindernis
+voor watervliegtuigen, aangezien men òf geheel de kust moet volgen òf wel dwars moet
+oversteken van Ceylon naar Sumatra, een traject, dat wel wat groot is om het vooralsnog
+veilig met een watervliegtuig af te leggen. Leidt zoodoende het gebruik van een watervliegtuig
+onvermijdelijk tot het maken van omwegen, een ander bezwaar is nog dat het drijvend
+lichaam een watervliegtuig zwaarder maakt dan een landvliegtuig, zoodat het minder
+last kan vervoeren. Voor onze vlucht was dit een overwegend bezwaar, aangezien wij
+veel reservedeelen en voor de lange étappe’s een groot gewicht aan benzine moesten
+kunnen medenemen. Wanneer men nu verder in aanmerking neemt, dat het bootlichaam of
+de drijvers van een watervliegtuig gemakkelijk beschadigd worden en dat verder de
+Nederlandsche Industrie geen geschikte watervliegtuigen voor burger-luchtverkeer opleverde,
+dan zal men begrijpen, dat het gebruik van een landvliegtuig steeds in ons voornemen
+heeft gelegen. Dit wil niet zeggen, dat voor een geregelde luchtverbinding tusschen
+Europa en Indië in de toekomst uitsluitend landvliegtuigen zouden moeten worden gebruikt.
+Op het eerste gezicht lijkt een z.g. „amphibie” <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>vliegtuig het ideaal, d.w.z. een vliegtuig, dat zoowel te land als te water kan worden
+gebruikt. Een amphibie echter loopt niet zoo goed als een zoogdier en zwemt niet zoo
+goed als een visch en zoo is het ook met zijn naamgenoot in de luchtvaart; deze voldoet
+aan beide eischen minder goed dan speciale water- of landvliegtuigen, is bovendien
+zwaar en daardoor oneconomisch en zou dus voor de luchtverbinding met de Oost niet
+in aanmerking komen. De oplossing zou in deze richting moeten worden gezocht, dat
+men de route in verschillende étappe’s verdeelt en voor sommige water-, voor andere
+landvliegtuigen bezigt.
+</p>
+<p>Zooals in de inleiding reeds werd opgemerkt, waren wij eerst van plan, de vlucht te
+ondernemen met de F V, het nieuwe verkeersvliegtuig, dat Fokker in het najaar van
+1922 voltooide. Dit toestel was bestemd voor het vervoer van 6 à 8 passagiers en 2
+vliegers. Het was een groote tweedekker met twee dikke vleugels en voorzien van een
+Rolls-Royce motor van 360 P.K. Toen dit toestel zijn proefvluchten maakte, bleek het
+echter niet geheel te voldoen aan de verwachtingen, die men er aan had gesteld, zoodat
+het voor onze vlucht niet in aanmerking zou kunnen komen. Dit was een groote tegenslag
+voor het comité. Wel gaf Fokker terstond het voornemen te kennen, een nieuw verkeersvliegtuig
+te bouwen, verbeterd aan de hand van de ervaringen, opgedaan met de F V, maar dit
+zou niet gereed en voldoende beproefd kunnen zijn op den eersten April 1924, den datum,
+oorspronkelijk vastgesteld voor het vertrek.
+</p>
+<p>Waar over de Indië-vlucht nu zoo langzamerhand <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>al vijf jaar was gepraat, voelde men voor verder uitstel weinig en het voorstel werd
+gedaan, te gaan met een militair vliegtuig n.l. een gewijzigde C IV, een zoogenaamden
+verkenner van de Fokkerfabriek. Dit toestel had één voordeel, namelijk zijn groote
+snelheid. Hier tegenover stond het nadeel, dat er minder ruimte in was. Wij waren
+aanvankelijk voornemens, het verkeersvliegtuig te bemannen met twee vliegers en één
+mécanicien. De twee vliegers zouden elkander zoodoende kunnen aflossen en de geheele
+bemanning zou in het ruime verkeersvliegtuig een comfortabel verblijf hebben gevonden,
+waardoor de vermoeienis, en indirect de risico, zou worden beperkt. In een militair
+vliegtuig zou dit moeilijk of niet mogelijk zijn geweest, zoodat de bemanning tot
+twee man had moeten worden beperkt, terwijl ook de grootere reservedeelen, zooals
+een wielband en een schroef daarin minder gemakkelijk konden worden geladen. Hoofdbezwaar
+tegen een militair vliegtuig was echter, dat er op deze wijze veel minder propaganda
+van de vlucht zou uitgaan voor het burger-luchtverkeer.
+</p>
+<p>Daarom werd, zij het ook noode, besloten den tocht uit te stellen tot den eersten
+October 1924. Men verwachtte, dat op dien datum het nieuwe verkeersvliegtuig zou zijn
+voltooid en voldoende beproefd.
+</p>
+<p>Dit nieuwe vliegtuig nu, de Fokker F VII, dat in een afzonderlijk hoofdstuk nader
+zal worden beschreven, kwam in het voorjaar van 1924 gereed en werd door de Koninklijke
+Luchtvaart Maatschappij in dienst gesteld op de lijn Amsterdam–Londen. Het vloog gedurende
+den zomer ongeveer 120 uren op die lijn <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>en werd daarbij geregeld bestuurd door den eersten-luitenant-vlieger van de militaire
+Luchtvaart-Afdeeling Van Weerden Poelman, die hiertoe verlof had gekregen van den
+Minister van Oorlog, en schrijver, de beide vliegers, die voor de vlucht waren bestemd.
+Wij hadden daardoor ruimschoots gelegenheid het toestel te leeren kennen. Als mécanicien
+zou P.&nbsp;A. van den Broeke, van de Kon. Luchtvaart Mij., de vlucht meemaken. Gedurende
+de voorbereiding werkte hij geruimen tijd aan den motor van de H-NACC, en kreeg hij
+ruimschoots gelegenheid, zich geheel in zijn taak in te werken.
+</p>
+<p>Het vliegtuig bleek gedurende dezen proeftijd aan alle redelijke eischen zeer goed
+te voldoen, zoodat wij in dit opzicht de toekomst hoopvol tegemoet konden zien.
+</p>
+<div class="figure afb014width" id="afb014"><img src="images/afb014.jpg" alt="Afb. 14. Philippopel." width="720" height="448"><p class="figureHead"><i>Afb. 14. Philippopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb015width" id="afb015"><img src="images/afb015.jpg" alt="Afb. 15. Oud straatje te Philippopel." width="448" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 15. Oud straatje te Philippopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De voorziening in de noodige benzine- en olie voorraden werd door het comité zorgvuldig
+voorbereid. De tanks van ons toestel konden niet minder dan 1050 Liter benzine bevatten,
+en teneinde zeker te zijn dat wij op alle landingsplaatsen een voldoende hoeveelheid
+bedrijfsstoffen van goede hoedanigheid zouden aantreffen, werden deze vooraf overal
+gedeponeerd. Dit was niet altijd gemakkelijk, in verband met de afgelegenheid van
+verschillende pleisterplaatsen; maar het was bepaald noodzakelijk, omdat wij dikwijls
+zijn geland op plaatsen, waar geen behoorlijk uitgerust vliegveld met de noodige voorraden
+aanwezig was, en wij hebben van dezen maatregel dan ook zeer veel pleizier gehad.
+Een en ander werd op uitstekende wijze geregeld door de Asiatic Petroleum Company
+en de Firma Wakefield.
+</p>
+<p>Verder werden op sommige plaatsen langs de route <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>schroeven en banden gedeponeerd. Wij hadden namelijk vernomen, dat de schroef zeer
+veel te lijden zou hebben van het tropische klimaat, en dat vooral in Perzië op de
+vliegvelden de zoogenaamde kameel-doorn groeit, die licht banden-pech kan veroorzaken.
+De kameel-doorns waren echter blijkbaar door de kameelen opgegeten, want wij hebben
+er geen last van gehad, en ook heeft de schroef geen nadeelige gevolgen ondervonden
+van hitte of vocht, zoodat de oorspronkelijke schroef en banden nog menige vlucht
+zullen kunnen meemaken.
+</p>
+<p>De politieke voorbereiding van den tocht baarde ons wel eenige zorgen. Een vroeger
+plan was al eens afgestuit op het verbod van de Engelsche Regeering om over Mesopotamië
+te vliegen, en wij waren zeer bevreesd, dat ook thans weer dergelijke zwarigheden
+zouden verrijzen. Aan alle regeeringen van de bij de vlucht betrokken landen werd
+door tusschenkomst van het Departement van Buitenlandsche Zaken toestemming gevraagd
+om over hun gebied te mogen vliegen en werd medewerking verzocht bij de landingen.
+Langzaam kwamen de verschillende toestemmende antwoorden binnen en groot was onze
+vreugde, toen het bericht ons bereikte dat de „<span lang="en">High-Commissioner</span>” van Irac (Mesopotamië) er geen bezwaar tegen had, dat wij het onder zijn bestuur
+staand gebied kruisten. Onze Consul Generaal, de Heer Staal deed een beroep op de
+hulp van de Royal Air Force in Engelsch Indië, waaraan op de meest vlotte wijze door
+de Britsch-Indische autoriteiten gevolg werd gegeven.
+</p>
+<p>Allerlei andere zorgen hielden het comité gedurende <span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>den tijd van voorbereiding bezig. Onze paspoorten werden met behulp van het Departement
+van Buitenlandsche Zaken voorzien van een rijke verzameling exotische visa. Reisbenoodigdheden
+en voorraden moesten worden gekocht; kortom, allerlei beslommeringen maakten, dat
+de lange tijd van voorbereiding ons tenslotte toch nog kort viel. Een moeilijkheid
+was de voorziening in de noodige contanten onderweg. Het was natuurlijk niet doenlijk
+het noodige geld voor den langen tocht over zooveel verschillende landen mede te nemen.
+Ook het gebruik van een credietbrief was bezwaarlijk, daar wij bij de landingen dikwijls
+eerst na het sluitingsuur van de banken in de stad kwamen en den volgenden morgen
+bij zonsopgang weer moesten vertrekken. Ten slotte werd de zaak door tusschenkomst
+van de Ned. Handel Mij. zoo fraai geregeld, dat wij bij de landing op afgelegen vliegvelden
+menigmaal plotseling iemand zagen opduiken, die ons het geld, dat wij noodig hadden,
+even welwillend aanbood, alsof het een <span class="corr" id="xd34e454" title="Bron: cigaretje">sigaretje</span> was.
+</p>
+<p>Veel hoofdbreken kostte ons de kwestie van de particuliere bagage van de bemanning.
+Om het toestel niet zwaarder te belasten dan strikt noodzakelijk was, hadden wij besloten
+niet meer dan 15 Kilogram per hoofd mee te nemen. Voor een tocht per vliegtuig, die
+bijna een maand zou duren en door allerlei verschillende klimaten zou voeren, zou
+men willen meenemen dikke vliegkleeding, dunne vliegkleeding, dikke pakken, dunne
+pakken, warm ondergoed, koel ondergoed, avondkleeding enz. enz. Wanneer men echter
+van het gewicht van 15 Kilogram er vier aftrekt voor een lichte reistasch, <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>dan blijft er voor al de genoemde nuttige en noodige zaken maar heel weinig over.
+Wij zijn dan ook ten slotte op reis getogen met één dik colbertje, een dun dito en
+een klein beetje ondergoed. Op reis werd zoo nu en dan iets misbaars achtergelaten
+en iets <span class="corr" id="xd34e461" title="Bron: on misbaars">onmisbaars</span> bij gekocht.
+</p>
+<p>Wat vuurwapenen betreft, besloten wij niet al te veel mee te nemen. Met het oog op
+een mogelijke noodlanding was het wel wenschelijk, tegenover onwelwillende bevolking
+gewapend te zijn, terwijl in de bosschen van Achter-Indië een goed geweer diensten
+kan bewijzen voor de jacht en voor verdediging tegen wilde dieren. Het laatste werd
+ons dan ook sterk aangeraden; doch als men op een dergelijke vlucht alles meeneemt,
+wat goedbedoelende vrienden aanbevelen, kan men beter met een verhuiswagen gaan dan
+met een vliegtuig. Wanneer men bovendien bij een gedwongen landing ergens in de wouden
+van Burma of Sumatra veilig wil zijn, heeft men behalve jachtgeweren zooveel andere
+uitrustingstukken noodig, dat men er niet aan behoeft te denken, dit alles mee te
+nemen. Wij besloten derhalve op ons goed gesternte te vertrouwen en staken alleen
+ieder een flink repeteerpistool en een doosje dum-dum kogels bij ons. Voor het geven
+van seinen hadden wij het gebruikelijke lichtkogel-pistool aan boord.
+</p>
+<p>Moderne verkeersvliegtuigen worden meestal met een installatie voor draadlooze telegrafie
+uitgerust, en ook onze F VII was, toen hij gedurende den Zomer van 1924 op de lijn
+Amsterdam–<span class="corr" id="xd34e467" title="Bron: London">Londen</span> vloog, van zulk een inrichting voorzien. De veiligheid van het <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>luchtverkeer toch kan door de draadlooze belangrijk worden verhoogd. In de eerste
+plaats kan de vlieger hiermede onderweg voortdurend inlichtingen vragen omtrent het
+weer op zijn verdere route. In de tweede plaats kan hij bij het vliegen over zee,
+in geval van motorstoring, het S.O.S.-sein uitzenden en de plaats aangeven, waar hij
+zich bevindt, waardoor vluggere hulp mogelijk wordt en de kans op redding wordt vergroot.
+Wanneer een vliegtuig het Engelsch Kanaal tusschen Calais en Dover oversteekt, meldt
+de vlieger zich draadloos aan Londen. De vliegduur tusschen beide genoemde plaatsen
+bedraagt ongeveer 20 minuten, en wanneer de tweede melding niet na omstreeks dien
+tijd komt, roept Londen zelf het vliegtuig op. Mocht het vliegtuig geen antwoord geven,
+dan waarschuwt Londen de kuststations, en kan terstond worden onderzocht, of er wellicht
+een ongeluk is gebeurd; zoodoende kan de draadlooze spoedige en afdoende hulp in de
+hand werken. In Londen, Rotterdam en Pulham (Engeland) zijn voorts draadlooze richtingzoekers
+geplaatst, dat wil zeggen ontvangstations, die zoo zijn ingericht, dat zij tot op
+één à twee graden nauwkeurig de richting van een vliegtuig, dat draadlooze seinen
+uitzendt, kunnen bepalen. Wanneer een vlieger zich nu bij voorbeeld boven het Kanaal
+in slecht weer bevindt en zich niet voldoende oriënteeren kan, vraagt hij eenvoudig
+aan Londen „<span lang="en">Give me my position, please.</span>” Deze vraag wordt door de wachthebbende marconisten in Londen en Pulham opgevangen;
+beiden bepalen de richting van het vliegtuig ten opzichte van hun station, en Pulham
+meldt de aldaar gevonden <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>richting draadloos naar Londen. In Londen heeft men een kaart, waarop twee touwtjes
+bevestigd zijn op de punten, die de ligging van Londen en Pulham aangeven. De twee
+touwtjes worden gespannen in de gevonden richtingen en het kruispunt geeft de plaats
+van het toestel aan. Londen bericht deze dan draadloos aan den vlieger, bij voorbeeld
+„<span lang="en">Hallo, H-NACC, your position is ten miles East of Dover.</span>” In Rotterdam bestaat op het vliegveld Waalhaven een dergelijke inrichting. De marconisten
+zijn op dit werk dermate afgericht, dat het antwoord in den regel ongeveer anderhalve
+minuut na de vraag komt. Vooral wanneer in de toekomst de toenemende betrouwbaarheid
+van de motoren en vliegtuigen het vliegen bij nacht, bij zeer slecht weer en over
+lange zeetrajecten mogelijk zal maken, belooft deze draadlooze navigatie meer en meer
+van belang te worden.
+</p>
+<p>Hoezeer uit het bovenstaande moge blijken, welk nut de draadlooze voor het luchtverkeer
+heeft, dit nut kan alleen tot zijn recht komen, wanneer de installatie aan boord van
+het vliegtuig kan samenwerken met een voldoend aantal stations op den grond, en aangezien
+deze op den luchtweg naar Indië ten deele ontbreken, ten deele op zoo groote onderlinge
+afstanden liggen, dat de betrekkelijk zwakke vliegtuig-installatie die niet kan overbruggen,
+besloten wij de draadlooze thuis te laten. Wij bespaarden hiermede een vrij aanzienlijk
+gewicht: want een volledige uitrusting weegt ruim 50 Kilogram, waar nog ongeveer 20
+Kilogram bij komt, wanneer men de zaak zóó wil inrichten, dat ook berichten kunnen
+worden uitgezonden, wanneer het vliegtuig <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>na een noodlanding reeds op den grond staat. Dit alles neemt niet weg, dat bij een
+geregeld luchtverkeer in- of naar de tropen draadlooze een essentieele factor voor
+de veiligheid zal zijn.
+</p>
+<p>Wij hebben er langen tijd over gedacht, wat voor <span class="corr" id="xd34e486" title="Bron: foto-toestellen">fototoestellen</span> wij zouden meenemen. Graag hadden wij een bioscoop-opname toestel meegevoerd, doch
+het toestel zelf en de voorraad aan films zijn zwaar en bioscoop-opnamen van uit de
+lucht zijn niet gemakkelijk te maken en leveren dikwijls weinig op, zoodat hiervan
+werd afgezien. Voor het maken van luchtfoto’s gebruikt men bij de verschillende vliegdiensten
+speciale luchtcamera’s, die van een spleetsluiter en een zeer lichtsterke lens zijn
+voorzien. Zulke camera’s en vooral de daarbij gebruikte glasplaten, die meestal het
+formaat 18 × 24 of althans 13 × 18 centimeter hebben, zijn echter ook alweer zwaar.
+Zoo besloten wij ten slotte niets anders mee te nemen dan een gewonen Kodak voor rolfilms
+van het formaat 8,5 × 14 centimeter. Deze camera woog met de noodige films voor driehonderd
+opnamen slechts weinig, was handig in het gebruik en bleek zelfs zeer bruikbare luchtfoto’s
+op te leveren.
+</p>
+<p>Men meent wel eens, dat voor luchtfoto’s een zeer groote sluitersnelheid noodig is;
+dit is echter niet het geval, want door de hoogte van het vliegtuig beweegt de aarde
+zich schijnbaar slechts langzaam voort. De luchtfoto’s in dit boek zijn dan ook geen
+van alle korter belicht dan één honderdste seconde.
+</p>
+<p>De trilling van het vliegtuig maakt het moeilijk, de camera goed stil te houden. Men
+moet dan ook zorgen, <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>dat deze zelf niet met het vliegtuig in aanraking is, en dat men ook de handen en
+ellebogen niet op deelen van het vliegtuig laat steunen. Wanneer men op deze kleinigheden
+let, is het zeer wel mogelijk, met een gewoon fototoestel bruikbare luchtopnamen te
+maken.
+<span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8560">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK II</h2>
+<h2 class="main">KLIMAAT EN ROUTE</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-d.png" alt="D" width="146" height="145"></div>
+<p class="first">e studie van de route, van het op die route te verwachten weer, van de vliegvelden
+en de noodlandingsterreinen nam een aanzienlijken tijd in beslag.
+</p>
+<p>De luchtweg naar Indië was niet meer geheel onbekend. Zooals in de inleiding bleek,
+zijn er reeds meerdere vliegers dien weg gevolgd. Van hunne ervaringen konden wij
+gebruik maken, en het was mogelijk van de meeste vliegvelden, waar wij zouden landen,
+de noodige gegevens te verkrijgen. Het eenige bezwaar was, dat de gegevens, welke
+wij voor het grootste gedeelte van het Engelsche Air Ministry kregen, niet altijd
+geheel nieuw waren, zoodat zij zooveel mogelijk met particuliere inlichtingen moesten
+worden aangevuld.
+</p>
+<p>Onze route kwam in hoofdzaak overeen met die, welke door Pelletier Doisy en de Amerikaansche
+wereldvliegers was gevolgd. Daar ons verkeersvliegtuig minder snel was en daardoor
+minder lange étappe’s <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>kon maken dan het militaire vliegtuig van Pelletier Doisy, moesten wij echter op meer
+plaatsen landen dan de Franschman. Engelsche vliegers hadden vroeger meestal een route
+gekozen, welke afweek van de onze en over Italië en Egypte naar Mesopotamië voerde;
+dit was om politieke redenen gedaan; voor ons echter bestond er geen reden, om niet
+over centraal Europa te vliegen en vrijwel in een rechte lijn over Praag, Belgrado,
+Constantinopel, Angora en Aleppo Mesopotamië te bereiken.
+</p>
+<p>Van Mesopotamië af zijn alle vliegers langs dezelfde route naar Indië gevlogen, namelijk
+langs de Perzische Kust, door Voor-Indië van Karachi naar Calcutta, langs de Kust
+van Achter-Indië en zoo naar Bangkok, de hoofdstad van Siam. Bangkok vormt de driesprong
+in de groote luchtwegen. Ross Smith boog hier naar het Zuiden af om via onzen Oost
+Australië te bereiken, terwijl de luchtweg naar Japan, China en Amerika hier naar
+het Noorden gaat.
+</p>
+<p>Uit de ervaringen van vroegere vliegers wisten wij, dat wij op onze route over het
+algemeen voldoende vliegvelden zouden aantreffen, al lagen die soms op vrij groote
+afstanden, zoodat wij in staat zouden moeten zijn, minstens acht à negen uur aan één
+stuk te vliegen. De Europeesche vliegvelden Praag, Belgrado en Constantinopel, benevens
+Angora, werden geregeld aangedaan door de Fransche luchtvaart-maatschappij, de Franco-Roumaine,
+zoodat wij mochten verwachten, daar de zaken behoorlijk in orde te zullen vinden.
+Van Angora zouden wij naar Syrië vliegen, dat onder Fransch mandaat staat en waar
+de Franschen een groot <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>vliegveld in Aleppo hebben, benevens eenige kleinere terreinen in het binnenland.
+Aan het Fransche gebied in Syrië grenst het Engelsche mandaat in Mesopotamië (Irac),
+waar de Engelschen hun veel-besproken systeem van „<span lang="en"><span class="corr" id="xd34e512" title="Bron: controll">control</span> without occupation</span>” toepassen, hetgeen wil zeggen, dat zij in dit uitgestrekte gebied geen troepen te
+land gebruiken, doch hun gezag op afdoende—zij het ook ietwat hardhandige—wijze handhaven
+met behulp van vliegtuigen, die in de groote centra zijn gestationeerd. Ook hier waren
+wij dus zeker, een behoorlijk aantal goede vliegvelden te zullen vinden.
+</p>
+<p>Verderop, langs de Perzische kust, zijn geen geregeld gebruikte vliegvelden, doch
+er zijn eenige kleine terreinen, die volgens inlichtingen van de weinige vliegers,
+die er vroeger langs kwamen, voldoende waren. Langs deze kust zouden wij Voor-Indië
+bereiken. De kortste weg zou dan zijn geweest van Karachi in rechte lijn naar Calcutta,
+doch op deze rechte lijn zijn geen vliegvelden aanwezig, terwijl bovendien een noodlanding
+in de Indische woestijn weinig aangenaam zou zijn geweest, in verband met de geringe
+dichtheid van bevolking. Op advies van de Engelsch-Indische Regeering maakten wij
+daarom een omweg door het Noorden, door het gebied van den Indus en den Ganges. Deze
+route zou weliswaar ongeveer 500 Kilometer langer zijn, doch zij had het voordeel,
+te voeren door een dichtbevolkt gebied, waar de Engelschen in verband met de verdediging
+van de Noordgrens een reeks goed ingerichte vliegvelden bezitten, en waar het bovendien
+in geval van een noodlanding niet moeilijk zou vallen, de noodige hulp te verkrijgen.
+<span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span></p>
+<p>Hadden wij, zooals uit deze opsomming blijkt, tot Calcutta weinig zorgen omtrent de
+vliegvelden, na Calcutta zou de zaak minder gunstig worden. Op de kust van Achter-Indië
+zouden wij eerst aantreffen een klein terreintje bij Akyab en daarna een zeer ongunstig
+midden in de stad gelegen renbaan te Rangoon. Vooral omtrent dat terrein te Rangoon
+hebben wij ons tijdens de voorbereiding veel zorgen gemaakt en verderop zal blijken,
+dat deze zorgen niet ongegrond waren. Na Rangoon zouden wij moeten landen in Bangkok,
+waar wij een behoorlijk vliegveld van den Siameeschen vliegdienst zouden aantreffen,
+doch daarna werd de zaak weer lastiger. Ross Smith was indertijd geland in Sengora,
+een klein Siameesch plaatsje op het Maleisch schiereiland en hij had zeer geklaagd
+over den slechten toestand van het vliegveldje aldaar, dat met boomstronken bezaaid
+en half overstroomd was. Er was echter in die heele omgeving geen ander terrein beschikbaar,
+zoodat ons geen keus overbleef; maar gedurende de voorbereiding heeft het vooruitzicht
+op die landing met ons zware verkeersvliegtuig in Sengora ons nogal bezorgd gemaakt,
+tot dat wij gelukkig kort voor ons vertrek de geruststellende mededeeling kregen,
+dat het terrein den laatsten tijd verbeterd was.
+</p>
+<p>Omtrent de route van Sengora tot Batavia zijn wij eenigen tijd in twijfel geweest.
+Ross Smith was geland in Singapore, doch van het Air Ministry kregen wij bericht,
+dat het terrein aldaar op het oogenblik niet te gebruiken was, aangezien er huizen
+gebouwd en golf-links aangelegd waren. Wij besloten dus van Sengora over te steken
+naar Sumatra. Wel ontbraken op dit <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>eiland georganiseerde vliegvelden, doch daar wij hier weer op Hollandsch gebied waren,
+mochten wij verwachten, dat men ons ter wille zou zijn met den aanleg van tijdelijke
+vliegvelden. Inderdaad werd door de medewerking van het Gouvernement en van de Deli-Maatschappij
+een terrein bij Medan ingericht. Tusschen Sengora en Medan lag het eenige groote zeetraject,
+dat wij op onze vlucht zouden moeten oversteken. Aangezien het vliegen over zee met
+een landvliegtuig nooit geheel zonder gevaar is, besloten wij niet volgens compas-koers
+van Sengora naar Medan te vliegen, welke koers ons 340 Kilometer over zee zou hebben
+gevoerd, doch de Westkust van het Maleisch-schiereiland te volgen tot Kaap <span class="corr" id="xd34e524" title="Bron: Tandjung">Tandjong</span> Hantu en vandaar de straat van Malakka over te steken, die hier slechts ongeveer
+160 Kilometer breed is, terwijl een tweetal eilandjes ons als baken konden dienen.
+Het Gouvernement zegde ons toe, vaartuigen en marine-vliegtuigen gereed te zullen
+houden om zoo noodig hulp te bieden.
+</p>
+<p>Van Medan af hadden wij aanvankelijk het voornemen Sumatra over te steken bij het
+Toba-meer, te landen in Padang en langs Sumatra’s Westkust Java te bereiken. Zoodoende
+zouden wij Sumatra’s Oostkust met haar uitgestrekte mangrove-bosschen en oerwouden
+vermijden. Wel is waar was ook de dichtbegroeide en bergachtige Westkust van Sumatra
+weinig aanlokkelijk voor een noodlanding, maar wij zouden daar tenminste gemakkelijker
+hulp kunnen krijgen dan op de weinig bevolkte Oostkust. Wij moesten echter van dit
+plan afzien, aangezien het niet mogelijk bleek, <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>in Padang een vliegveld in te richten. Er werd dus besloten van Medan af de Oostkust
+te blijven volgen, te landen bij Muntok op het eiland Banka en vandaar uit naar Batavia
+te vliegen.
+</p>
+<p>Wij wisten van te voren, dat op een groot gedeelte van de vlucht een noodlanding wegens
+motorstoring gevaarlijk zou zijn voor de bemanning en meer nog voor het toestel. In
+Europa zouden wij nog vrij veel bruikbare noodlandingsterreinen kunnen vinden. Verderop
+in Klein-Azië en Mesopotamië zouden wij wel vlak terrein vinden, doch gebrek aan drinkwater,
+voedsel en hulp zouden voor de bemanning een gevaar vormen, terwijl ook de bevolking
+niet overal te vertrouwen zou zijn. Langs de Perzische kust zouden op verschillende
+plaatsen de rotsen bij noodlanding gevaarlijk zijn, terwijl vooral in Achter-Indië
+de bergen, met oerbosschen bedekt en bijna geheel verstoken van menschelijke bewoners,
+eene noodlanding niet alleen gevaarlijk maakten, maar ook de bemanning na de landing
+in eene zeer hachelijke positie zouden hebben gebracht. Voegt men hierbij de uitgestrekte
+drassige rijstvelden in Voor-Indië, Siam en onzen Oost, dan zal men begrijpen, dat
+de gedachte aan een motorstoring steeds ons schrikbeeld is geweest, en dat de geheele
+vlucht min of meer was wat wij, vliegers, noemen: „een gokje op den motor”.
+<span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure fig002width" id="fig002"><img src="images/fig002.png" alt="Fig. II. Gemiddelde regenval per maand: I: Amsterdam, II: Bushir." width="478" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. II. Gemiddelde regenval per maand: I: Amsterdam, II: Bushir.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb45a">[<a href="#pb45a">45</a>]</span></p>
+<p>Het klimaat, dat wij op onze vlucht konden verwachten, werd bestudeerd aan de hand
+van ervaringen van vroegere vliegers en gegevens, verstrekt door het Air Ministry
+of geput uit de Engelsche zeilaanwijzingen voor de zeevaart en andere bronnen. Van
+regenval, <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>windrichting, windsterkte, die op verschillende punten van de route te verwachten
+waren, werden grafische voorstellingen gemaakt. De zware regenval in de tropen vormde
+onze voornaamste zorg. In Amsterdam is de maximum regenval in 24 uur 58 millimeter,
+in Calcutta niet minder dan 354 millimeter, in Batavia 241 millimeter. Vormt de regen
+op zich zelf een factor, waarmede de luchtvaart in Europa slechts weinig rekening
+behoeft te houden, in de tropen is dit anders. Een zware tropische regenbui belemmert
+het uitzicht voor den vlieger ernstig en oefent bovendien een schadelijken invloed
+uit op het vliegtuig en vooral op de schroef. Deze draait met een snelheid van ongeveer
+1200 omwentelingen per minuut en treft de regendruppels met zooveel kracht, dat het
+lak wegslijt en daarna het hout van de schroef begint te versplinteren en de lijm
+begint los te laten. Wel is waar zijn deze zware tropische buien meestal slechts plaatselijk;
+vanuit een vliegtuig ziet men ze reeds op grooten afstand als een grauw gordijn in
+de lucht hangen en meestal kan men er wel om heen vliegen en ze vermijden. Een grooter
+bezwaar is echter, dat deze regens de vliegvelden soms plotseling in een moeras veranderen,
+zoodat start en landing voor een vliegtuig gevaarlijk of onmogelijk worden. Dit bezwaar
+is te ondervangen door de vliegvelden zeer goed te draineeren, doch op het oogenblik
+zijn op den luchtweg naar Indië dergelijke goed gedraineerde vliegvelden nog slechts
+zeer sporadisch voorhanden. Dikwijls zouden wij moeten landen op renbanen en dergelijke
+terreinen, die in den regenmoesson geheel onbruikbaar zouden zijn. Het vliegen gedurende
+den regentijd moesten wij <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>dus zooveel mogelijk vermijden; doch de moeilijkheid zat hem nu juist hierin, dat
+de regentijd in Britsch-Indië en die in onzen Oost elkander afwisselen. In Batavia
+valt de meeste regen gedurende de maanden December, Januari, Februari en Maart. In
+Calcutta daarentegen zijn Mei, Juni, Juli, Augustus en September de natste maanden.
+Vandaar, dat wij genoodzaakt waren, te vliegen gedurende een van beide kenteringen,
+en ons vertrek aanvankelijk op den eersten April, later op den eersten October bepaalden.
+Zooals reeds bekend is, werd dit uitstel veroorzaakt door het niet tijdig gereed zijn
+van het toestel. De maand April zou echter beter geweest zijn dan de maand October
+met het oog op den regenval in Bangkok (Siam). In April bedraagt de totale regenval
+aldaar 54 millimeter, in October daarentegen 195 millimeter; het vliegveld ligt er
+zeer laag en toen wij er in November landden, vonden wij het terrein nog voor een
+groot deel overstroomd.
+<span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig003width" id="fig003"><img src="images/fig003.png" alt="Fig. III. Gemiddelde regenval per maand te Calcutta." width="488" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. III. Gemiddelde regenval per maand te Calcutta.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb016width" id="afb016"><img src="images/afb016.jpg" alt="Afb. 16. Turksch badhuis te Philippopel." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 16. Turksch badhuis te Philippopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb017width" id="afb017"><img src="images/afb017.jpg" alt="Afb. 17. Oude Karavanserai te Philippopel." width="448" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 17. Oude Karavanserai te Philippopel.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig004width" id="fig004"><img src="images/fig004.png" alt="Fig. IV. Gemiddelde regenval per maand te Batavia." width="479" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. IV. Gemiddelde regenval per maand te Batavia.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb50a">[<a href="#pb50a">50</a>]</span></p>
+<p>Een voordeel van het vliegen in de tropen is, zooals ons uit de statistiek en uit
+de practijk bleek, dat mist en laag hangende wolken, de groote belemmering voor het
+luchtverkeer in West-Europa, er bijna niet voorkomen. Verder is de windsterkte er
+over het algemeen gering. In Holland moet een vliegtuig meestal recht tegen den wind
+in landen, doch in Indië is de wind dikwijls zoo zwak, dat in iedere willekeurige
+richting geland kan worden. Dit vergemakkelijkt de landing op kleine, smalle vliegvelden
+aanmerkelijk.
+</p>
+<p>Een meteorologische moeilijkheid, waarmede rekening gehouden moest worden, waren de
+zandstormen, <span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span>die in de woestijngebieden van Mesopotamië en Perzië voorkomen. In die streken heerscht
+soms een plotseling opkomende Noord-Westen wind, <i>shamal</i> genaamd. Deze wind wakkert soms tot een hevigen storm aan, en jaagt dan het fijne
+zand en stof van de woestijnen zoo hoog de lucht in, dat het practisch ondoenlijk
+is er boven te vliegen. De zandwolk kan zoo dicht zijn, dat zij het uitzicht even
+sterk belemmert, als een flinke Hollandsche mist. Bovendien is het fijne zand zeer
+hinderlijk en onaangenaam voor de vliegers, en daar het overal tusschen de wrijvende
+deelen van den motor geraakt, kan het ernstige slijtage veroorzaken. In den <span id="xd34e577">Shatt-al-Arab</span>, den gezamenlijken mond van Tigris en Euphraat, kunnen de zandstormen zoo dicht zijn,
+dat men van uit een schip op de rivier geen van beide oevers kan zien. Deze zandstormen
+komen, nu eens sterker, dan weer zwakker, gedurende bijna het geheele jaar voor.
+</p>
+<p>Het verzamelen en gereed maken van de noodige kaarten voor den tocht bleek een tamelijk
+lastig en tijdroovend werk. In het geregelde luchtverkeer worden gewoonlijk de stafkaarten
+gebruikt op de schaal 1 : 200 000 of 1 : 300 000. Het bleek echter niet mogelijk,
+voor de geheele route kaarten van zulk een groote schaal te verkrijgen. Kaarten op
+kleiner schaal hebben bovendien het voordeel, dat zij door hun geringere afmetingen
+voor de lange trajecten minder onhandelbaar zijn, dat zij een beter overzicht geven
+en dat een kaartstrook van beperkte breedte een grooter terrein links en rechts van
+de route afbeeldt. Wij gebruikten voor West-Europa Duitsche stafkaarten op de schaal
+<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>1 : 300 000, voor Oost-Europa Oostenrijksche stafkaarten 1 : 800 000, verder tot Siam
+toe Engelsche kaarten 1 : 1 000 000 en voor Siam een Siameesche kaart van 1 : 500
+000. Deze laatste had de eigenaardigheid, dat de namen er in Siameesche letters bijgedrukt
+en bijgevolg voor ons volkomen onleesbaar waren. Van Nederlandsch-Indië bestaat nog
+geen aaneengesloten kaart op een geschikte schaal. Voor Sumatra gebruikten wij de
+kaarten uit den Atlas van het Topografisch Bureau te Batavia, terwijl van Java een
+zeer goede stafkaart van 1 : 500 000 bestaat, die evenals de Engelsch-Indische kaart
+van 1 : 1 000 000 hoogteverschillen duidelijk aangeeft, hetgeen voor den vlieger van
+veel belang is. Over het algemeen is de oriëntatie van uit de lucht, zoolang men over
+land vliegt en geen al te slecht weer heeft, minder moeilijk dan men wel denkt. Wanneer
+het vliegtuig niet al te laag is, beweegt het landschap zich schijnbaar langzaam onder
+den vlieger en hij heeft een goed overzicht, zoodat hij terrein en kaart gemakkelijk
+kan vergelijken. Bovendien kozen wij, zooals gebruikelijk is, de route zooveel mogelijk
+zóó, dat wij goede landmerken, zooals rivieren, spoorwegen of kustlijnen, konden volgen.
+Slechts zelden werd uitsluitend op het compas gevlogen. Hiertegen bestaat dan ook
+een bezwaar, namelijk de zoogenaamde „drift”. Wanneer het toestel vliegt met een sterken
+zijwind, drijft het zijdelings af en hierdoor ontstaat een verschil tusschen den koers,
+dien men op het compas stuurt en den koers, welken het vliegtuig in werkelijkheid
+neemt. Deze hoek, de zoogenaamde „drifthoek”, kan soms tot vrij aanzienlijke fouten
+aanleiding <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>geven. Er bestaan wel middelen om deze fout te vermijden, doch hiervoor zijn weer
+speciale instrumenten noodig, en daarom wordt zooveel mogelijk aan oriëntatie op de
+kaart de voorkeur gegeven.
+</p>
+<div class="figure afb018width" id="afb018"><img src="images/afb018.jpg" alt="Afb. 18. Philippopel; ossenwagens." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 18. Philippopel; ossenwagens.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb019width" id="afb019"><img src="images/afb019.jpg" alt="Afb. 19. Onze chauffeur Dragoni." width="442" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 19. Onze chauffeur Dragoni.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Moeilijkheden heeft de oriëntatie onderweg niet opgeleverd. De kaarten van 1 : 1 000
+000 bleken voor Indië volkomen voldoende, waartoe de omstandigheid meewerkt, dat de
+steden er weinig talrijk en de spoorwegnetten weinig vertakt zijn, zoodat de kaart
+eenvoudig en overzichtelijk blijft. De kaarten van de verschillende étappe’s hadden
+wij op lange strooken aan elkander geplakt, die op een paar rollen voor de vliegers-zitplaatsen
+werden bevestigd. Verschillende bijzonderheden, zooals de afwijking van het compas
+op verschillende gedeelten van de route, waren er op aangegeven. Verder waren bepaalde
+afstanden tusschen markante punten, zooals steden, spoorwegkruisingen enz., vooraf
+opgemeten en op de kaart bijgeschreven. Tijdens de vlucht hoefden wij nu alleen maar
+den vliegtijd tusschen twee zulke punten op te nemen, om onze snelheid te bepalen.
+Behalve onze routekaart hadden wij nog vele détailkaartjes bij ons, waarop de ligging
+van de vliegvelden, hun afmetingen, de omringende hindernissen enz. waren aangegeven.
+Dit systeem van een routekaart op kleine schaal, aangevuld met detailkaarten op groote
+schaal van de vliegvelden, heeft ons zeer goed voldaan, beter dan een routekaart op
+grooter schaal, die zelf de ligging van de vliegvelden enz. duidelijker aangeeft.
+</p>
+<p>Hooge gebergten zouden wij op onze route betrekkelijk weinig vinden. De étappe Amsterdam–Praag
+zouden <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>wij met een kleinen omweg door het Noorden maken, zoodat wij zooveel mogelijk in de
+vlakte bleven en de gebergten van Midden-Duitschland vermeden. Wij waren eerst van
+plan, tusschen Belgrado en Constantinopel onzen weg te kiezen door de IJzeren Poort.
+Achteraf wijzigden wij deze route en gingen wij door <span class="corr" id="xd34e599" title="Bron: Zuid Slavië">Zuid-Slavië</span>, waar de bergen wel wat lager zijn dan bij de IJzeren Poort, maar toch in geval van
+noodlanding hier en daar gevaar opleveren. Angora ligt op 800 Meter hoogte in de vlakte
+van Klein-Azië, en de Zuidrand van die vlakte wordt gevormd door het geweldige rotsmassief
+van Taurus en Anti-Taurus. Deze gebergten, waarvan de toppen tot 3400 Meter oprijzen,
+vormden de hoogste hindernis, die wij zouden moeten nemen. Het „plafond” van ons toestel,
+dat wil zeggen de grootste hoogte tot op welke het toestel kan stijgen, lag te laag
+om over deze toppen heen te vliegen, zoodat wij de route kozen door de Cilicische
+Poort, de eenige pas, die door deze gebergten leidt, die een pashoogte heeft van ongeveer
+1700 Meter, en waar ook de Baghdadspoor gebruik van maakt.
+</p>
+<p>Wanneer wij eenmaal de Cilicische Poort voorbij zouden zijn, zouden wij in hoofdzaak
+over vlak land of langs kusten vliegen en alleen in Achter-Indië eenige bergruggen
+van ruim 1000 Meter hoeven te kruisen. Dit was voor ons een gunstige omstandigheid,
+aangezien ons zware verkeersvliegtuig met zijn betrekkelijk zwakken motor langzaam
+steeg. Het plafond van een vliegtuig wordt in hoofdzaak bepaald door de verhouding
+tusschen motor-vermogen, totaal-gewicht en vleugeloppervlak. Hoe hooger men stijgt,
+hoe ijler de <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>lucht wordt en hoe minder snel het toestel klimt en eindelijk bereikt men de hoogte,
+waar het toestel in het geheel niet meer stijgen wil. Dit plafond ligt voor moderne
+militaire vliegtuigen op 6000 tot 10 000 Meter, doch voor verkeersvliegtuigen aanzienlijk
+lager.
+<span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig005width" id="fig005"><img src="images/fig005.png" alt="Fig. V. De H-NACC; plattegrond." width="720" height="452"><p class="figureHead"><i>Fig. V. De H-NACC; plattegrond.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig006width" id="fig006"><img src="images/fig006.png" alt="Fig. VI. De H-NACC van voren en van terzijde." width="720" height="453"><p class="figureHead"><i>Fig. VI. De H-NACC van voren en van terzijde.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8569">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK III</h2>
+<h2 class="main">ONS VLIEGTUIG.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-h.png" alt="H" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">et vliegtuig, waarmede wij den tocht zouden ondernemen, was het eerste van een nieuw
+type, de F VII, van de N.V. Nederlandsche vliegtuigenfabriek „Fokker”. De letter F
+geeft aan, dat het een verkeersvliegtuig is, zooals D wil zeggen een jachtvliegtuig,
+C een verkenner enz. Het droeg het registratieteeken H-NACC; alle vliegtuigen toch,
+die op internationale lijnen vliegen, zijn bij hunne regeeringen ingeschreven en krijgen
+een registratieteeken van vijf letters. De eerste letter geeft het land aan; H beteekent
+Holland, G Engeland, F Frankrijk, O België enz. Onze F VII was een eendekker met een
+vleugel van ruim twintig meter spanwijdte en een romp van ongeveer 14 Meter lengte.
+De vleugel is zoogenaamd vrij dragend, dat wil zeggen, dat hij uit één geheel bestaat,
+dat voldoende stijf is om den druk van de lucht en het gewicht van het toestel op
+te nemen, zonder dat uitwendige kabels, spandraden of stijlen ter <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>ondersteuning noodig zijn. Hierdoor is een zeer eenvoudige constructie mogelijk, die
+gemakkelijke en snelle démontage toelaat, terwijl de schadelijke luchtweerstand gering
+is. De vleugel is slechts met vier bouten ter dikte van een pink op den romp bevestigd.
+De vleugel heeft een zoogenaamd dik profiel. In het midden is hij niet minder dan
+82 centimeter dik. Men zou meenen, dat hierdoor een groote luchtweerstand ontstaat,
+doch proeven hebben bewezen, dat een dergelijke vleugelvorm juist een zeer groot draagvermogen
+<span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>medebrengt, zoodat die vooral voor verkeersvliegtuigen gunstig is. Het oppervlak van
+den vleugel bedroeg ongeveer 70 vierkanten Meter, wat bij een totaal gewicht van 3600
+Kilogram een belasting van ruim 50 Kilogram per vierkanten Meter gaf. De constructie
+van den vleugel is sterk, licht en eenvoudig. Door den geheelen vleugel heen loopen
+twee langsliggers, holle houten balken van op elkaar gelijmde planken gemaakt, in
+het midden dik en naar de vleugelpunten dun uitloopend. Dwars op die balken staan
+de ribben, dunne houten plankjes, die het profiel van den vleugel bepalen, en om dat
+alles heen ligt de houten buitenhuid. Zoowel de ribben als de buitenhuid bestaan uit
+triplexhout van 1½ millimeter dikte. Dit triplexhout wordt gemaakt door drie zeer
+dunne laagjes hout op elkander te lijmen met den draad in tegengestelde richting.
+Het is zeer sterk, barst niet, en laat zich gemakkelijk buigen en bewerken. De lijm
+er van bleek volkomen bestand tegen tropische hitte en vocht. Buitenhuid en ribben
+zijn op de verschillende aanhechtingsplaatsen versterkt met latjes van ongeveer een
+centimeter in het vierkant. De romp van het vliegtuig bestaat uit stalen naadlooze
+buizen, autogeen aaneengelascht. Deze constructie is eenvoudig, licht en sterk en
+laat gemakkelijke herstelling toe. Een groot voordeel van deze stalen rompen is verder,
+dat bij een ongeluk de romp zelfs bij een zeer heftigen schok of stoot wel eenigzins
+verbuigt, maar niet licht, zooals een houten romp, breekt. Hierdoor wordt het gevaar
+voor de inzittenden verminderd.
+</p>
+<div class="figure afb020width" id="afb020"><img src="images/afb020.jpg" alt="Afb. 20. De nieuwe motor wordt uit Rotterdam verzonden." width="720" height="500"><p class="figureHead"><i>Afb. 20. De nieuwe motor wordt uit Rotterdam verzonden.</i></p>
+<p class="first">Foto K.&nbsp;L. M.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb021width" id="afb021"><img src="images/afb021.jpg" alt="Afb. 21. P. Guilonard, Chef Technische Dienst der K. L. M." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 21. P. Guilonard, Chef Technische Dienst der K.&nbsp;L. M.</i></p>
+<p class="first">Foto K.&nbsp;L. M.</p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb59a">[<a href="#pb59a">59</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig007width" id="fig007"><img src="images/fig007.png" alt="Fig. VII. Vleugelbevestiging bij de H-NACC." width="516" height="511"><p class="figureHead"><i>Fig. VII. Vleugelbevestiging bij de H-NACC.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig008width" id="fig008"><img src="images/fig008.png" alt="Fig. VIII. Een wiel van de H-NACC." width="300" height="433"><p class="figureHead"><i>Fig. VIII. Een wiel van de H-NACC.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb60a">[<a href="#pb60a">60</a>]</span></p>
+<p>Het landinggestel van de F VII heeft een breede <span class="pageNum" id="pb61a">[<a href="#pb61a">61</a>]</span>wielbasis van 4 Meter, waardoor het toestel stevig staat, ook bij een landing met
+zijwind of op hobbeligen grond. Het landinggestel is zeer sterk. De as, die uit een
+afzonderlijke linker- en <span class="corr" id="xd34e658" title="Bron: rechter helft">rechterhelft</span> bestaat, is zoo opgehangen, dat zij zich in alle richtingen vrij bewegen kan, waardoor
+een zeer soepele veering mogelijk wordt. De wielen zijn sterker en van grooter afmeting
+dan voor dit toestel strikt noodzakelijk is. Ze hebben een middellijn van één Meter
+vijf en twintig, terwijl de doorsnede van den band 25 centimeter bedraagt. Van deze
+groote bandenmaat hebben wij veel genoegen beleefd. Bandenpech kwam op den heelen
+tocht niet voor. Bij landingen op slechte terreinen werden de <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>schokken goed opgenomen en op drassige vliegvelden zonk het toestel minder diep in
+den modder dan met kleinere banden het geval zou zijn geweest. Deze voordeelen wogen
+ruimschoots op tegen het nadeel van het iets grootere gewicht.
+</p>
+<div class="figure fig009width" id="fig009"><img src="images/fig009.png" alt="Fig. IX. De staart van de H-NACC." width="502" height="316"><p class="figureHead"><i>Fig. IX. De staart van de H-NACC.</i></p>
+<p class="first"><i>A Richtingsroer. B Kielvlak. C Stabilisatie-vlak. D Hoogteroer. E Staartsteun. F Romp.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De inrichting van het vliegtuig was als volgt: Voorin, in een aluminium omkapping,
+<span class="corr" id="xd34e671" title="Bron: bevondt">bevond</span> zich de motor. Daarachter en er van gescheiden door een dubbel, oliedicht en brandvrij
+schot, was de bestuurdersruimte. Deze was zeer ruim, en de vliegers waren geheel tegen
+den wind beschermd door een breede ruit van niet-splinterend <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>triplex-glas. Het voorste gedeelte van den vleugel dekte de vliegerzitplaats van boven
+af en vormde zoo tevens een bescherming tegen regen en zon. Links en rechts waren
+de beide stoeltjes en daartusschen was nog ruimte genoeg om rechtop te staan en voerde
+een deurtje naar de cabine. Vóór ieder van beide vliegerzitplaatsen bevond zich een
+volledige stuurinrichting, zoodat wij elkander gemakkelijk konden aflossen. Midden
+vóór de vliegers was een ruim instrumentenbord, waarop de verschillende thermometers
+en manometers voor den motor, de toerenteller, de snelheidsmeter, en de hoogtemeter,
+een klokje en de kaartenrol waren gemonteerd. Het compas stond op een kleinen standaard
+tusschen de beide vliegers in. Wij hadden het nieuwste type compas gemonteerd, een
+Engelsch, zoogenaamd „aperiodisch” vloeistofcompas. Het compas geeft bij een vliegtuig
+dikwijls aanleiding tot moeilijkheden. De trilling van de motor kan slijtage en afwijkingen
+tengevolge hebben, terwijl de nabijheid van de metalen deelen van romp, motor, stuurkabels
+enz. compasfouten kunnen veroorzaken. Ons compas heeft intusschen gedurende de heele
+vlucht uitstekend voldaan. De fouten, voor de verschillende koersen, aangegeven op
+een tabel, bleken zoo gering te zijn, dat het niet noodig was hiervoor compensatie-magneten
+aan te brengen. Het compas was geheel trilling-vrij opgesteld, hetgeen werd verkregen
+door de oorspronkelijke veerende ophanging te vervangen door een eenvoudige, breede
+vilten manchet, waar de compasketel in rustte. Zooals bekend is, wijst de compasnaald
+niet zuiver naar het Noorden. <span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span>In Amsterdam wijst hij ongeveer 13 graden meer westelijk. Deze afwijking of „variatie”
+nam verder op onze route geleidelijk af, om bij Angora geheel te verdwijnen, in Perzië
+over te gaan tot 3 graden Oostelijk, en in Nederlandsch-Indië weer af te nemen tot
+0 graden. Zooals reeds gezegd werd werden deze afwijkingen op de routekaart aangegeven.
+</p>
+<div class="figure afb022width" id="afb022"><img src="images/afb022.jpg" alt="Afb. 22. Onze hulpexpeditie en haar materiaal verlaten de Fokkerfabriek." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 22. Onze hulpexpeditie en haar materiaal verlaten de Fokkerfabriek.</i></p>
+<p class="first"><i>v.l.n.r. Brassen, Dömen, Dietrich.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb023width" id="afb023"><img src="images/afb023.jpg" alt="Afb. 23. Van den Broeke plaatst den nieuwen motor." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 23. Van den Broeke plaatst den nieuwen motor.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Behalve het compas werden geen speciale navigatie-instrumenten meegenomen; daar wij
+geen lange afstanden over zee hoefden af te leggen, en dus steeds de hulp van de kaart
+hadden, was dit ook niet noodig.
+</p>
+<p>Achter de vliegerzitplaatsen bevindt zich de ruime cabine. De zes stoelen, die hier
+bij het normale gebruik in stonden, waren voor de Indië-vlucht op één na weggenomen,
+terwijl groote glasruiten links en rechts voor gewichtsbesparing waren vervangen door
+linnen. Voor het uitzicht en de ventilatie waren twee raampjes overgelaten. In de
+cabine was een hangmat gehangen waarin Van den Broeke zoo nu en dan een dutje deed.
+De grootste reservedeelen, namelijk een schroef en een buitenband, waren hier geborgen,
+evenals onze tasschen, proviand, en allerlei andere benoodigdheden.
+</p>
+<p>Achter de cabine is de w.c. en het bagage-ruim; het laatste was als magazijntje ingericht;
+de verschillende reservedeelen voor den motor en de gereedschappen waren hier ondergebracht,
+en de kleine onderdeelen, zooals moertjes, boutjes, splitpennen en dergelijke hingen
+er, in zakjes verpakt en van etiketten voorzien, netjes langs den wand.
+</p>
+<p>De omstandigheid, dat de beide vliegers elkander gemakkelijk konden aflossen en dat
+de vlieger, die geen <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>dienst had, in de cabine kon gaan om daar te rusten, iets te eten, een brief te schrijven,
+de kaarten te bestudeeren enz. maakte, dat de lange étappe’s van acht à negen uur
+geen bijzondere inspanning van ons eischten, waartoe ook medewerkte de gemakkelijke
+bestuurbaarheid van het toestel en de aangename, goedbeschutte vliegerszitplaats.
+</p>
+<p>Onze motor was een Rolls-Royce Eagle IX die de fabriek op gemakkelijke voorwaarden
+beschikbaar stelde. Deze motor ontwikkelt bij het maximum aantal van 2100 toeren ruim
+400 P.K. Bij den start maakte hij gewoonlijk ongeveer 1900 toeren, en in de lucht
+lieten wij hem op 1780 tot 1820 toeren loopen. De motor heeft twee, in V-vorm geplaatste
+rijen van 6 cylinders, die onafhankelijk van elkander zijn en dus elk afzonderlijk
+vervangen kunnen worden. De ontsteking geschiedt door twee bougie’s in elken cylinder
+en de stroom hiervoor wordt geleverd door vier magneten. Het gasmengsel wordt gevormd
+in twee carburateurs, die links en rechts laag naast het carter zijn geplaatst. De
+schroef maakt minder toeren dan de motor. De reden hiervoor is de volgende: de motor
+geeft zijn beste rendement op een hoog toerental, terwijl de schroef juist beter werkt
+op een lager toerental. Om dit te verkrijgen, is tusschen de motoras en de schroefas
+een stelsel van tandraderen geschakeld, een zoogenaamde reductie-koppeling. Om deze
+tandraderen te beschermen, is tusschen deze en de schroef nog een frictie-koppeling
+geplaatst. Dit is, evenals bij een motorfiets, een stel platen, die door spiraalveeren
+op elkander worden gedrukt. Wanneer <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>nu door het aan- of afzetten van den motor, door sterke windstooten of andere oorzaken
+krachten optreden, die schadelijk zouden werken op de tandraderen, slipt de koppeling
+een weinig door en worden deze krachten onschadelijk gemaakt.
+</p>
+<p>Op zijde, buiten den romp uitstekende, is een kruk. Met behulp hiervan kan de mécanicien
+den motor ronddraaien, en wanneer de vlieger nu tegelijkertijd met een zoogenaamden
+startmagneet een vonk in de cylinders doet ontstaan, stelt de motor zich in werking.
+Het in gang brengen van den motor kan zoo gemakkelijk en zonder gevaar gebeuren.
+</p>
+<p>De benzine bevindt zich in tanks, welke in het hoogste punt van het vliegtuig in het
+midden van den dikken vleugel zijn geplaatst. De benzine stroomt door zijn eigen gewicht
+naar den motor, zoodat pompen en dergelijke niet noodig zijn en de daarbij nog maar
+al te veel voorkomende storingen vermeden worden. Voor het normale gebruik kon de
+F VII 750 Liter <span class="corr" id="xd34e703" title="Bron: bezine">benzine</span> in drie tanks bergen, doch voor onze vlucht brachten wij door het inbouwen van een
+vierden tank de capaciteit op 1050 Liter. Daar de motor bij 1800 toeren 93 Liter per
+uur verbruikte, was dit voldoende voor tien en een half uur vliegen.
+</p>
+<p>Een nauwkeurige contrôle op onzen benzinevoorraad was vooral voor de lange étappe’s
+noodzakelijk. Een tweetal pijlglazen maakte dit mogelijk.
+</p>
+<p>Aan de koeling van den motor werd veel zorg besteed. Voor het gebruik in Europa geschiedde
+de koeling door een in den neus van het toestel geplaatsten honingraat-koeler. Met
+het oog op de hitte in de tropen <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>werd onder den motor nog een dergelijken koeler gehangen en zoodoende het koelend
+oppervlak met 50% verhoogd. Verder werd boven den motor een watertankje geplaatst
+waarheen water en stoom, die boven uit den radiateurdop konden komen, geleid werden,
+en dat zelf weer uitkwam bij de waterpomp. De beide radiateurs konden met kleppen
+worden gesloten. Dit koelsysteem bleek tegen de tropische hitte ruim voldoende bestand.
+Hierbij moet men echter in aanmerking nemen, dat wij vooral in Mesopotamië en Perzië
+betrekkelijk koel weer hebben getroffen. In den zomer zijn temperaturen van 120 graden
+in de schaduw hier geen zeldzaamheid, zoodat het gebruik van een kleiner koelend oppervlak
+op deze route toch afgeraden moest worden. Vliegers, die hier gevlogen hebben, hadden
+menigmaal moeilijkheden door oververhitting van hunne motoren.
+</p>
+<p>Aangezien wij onderweg grootendeels op onze eigen middelen zouden zijn aangewezen,
+werd een behoorlijke hoeveelheid reservedeelen meegevoerd. Voor den motor hadden wij
+twee complete cylinders bij ons, twee zuigers, twee magneten, zes kleppen, en diverse
+kleinere onderdeelen. Voor het toestel hadden wij de reeds genoemde schroef, die vier-bladig
+was, doch uit twee stukken bestond en daardoor gemakkelijk opgeborgen kon worden;
+verder een buitenband, vier binnenbanden, stuurkabels, een staartsteun, eenig reserve-triplexhout
+en verder reparatie-materiaal.
+</p>
+<p>Een van onze voornaamste zorgen was, het toestel zoo licht mogelijk te houden. Door
+den Rijks Studiedienst voor de Luchtvaart was voor Europa een maximum-totaalgewicht
+<span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>van 3800 Kilogram toegelaten. Met een dergelijk totaalgewicht had het toestel bij
+proeven, in Amsterdam gehouden, eenen aanloop van 300 Meter noodig, en steeg het betrekkelijk
+langzaam. Dit was op zichzelf reeds niet zeer gunstig. Hier kwam bij, dat het draagvermogen
+van een vliegtuig in de tropen geringer is dan op onze breedte. De lucht is door de
+groote warmte ijler, met het gevolg, dat de vleugel minder draagt en de schroef minder
+trekt; ook komt daardoor bij iederen zuigerslag een geringer luchtmassa in den cylinder,
+waardoor het rendement van den motor achteruit gaat. Men neemt gewoonlijk aan, dat
+het totaal draagvermogen vermindert met 10 % van het totaal gewicht. Voorts wisten
+wij, dat wij dikwijls zouden moeten starten van kleine, weeke en met boomen en andere
+hindernissen omgeven terreinen, hetgeen op zich zelf een reden was om tegen overbelasting
+te waken. De groote benzinevoorraad, dien wij moesten meenemen, de vele reservedeelen
+en andere benoodigdheden, de extra-tank en -koeler waren met dezen eisch in strijd.
+</p>
+<div class="figure afb024width" id="afb024"><img src="images/afb024.jpg" alt="Afb. 24. Dömen bij het herstelde landinggestel." width="720" height="450"><p class="figureHead"><i>Afb. 24. Dömen bij het herstelde landinggestel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb025width" id="afb025"><img src="images/afb025.jpg" alt="Afb. 25. Brassen vervangt den gescheurden radiateur door een nieuwen." width="447" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 25.</i> <i>Brassen vervangt den gescheurden radiateur door een nieuwen.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij hoopten het totaalgewicht beneden 3600 Kilogram te houden. Alles werd zorgvuldig
+nagewogen; wat niet strikt noodzakelijk was, werd thuis gelaten; de particuliere bagage
+werd tot het uiterste beperkt; het toestel werd verlicht door het wegnemen van overbodige
+tusschendeurtjes, de houten cabine-vloer, de glazen ruiten enz. Toen het toestel gereed
+was, bleek het met geheel gevulde tanks 3665 Kilogram te wegen. Er was dan ruim duizend
+liter benzine aan boord, hetgeen bij een verbruik van 100 Liter per uur voldoende
+<span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>was voor tien uur vliegen. Zooals boven werd gezegd, viel het benzine-verbruik onderweg
+nog een weinig mee; tien uur was echter in ieder geval genoeg en aangezien de meeste
+étappe’s korter waren, zoodat wij niet altijd de tanks geheel zouden behoeven te vullen,
+konden wij er op rekenen, dat het toestel meestal bij den start inderdaad minder dan
+3600 Kilogram zou wegen. Bovendien zouden wij voor de laatste étappe’s, die juist
+over de slechtste vliegvelden voerden, een deel van onze reservedeelen kunnen achterlaten.
+Zoo konden wij dan over het verkregen resultaat tevreden zijn.
+</p>
+<p>Aan deze betrekkelijk lichte belasting van het toestel hebben wij het zeer zeker voor
+een groot deel te danken, dat wij met een groot verkeerstoestel en met een naar verhouding
+zwakken motor ons doel konden bereiken. De tegenslagen, die op vroegere groote vluchten
+dikwijls werden ondervonden, zijn voor een deel te wijten geweest aan overbelasting
+van het toestel, waardoor ongelukken ontstonden bij start en landing of waardoor de
+motoren het te zwaar te verantwoorden kregen en bezweken.
+</p>
+<p>Ons vliegtuig bleek bij de proefvluchten een maximumsnelheid van ruim 140 Kilometer
+per uur te bezitten, terwijl de normale snelheid bij 1800 toeren en op geringe hoogte
+ongeveer 130 Kilometer per uur bedroeg. Deze snelheid was niet zeer groot. Bij een
+matigen tegenwind van 30 Kilometer per uur bleef slechts 100 Kilometer over. De invloed
+van den wind op de snelheid van een vliegtuig toch is zeer groot. Het vliegtuig heeft
+een vaste eigen snelheid ten opzichte van de omringende lucht. Wanneer het echter
+waait, <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>heeft deze omringende lucht zelf een zekere snelheid ten opzichte van den grond en
+wanneer de windrichting tegengesteld is aan de vliegrichting, hoeft men slechts de
+windsnelheid af te trekken van de <i>eigensnelheid</i> van het vliegtuig, om de snelheid van het vliegtuig <i>ten opzichte van den grond</i> te vinden. Wij zouden soms étappe’s van ongeveer 1000 Kilometer moeten maken en daarom
+moesten wij zeker tien uur aan één stuk kunnen vliegen en onzen benzinevoorraad hierop
+inrichten. Doordat, zooals gezegd, het benzineverbruik een beetje meeviel en wij dikwijls
+wind mee hebben gehad, hebben wij tot twee keer toe étappe’s van 1200 Kilometer zonder
+tusschenlanding kunnen afleggen.
+</p>
+<p>Nadat het toestel in den zomer van ’24 eerst verschillende proefvluchten had gemaakt,
+daarna 120 uur op de Londen-lijn had gevlogen, steeds met denzelfden motor en zonder
+eenige storing van beteekenis, werd het uit de vaart genomen en ten deele bij Fokker,
+ten deele in de werkplaats van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij te Rotterdam
+voor de vlucht gereed gemaakt. De extra-benzinetank en radiateur werden gemonteerd,
+de motor werd vervangen door een nieuwen motor, reservedeelen werden uitgezocht en
+verpakt en ten slotte werden met het toestel, toen het geheel gereed was voor de vlucht,
+nog eenige proefvluchten gemaakt, die een bevredigend verloop hadden. Eindelijk werd
+het toestel overgevlogen naar Amsterdam, van waaruit de tocht zou beginnen. De motor,
+waarmede wij de vlucht zouden ondernemen, had nu, behalve de proefvluchten, vooraf
+twintig uren gedraaid en was daarna geheel nagezien, zoodat mocht worden <span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span>aangenomen, dat de motor, ofschoon nieuw, toch voldoende beproefd, ingeloopen en gecontroleerd
+was. Daar de vorige motor het op de Londen-lijn meer dan 120 uur had uitgehouden zonder
+storing, en daar onze vlucht naar Batavia ongeveer even lang zou moeten duren, was
+er gegronde hoop, dat deze vlucht geen overdreven zware eischen aan den motor zou
+stellen. Zoo stond dan eindelijk op den avond van den dertigsten September de H-NACC
+met gevulde tanks en geheel in orde in de groote hangar van het vliegveld Schiphol
+bij Amsterdam te wachten om den volgenden morgen de reis naar den Oost te aanvaarden.
+<span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig010width" id="fig010"><img src="images/fig010.png" alt="Fig. X. Amsterdam–Praag. Schaal 1 : 6 000 000." width="720" height="453"><p class="figureHead"><i>Fig. X. Amsterdam–Praag. Schaal 1 : 6 000 000.</i></p>
+<p class="first"><i>Verklaring der Teekens zie Fig. <a href="#fig023">XXIII</a>.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8578">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK IV</h2>
+<h2 class="main">HET VERTREK EN DE VLUCHT TOT PHILIPPOPEL</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-o.png" alt="O" width="144" height="143"></div>
+<p class="first">p den vroegen morgen van den eersten October was het een geweldige drukte op het vliegveld
+Schiphol bij Amsterdam. Drommen belangstellenden kwamen per auto of per boot. Het
+kleine hotelletje zat tjokvol met vrienden en kennissen, die reeds den vorigen avond
+waren aangekomen. Zij hadden zich in hoofdzaak onledig gehouden met het den regenmaker,
+officieel bekend onder den titel Adjunct-Directeur van het Meteorologisch Instituut,
+lastig te maken. Op deze autoriteit rustte de hachelijke taak, uit de laatste weerberichten
+voorspellingen te wagen omtrent het weer gedurende den eersten vliegdag. De H-NACC
+werd uit de hangar gereden; persfotografen, reporters en filmmenschen liepen als een
+troep stoute kinderen iedereen in den weg. Handjes werden gedrukt, onze bagage werd
+in het toestel geladen en eindelijk zouden wij vertrekken. Het uur van starten was
+op half negen bepaald, doch zooals op dergelijke critische <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>momenten gebruikelijk is, wil de de motor om onnaspeurlijke redenen niet aanslaan.
+Eindelijk deed hij het en kwart vóór negen zette de F VII zich in beweging om naar
+den overkant van het veld te rijden en te starten. Wij gaven den motor vol gas en
+langzaam begon het toestel te rollen. Het vliegveld was door de regens drassig en
+week; lang rolde het zware toestel voort, voordat het de noodige snelheid had om zich
+van den grond te verheffen. Die eerste start was ten slotte een van de moeilijkste,
+die wij op de heele reis gehad hebben. Eerlijk gezegd, stemde die mij niet heel hoopvol
+en hield ik mijn hart vast voor de vele, slechtere vliegvelden, die wij in de tropen
+zouden vinden.
+</p>
+<p>Het oogenblik, dat de breede wielen van de F VII het contact met Hollands modderigen
+bodem verloren, was er voor ons een om nooit te vergeten.
+</p>
+<p>Wat de toekomst ook zou brengen, de Indië-vlucht, waar zoo lang over gepraat was en
+die al zoo veel jaren op de lange baan was geschoven, was nu toch eindelijk begonnen.
+Voor ons, die bijna twee jaar lang hadden geredeneerd, brieven geschreven en in vreeze
+en beven geleefd, dat nieuwe moeilijkheden of bezwaren opnieuw tot uitstel of tot
+afstel zouden leiden, was het een heerlijk gevoel, om eindelijk, baas op eigen schip,
+den luchtweg naar Batavia voor ons open te zien liggen.
+</p>
+<p>Langzaam stijgende, maakten wij een grooten cirkel om Schiphol, dat met zijn tallooze
+auto’s en zijn menigte toeschouwers een vroolijken aanblik opleverde. Wij wuifden
+onze vrienden op het veld voor het laatst vaarwel toe en, terwijl escadrille’s van
+Zee- en Landmacht opstegen en zich keurig in formatie links en <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>rechts naast ons voegden, en de Heer Fokker ons in een eigen toestel een eindweegs
+vergezelde, zetten wij koers naar Amsterdam om afscheid te nemen van de hoofdstad
+van het rijk.
+</p>
+<p>In een breeden boog ging het van West naar Oost over de stad heen. Overal zagen wij
+groepen menschen naar ons opkijken. Alle booten, van de groote mailstoomers aan de
+IJ-kade af, tot de kleinste sleepbootjes toe en tallooze fabrieken en zelfs locomotieven
+op de rangeerterreinen bliezen ons met hun stoomfluit een laatsten groet toe en ofschoon
+het geluid voor ons in het machtige geronk van onzen motor verloren ging, waren de
+tallooze witte stoompluimpjes als zakdoeken, waarmede de oude verkeersmiddelen van
+de Hoofdstad het jongste verkeersmiddel een goede reis naar Indië toewuifden.
+</p>
+<p>Van Amsterdam ging het naar het Zuid-Oosten naar het vliegveld Soesterberg. De motor
+werd in toeren geminderd, wij scheerden rakelings langs de hangars en Poelman hing
+ver uit het toestel om zijn kameraden voor het laatst te groeten. De escadrille’s
+van Zee- en Landmacht namen afscheid van ons en landden in Soesterberg en alleen een
+enkele verkenner, met den luitenant Sar, chef van den fotodienst uit Soesterberg,
+aan boord, bleef ons vergezellen om bij de Duitsche grens met een knipoogje van het
+starre glazen oog van de luchtcamera afscheid van ons te nemen. Na Soesterberg stijgen
+wij langzaam een weinig; we richten den neus van de F VII naar het Oosten en bereiden
+ons er op voor, om dien dag een uur of acht te vliegen en niet eerder te landen, voor
+het goede oude Vaderland, <span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>het „land van mist en regen”, ruim acht honderd Kilometer achter ons zou liggen.
+</p>
+<div class="figure afb026width" id="afb026"><img src="images/afb026.jpg" alt="Afb 26. De oude motor wordt weggevoerd." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb 26. De oude motor wordt weggevoerd.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb027width" id="afb027"><img src="images/afb027.jpg" alt="Afb. 27. De nieuwe motor draait proef." width="720" height="450"><p class="figureHead"><i>Afb. 27. De nieuwe motor draait proef.</i></p>
+<p class="first"><i>v.l.n.r. Dragoni, Poelman, Dömen, van den Broeke, Guilonard, Brassen.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Het weer was gunstig; eenige dunne, witte wolkjes hingen hoog tegen den lichtblauwen
+hemel; de horizon was een beetje heiig, maar het uitzicht was ruim voldoende; een
+zwakke Zuidelijke tot Zuid-Westelijke wind voorspelde ons, dat wij vooral op het laatste
+gedeelte van deze étappe niet hard zouden opschieten, maar wij hadden nog den heelen
+langen dag voor ons, de tanks waren goed gevuld en wij hoefden ons dus hierover geen
+zorgen te maken.
+</p>
+<p>Over Amersfoort, dat in concentrische cirkels gebouwd, om zijn ouden toren ligt, gaat
+het Oostwaarts langs de spoorlijn. Na eenigen tijd doemen de zes, tweehonderd Meter
+hooge, slanke masten van het radiostation Kootwijk voor ons op. Het ingewikkelde dradenstelsel
+van de antenne’s hangt daar als een fijn spinrag, en laag beneden ons zien wij den
+watertoren, die tevens als vuurtoren dienst doet, om vliegtuigen bij avond voor deze
+gevaarlijke hindernis te waarschuwen. Zoo ontmoeten de twee allernieuwste verbindingsmiddelen
+tusschen het oude Vaderland en de deelen van het Rijk in Indië, het vliegtuig en de
+draadlooze, elkander hier.
+</p>
+<p>Verder gaat het weer en over de uitgestrekte villaparken van Apeldoorn koersen wij
+naar Deventer, dat schilderachtig aan den <span class="corr" id="xd34e789" title="Bron: IJsel">IJssel</span> ligt en waar een witte cirkel het noodlandingterrein aanduidt voor vliegtuigen, die
+langs deze route naar Hamburg en Kopenhagen vliegen.
+</p>
+<p>Steeds de spoorlijn volgende, vliegen wij langs de ons wel bekende route over <span class="corr" id="xd34e795" title="Bron: Rijsen">Rijssen</span> en Almelo en dan <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>gaat het verder door den Achterhoek van <span class="corr" id="xd34e800" title="Bron: Overijsel">Overijssel</span> naar Duitschland.
+</p>
+<p>Om tien uur acht passeeren wij de Duitsche grens dicht bij het kleine, oude Duitsche
+stadje Nordhorn en wij kunnen niet nalaten elkander even de hand te drukken. Zoo waren
+wij dan ten minste Holland uit en Abcoude voorbij. Abcoude is voor mij altijd een
+schrikbeeld geweest, waarschijnlijk omdat er wel eens een noodlanding heeft plaats
+gehad. Het idee om in de krant te zien „De Holland–Indië-vlucht. Noodlanding bij Abcoude”,
+heeft mij altijd als een angstig spook voor de oogen gezweefd en toen wij dan ook
+de Duitsche grens naderden, kon ik niet nalaten in een kort briefje aan Spit, den
+technicus der K.&nbsp;L. M., met wien ik hierover dikwijls gesproken had, te berichten:
+„alles wel aan boord; Abcoude gepasseerd.” Voorbij Nordhorn verlieten wij de route
+van de vliegtuigen, die naar Hamburg en Kopenhagen vliegen. Wij kwamen hier dus voor
+het eerst op onbekend terrein; ook konden wij hier niet langer den spoorweg of een
+ander groot landmerk volgen en daar ik bij ondervinding wist, hoe gemakkelijk men
+in die eentonige Duitsche vlakte den weg kwijt raakt, verdeelden wij het werk. Poelman
+nam het stuur en koerste op het compas en ik kon al mijn aandacht aan de kaart wijden.
+Over een vlakte, waar bosschen, heide, moerassen en bouwland elkander afwisselden,
+bereikten wij het riviertje de Hase bij Bramsche, ten Noorden van <span class="corr" id="xd34e805" title="Bron: Ossnabrück">Osnabrück</span>. Van hier af werd de oriëntatie weer gemakkelijker aangezien wij verder het breede
+kanaal konden volgen, dat naar Hannover leidt. Onder ons hebben wij vlak land met
+<span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>weiden en akkers bedekt en hier en daar nog al moerassig. Ten Zuiden van onze route
+zien wij het Wiehen-Gebergte. Het is niet hooger dan een drie honderd meter, maar
+het land daar ziet er met zijn dichte bosschen en steile hellingen weinig geschikt
+uit voor noodlandingen, zoodat wij blij zijn, dat wij den kleinen omweg door het Noorden
+hebben gekozen.
+</p>
+<p>Onze motor doet het uitstekend. Wij laten hem rustig op 1760 tot 1800 toeren loopen;
+met de koelerkleppen geheel gesloten, kunnen wij het koelwater gemakkelijk op 70 graden
+houden. Het landschap is betrekkelijk eentonig. Wij vliegen over Minden, waar de Wezer
+bij de Porta Westphalica zich een weg baant uit de bergen naar de vlakte en waar het
+kanaal in een grooten aquaduct over de rivier gevoerd wordt.
+</p>
+<p>Nog een half uurtje en Hannover komt in zicht; reeds in de verte is de ligging van
+de stad kenbaar aan de vuil-grijze wolk van rook en nevel, die er boven hangt. Na
+even zoeken vinden wij het vliegveld. Het ziet er ruim, maar een beetje zanderig uit.
+Er zijn eenige tenthangars en een paar kleine Duitsche toestellen staan buiten. Wij
+maken een bocht boven het veld en zien hoe de menschen naar ons opkijken. Wij schieten
+een groenen lichtkogel af om ze duidelijk te maken, dat wij het veld gevonden hebben,
+doch door zullen vliegen zonder tusschenlanding.
+</p>
+<p>Het is nu twee uur vijftig minuten geleden, sedert wij uit Amsterdam startten, en
+wij berekenen, dat wij gemiddeld 127 Kilometer per uur hebben afgelegd. De zwakke
+zijwind heeft ons dus slechts drie Kilometer per uur aan snelheid gekost.
+<span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span></p>
+<p>Van Hannover vliegen wij naar Brunswijk, welke stad met haar roode daken, haar vele
+torens en koperen koepels van uit de lucht een mooien aanblik biedt. Een effen-blauwe
+hemel welft zich boven ons. Het terrein is vlak, meest bouwland, afgewisseld met eenige
+bosschen en meertjes en de moerassen zijn verdwenen. De twee spitse torens van de
+kathedraal van <span class="corr" id="xd34e817" title="Bron: Maagdeburg">Magdeburg</span> komen in zicht en bij die stad vinden wij de Elbe, die wij verder zullen volgen.
+</p>
+<p>Wij nemen onzen vliegtijd weer op en het blijkt, dat wij thans gemiddeld ruim 121
+Kilometer per uur hebben gevlogen en dus een weinig aan snelheid hebben verloren.
+Aan den rook uit schoorsteenen hebben wij gezien, dat het op den grond bijna windstil
+is, doch blijkbaar waait het op de hoogte van ongeveer 300 Meter, waarop wij ons bevinden,
+aanzienlijk meer, een verschijnsel, dat veel voorkomt. Wij slaan af naar het Zuid-Oosten
+en volgen de Elbe. De wind is nu <span id="xd34e822">Zuid-Zuid-Oost</span> geworden; tusschen de steden Wittenberg en Torgau nemen wij onze snelheid nauwkeurig
+op en deze blijkt thans nog slechts 95 Kilometer per uur te bedragen. Blijkbaar wordt
+de wind dus steeds sterker, terwijl wij hem door onze koersverandering bij Magdeburg
+ook meer tegen hebben gekregen. Intusschen hebben wij benzine genoeg om Praag te bereiken,
+en wij hoeven ons dus geen zorgen te maken. Even vóór Meiszen beginnen de heuvels
+links en rechts van de rivier. Ofschoon het terrein hierdoor minder geschikt wordt
+voor een noodlanding, is het toch een aangename afwisseling na het vele vlakke land,
+dat wij achter den rug hebben.
+<span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span></p>
+<p>Bij Dresden zien wij in een groote bocht van de rivier het vliegveld liggen, dat door
+een groote, witte T is aangeduid. Voor zoover wij zien kunnen, is het in goeden staat
+en er staan een hangar en een vuurtoren. Wij schieten weer een groenen lichtkogel
+af en vliegen dan dwars over de stad. Deze maakt vanuit de lucht gezien, met haar
+lange, rechthoekig aangelegde straten en hooge, van natuursteen opgetrokken huizen
+een mooien en buitengewoon regelmatigen indruk.
+</p>
+<div class="figure afb028width" id="afb028"><img src="images/afb028.jpg" alt="Afb. 28. Aankomst te Constantinopel." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 28. Aankomst te Constantinopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb029width" id="afb029"><img src="images/afb029.jpg" alt="Afb. 29. Vliegveld San Stefano bij Constantinopel." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 29. Vliegveld San Stefano bij Constantinopel.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij zijn nu niet ver meer van de grens tusschen Duitschland en <span class="corr" id="xd34e838" title="Bron: Tsjecho-Slowakye">Tsjecho-Slowakije</span>, waar de Elbe zich kronkelend een weg baant tusschen het Ertsgebergte en het Reuzengebergte.
+Wij steken een groote bocht, die de rivier hier maakt, af, en vliegen over het rotsachtige
+Elbsandstein-Gebirge. De wind, die hier over de bergen en dalen strijkt, veroorzaakt
+sterke op- en neergaande luchtbewegingen, wat wij, vliegers, „remous” noemen, zoodat
+het vliegtuig zoo nu en dan sterk overhelt en heen en weer geslingerd wordt. Dank
+zij de goede vliegeigenschappen en de gemakkelijke bestuurbaarheid van onze brave
+H-NACC kost het ons echter weinig inspanning het toestel meester te blijven.
+</p>
+<p>Wij vliegen op ongeveer 600 meter hoogte over de bergen heen en dan ligt de vlakte
+van Bohemen voor ons. Wij scheren langs een steilen, afzonderlijk uit de vlakte oprijzenden
+heuvel met de ruïne van een oud kasteel op den top, en zien spoedig daarna aan de
+Moldau, een zijrivier van de Elbe, de stad Praag voor ons liggen.
+</p>
+<p>Zeven en een half uur, nadat wij Amsterdam verlaten hebben, strijken wij op het vliegveld
+Kbely bij <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>Praag neer. Het terrein is uitstekend, zeer ruim, en glad als een billartlaken en
+één van de vele groote steenen hangars opent gastvrij zijn breede deuren om de F VII
+te herbergen. De eerste étappe was vlot en mooi verloopen; de motor had zich uitstekend
+gehouden; het benzine-verbruik was gebleken slechts drie en negentig Liter per uur
+te bedragen; het weer had meegewerkt en de heele bemanning voelde zich in de beste
+conditie en in opgewekte stemming. Hiertoe droeg niet weinig bij de correcte en vriendelijke
+ontvangst, die wij van de zijde van de vliegveld-autoriteiten ondervonden. Zij deden
+alles wat ze konden, om het ons zoo aangenaam en gemakkelijk mogelijk te maken. Wij
+kregen dadelijk de noodige, zeer gewillige mécaniciens om ons te helpen, onze benzine
+en olie stonden voor ons klaar, voor de verzending van onze telegrammen werd gezorgd,
+de inwendige mensch werd niet vergeten en een regeeringsauto wachtte, om ons naar
+de stad te brengen.
+</p>
+<p>Het vliegveld te Praag vormt een tusschenstation voor de Fransche lijnen naar Warschau
+en Constantinopel en de <span class="corr" id="xd34e849" title="Bron: Tsjecho-Slowaksche">Tsjecho-Slowaaksche</span> regeering doet alles wat zij kan, om het internationale luchtverkeer aan te trekken.
+</p>
+<p>Wij kwamen eerst na het donker in de stad, zochten een hotel op, gingen lang en aandachtig
+eten en togen toen weer de stad in om onder de leiding van een paar vriendelijke Hollandsche
+journalisten een vluchtigen indruk te krijgen van de vele historische merkwaardigheden
+van de oude Boheemsche koningsstad. Ons bezoek kon helaas maar zeer kort duren, doch
+een <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>indruk van veel mooie gebouwen, van nauwe, duistere, kronkelende straatjes, en van
+de oude burcht, het Hradschin, die vanaf den top van den heuvel op de Moldau neerziet,
+is ons bijgebleven. Evenzoo is ons bijgebleven dat wij, hoe interessant de stad ook
+was, tijdig en met vreugde onder de wol kropen.
+<span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig011width" id="fig011"><img src="images/fig011.png" alt="Fig. XI. Praag–Belgrado. Schaal 1 : 5 400 000." width="455" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XI. Praag–Belgrado. Schaal 1 : 5 400 000.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb82a">[<a href="#pb82a">82</a>]</span></p>
+<p>Den volgenden morgen togen wij alweer vroeg naar het veld. De F VII werd klaar gezet
+en den motor lieten wij proefdraaien. De commandant van het vliegveld ried ons aan,
+nog even met vertrek te wachten, totdat alle weerberichten van de route draadloos
+binnen gekomen zouden zijn. Intusschen duurde dit langer, dan wij gehoopt hadden,
+en, gereed voor den start, drentelden wij ongeduldig bij de F VII op en neer. Eindelijk
+kwamen de radiogrammen; het weer was niet zoo gunstig als den vorigen dag; meer wolken,
+hier en daar wat regen, en meer kans op tegenwind. Het was echter goed genoeg om te
+vertrekken en zoo gauw mogelijk gingen wij de lucht weer in. De wind was inderdaad
+nog al sterk en woei uit het Zuid-Oosten, dus pal tegen. Wij zouden dien dag naar
+Belgrado 800 Kilometer moeten vliegen en konden dus rekenen op een flinken langen
+vliegtijd. Van het vliegveld af vlogen wij eerst een eindje op het compas, tot wij
+de Sazawa vonden, een smalle zijrivier van de Moldau, die zich sterk kronkelend een
+weg baant door het heuvelland van Bohemen. Hooger en hooger werden de heuvels; wij
+verlaten de Sazawa en vliegen op het compas naar het Zuid-Oosten over een pas tusschen
+bergen, die de waterscheiding <span class="corr" id="xd34e865" title="Bron: vormt">vormen</span> tusschen het stroomgebied van de Moldau en den Donau. Zware regenwolken <span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>hangen dicht boven ons hoofd en laten boven den dicht-beboschten pas slechts eenige
+tientallen meters heldere lucht vrij, waar de groote F VII juist doorheen glipt; dan
+daalt het terrein weer langzaam, maar het blijft heuvelachtig en boschrijk en biedt
+zeer weinig gelegenheid voor landing. Een net van kleine riviertjes breidt zich waaiervormig
+onder ons uit en vergemakkelijkt de oriëntatie, daar zij allen samen stroomen in een
+zijrivier van den Donau, de March, zoodat wij slechts stroomafwaarts behoeven te vliegen
+om met zekerheid den goeden weg te vinden. Zoo komen wij in de vlakte van de March,
+waaruit links van ons de kleine Karpaten als een mooie keten oprijzen. Reeds uit de
+verte vormen zij een duidelijk landmerk voor ons, daar aan den voet van deze keten
+Pressburg zeer schilderachtig aan den Donau gelegen is. De breede rivier en de oude
+stad aan den voet van de steile bergen vormen een schitterend landschap. Langen tijd
+volgen wij den stroom, die zich telkens in breede takken splitst, welke dicht-beboschte
+eilandjes omsluiten. De wijde vlakte van Hongarije strekt zich uit zoo ver het oog
+reikt. Hier en daar liggen uitgestrekte weilanden, waarop groote kudden vee grazen
+en die de beste landingsgelegenheid bieden, die men maar wenschen kan. Groote houtvlotten,
+met hutjes erop, waarin de bemanning huist, laten zich langzaam onder ons de breede
+rivier afdrijven.
+</p>
+<div class="figure afb030width" id="afb030"><img src="images/afb030.jpg" alt="Afb. 30. In het Noorden van Anatolië." width="720" height="451"><p class="figureHead"><i>Afb. 30. In het Noorden van Anatolië.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb031width" id="afb031"><img src="images/afb031.jpg" alt="Afb. 31. Heuvels vóór Angora." width="720" height="451"><p class="figureHead"><i>Afb. 31. Heuvels vóór Angora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij hebben onze snelheid weer opgenomen en het blijkt, dat die slechts 91 Kilometer
+per uur bedraagt. Om geen tijd te verliezen, besluiten wij de groote bocht, die de
+rivier langs Budapest maakt, af te snijden. Wij vliegen dwars over een heuvelrug en
+zien in de <span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span>verte een uitgestrekt meer, de Plattensee, en eenigen tijd later vinden wij de rivier
+weer terug, die wij verder zullen moeten blijven volgen tot Belgrado toe. Het landschap
+aan den rechteroever wordt nu meer heuvelachtig en bergachtig maar aan den linkeroever
+blijft het vlak en biedt het voldoende gelegenheid voor landing.
+</p>
+<p>In den namiddag constateeren wij, dat onze snelheid is opgeloopen tot 102 Kilometer
+per uur. Het gaat dus weer een beetje harder, maar als wij vóór het vallen van den
+avond Belgrado willen bereiken, zullen wij ons toch moeten haasten. Wij steken alle
+bochten van de rivier af om tijd te winnen en vliegen zooveel mogelijk op het compas,
+en wij zijn blij, wanneer wij de stad bij de samenvloeiïng van de Sava en den Donau
+zien liggen. De schemering daalt al en in de stad worden de lichtjes reeds aangestoken.
+Iets verder stroomafwaarts vinden wij bij het kleine plaatsje Pancsova het vliegveld,
+waarvan de ligging door een groot kruis van lichten wordt aangeduid.
+</p>
+<p>Wij hadden gehoord, dat het vliegveld klein was, doch dit viel nog al mee, daar de
+aangrenzende weilanden voor een deel zonder terrein-afscheiding in het vliegveld overgaan,
+en een natuurlijke uitbreiding hiervan vormen.
+</p>
+<p>Wij hadden nog juist licht genoeg om te landen, maar als we iets later waren gekomen,
+zou het geheel donker zijn geweest. Voor zulke lange étappe’s tegen den wind in, is
+de snelheid van de F VII toch inderdaad wel wat gering. Wij hadden dezen dag een afstand
+van 800 Kilometer afgelegd in 8 uur 40 minuten, wat een <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>uurgemiddelde geeft van slechts ruim 92 Kilometer. Een ongunstige omstandigheid is
+het verder, dat wij Oostwaarts, dus tegen de zon in vliegen. Hierdoor verliezen wij
+bij elke étappe eenigen tijd daglicht; wij besluiten dan ook in het vervolg ’s morgens
+zoo vroeg mogelijk te starten en ons niet te laten ophouden door het wachten op weerberichten
+of anderszins.
+</p>
+<p>In Belgrado vonden wij heel wat minder vlotte hulp dan in Praag. De dienst op het
+vliegveld alhier wordt grootendeels waargenomen door Franschen, aangezien Fransche
+vliegtuigen hier ook landen. De F VII kon slechts worden ondergebracht in een open
+hangar zonder deuren, en ofschoon er een tot de tanden gewapende Servische soldaat
+bij werd geplaatst, dorsten wij het toestel niet alleen te laten, en bleef Van den
+Broeke er in zijn hangmat in slapen. Na lang op het veld te zijn gebleven om de douane-
+en andere formaliteiten in orde te maken, hobbelden Poelman en ik in een klein Ford-wagentje
+over een onmogelijke kei-bestrating in het donker naar Pancsova, waar wij hadden besloten
+te overnachten, aangezien Belgrado te ver weg en te lastig bereikbaar was.
+</p>
+<p>Het telegraafkantoor was reeds gesloten. Met hulp van een Servischen douane-beambte
+gelukte het mij, den telegrafist te vinden. Anderhalf uur sleet ik in het kleine kantoortje
+in lange onderhandeling met den telegrafist en zijn vrouw. Ik trachtte ze de beteekenis
+van mijn perskaart duidelijk te maken, doch deze was in het Fransch opgesteld en werd
+derhalve met een even verachtelijken glimlach geweigerd, alsof het Hottentotsch was
+geweest. Ik had nog geen Servisch geld <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>kunnen krijgen, moest dus in franken betalen, werd ongeloofelijk afgezet en verloor
+veel tijd, doordat koersberekening blijkbaar geen dagelijksch werk was voor den Servischen
+beambte. Het resultaat van al die moeite was, dat het bewuste telegram drie dagen
+later in Den Haag aankwam, met het lakonieke opschrift: „door dienstredenen vertraagd”.
+</p>
+<p>De Amerikaansche vlucht om de wereld werd zeer zorgvuldig voorbereid en bestudeerd.
+De militair-attaché te Parijs reisde vooraf het traject Constantinopel–Parijs af.
+In zijn rapporten, die hij zoo welwillend was, mij naderhand ter inzage te geven,
+ontried hij een landing bij Belgrado ten sterkste op dezen grond: „<span lang="en">The local hotels are infected with vermin.</span>” Wij hadden ons dan ook voorzien van de noodige blikjes insectenpoeder, en met deze
+gewapend togen wij, achterdochtig om ons heen spiedende, het hotelletje te Pancsova
+binnen. Eerlijk gezegd viel de fauna nog al mee, maar overigens was het tamelijk vies.
+Wij genoten echter van een lekker Hongaarsch landwijntje en een buitengewoon goed
+Tziganen-strijkje.
+</p>
+<p>Geleerd door onze ervaring van den vorigen dag, togen wij in den morgen van den derden
+October voor dag en dauw op stap. Toen wij op het veld kwamen, vonden wij het toestel
+alweer startklaar en Van den Broeke bezig met de laatste voorbereidingen.
+<span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig012width" id="fig012"><img src="images/fig012.png" alt="Fig. XII. Belgrado–Constantinopel." width="720" height="467"><p class="figureHead"><i>Fig. XII. Belgrado–Constantinopel.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb87a">[<a href="#pb87a">87</a>]</span></p>
+<p>Dezelfde Zuid-Oosten wind, die ons de beide vorige dagen had opgehouden, woei ook
+heden weer. Ook was het nogal bewolkt en er was wat regen te wachten. Wij waren van
+plan onzen weg te vervolgen langs den Donau en door de IJzeren Poort, dezelfde route,
+die <span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span>ook door de Fransche toestellen wordt genomen, wanneer zij van Belgrado via <span class="corr" id="xd34e912" title="Bron: Bukarest">Bucarest</span> naar Constantinopel vliegen. De Franschen voorspelden ons echter, dat de nauwe kloof
+van de IJzeren Poort waarschijnlijk te veel door nevel en wolken zou zijn afgesloten
+en rieden ons daarom aan, den Donau even beneden Belgrado te verlaten, het dal van
+de Morava in te slaan en dit tot Nish te volgen en dan verder over Sofia, Philippopel
+en Adrianopel naar Constantinopel te vliegen. Zoodoende zouden wij minder last van
+de bergen hebben, en aldus werd besloten. Ik had van te voren gelukkig half en half
+op deze mogelijkheid gerekend, en dus ook voor deze route een kaart meegenomen.
+</p>
+<p>Zoo gauw mogelijk gaan wij op weg. De motor doet het goed en de start op het gladde,
+harde terrein kost geen moeite. Op het eerste gedeelte van de vlucht hebben wij in
+het dal van de Morava goed, vlak terrein onder ons, maar aan beide zijden van het
+dal rijzen de bergen hoog in de lucht. Links liggen de Rtanj van 1500 Meter hoogte
+en de Stara Planina, waarvan de 2000 Meter hooge toppen in zware, sombere wolkensluiers
+zijn gehuld. Kleine regendroppeltjes spatten tegen onze voorruit uit elkander. Het
+is te hopen, dat wij straks, als wij de bergen over moeten, den weg niet door de wolken
+afgesloten vinden.
+</p>
+<p>Bij Nish buigen wij links af en gaan wij de bergen in. Wij volgen de Nisawa, een klein
+schuimend bergstroompje dat zich hier en daar door nauwe kloven een weg baant. Het
+landschap om ons heen wordt steeds woester en grootscher. Steile rotsen en hooge toppen
+rijzen aan alle zijden op. Hier en daar een kleine bergweide, <span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span>waar een eenzame herder ons verbaasd nastaart en een kudde zwarte schapen en geiten,
+door den grooten vogel verschrikt, als mieren angstig door elkaar krioelen.
+</p>
+<p>Wij vliegen op 1000 Meter hoogte, maar als wij het kleine, diep in een smal dal verscholen
+stadje Pirol bereiken, nemen wij den vliegtijd op en blijkt ons, dat wij sedert Belgrado
+slechts 89 Kilometer per uur hebben afgelegd. Onze étappe van heden is bijna 1000
+Kilometer lang en wij moeten dus harder opschieten. Wij gaan daarom lager vliegen
+en zoeken diep in het nauwe dal beschutting tegen den wind. Een spoorlijn en een bergbeek
+loopen onder ons; langzaam stijgt de bodem van het dal en meer en meer naderen de
+hooge bergwanden links en rechts elkander. Wij hebben den Dragoman-pas voor ons, die
+de vlakte van Sofia scheidt van Servië.
+</p>
+<p>Wij maken een bocht naar rechts; de pas vernauwt zich tot een smalle kloof. Links
+en rechts sluiten hooge, steile rotswanden ons toestel in. De spoorlijn baant zich
+met moeite een weg en verdwijnt hier en daar in een tunnel. Plotseling zien wij tot
+onzen schrik, dat vóór ons de kloof een scherpe bocht naar links maakt, die wij niet
+kunnen overzien. Als na die bocht de spoor in een tunnel verdwijnt en een rotswand
+de kloof afsluit, loopen wij kans in een „cul-de-sac” terecht te komen, waar wij met
+ons langzaam klimmende toestel niet boven uit kunnen en die misschien ook te nauw
+is om daarin om te keeren. Wij hebben geen tijd te verliezen; wij gooien het toestel
+in een scherpe linker-bocht, de rechter vleugel strijkt rakelings langs een paar boomen
+<span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>op den bergwand heen, en wij hebben gelukkig weer de ruimte voor ons. Wij vliegen
+een eindweegs terug, langzaam klimmende, en dan brengen wij het toestel weer in den
+koers en vliegen op een flinke hoogte over het gevaarlijke punt heen. Nu wij dit van
+boven af kunnen overzien, blijkt, dat wij eigenlijk wel door hadden kunnen vliegen,
+want dat de kloof wel nauw en kronkelend was, maar toch ruim genoeg zou zijn geweest
+voor ons toestel.
+</p>
+<p>Geleidelijk wordt het terrein weer vlakker en vóór ons zien wij de 550 Meter hoog
+gelegen, komvormige vlakte van Sofia, de hoofdstad van Bulgarije. Zonder moeite ontdekken
+wij daar het zeer groote en goede vliegveld.
+</p>
+<p>Na ons avontuurtje in de rotskloof van de Dragoman-pas hebben wij in 50 minuten 84
+Kilometer afgelegd, dat is 100 K.M. per uur; wij hebben dus weer wat in snelheid gewonnen,
+en mogen hopen, op die manier Constantinopel te kunnen halen, en daar ook de motor
+in de beste conditie is, besluiten wij niet te landen, doch door te vliegen.
+</p>
+<p>Al spoedig ligt de vlakte van Sofia weer achter ons en zitten wij opnieuw in de bergen;
+links de „Hooge Balkan”, met toppen tot over de 2000 Meter, en rechts het nog hoogere
+Rhodopo-gebergte. Onder ons weer niets dan rotsen en kloven en een bruisend bergstroompje.
+Het duurt echter niet lang, of de bergen wijken weer links en rechts uiteen en laten
+het breede dal van de Maritza vrij, dat zich verder tot aan de <span class="corr" id="xd34e929" title="Bron: Egeïsche">Aegeïsche</span> Zee uitstrekt.
+</p>
+<p>Gelukkig zijn wij juist het gevaarlijke terrein voorbij, <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>als zeer plotseling het gevreesde motorpech-duiveltje zijn kop opsteekt.
+</p>
+<div class="figure afb032width" id="afb032"><img src="images/afb032.jpg" alt="Afb. 32. De windwijzer op het vliegveld bij Angora." width="720" height="434"><p class="figureHead"><i>Afb. 32. De windwijzer op het vliegveld bij Angora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb033width" id="afb033"><img src="images/afb033.jpg" alt="Afb. 33. Vleugelbeschadiging te Angora." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 33. Vleugelbeschadiging te Angora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Rustig, ons van niets kwaads bewust, vliegen wij door de breede vlakte; de motor loopt
+prachtig, regelmatig op 1780 toeren; dan stijgt onverwachts de thermometer, die de
+temperatuur van het koelwater aangeeft, van 70 graden tot het kookpunt. Wij begrijpen,
+dat er iets met de koeling niet in orde is. Dadelijk begint de motor minder toeren
+te maken en de thermometer daalt weer snel, hetgeen bewijst, dat het koelwater voor
+een goed deel moet zijn ontsnapt, zoodat de warme cylinderkoppen droog liggen en geen
+stoom meer wordt ontwikkelt. Wij begrijpen, dat het niet lang meer kan duren en wij
+kijken uit naar een terreintje om een noodlanding te maken. Schuinslinks achter ons
+ligt te midden van omgeploegde bouwlanden een stukje grasland en wij hebben nog juist
+tijd om hier in een S-bocht heen te glijden. De motor loopt steeds langzamer en onregelmatiger,
+zingt zijn zwanenzang in den vorm van een paar heftige knallen en stopt dan geheel.
+</p>
+<p>In een doodsche stilte glijden wij op het graslandje af. Het is een vreemde gewaarwording
+om, na urenlang het gedaver van den motor te hebben gehoord, plotseling niets anders
+dan het suizen van den wind om het toestel te vernemen en elkander zonder inspanning
+te kunnen verstaan.
+</p>
+<p>Wij landen zoo langzaam mogelijk en hopen al, dat alles zonder stukken zal afloopen.
+Dan hooren wij tot onzen schrik bij de eerste aanraking met den grond een harden klap
+tegen het rechterwiel; het toestel hobbelt <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>verder, telkens heftig stootende op de oneffenheden van den bodem; het begint langzaam
+naar rechts over te hellen tot de rechterpunt van den breeden vleugel den grond raakt.
+Het vliegtuig maakt om dien vleugelpunt een kwartdraai naar rechts en blijft dan stil
+liggen en wij hebben niets meer te doen dan uit te stappen en de schade op te nemen.
+</p>
+<p>In de eerste plaats bleek ons, dat de motor zeer aanzienlijk had geleden; hij was
+blijkbaar sterk oververhit geweest en wanneer men de schroef met de hand ronddraaide,
+hoorde men in het inwendige van den motor allerlei geluiden, waarvan de oorzaak niet
+direct was vast te stellen, doch die op ernstige schade wezen. De schroef had bij
+de landing den grond niet geraakt en was onbeschadigd gebleven. De oorzaak van de
+motorstoring bleek te zijn geweest een groote scheur in den extra-radiateur, waardoor
+het water snel was weggeloopen en de oververhitting was ontstaan. De groote afmeting
+van de barst, die ongeveer zes à zeven centimeter lang was, verklaarde het snelle
+verloop van het heele geval. Tusschen het oogenblik, waarop wij in de lucht voor het
+eerst onraad bemerkten, en het oogenblik van de landing waren nauwelijks een à twee
+minuten verloopen en zoodra wij op den grond stonden, liep het laatste beetje water
+uit het lek, dat geheel onder in het koelsysteem zat, weg. Een vliegtuigmotor is voor
+oververhitting zeer gevoelig, doordat hij doorloopend een groot vermogen moet ontwikkelen
+en naar verhouding zeer licht is geconstrueerd. Wij hadden den motor misschien nog
+eenigszins kunnen sparen, als wij hem stop hadden gezet onmiddellijk toen de temperatuur
+<span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span>opliep, maar om veilig te kunnen landen moesten wij hem laten doorwerken, tot hij
+het opgaf, en het was dan ook niet te verwonderen, dat hij tenslotte ernstig beschadigd
+bleek te zijn.
+</p>
+<p>Het rechterwiel van het toestel was gebroken, en verschillende buizen van het landinggestel
+waren eveneens gebroken of verbogen. Aanvankelijk vreesden wij, dat ook de romp misschien
+geleden zou hebben, aangezien verschillende aanhechtingspunten van het landinggestel
+aan den romp beschadigd waren, doch naderhand bleek gelukkig dat deze vrees ongegrond
+was.
+</p>
+<p>Doordat het landinggestel was bezweken, was het toestel komen te rusten op de rechtervleugelpunt.
+De hieraan bevestigde aileron (roer voor zijdelings evenwicht) was beschadigd en het
+was mogelijk, dat ook de vleugel zelf aan de onderzijde geleden had. Wij sneden een
+stukje uit het triplexhout om den vleugel inwendig te inspecteeren, doch konden geen
+schade ontdekken. De vleugel had echter een deel van het gewicht van het toestel te
+dragen gekregen, en er moest rekening worden gehouden met de mogelijkheid, dat hij
+hierdoor eenigszins verwrongen was, waardoor de vliegeigenschappen van het toestel
+beïnvloed zouden kunnen worden.
+</p>
+<p>Wij volgden het spoor, dat het toestel bij de landing gemaakt had, en ontdekten spoedig
+de oorzaak van het breken van het landinggestel. Juist op de plaats, waar het toestel
+het eerst de aarde geraakt had, liepen een aantal richels of kleine dammetjes over
+het grasland. Zij waren elk nauwelijks een voet hoog, doch bestonden uit stevige harde
+klei. Wij konden het spoor <span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>van het toestel over deze dammetjes duidelijk volgen en het bleek ons, dat wij er
+niet minder dan negen geraakt hadden. Hiertegen was blijkbaar het landinggestel niet
+bestand geweest, en het wiel was waarschijnlijk gebroken, doordat de spaken in aanraking
+waren gekomen met deelen van het bezwijkende landinggestel.
+</p>
+<p>Naderhand vertelde men ons, dat het terrein, waar wij geland waren, vroeger voor rijstbouw
+was gebruikt. Zooals bekend, groeit rijst in de modder, en om het terrein te irrigeeren,
+waren die dammetjes aangelegd. Toen wij er landden, lag het veld braak, en was alles
+met gras bedekt, zoodat wij de bewuste dammetjes van uit de lucht niet hadden kunnen
+zien. Als wij ze wel hadden kunnen ontdekken, zou het ons toch niet veel geholpen
+hebben, aangezien er in de buurt niet veel keuze was. De omgeving was ten deele bedekt
+met versch geploegde akkers, ten deele vormden boomen een hindernis. Ten slotte kwam
+er ook hier nog een gelukje bij een ongeluk, aangezien door hetzelfde weiland, waarop
+wij geland waren, een eindje verder een geul liep van ongeveer een meter diepte. Als
+wij daarin terecht gekomen waren, zou zeker nog veel ernstiger schade het gevolg zijn
+geweest.
+<span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8587">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK V</h2>
+<h2 class="main">HET OPONTHOUD IN BULGARIJE</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-h.png" alt="H" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">et katterige gevoel, dat ons bekroop, toen wij bij ons beschadigde toestel op dat
+weilandje in Bulgarije stonden, valt moeilijk te beschrijven. Nog slechts drie dagen
+was ons feestelijk vertrek uit Amsterdam achter den rug; wij waren Europa nog niet
+uit, en nu al dreigde deze tegenslag den tocht voor langen tijd te onderbreken, zoo
+niet voortzetting geheel onmogelijk te maken.
+</p>
+<div class="figure afb034width" id="afb034"><img src="images/afb034.jpg" alt="Afb. 34. Angora; marktpleintje." width="448" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 34. Angora; marktpleintje.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb035width" id="afb035"><img src="images/afb035.jpg" alt="Afb. 35. Angora; ossenwagen." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 35. Angora; ossenwagen.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij konden niet anders doen, dan de zaken nemen, zooals ze waren. Een menigte Bulgaarsche
+boeren, vermengd met Turken, waren spoedig ter plaatse, bleken veel belang in het
+geval te stellen en hielden er lange beschouwingen over in een taaltje, dat voor ons
+volkomen onbegrijpelijk was. Iedere poging om ons in een Westersche taal verstaanbaar
+te maken mislukte aanvankelijk, maar eindelijk waren wij zoover, dat een boer, met
+wien wij met heel veel moeite een paar woorden Fransch konden wisselen, ons duidelijk
+maakte, <span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span>dat hij den schoolmeester uit het naburige gehucht Saladinovo zou laten halen. Wij
+wachtten lang en inmiddels namen een paar soldaten op zeer gewillige wijze de wacht
+over het toestel op zich, en hielden de al te belangstellende bevolking een beetje
+op een afstand.
+</p>
+<p>Eindelijk verscheen een bleeke jongeling op het terrein. Het bleek nog niet de schoolmeester,
+maar diens zoon, de hulponderwijzer<span id="xd34e984">,</span> te zijn. Hij verstond inderdaad een weinig Duitsch, doch toen ik hem duidelijk maakte,
+dat ik graag allereerst naar de dichtstbijzijnde telefoon wilde, schrok hij van deze
+ingewikkelde opdracht zóó, dat hij weer ijlings de vlucht nam om zijn vader te halen.
+Na weer een langen tijd van wachten kwam deze eindelijk zelf op het terrein. Het bleek
+een geschikte man te zijn, die vrij dragelijk Duitsch sprak, maar als de meeste Bulgaren
+een beetje moeilijk in beweging te zetten was.
+</p>
+<p>Na eenige plichtplegingen van voorstellen, handjes schudden en uitvoerige informatiën
+naar onzen welstand, begon ik opnieuw naar de telefoon te vragen. Hij luisterde aandachtig
+en peinzend toe en vertelde ons, dat de eenige telefoon in het dorp zich op twintig
+minuten afstand in een wachthuisje aan de spoorlijn bevond. Bovendien zouden wij deze
+niet mogen gebruiken, aangezien hij alleen voor dienstgesprekken bestemd was. Ik trachtte
+hem duidelijk te maken, dat vliegtuig-ongevallen in alle beschaafde landen op alle
+telefoon- en telegraaflijnen den voorrang hadden. Hij krabbelde langen tijd peinzend
+in zijn baardje, maar eindelijk kreeg ik hem in de gewenschte richting in <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>beweging, met al de snelheid van een politie-agent in een rustige wijk.
+</p>
+<p>Op onze wandeling naar den telefoonpost, kreeg ik een indruk van het gehuchtje Saladinovo.
+Het zag er niet hoopvol uit; een heel klein kerkje, een schooltje en eenige boerderijen.
+Hier en daar een hond, die ons nijdig aanblafte, eenige troepen ganzen, een paar kalkoenen
+en eenige innig verbaasde Bulgaarsche boertjes.
+</p>
+<p>Langs een wrakke, houten brug over de Maritza bereikten wij de spoorlijn. Wij vonden
+er een klein wachthuisje, in twee hokjes verdeeld. Het ééne diende als wachtlokaal
+voor eenige manschappen van een soort Bulgaarsche gendarmerie; dit bleken zeer geschikte
+menschen, die ons later voor de bewaking van het toestel zeer goede diensten hebben
+bewezen. In het andere hokje werd de bewuste telefoon, een voorwereldlijk toestel
+ter grootte van een brievenbus met aan alle kanten handels, schellen, draden en deurtjes,
+als een kostbaar heiligdom bewaard. Een Bulgaarsche soldaat zat er bij op wacht.
+</p>
+<p>Mijn brave schoolmeester begon het geval in den breede uit te leggen. De soldaat luisterde
+belangstellend toe. Om zijn goede gezindheid te toonen, reikte hij mij een teug water
+uit een groote steenen kruik. Het gebruik van het <span class="corr" id="xd34e994" title="Bron: telefoonapperaat">telefoonapparaat</span> bleek inderdaad streng verboden; er zat een loodje op, en de wachter dorst de verantwoordelijkheid
+niet op zich te nemen, dit te verbreken.
+</p>
+<p>Ik was ten einde raad en besloot tot drastische maatregelen mijn toevlucht te nemen.
+Ik nam den schoolmeester met een zoet lijntje mee naar buiten, en begon <span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>een enthousiaste beschouwing over het heerlijke weer en de schoonheden van het Bulgaarsche
+landschap, en toen de man hierover in een diepe mijmering verzonk, glipte ik weer
+naar binnen. Bulgaarsch geld had ik nog niet, maar om in alle gevallen geholpen te
+zijn hadden wij een kleinen voorraad gouden Engelsche ponden in den zak. Ik laat een
+goudstuk in mijn hand glinsteren. Het resultaat is onverwacht; de soldaat trekt een
+reusachtig mes, ik verbleek en denk, dat de man tot parate executie wil overgaan wegens
+poging tot omkooping van een ambtenaar bij de uitoefening van zijn plicht. De bedoeling
+blijkt echter zeer onschuldig te zijn; met één haal van het mes vliegt het loodje
+van de telefoon af, en de lijn is vrij.
+</p>
+<p>De schoolmeester wordt uit zijn mijmeringen gewekt en naar binnen gehaald. Langen
+tijd hoor ik het geklik van contacten, gerinkel van allerlei bellen en een eindeloozen
+beurtzang, door den meester en den soldaat uitgevoerd voor het onwillige toestel.
+Het blijkt heel moeilijk, verbinding te krijgen met het op 25 Kilometer afstand gelegen
+Philippopel. Onze telefoon schijnt slechts verbinding te geven met het eerstvolgende
+stationnetje; de chef aldaar moet het heele verhaal opnemen en doorgeven naar de stad.
+</p>
+<p>Na langen, langen tijd heb ik geen ander resultaat, dan dat mij het strikte bevel
+bereikt, bij het toestel te blijven, totdat de prefect van Philippopel in hoogst eigen
+persoon onze papieren zal hebben gecontroleerd.
+</p>
+<p>Als een gebroken man strompel ik in het donker naar het vliegtuig terug, met de overtuiging,
+dat het eenvoudiger is, van Amsterdam naar Saladinovo te <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>vliegen, dan van Saladinovo naar Philippopel te telefoneeren.
+</p>
+<p>Als ik bij het vliegtuig terug kom, vind ik Poelman en Van den Broeke, die rustig
+wachten te midden van eenige vriendelijke Bulgaarsche boeren, die uit eigen beweging
+een groote flesch landwijn, water, brood, eigengemaakte kaas en een zeer welkom petroleumlampje
+hebben gebracht. Met behulp van de conserven en een kooktoestelletje, dat wij aan
+boord hadden, maken wij een lekker Hollandsch maaltje klaar en wij wachten rustig
+op de dingen, die komen zullen. Eindelijk, om een uur of half negen, duiken uit het
+duister een drietal als heer vermomde personen op, waarvan één de bewuste Prefect
+van het district Philippopel blijkt te zijn. Wij vertoonen hem onze papieren, welke
+hij met de meeste belangstelling bekijkt; aangezien hij er niets van begrijpt, vindt
+hij ook geen aanleiding er verder aanmerking op te maken. Dan verzoek ik hem, zooals
+gebruikelijk is als eerst-aanwezende autoriteit, het journaal van het vliegtuig voor
+gezien te teekenen. Dit wordt den goeden man te machtig en hij weigert halsstarrig
+in een dergelijke geheimzinnige en gevaarlijke transactie te treden.
+</p>
+<p>Hij staat op het punt weer in het duister van den Bulgaarschen nacht te verdwijnen,
+maar wij pakken hem aan zijn jasje en smeeken hem, ons mee te nemen naar „de” stad.
+Dit wordt ons geweigerd, want het blijkt, dat hij op een motorlorrie langs de spoorlijn
+hier gekomen is met zijn beide handlangers, en dit voertuig is niet sterk genoeg om
+zes personen te vervoeren. Zoo moet hij ons dan aan ons lot overlaten; alleen belooft
+<span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>hij ons, den Hollandschen consul te waarschuwen, onze telegrammen te verzenden en
+zoo spoedig mogelijk een auto te sturen. De auto kwam niet en de telegrammen gingen
+pas den volgenden dag weg.
+</p>
+<p>Groot was ons leedvermaak, toen wij achteraf hoorden, dat de motorlorrie op den terugtocht
+bezweken was, en dat de Prefect te voet in het holle van den nacht zijne residentie
+had moeten bereiken.
+</p>
+<p>Wij troosten ons zoo goed wij kunnen en zetten ons om het kampvuur, in casu het petroleumlampje.
+Het is gelukkig goed weer; een heldere maan verlicht de vlakte van de Maritza en de
+toppen van het Rhodopo-gebergte. De soldaten, die het toestel bewaken, en een paar
+herders houden ons gezelschap en het geheel lijkt meer op een groepje roovers, bivakkeerende
+in de bergen van den Balkan, dan op een expeditie, die propaganda maakt voor luchtverkeer
+in- en met Indië. Wij leeren den Bulgaren de heerlijkheden kennen van onze Hollandsche
+sigaren en zuurkool met spek en zij toonen hun erkentelijkheid, door ons op een doedelzak
+typische Bulgaarsche wijzen voor te spelen, eene eindelooze afwisseling van eentonige
+<span class="corr" id="xd34e1016" title="Bron: melancolieke">melancholieke</span> melodieën en woeste, barbaarsche krijgsmuziek. Een Bulgaar verklaarde ons later,
+hierin de afspiegeling te zien van de ziel van het volk, dat door de eeuwen heen na
+lange <span class="corr" id="xd34e1019" title="Bron: periode's">periodes</span> van onderdrukking telkens weer opstandig in verzet kwam, om dan weer opnieuw onder
+vreemde overheersching te geraken en in lijdelijke berusting te verzinken.
+</p>
+<p>Toen het eindelijk koud en laat werd en wij er zeker van konden zijn, dat er dien
+nacht geen auto meer zou komen om ons te verlossen, gingen wij ter ruste in de <span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span>cabine van ons toestel. Ofschoon wij menigmaal hoog hadden opgegeven over de ruime
+en comfortabele cabine van ons moderne verkeersvliegtuig, vielen ruimte en comfort
+in deze omstandigheden niet mee. Poelman en ik zochten een plaatsje op het kille,
+sterk overhellende aluminium-vloertje en Van den Broeke zagen wij bij het zwakke schijnsel
+van het petroleumlampje als een reusachtige plafond-engel in zijn hangmatje boven
+ons hoofd bengelen. Ik begon hem zachtjes in slaap te wiegelen, maar dit lokte een
+hevig protest uit van Poelman, die voorzag, dat de touwen door deze beweging zouden
+breken. Een dergelijke ramp zou ontegenzeggelijk den ontijdigen dood van de lager
+gelegen leden der bemanning met zich gesleept hebben.
+</p>
+<p>Wij sliepen dien nacht maar matig en in den vroegen morgen werden wij stijf en koud
+wakker.
+</p>
+<p>Den heelen morgen wachtten wij nog tevergeefs op de beloofde auto. Eindelijk, tegen
+den middag komt een man uit het naburige plaatsje Tatar Pazardzjik ons zijn Ford-wagentje
+aanbieden. Hij had nog een helper bij zich en wij zaten juist uit te rekenen, hoe
+wij vijf man en onze bagage in dit vehikel zouden kunnen vervoeren, toen eindelijk
+ook de Hollandsche consul uit Philippopel, de Heer Caltchoff met een Russischen chauffeur,
+eveneens in een Fordje, kwam opdagen. Zoo waren wij dan eindelijk voorloopig geholpen.
+Een en ander, dat wij niet direct noodig hadden, werd door den schoolmeester in bewaring
+genomen; ons zelf en onze bagage laadden wij in de twee Fordjes, het toestel lieten
+wij voorloopig verankerd onder de hoede van de soldaten en wij aanvaardden den tocht
+naar de stad. <span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span>Het werd een ware doodenrit. De Russische chauffeur, die vroeger zelf bij de vliegerij
+geweest was, vond blijkbaar, dat alles, wat met Luchtvaart in verband staat, snel
+moet gebeuren, en de andere chauffeur wilde niet achter blijven. Gelijk klipgeitjes
+sprongen de beide Fordjes over de kuilen en bulten van den weg, zoodat wij het ééne
+oogenblik tegen de kap geslingerd werden, en het volgende oogenblik bijna door de
+banken zakten.
+</p>
+<p>Eindelijk bereikten wij behouden de stad, waar ons eerste werk was, het verzenden
+van een uitvoerig telegram en een schriftelijk rapport van de schade naar Holland.
+Verder trachtten wij telefonische verbinding te krijgen met den Hollandschen Consul
+in de hoofdstad Sofia, Jonkheer De Brauw, hetgeen ons in den middag ook gelukte. De
+Heer De Brauw bleek reeds voorloopig door de autoriteiten te Philippopel te zijn ingelicht.
+Hij had reeds telegrammen naar Holland verzonden en getracht, ons per telefoon te
+bereiken en heeft gedurende ons geheele verblijf zeer veel belangstelling in onze
+moeilijkheden getoond, en ons op de meest vlotte en afdoende wijze in allerlei omstandigheden
+geholpen, waarvoor wij hem niet dankbaar genoeg kunnen zijn. Wij verzochten hem, zoo
+mogelijk een technicus van den Bulgaarschen vliegdienst te Sofia naar ons toe te sturen,
+om met hem de mogelijkheden van herstelling te bespreken.
+</p>
+<p>Wij konden dien dag verder niets meer doen, en ons restte slechts, een hotel op te
+zoeken, en het ons zoo gemakkelijk mogelijk te maken.
+</p>
+<p>De volgende dag, 5 October, was een Zondag, en terwijl wij ’s morgens een beetje in
+het stadspark liepen <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>te wandelen, hoorden wij een motor boven ons hoofd, en zagen wij een klein militair
+vliegtuig uit de richting van Sofia naderen. Het landde in de buurt van de stad op
+een <span class="corr" id="xd34e1038" title="Bron: excercitieveld">exercitie-veld</span> en het bleek, dat de twee inzittenden een militair vlieger en de chef van den technischen
+dienst van het vliegveld bij Sofia waren. De Bulgaarsche Regeering had zoo op zeer
+vlotte wijze aan ons verzoek om hulp voldaan en stelde bereidwillig al de haar ten
+dienste staande middelen ter beschikking, om het toestel te herstellen of te vervoeren.
+</p>
+<p>Dien middag gingen wij allen samen per auto naar het toestel, om te onderzoeken, wat
+er gedaan kon worden. De Bulgaarsche technicus zag de zaak nogal somber in. Reparatie
+ter plaatse achtte hij niet mogelijk, en bovendien vreesde hij, dat de strenge Bulgaarsche
+winter met heftige stormen en hevige sneeuwvlagen spoedig zou invallen, waardoor het
+toestel nog meer te lijden zou krijgen en het werk onmogelijk zou worden. Hij deelde
+ons verder mede, dat op het vliegveld bij Sofia alle noodige middelen voor reparatie
+aanwezig waren, maar de vraag was, hoe wij dat onbehouden bakbeest van een F VII daarheen
+zouden krijgen. Ofschoon de spoorlijn op korten afstand langs het toestel liep, achtte
+de technicus vervoer per spoor bezwaarlijk en adviseerde hij den grooten romp met
+ossen over een afstand van 120 Kilometer over den weg naar Sofia te sleepen. Wij hadden
+hier echter een zwaar hoofd in en naderhand, toen wij dien zeer slechten weg, die
+zich door het gebergte kronkelt, per auto hebben afgelegd, zijn wij in onze overtuiging
+versterkt, dat transport op deze wijze niet mogelijk was.
+<span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span></p>
+<p>’s Avonds keerden wij naar de stad terug en zonden wij een telegram naar Holland,
+om het advies van den Bulgaarschen technicus mede te deelen.
+</p>
+<p>Onze stemming was vrij somber. Wij hadden, ook in verband met den naderenden winter,
+geen hoop, dat het toestel ter plaatse hersteld zou kunnen worden. Het transport van
+het toestel zonder ernstige verdere beschadiging achtten wij uitgesloten. Wij wisten,
+dat in Holland een ander geschikt toestel op het oogenblik niet voorhanden was; de
+regentijd in Indië zou niet lang meer uitblijven, en zoo vreesden wij ernstig, dat
+de eenige overgebleven mogelijkheid was, de vlucht voorloopig te staken en het volgend
+voorjaar in April van Amsterdam uit opnieuw te beginnen. Aldus werd aan het comité
+gemeld.
+</p>
+<p>Den volgenden dag is het voor ons alweer gedwongen rust. Ik schrijf een langen brief
+aan het comité en de Consul Caltchoff vertoont ons de merkwaardigheden van Philippopel.
+Het is een brave dikke Bulgaar, die het heel goed met ons meent, ons eindeloos veel
+kopjes lekkere zwarte Turksche koffie laat slurpen, maar die helaas in zaken niet
+bijzonder vlug is. Een wandeling met hem van zijn huis naar het telegraaf-bureau,
+een afstand van hoogstens een kilometer, duurt minstens een uur, omdat de goede man
+het noodig vindt, ons als laatste actualiteit aan al zijn vrienden en kennissen voor
+te stellen. Die voorstellerij heeft ons de eerste dagen van ons verblijf vergald.
+Een dag of wat later, toen ik heusch ergen haast had, stelde hij me plotseling weer
+voor aan den Bisschop van Philippopel, een eerwaardige Pope met een langen grijzen
+baard. Nu werd <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>het mij te machtig en ik maakte hem duidelijk, dat ik uit eerbied voor de religie
+voor ditmaal de ceremonie nog had ondergaan, maar dat ik in het vervolg met niemand
+meer wenschte kennis te maken. De man vatte de zaak nog al goed op en naderhand konden
+wij tenminste rustig met hem over straat loopen. Intusschen had hij een tweede bezwaar,
+namelijk, dat in twee verschillende straten van de stad twee huisjes, die hij bezig
+was te laten bouwen, hem als de polen van een magneet aantrokken. Zoodra hij buiten
+de deur van zijn huis kwam, placht hij zich met een noodlottige zekerheid in de richting
+van een van die bouwwerkjes in beweging te zetten, ook al hadden wij hem juist aan
+het ander einde van de stad noodig. Hij kwam dan niet tot staan, voordat hij met liefde
+nederblikte op de fundamenten van de toekomstige verzameling hokjes en krotjes, die
+hij trots „<span lang="fr">mes constructions</span>” noemde. Urenlang hebben wij met ons drieën belangstelling voor dit gedoe getoond,
+omdat het nu eenmaal onmogelijk was iets van den man gedaan te krijgen, zonder aan
+deze passie te offeren. Overigens meende hij het best en was hij niet ongeschikt.
+</p>
+<p>Den zevenden October krijgen wij gelukkig een prettig bericht uit Holland. Het comité
+telegrafeert ons, dat het, ook voor de verzekering, experts zal zenden, om te zien
+wat er gedaan kan worden. Wij winnen inlichtingen in omtrent den treinenloop en het
+blijkt, dat het in ieder geval een dag of vijf zal duren, voordat er iemand uit Holland
+hier kan zijn; maar wij hebben nu tenminste de zekerheid, dat er iets gebeurt en dat
+wij spoedig nader contact met Holland zullen hebben. <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>Wij trachtten dien dag den Heer De Brauw nog op te bellen, maar de telefoonverbinding
+met Sofia is den geheelen dag defect. Philippopel, dat ten slotte nog 120 000 inwoners
+telt, en het geheele district daaromheen zijn met de hoofdstad Sofia slechts door
+één enkel telefoonlijntje verbonden, dat alle particuliere, militaire, en regeeringsgesprekken
+moet verwerken. Geen wonder, dat het ding wel eens warm loopt en een dagje vrijaf
+neemt.
+</p>
+<p>Die heele telefoondienst in Bulgarije bleek trouwens een bezienswaardigheid op zich
+zelf te zijn. Eens op een dag, dat ik weer met den Heer De Brauw wilde spreken, begon
+ik ’s morgens om negen uur de verbinding dringend aan te vragen door bemiddeling van
+onzen Consul Caltchoff. Toen gingen wij rustig zitten afwachten, wat er gebeuren zou
+en dronken Turksche koffie. Zoo nu en dan ging er iemand naar de telefoon om de verbinding
+opnieuw aan te vragen. De Heer Caltchoff was een fanatiek postzegelverzamelaar; hij
+had eenige duizenden zegels alle door elkander liggen en wij zetten ons aan het werk
+om ze uit te zoeken. Toen alles geordend was, weer Turksche koffie en nog steeds geen
+verbinding. In afwachting worden wij voor de lunch uitgenoodigd. Na afloop weer Turksche
+koffie en nog geen verbinding. Dan als tijdverdrijf eenige spelletjes trictrac en
+weer Turksche koffie. Ik raak zoo langzamerhand in het eerste stadium van volslagen
+krankzinnigheid en probeer in contact te komen met het klachten-bureau. Dit blijkt
+in het Bulgaarsch „controlla” te heeten, bediend te worden door een snibbige juffrouw
+en niet den minsten invloed op den <span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span>gang van zaken te hebben. Dan stel ik den consul voor, met ons tweeën naar den Directeur
+van den telefoondienst te gaan en gewapend met al mijn mooie aanbevelingsbrieven de
+hulp van dezen magnaat in te roepen. De consul heeft hier eerst een beetje bezwaar
+tegen, omdat hij den directeur niet kent, nooit Turksche koffie met hem gedronken
+heeft en dus geen zaken met den man kan doen; maar ten slotte weet ik hem toch over
+te halen. Wij gaan naar het postkantoor en vinden in een klein bovenkamertje den Directeur-Generaal
+van Posterijen, Telegrafie en Telefonie. De man spreekt niet één Westersche taal.
+De onderhandelingen worden weer ingeleid met Turksche koffie; dan grijpt de directeur
+naar zijn eigen telefoontoestel en krijgt geen antwoord. Hij wipt echter even naar
+het aangrenzende hokje, de telefooncentrale, en eindelijk om een uur of half vijf
+krijg ik de gewenschte verbinding. Dan moet ik een ongelooflijk bedrag aan lewa’s
+betalen. Ik toon mij hierover een beetje verbaasd, doch als reden van den hoogen prijs
+word ik herinnerd aan het feit, dat het gesprek dringend is geweest! Toen ik weer
+eens moest telefoneeren, wandelde ik maar dadelijk naar den directeur; ik kreeg de
+verbinding terstond en betaalde bijna niets. Dat was, zooals de directeur mij goedig
+verklaarde, om het weer goed te maken voor den vorigen keer.
+</p>
+<p>Met den Bulgaarschen telegraafdienst deed ik soortgelijke ervaringen op. De beambten
+verstonden zoo goed als geen Fransch, Duitsch of Engelsch, en met mijn perskaart kon
+ik dan ook weinig beginnen. Eens moest ik een lang telegram naar Batavia sturen, dat
+<span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>nog al duur zou worden, en ik had mij in mijn hoofd gezet, ditmaal nu toch eens niet
+meer te betalen, dan ik verplicht was. Ik trachtte eerst de onderhandelingen te openen
+door het loketje, doch toen het zoo niet wilde vlotten, liep ik kalm om en stapte
+het bureau zelf binnen. De telegrafist vond dit blijkbaar heelemaal niet gek en schoof
+het loket voor den neus van de wachtende file dicht. Ik maakte het mij gemakkelijk,
+nam een stoel en begon mijn bedoeling te verklaren. Ergens uit een van de donkere
+hoeken van het postkantoor werd iemand gehaald, die Fransch sprak. Ik moest ten slotte
+zelf de reglementen raadplegen; met behulp van de kaart moest ik den menschen uitleggen,
+langs welke lijnen het telegram zou moeten gaan, wat „Indes Néerlandaises” beteekende,
+waar Java en Batavia liggen; ik rekende zelf den prijs uit en na anderhalf uur zwoegen
+kreeg ik mijn zin. Met een hartelijken handdruk nam ik afscheid van de telegrafisten;
+het loketje ging weer open en de wachtende menigte kon verder worden geholpen.
+</p>
+<p>Die eerste dagen in Philippopel brachten wij in afwachting door. De stad vormde juist
+niet een bijzonder prettig verblijf. Zij ligt niet ver van de Turksche grens en stond
+vroeger onder Turksche heerschappij. In 1878, na den Russisch-Turkschen oorlog, kwam
+zij hiervan vrij, maar nog heden is een belangrijk deel van de bevolking Turksch.
+Er zijn nog vele Turksche oudheden; in het centrum der stad rijst de Minaret van de
+groote Moskee omhoog, en overal in de stad vindt men nog de minaretten van kleinere,
+deels vervallen moskeeën, die aan het stadsbeeld een eigenaardig <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span>profiel geven. Groote huizen, waar vroeger de rijke Turksche kooplieden woonden, werden
+ons getoond; zij zijn tegenwoordig jammerlijk in verval en de mooi beschilderde zalen,
+waar eertijds de harem van een rijken Pasha huisde, worden nu als tabakspakhuis gebruikt.
+</p>
+<p>De stad is heel oud en heette in den tijd van de Romeinen Trimontium, naar de heuvels
+waarop zij is gebouwd. In een klein museum worden nog vele Romeinsche oudheden bewaard
+en de fundamenten van de huisjes, die onze consul aan het bouwen is, zijn hecht gegrondvest
+op een zwaren ouden Romeinschen muur.
+</p>
+<p>Ofschoon de stad tegenwoordig een tamelijk belangrijk centrum vormt, vooral voor den
+tabakshandel, maakt zij een armelijken indruk en bestrating is slechts in enkele straten
+aanwezig.
+</p>
+<p>Een bezwaar is verder, dat de waterleiding slechts een capaciteit heeft voor 40 000
+inwoners, terwijl de stad er thans 120 000 telt. Wij maakten ons dan ook den eersten
+dag in het hotel hopeloos belachelijk door om een bad te vragen. Men vond het eigenlijk
+al lichtelijk overdreven, dat wij voor twee man ’s morgens meer dan één kannetje water
+noodig hadden. Wij waren dan ook zeer gelukkig, toen wij in een van de oudste wijken
+van de stad een Turksch bad ontdekten. Het was een typisch oud gebouw. Langs de wanden
+van een groote voorhal stonden rustbanken, waar men zich ontkleedde; dan kreeg men
+houten sandalen om naar de badkamers te wandelen. Deze bestonden uit een reeks hooge
+steenen gewelven zonder ramen, doch met <span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span>een gat in den hoogsten top. De steenen banken staan in de rondte; uit oude bronzen
+kranen stroomt het warme water uit de muren en een heete damp hangt onder de gewelven.
+Een oude Turk met een grooten snor zeept ons zorgzaam van boven tot onder af en wij
+voelen ons heerlijk opgefrischt. Helaas blijkt ons naderhand, dat onze kleeren in
+dien tusschentijd niet vrij zijn gebleven van springende bezoekertjes.
+</p>
+<p>De consul liet ons de groote moskee van binnen zien. Wij mochten niet in de moskee
+zelf, maar alleen in de voorgalerij, waar de geloovigen zich de voeten wieschen. Van
+hieruit konden wij het gebouw overzien, dat overigens weinig belangrijks opleverde.
+Vóór aan de moskee is een soort van houten voorgebouw gemaakt, dat dienst doet als
+Turksche club. Wij maakten er met een gezelligen ouden Turk kennis. Zoowel hier in
+Philippopel als later in Angora kregen wij trouwens van de Turken een prettigen, gemoedelijken
+indruk.
+</p>
+<p>Zoo brachten wij dan de eerste dagen in Philippopel door met de stad een beetje te
+bekijken en wij wisselden eenige telegrammen met Holland. Wij kregen nader bericht,
+dat de Heer Guilonard, chef van den Technischen dienst der K.&nbsp;L. M., als vertegenwoordiger
+van het comité en tevens van de verzekering bij ons zou komen. Wij zagen met verlangen
+zijn komst tegemoet.
+</p>
+<p>Den tienden October gingen wij per auto nog eens naar het toestel kijken, om ons te
+overtuigen, of de wacht behoorlijk zijn zaken deed en of het toestel niet geleden
+had van weer en wind. Wij vonden de wacht trouw op haar post; twee soldaten woonden
+er in een klein tentje, warmden in een kuiltje in den grond hun <span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span>eten op, en werden slechts om de week afgelost. Ofschoon het de laatste dagen een
+beetje geregend had en de dauw het toestel des nachts zeer vochtig maakte, terwijl
+de warme zon des middags hout en linnen weer deed uitdrogen, bleek het toestel toch
+weinig of niets van het weer te hebben geleden. Met behulp van de krick, die wij bij
+ons hadden, vijzelden wij het toestel aan den rechterkant een weinig op, zoodat de
+punt van den vleugel vrij kwam van den grond. Den motor dekten wij nog een weinig
+beter af met zeilen.
+</p>
+<div class="figure afb036width" id="afb036"><img src="images/afb036.jpg" alt="Afb. 36. Eregli." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 36. Eregli.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb037width" id="afb037"><img src="images/afb037.jpg" alt="Afb. 37. In de Cilicische Poort." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 37. In de Cilicische Poort.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Uit de telegrammen hadden wij opgemaakt, dat Guilonard den twaalfden October zou kunnen
+aankomen, en wij besloten hem tot Sofia tegemoet te reizen, om dan daar meteen het
+vliegveld en de reparatie-werkplaatsen te kunnen bekijken, en met de Bulgaarsche autoriteiten
+te kunnen spreken.
+</p>
+<p>Met ons drieën togen wij den elfden October in den morgen naar Sofia. Het was een
+afstand van slechts 120 kilometer, maar de trein deed er niet minder dan zes uur over,
+en dit was dan nog de express. Een hondje, dat blijkbaar iets tegen ons heeft, ziet
+dan ook gemakkelijk kans, al keffende een goed eind met den trein mee te loopen. Op
+reis werden wij eindeloos doorgezaagd door een Bulgaarschen persman. Er was op dat
+moment hoegenaamd niets nieuws te vertellen, aangezien alles wat er gebeurd was, al
+lang naar Holland was geseind; maar toch slaagde de goede oude heer er in tot zijn
+groote voldoening op een heel klein schrijfmachinetje een heel lang verhaal in elkaar
+te zetten.
+</p>
+<p>Aan het station te Sofia vonden wij tot onze vreugde den Heer De Brauw.
+<span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span></p>
+<p>Sofia bleek gelukkig een heel wat meer bewoonbare stad dan Philippopel, zoodat het
+reisje daarheen, na een week van vervelend wachten, een prettige afwisseling voor
+ons vormde. Wij bezochten er onder andere de mooie kathedraal, die later helaas door
+een bom werd vernield.
+</p>
+<p>Den twaalfden October gingen wij naar het station om <span class="corr" id="xd34e1098" title="Bron: Guillonard">Guilonard</span> af te wachten; maar hij kwam helaas niet, zoodat wij onverrichterzake terugkeerden,
+en den dag grootendeels in ons hotel doorbrachten, waar het gelukkig nog al uit te
+houden was. Den volgenden dag kwam Guilonard des morgens per Orient Express aan, en
+onze stemming steeg aanzienlijk, toen wij daar in onze ballingschap een bekend gezicht
+uit de Hollandsche vliegerij terugzagen. Bovendien bevestigde hij ons hetgeen wij
+ook al uit kranten, brieven en telegrammen hadden gemerkt; namelijk, dat juist onze
+tegenslag in Holland en in Indië een geweldig enthousiasme voor de zaak had gewekt,
+en dat het comité vast voornemens was de vlucht in ieder geval te laten doorgaan,
+hetzij nu, hetzij het volgend voorjaar, dat „Het Leven” een motor beschikbaar had
+gesteld, en dat veel geld uit Holland en vooral uit Indië binnenkwam.
+</p>
+<p>Nog denzelfden dag bracht onze consul ons in aanraking met den Kolonel Krasteff, commandant
+der Bulgaarsche Luchtvaart, en gingen wij met hem naar het vliegveld Bojouriste.
+</p>
+<p>De Bulgaren zijn door het vredesverdrag aan strenge beperkingen gebonden ten opzichte
+van hunne bewapening en dus ook van de luchtvaart. Aan vliegtuigen hebben zij dan
+ook alleen, wat de Franschen wel zoo <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>goed willen zijn af te staan, en dat is niet veel bijzonders: een klein aantal Caudron-vliegtuigen
+van een verouderd type. De Bulgaren zijn echter vast van plan hun vliegdienst flink
+te organiseeren, zoodra zij er de kans toe krijgen; uit den oorlog hebben zij nog
+overgehouden een zeer goed en ruim vliegveld bij Bojouriste, met flinke ruime hangars
+van Duitschen oorsprong; de verschillende benoodigde gebouwen zijn aanwezig en vooral
+de reparatie-werkplaats is zeer goed ingericht, zoodat alle in de vliegerij voorkomende
+hout- en metaalbewerkingen er kunnen worden uitgevoerd.
+</p>
+<p>De commandant van het vliegveld was buitengewoon welwillend, en bood ons alle hulpmiddelen
+en het noodige personeel voor vervoer of herstel van het vliegtuig aan; ’s avonds
+vroeg hij ons ten eten, en nam hij ons mee naar de opera, die buitengewoon goed was.
+</p>
+<p>Den volgenden dag zouden wij naar Philippopel gaan en om Guilonard in de gelegenheid
+te stellen onderweg meteen het toestel te inspecteeren, en zoodoende geen tijd te
+verliezen, besloten wij ditmaal de reis per auto te doen. Het was een schitterende
+tocht. Steil kronkelde de weg door de bergen. Wij kregen echter wel de overtuiging,
+dat transport van het toestel langs dezen weg onmogelijk was, en wij waren dankbaar,
+dat de noodlanding niet in dit gevaarlijke terrein had plaats gehad.
+</p>
+<p>Langs allerlei landweggetjes vonden wij niet zonder moeite het toestel, en de inspectie
+begon.
+</p>
+<p>Het resultaat was gunstiger, dan wij hadden durven hopen. Guilonard nam de schade
+zorgvuldig op en kwam tot de slotsom, dat het toestel alleen zou kunnen <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>worden getransporteerd, door het in stukken van tien meter te zagen, maar dat het
+<i>wel</i> mogelijk zou zijn, het toestel op het terrein zelf te repareeren. Er zouden dan een
+nieuwe motor en een nieuw landinggestel, benevens eenige mécano’s uit Holland moeten
+komen. Het was wel mogelijk, van een naburig terrein met eenige voorzorgen weer te
+starten en Guilonard stelde mij voor, het toestel dan weer naar Amsterdam terug te
+vliegen, om van daar uit de vlucht het volgend voorjaar opnieuw te beginnen.
+</p>
+<p>Guilonard schatte den benoodigden tijd voor de reparatie, wanneer in Holland vlug
+werd begonnen met het gereed maken van den motor en het landinggestel op ongeveer
+één maand en zoo zouden wij dus in de eerste helft van November weer gereed kunnen
+zijn voor den start en als de vlucht verder vlot verliep, begin December in Indië
+kunnen aankomen. Dan zou de regentijd wel is waar al begonnen zijn, maar nog niet
+zijn grootste hevigheid hebben bereikt. Bovendien was Ross Smith indertijd midden
+in den regenmoesson dwars door Indië gevlogen. Daarom stelde ik voor, wanneer de reparatie
+inderdaad binnen een maand zou afloopen, den tocht voort te zetten. Onder algemeen
+enthousiasme werd besloten, het comité in dezen zin te adviseeren, en in opgewekte
+stemming gingen wij naar Philippopel terug. Denzelfden avond ging er een lang telegram
+naar Holland om het comité van de bevindingen van Guilonard op de hoogte te stellen.
+</p>
+<p>Ons eerste werk was den volgenden dag, een contract te maken met een chauffeur om
+ons in het vervolg geregeld naar het toestel en weer terug te rijden. De <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>consul Caltchoff bezorgde er ons een buitengewoon goeden, een Italiaan, Dragoni genaamd.
+Deze was vroeger zelf mécanicien geweest, bleek een waar factotum te zijn en heeft
+ons verder onschatbare diensten bewezen. Wij kwamen overeen, dat hij ons iederen dag
+voor een redelijken prijs naar het toestel zou rijden, daar ter beschikking zou blijven,
+zoolang wij aan het werk waren, en ons ’s avonds weer naar de stad terug zou rijden.
+Die Dragoni is ten slotte een ware vriend in den nood voor ons geworden. Hij was eigenaar
+van een zwaren Gräff-und-Stifft-wagen, dien hij indertijd van een Turkschen generaal
+had gekocht en waarmede hij ware kunststukjes uithaalde op de miserable Bulgaarsche
+landwegen. Het bleek een energieke kerel te zijn, die ons ook bij het werk aan het
+toestel flink heeft geholpen. Hij had een typische manier om met de Bulgaren om te
+springen, en als zij hem ergerden door hun laksheid, was zijn vocabularium onbeperkt.
+In den wagen had hij steeds een rijzweepje bij zich, om voerlieden, die niet vlug
+genoeg uitweken, in het voorbijgaan de regels van den weg te leeren.
+</p>
+<div class="figure afb038width" id="afb038"><img src="images/afb038.jpg" alt="Afb. 38. Bij de Fransche vliegers te Aleppo." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 38. Bij de Fransche vliegers te Aleppo.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb039width" id="afb039"><img src="images/afb039.jpg" alt="Afb. 39. Vliegveld Muslimië bij Aleppo." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 39. Vliegveld Muslimië bij Aleppo.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij besloten dadelijk te beginnen, het toestel zoo ver mogelijk voor de reparatie
+gereed te maken. Met hulp van Dragoni scharrelden wij in de stad de noodige materialen
+op, als daar zijn: een paar lange palen om een bok van te maken, waarmede wij den
+motor konden lichten; de noodige takels, touwen, houtblokken, een paar dommekrachten
+enz. Ten deele in de auto, ten deele op een kar werd alles naar het toestel vervoerd
+en onder leiding van Guilonard werd er de eerstvolgende dagen hard gewerkt. Wij bouwden
+een grooten bok <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>en nadat Van den Broeke den motor had gedemonteerd, werd deze uit het toestel geheschen,
+dat vooraf met de dommekrachten horizontaal gezet en op houtblokken en een leeg benzinevat
+gesteund was. Het toestel werd zoo zorgvuldig mogelijk aan palen in den grond verankerd
+om het tegen storm te vrijwaren. Bij nader onderzoek bleek ons nu, dat de motor zoo
+sterk oververhit was geweest, dat de aluminium zuigers ten deele gesmolten waren,
+en het metaal in de uitlaatpijpen terechtgekomen was. Uit de oliezeef haalde Van den
+Broeke een ware haché van stukjes zuiger, gebroken zuigerveeren enz. Het gebroken
+landinggestel werd gedémonteerd en het bleek een lastig werkje, de houten blokken,
+waar het toestel tijdelijk op rustte, zoo te plaatsen, dat zij bij de herstelling
+van het landinggestel niet in den weg zaten. Met een paar ladders en eenige planken,
+die wij van een wagenmaker in Saladinovo leenden, bouwden wij een steigertje om de
+vleugelreparatie mogelijk te maken. Aan het vliegveld bij Sofia vroegen wij een autogeen-laschapparaat
+te leen; dit was achteraf niet noodig, omdat wij er nog vlugger een kregen uit het
+naburige stadje Tatar Pazardzjik.
+</p>
+<p>Den achttienden October was dit voorbereidende werk gereed en konden wij een telegram
+naar Holland zenden om te melden, dat het toestel klaar stond voor de reparatie en
+denzelfden avond kregen wij onder algemeene vreugde het bericht, dat den 22sten of
+23sten October drie man van de Fokker-fabriek met den nieuwen motor en het verdere
+materiaal uit Holland zouden vertrekken.
+</p>
+<p>De eerstvolgende dagen rest ons nu weer niets dan <span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span>wachten en hopen, dat de hulp-expeditie een voorspoedige reis zal hebben en dat de
+winter nog een poosje zal uitblijven. De Bulgaren meenen inderdaad te kunnen voorspellen,
+dat het zomerweer nog wel eenigen tijd zal aanhouden.
+</p>
+<p>De verjaardag van Van Weerden Poelman wordt den 21sten October zoo feestelijk gevierd,
+als naar omstandigheden mogelijk is. ’s Middags drinken wij Sliwowitch, een soort
+van Bulgaarschen pruimen-brandewijn. Het is niet heel lekker, maar er wordt ansjovis
+bij gegeven, die zoo zout is, dat men wel gedwongen wordt, te drinken.
+</p>
+<p>Daar wij voor den nieuwen motor olie noodig zouden hebben, heb ik naar Constantinopel
+geseind, castrol hierheen te zenden. Naderhand blijkt, dat hiermede onze voorraad
+in Constantinopel uitgeput is, en daar het wenschelijk zal zijn de olie in den nieuwen
+motor in het begin dikwijls te ververschen, besluiten wij, de castrol in reserve te
+houden en van Philippopel te starten met zuivere ricinus-olie. Voor ons vertrek kocht
+ik daarom nog vijftig Liter ricinus-olie bij een apotheker; de motor heeft er naderhand
+uitstekend op geloopen, maar ik weet niet, wat de gevolgen van dezen maatregel zijn
+geweest voor de volksgezondheid in Bulgarije.
+</p>
+<p>Uit een telegram, dat wij den 24sten October ontvingen, meenden wij te mogen afleiden,
+dat onze hulp-expeditie dien avond om negen uur tien in Philippopel kon aankomen.
+Wij maakten het plan, nog denzelfden avond de materialen op wagens te laden, om ze
+den volgenden morgen vroeg naar het veld te rijden, en <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>dan dadelijk aan het werk te tijgen. Hiertoe was echter noodig, dat de douane den
+motor enz. dadelijk vrij gaf en ’s middags togen wij allen samen met den consul Caltchoff
+naar het station om die zaak voor te bereiden.
+</p>
+<p>De douane-ambtenaar bleek echter een echt bureaucraatje te zijn. Wel is waar had de
+Bulgaarsche regeering aan onzen consul De Brauw alle mogelijke faciliteiten toegezegd,
+maar de douane-man beweerde geen orders te hebben gekregen, en weigerde halsstarrig
+zijn medewerking. Wij lieten ons echter niet uit het veld slaan en praatten als Brugmans.
+In een dichte rij stonden wij om het bureau geschaard, waar het mannetje zich angstig
+achter verschool en vooral de gestalte van Van den Broeke scheen hem zoo te imponeeren,
+dat hij op een schelletje drukte en hiermede alles, wat iets met de douane te maken
+had, te hulp riep. Intusschen praatten wij net zoo lang over „<span lang="de">Regierungssache</span>” en andere gewichtigheden en zwaaiden wij zoo hevig met de mooiste aanbevelingsbrieven
+voor zijn neus, dat hij eindelijk toegaf en beloofde tegen storting van 50 <span class="corr" id="xd34e1150" title="Bron: Pond-sterling">Pond sterling</span> als garantie de zaak te zullen vrijgeven. Het ergste van alles vond hij blijkbaar,
+dat hij nu zelf ’s avonds om negen uur op het station moest zijn, terwijl zijn dienst
+om zes uur behoorde af te loopen.
+</p>
+<p>Dien avond waren wij allen op tijd op het perron; de bewuste trein stoomde binnen,
+maar van onze vrienden uit Holland was geen spoor te ontdekken, en onder de hoonende
+blikken van de douane-menschen konden wij weer verdwijnen.
+</p>
+<p>Wij verwachtten onze helpers nu vier en twintig uur later, maar den volgenden morgen,
+toen wij nog rustig <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>lagen te slapen, kregen wij het bericht, dat één van de Hollanders was aangekomen.
+Het bleek te zijn Dömen, een lasscher van de Fokker-fabriek. Hij vertelde een tamelijk
+somber verhaal. Brassen, Dietrich en hij zelf, alle drie van de Fokker-fabriek, waren
+samen uit Amsterdam vertrokken met het noodige materiaal. Onder vele zorgen voor den
+motor, die een paar maal moest worden overgeladen, bereikten zij de grens tusschen
+Hongarije en Servië. Hier hield de pascontrôle bij vergissing den pas van Brassen
+achter, zoodat deze in het eerstvolgende Servische station op dit document moest blijven
+wachten. De twee anderen gingen door en laadden den motor over in Belgrado. In Zaribrod,
+het Servische grensstation aan de Bulgaarsche grens maakten de Servische autoriteiten
+bezwaar, den motor door te laten naar Bulgarije, aangezien de Entente-bepalingen het
+gebruik van motoren van dit vermogen aan Bulgarije verbieden en den invoer van vliegtuigmateriaal
+aan bijzondere vergunningen binden. Zoo moest de arme Dietrich met het materiaal hier
+achter blijven en ten slotte had Dömen in zijn eentje de reis moeten voortzetten.
+</p>
+<p>Wij waren niet weinig terneergeslagen. Wanneer de Serven formeele bezwaren gingen
+maken, was onmogelijk te voorspellen, hoeveel bureaucratische rompslomp er noodig
+zou zijn en hoeveel tijd er verloopen zou, voordat wij ons materiaal hadden.
+</p>
+<p>Wij stelden ons, niet zonder moeite, met den consul te Sofia in verbinding. De Heer
+De Brauw bleek intusschen al voor ons aan het werk te zijn getogen. Hij had in Sofia
+den bewusten trein opgewacht, en toen hij <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>de menschen niet vond, van den conducteur vernomen, wat er gaande was. Onmiddellijk
+had hij zich met den consul te Belgrado in verbinding gesteld. Wij zelf telegrafeerden
+naar Holland, en het Departement van Buitenlandsche Zaken aldaar stelde zich met de
+regeering te Belgrado in contact.
+</p>
+<p>In afwachting van de dingen, die komen zouden, gingen wij den volgenden dag, een Zondag,
+weer naar het toestel kijken. De laatste vijf dagen had het vrijwel onophoudelijk
+geregend, doch het vliegtuig bleek gelukkig practisch niet geleden te hebben. De weg
+er heen was echter in een modderpoel herschapen, waar de auto zich nauwelijks doorheen
+kon werken.
+</p>
+<p>Den morgen van den zeven en twintigsten October kwam tot onze uitbundige vreugde al
+het materiaal, te weten: de motor, het landinggestel en het wiel, de aileron en het
+materiaal voor de vleugel-herstelling te Philippopel aan. Dragoni kwam ons ’s morgens
+vroeg in een staat van hevige opwinding het bericht op onze kamer brengen. Toen wij
+aan het station kwamen, vonden wij ook Dietrich daar, terwijl Brassen dadelijk doorgegaan
+was naar Saladinovo. De brave Dragoni had de voerlieden al gewaarschuwd en wij konden
+dadelijk met het opladen beginnen. De wegen waren te slecht om den motor op een vrachtauto
+te vervoeren, en zoo zagen wij ons genoodzaakt, hem op een ossenwagen te laden. Ik
+hield mijn hart vast, dat dit wrakke voertuig onder den zwaren last zou bezwijken.
+Guilonard en Dragoni tobben erg met de Bulgaarsche werklui aan het station, die allen
+door elkaar schreeuwen, hevig gesticuleeren, en een zeldzaam gebrek <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>aan samenwerking en handigheid ten toon spreiden.
+</p>
+<p>Ik loop even de stad in om een telegram weg te sturen en plotseling ratelt tot mijn
+groote verbazing een Citroën-vrachtwagentje op rupswielen langs mij heen, van hetzelfde
+type, als waarmede indertijd de beroemde tocht door de Sahara is gemaakt. Het is vrijwel
+het eenige vervoermiddel, dat een zwaren last als onze motor over de slechte Bulgaarsche
+wegen kan vervoeren, zonder gevaar te loopen, in de modder weg te zakken. Ik loop
+het wagentje dan ook dadelijk achterna; een poosje verlies ik het uit het oog en dan
+vind ik het weer terug in een zijstraatje, voor een kantoor. Ik stap naar binnen en
+vraag aan den man, die daar de baas schijnt te zijn, of ik het vehikel huren kan.
+Het duurt lang, voor hij mij begrijpt, en als hij zoover is, antwoordt hij, dat hij
+niets met het geval te maken<span id="xd34e1170"></span> heeft. Na eenig zoeken slaag ik er ten slotte in, den eigenaar te vinden en deze
+blijkt bereid, het wagentje, dat pas nieuw is en dien dag zijn entrée in Philippopel
+had gemaakt, voor een zacht prijsje een paar dagen af te staan. Ik ga dadelijk naast
+den chauffeur zitten en heel trotsch komen wij er mee bij het station, tot verbazing
+van de anderen. De ossenwagen krijgt zijn congé en de motor wordt op de Citroën geladen,
+die hem veilig en wel naar het toestel brengt. ’s Middags wordt al het materiaal bij
+het toestel afgeladen.
+</p>
+<p>De auto van Dragoni had het den volgenden morgen zwaar te verantwoorden; de chauffeur
+en zeven passagiers moeten ermede over de slechte Bulgaarsche wegen naar het toestel
+worden vervoerd. De wagen houdt het echter gelukkig uit en Dragoni vertoont <span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span>schitterende staaltjes van rijkunst. Als de wegen steeds slechter worden, zal het
+vervoer op deze wijze wel eenige bezwaren gaan opleveren; maar ik voel er weinig voor,
+nog een auto er bij te nemen, omdat het duur is, en ik bovendien de Bulgaarsche chauffeurs
+op die slechte wegen niet erg vertrouw.
+</p>
+<p>Dadelijk wordt een aanvang gemaakt met de reparatie van het landinggestel en den vleugel.
+Reeds dienzelfden dag wordt de nieuwe motor in het toestel geheschen, en de groote
+radiateur er weer voor geplaatst. Daar het laschapparaat, dat wij uit Sofia hebben
+laten komen, er nog steeds niet is, gaat Guilonard er een halen uit Tatar Pazardzjik.
+</p>
+<p>Aangezien onze auto heden twee maal een lekke band kreeg, besluiten wij, de lading
+een beetje te verminderen; Poelman en ik zullen morgen in Philippopel blijven, en
+morgenavond zullen Brassen en Dömen bij den schoolmeester in Saladinovo blijven overnachten.
+Op den terugweg passeeren wij dien avond groote troepen Nomaden, die te midden van
+hunne kudden in hun zwarte wollen tenten langs den weg kampeeren. De volgende dagen
+vinden wij ze in Philippopel, waar zij op de markt dekens en andere artikelen, die
+zij van de wol van hunne schapen hebben geweven, aan den man trachten te brengen.
+Onze Consul Caltchoff bracht mij later in aanraking met een paar van hun hoofdlieden,
+die dikwijls een aanzienlijk kapitaal bezitten in den vorm van schapen en kleine paardjes.
+Het is een eigenaardig volkje. Zij belijden den Christelijken godsdienst en spreken
+een eigen taaltje, terwijl zij zich bovendien in bijna alle talen van den Balkan <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>kunnen uitdrukken. In den zomer leven zij in groote troepen hoog in de eenzame bergen,
+waar zij hunne schapen weiden. Tegen den winter trekken zij naar de dalen, om aan
+de kusten van de Aegeïsche zee het koude jaargetijde door te brengen. Zij leven geheel
+van hunne schapen en de verkoop van de wol is hun eenige bron van inkomsten. De vrouwen
+hebben boven den neuswortel een klein kruisje getatoueerd. Het volkje ziet er in hunne
+donkere, wollen kleeding, met bonte randen afgezet en met lange rijen metalen knoopen
+van allerlei herkomst versierd, schilderachtig uit en de koppen zijn door wind en
+zon verweerd, maar dikwijls niet leelijk. Het schijnt, dat deze nomaden het overblijfsel
+zijn van een volkje, dat in een van de vele oorlogen op den Balkan van huis en hof
+werd verjaagd. Zij klaagden zeer over de harde tijden. De wol bracht weinig op en
+zelfs deze kinderen van de bergen werden door de belastingen geplaagd. Voor ieder
+schaap, dat zij laten weiden, moeten zij eenige lewa’s aan den fiscus offeren. Bovendien
+worden zij door roovers lastig gevallen.
+</p>
+<div class="figure afb040width" id="afb040"><img src="images/afb040.jpg" alt="Afb. 40. Rakka; links de twee hangars van het Fransche vliegveld." width="720" height="448"><p class="figureHead"><i>Afb. 40. Rakka; links de twee <span class="corr" id="xd34e1186" title="Bron: hangers">hangars</span> van het Fransche vliegveld.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb041width" id="afb041"><img src="images/afb041.jpg" alt="Afb. 41. Deir-el-Zor." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 41. Deir-el-Zor.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Het is namelijk in den Balkan zelfs in de onmiddellijke omgeving van de groote steden
+nog lang niet veilig. De verarming, door den oorlog ontstaan, heeft de zaak verergerd.
+Politie en soldaten kunnen de uitgestrekte gebieden, waarin de eenzame bergen den
+roovers tallooze veilige schuilplaatsen bieden, onmogelijk afdoende controleeren,
+en, wat erger is, zijn dikwijls zelf mede in het complot. Een typisch staaltje hiervan
+is het volgende: Een paar touristen wilden een langen autotocht door de bergen maken,
+hetgeen hun <span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>in verband met de roovers werd afgeraden. Ze gingen echter toch. Ergens hoog in de
+bergen werden zij door den Burgemeester van een naburig plaatsje, die eenige gewapende
+mannen bij zich had, aangehouden en hun passen werden onderzocht. Zij konden bovendien
+goede aanbevelingsbrieven van de regeering toonen en zijn Edelachtbare gaf zijn hooge
+toestemming om verder te rijden. Toen zij weer in de stad kwamen, vertelden zij, dat
+zij nergens roovers hadden gezien, doch alleen den bewusten burgemeester hadden ontmoet,
+die zich blijkbaar zeer plichtsgetrouw op de hoogte hield van alles, wat er in zijn
+gemeente voorviel. Groot was echter de ontgoocheling van onze brave touristen, toen
+men hun uitlegde, dat die gewapende mannen juist de roovers waren geweest, die blijkbaar
+in samenwerking met het dorpshoofd hun bedrijf uitoefenden, doch waarschijnlijk in
+dit geval in verband met de aanbevelingsbrieven van de reizigers het zaakje niet veilig
+genoeg hadden gevonden. Een dergelijke verbroedering van autoriteiten en ongunstige
+elementen schijnt niet zeldzaam te zijn, en door de algemeene armoede en de lage tractementen
+sterk te worden bevorderd. Zoo ziet men, waar het drukken van ambtenaarssalarissen
+toe leidt! Vooral de tabakshandelaars, die dikwijls met veel contanten in den zak
+het platteland op moeten om de boeren te betalen, hebben van beroovingen te lijden,
+en kort vóór dat wij onze noodlanding maakten, waren een paar van deze heeren op den
+weg, die van ons toestel naar Philippopel liep, grondig uitgeschud. Geen wonder dan
+ook, dat de chauffeurs er een sterken afkeer van hebben, na zonsondergang buiten de
+steden te <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>rijden, en als zij het bepaald doen moeten, zooveel mogelijk de lichten dooven.
+</p>
+<p>Dien 28sten October, den eersten dag van het herstellingswerk, schoten wij goed op.
+’s Avonds kwam de heer Alsem, een filmoperateur uit den Haag, onze kleine Hollandsche
+kolonie versterken, die nu acht man telde. In het kleine Philippopelsche hotelletje
+begonnen wij zoo langzamerhand een ware terreur te vormen. Wij waren de beste klanten,
+maar de Bulgaren vonden ons ongeloofelijk veeleischend. Wij wilden allemaal goede
+kamers hebben; de productie in de keuken kon de vraag bijna niet bij houden; iederen
+avond kwamen wij, van onder tot boven met modder bedekt van het veld terug en wij
+hadden de naar Bulgaarsche opvatting nog al overdreven gewoonte, om weer schoon aan
+tafel te komen, zoodat de kamermeisjes ongekende hoeveelheden waschwater naar boven
+moesten slepen. Wij maakten moeilijkheden, als ons linnen nog vuiler uit de wasch
+kwam, dan het er in was gegaan; wij waren ontevreden, wanneer de gaten in de lakens
+zoo groot waren, dat wij er ’s nachts doorheen schoten; kortom, wij waren de lastigste
+gasten van het hotel, en de arme hotelier slaakte tegenover den Heer Caltchoff de
+verzuchting: „Nog vijf van die Hollanders van jou, en ik moet mijn hotel sluiten.”
+</p>
+<p>Den volgenden dag bleven Poelman en ik volgens afspraak in de stad, om de auto niet
+te zwaar te belasten, en wij besteedden onzen tijd met het rondleiden van den filmoperateur
+door de stad. Plovdiv, zooals de Bulgaren Philippopel noemen, biedt met zijn oude
+wijkjes en zijn mooie panorama’s vanaf de heuvels <span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>menig schilderachtig plekje voor de film. De anderen gingen weer allen naar het toestel;
+het werk schoot goed op en welvoldaan kwamen zij ’s avonds weer terug, behalve Brassen
+en Dömen, die volgens afspraak bij den schoolmeester van Saladinovo bleven logeeren.
+</p>
+<p>De dertigste October was een minder aangename dag. Zware regens maakten den weg naar
+het veld bijna onbruikbaar, zoodat wij telkens allen moesten uitstappen om de zware
+auto met moeite uit de modder te bevrijden. Het terrein zelf was in een modderpoel
+herschapen, hetgeen het werk zeer bemoeilijkte, en vooral het lasschen van het landinggestel
+in regen en wind was een waar kunststukje. Bovendien bleken sommige deelen van het
+landinggestel, evenals de nieuwe extra-radiateur, niet dadelijk te passen, hetgeen
+het werk vertraagde. Tot onzen spijt moesten wij besluiten, niet, zooals wij eerst
+gehoopt hadden, den eersten November te starten, maar ons vertrek tot den tweeden
+November uit te stellen.
+</p>
+<p>De wegen waren nu zoo langzamerhand zóó slecht geworden, dat wij moesten besluiten,
+den volgenden dag niet per auto, maar met den trein naar het vliegtuig te gaan, hetgeen
+ook alweer tijdverlies meebracht. Een en dertig October vorderde het werk gelukkig
+goed en werd het weer tegen den middag beter. Dien dag sloeg ik de noodige benzine
+en ricinus-olie in, en wij hadden goede hoop, dat wij inderdaad den tweeden November
+zouden kunnen vertrekken.
+</p>
+<p>Onder een prachtigen blauwen hemel rijden wij den eersten November naar het toestel.
+Gelukkig zijn de wegen dien dag zooveel beter, dat wij er weer per auto <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>kunnen komen. De eerste sneeuw bedekt de toppen van den Balkan en den Rhodopo. Dien
+dag schiet de reparatie goed op en mede door het mooie weer zijn allen in de beste
+stemming. Er waait een zwakke Westen-wind; dicht bij het vliegtuig is een lang, smal
+stukje grasland, dat in de richting Oost-West loopt en dat voor den start wel te gebruiken
+schijnt. Aan den Westkant staan even buiten het veldje hooge boomen, die den start
+in die richting moeilijk maken. Aan den Oostkant ligt het terreintje vrij, zoodat
+een start in die richting het veiligste is. Als de wind niet draait, zullen wij dan
+weliswaar moeten starten met wind in den rug, maar dit achten wij een minder bezwaar
+dan de start naar de boomen toe. De lengte van het terrein is niet buitengewoon. Onze
+F VII heeft, vooral met zwakken wind in den rug, zeker 300 Meter voor den aanloop
+noodig. De langste gladde startbaan, die wij op het terrein kunnen vinden, bedraagt
+320 Meter. Dan volgen een paar diepe kuilen, en daarachter loopt een dijkje van bijna
+een Meter hoogte. Het zal dus een beetje op het kantje af zijn, maar een andere keuze
+hebben wij niet.
+</p>
+<div class="figure afb042width" id="afb042"><img src="images/afb042.jpg" alt="Afb. 42. Perzische kust." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 42. Perzische kust.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb043width" id="afb043"><img src="images/afb043.jpg" alt="Afb. 43. Perzische kust; gebergten bij Jask." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 43. Perzische kust; gebergten bij Jask.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Tusschen het vliegtuig en ons geïmproviseerde vliegveld is het terrein erg hobbelig,
+en ik huur een dozijntje Bulgaarsche landarbeiders om dien weg in zoo verre te nivelleeren,
+dat wij het toestel er over heen kunnen rijden.
+</p>
+<p>Onderhand leggen de mécano’s de laatste hand aan het vliegtuig, en in den namiddag
+was dit tot onze groote vreugde gereed. Voorzichtig werden de blokken er onderuit
+gehaald. De motor werd aangeslagen en <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>bleek het uitstekend te doen. Moeilijk kan ik U onze vreugde en onzen trots beschrijven,
+toen wij daar onze goede F VII weer netjes op eigen beenen zagen staan, van een goeden
+nieuwen motor voorzien en klaar om den volgenden dag de reis naar het verre Oosten
+te vervolgen. ’s Avonds bood de Heer De Brauw, die zelf was gekomen om bij ons vertrek
+tegenwoordig te zijn, ons een afscheidsdinertje aan, dat in de meest opgewekte stemming
+werd genoten. Daarna zat ik nog tot drie uur in den nacht te werken aan kasboek, rapporten,
+en opgaven voor de verzekering, mopperende over al die administratie, die zelfs ons,
+vliegers, niet wordt bespaard en daarna kroop ik dankbaar nog voor eenige uren onder
+de wol, en droomde ik van palmboomen en warmen zonneschijn.
+<span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8598">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK VI</h2>
+<h2 class="main">IN HET LAND VAN DE HALVE MAAN</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-j.png" alt="J" width="145" height="144"></div>
+<p class="first">uist één dag minder dan een maand waren wij in Philippopel opgehouden, toen wij den
+tweeden November bij zonsopgang voor het laatst den autorit door de breede vlakte
+van de Maritza naar ons vliegtuig maakten. Het was helder, koel weer en er woei, evenals
+den vorigen dag, een zwakke Westen-wind. Op het terrein gekomen, gingen wij zoo gauw
+mogelijk aan het werk om het toestel voor den start gereed te maken. Wij verloren
+eenigen tijd met het opzetten van de aluminium platen, die den motor omsluiten. De
+motor werd in gang gezet en warm gedraaid en langzaam en voorzichtig werd het toestel
+naar de startplaats gerold; wij moesten hierbij ten deele over geploegden grond, maar
+de bodem was gelukkig zeer hard, zoodat dit geen moeilijkheden opleverde.
+</p>
+<p>De wind was hetzelfde als gisteren en wij zouden dus inderdaad met zwakken wind in
+den rug moeten starten. Guilonard ging bij de kuilen aan het einde van <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>het veld staan. Zoodoende was deze hindernis voor ons duidelijk gemarkeerd en tevens
+zou Guilonard ons het vertrek-teeken geven op een oogenblik, dat hij voelde, dat de
+wind een beetje verflauwde. Wij namen afscheid van onze vrienden, gingen in het toestel
+zitten, en op het oogenblik, dat wij Guilonard het afgesproken teeken zagen geven,
+gaven wij den motor vol gas. Langzaam zet het toestel zich in beweging; de start valt
+werkelijk niet mee; over de heele lengte van het terrein blijft het zware toestel
+rollen en wij zien Guilonard een waren krijgsdans uitvoeren om ons duidelijk te maken,
+dat wij het toestel van den grond moeten halen om niet in de kuilen terecht te komen.
+Vlak bij Guilonard trekken wij voorzichtig een beetje aan het hoogteroer; het toestel
+heeft juist snelheid genoeg om van den grond los te komen, de wielen tikken nog even
+aan op het dijkje dat het terrein afsluit en dan vliegen wij weer. Dankbaar en voldaan
+zien wij den Bulgaarschen grond, die ons zoo lang heeft vastgehouden, dieper en dieper
+onder ons zinken. Wij maken een grooten cirkel om het terrein, wuiven de achterblijvenden
+toe en dan richten wij de schroef van de F VII naar het Oosten.
+</p>
+<p>Boven de stad maken wij nog even een bocht en het is ons een waar feest om het huis
+van den consul Caltchoff, het hotel, het Turksche bad en de nauwe straatjes van de
+oude wijken op de heuvels ditmaal voor het laatst en vanuit een behoorlijke hoogte
+te zien.
+</p>
+<p>De motor loopt best en het is een prachtige dag. Wij volgen weer, net als een maand
+geleden, de Maritza. Links en rechts schuiven de Balkan en de Rhodopo langzaam voorbij,
+waarvan de hooge toppen, bedekt <span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>met de eerste sneeuw, glinsterend tegen de helderblauwe lucht afsteken.
+</p>
+<div class="figure afb044width" id="afb044"><img src="images/afb044.jpg" alt="Afb. 44. De voet van de gebergten langs de kust van Perzië." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 44. De voet van de gebergten langs de kust van Perzië.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb045width" id="afb045"><img src="images/afb045.jpg" alt="Afb. 45. Over gevaarlijk terrein langs de Perzische kust." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 45. Over gevaarlijk terrein langs de Perzische kust.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Later hoorden wij, dat wij juist bijtijds vertrokken waren, want een paar dagen daarna
+viel de strenge winter met storm en sneeuwvlagen in.
+</p>
+<p>Langzamerhand wordt de vlakte onder ons meer dor en eentonig, en na anderhalf uur
+vliegen naderen wij de grens en zien wij de stad Adrianopel. Eenzaam ligt de stad
+in de wijde, kale vlakte, beheerscht door haar groote moskee, waarvan de vier slanke
+minaretten als vingers naar den vreemden indringer in de lucht schijnen te wijzen.
+</p>
+<p>Even later buigt de Maritza naar het Zuiden af om zich in de Aegeïsche zee te storten
+en wij volgen verder den straatweg, die naar Constantinopel leidt. Het terrein onder
+ons is nu ongeveer geheel onbegroeid, en kaal en eenzaam breidt zich de vlakte zoo
+ver het oog reikt uit. Slechts hier en daar een klein, armoedig Turksch dorpje; de
+hoekige lijnen van oude loopgraven herinneren aan de vele gevechten, die hier vroeger
+zijn gevoerd.
+</p>
+<p>Den laatsten dag vóór ons vertrek uit Philippopel hadden wij met den eigenaar van
+het land de schadevergoeding bepaald en de man had ons, om ons in een goede stemming
+te brengen, van te voren een gebraden kalkoentje aangeboden. Wij hadden dit dankbaar
+aanvaard, doch den boer minder dan de helft betaald van wat hij eischte, hetgeen hem
+nog aanzienlijk scheen mee te vallen. Daar de vogel hoog bejaard scheen, en geuren
+verspreidde, die er naar onze meening niet bij hoorden, achtten wij de wijde dunbevolkte
+vlakte van <span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span>Turkije een gunstige en veilige plaats om hem over boord te mikken. Weemoedig staarden
+wij deze laatste herinnering aan Bulgarije na, die onder ons kleiner en kleiner werd
+en eindelijk in de ruimte verdween.
+</p>
+<p>Ver weg aan onze rechterhand komt de zee van Marmara in zicht en spoedig kunnen wij
+de eerste bergen van Klein-Azië, den drempel van het werelddeel, dat wij in de eerstvolgende
+weken van West naar Oost zullen moeten doorkruisen, aan den overkant onderscheiden.
+Het is, alsof wij ons nu pas werkelijk kunnen voorstellen, dat de lange maand van
+wachten achter den rug is en dat wij heusch op weg zijn naar Batavia.
+</p>
+<p>De motor loopt gelukkig steeds uitstekend; alleen lekt uit den dop van den radiateur
+een klein beetje water, maar de oorzaak is waarschijnlijk alleen, dat die dop niet
+goed sluit, en daar wij bovendien dezen dag niet lang hoeven te vliegen, maken wij
+ons niet ongerust.
+</p>
+<p>Duidelijker en duidelijker komt de zee van Marmara in zicht en eindelijk vliegen wij
+langs de kust en zoo bereiken wij het vliegveld, gelegen bij het kleine kustplaatsje
+San Stefano. Wij zien een aantal auto’s en een groep menschen op het terrein, zoodat
+wij blijkbaar worden verwacht; maar wij stellen hun geduld nog even op de proef om
+een kijkje te gaan nemen boven de stad Constantinopel zelf, die zestien Kilometer
+verder naar het Oosten ligt.
+</p>
+<p>De stad levert van uit de lucht een schitterenden aanblik op. Vlak onder ons ligt
+de oude Turksche stad Stamboel op een schiereiland aan de donkerblauwe wateren van
+de Zee van Marmara. Op de uiterste spits <span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span>van het schiereiland ligt het Seraïl van den Sultan, en overal steken de koepels en
+de witte, hooge minaretten van de Aia Sofia en de andere, groote moskeeën boven de
+stad uit. Over Stamboel heen ziende, onderscheiden wij den Gouden Hoorn, met tallooze
+stoombooten, klein als speelgoed-scheepjes, en daarachter liggen de Europeesche wijken
+Pera en Galata tegen de heuvels gebouwd. De smalle Bosporus baant zich kronkelend
+tusschen de heuvels een weg naar de Zwarte Zee, en aan den overkant zien wij de huizen
+en het groen van Skutari op den Aziatischen oever. Hier en daar kruipt een kaik als
+een klein insectje over het donkere water.
+</p>
+<p>De groote F VII cirkelt met zijn breede vleugels rustig boven dit schitterende panorama.
+Met moeite nemen wij er afscheid van en vliegen weer terug naar San Stefano. Bij de
+landing worden wij nog al gehinderd door het licht van de reeds laag staande zon,
+dat door de zee weerkaatst wordt en ons verblindend in de oogen schittert. Het vliegveld
+is echter ruim en goed.
+</p>
+<p>De gezantschapssecretaris en de Nederlandsche consul waren met een groot deel van
+de Hollandsche kolonie op het veld, en Kapitein Mouhsine Bey, commandant van het vliegveld,
+zegde ons alle mogelijke hulp toe. Wij werden uitgenoodigd om mee naar de stad te
+gaan; maar hoe graag wij ook een kijkje in Constantinopel hadden genomen, wij gaven
+er de voorkeur aan om dicht bij het veld in San Stefano te blijven overnachten, vooral
+omdat wij den volgenden morgen weer vroeg aan het werk moesten.
+</p>
+<p>Niet lang nadat wij geland waren, werd het donker. Wij trachtten verlichtingsmiddelen
+te vinden om aan <span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span>het toestel te werken, maar slaagden hierin niet. Het vliegveld zelf was uitstekend,
+maar de hulpmiddelen waren heel gebrekkig. Er stond maar één kleine tenthangar, veel
+te klein voor ons toestel, en verlichtingsmiddelen waren niet aanwezig. Het eenige,
+wat wij konden krijgen, was een kleine petroleumlamp; maar deze leverde te weinig
+licht en te veel brandgevaar om er bij te werken. Wij konden dus niets anders doen
+dan het toestel goed afdekken en het verdere werk uitstellen tot den volgenden morgen.
+</p>
+<p>Wij aten ’s avonds bij een Hollandsche familie te San Stefano en zochten toen tijdig
+ons hotelletje op. In onze kamer gekomen, hoorden wij buiten een zacht gekabbel van
+golven, en toen wij de luiken open wierpen, lag de prachtige zee van Marmara, badende
+in het maanlicht, voor ons.
+</p>
+<p>De Heer Alsem, filmoperateur, was ons ook naar Constantinopel gevolgd. Hij filmde
+alles, wat los en vast was. Dit schijnt een zeer vermoeiend werk te zijn; want den
+volgenden morgen werd ik wakker, doordat het heele hotelpersoneel met schoenen, stoffers
+en andere artikelen te vergeefs op zijn deur stond te bonzen. Door een raam baanden
+wij ons een toegang naar zijn kamer, en toen wij hem eindelijk wakker hadden, vroeg
+hij heel laconiek: „Waarom heb je eigenlijk niet even geklopt?”
+<span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig013width" id="fig013"><img src="images/fig013.png" alt="Fig. XIII. Constantinopel–Angora." width="720" height="483"><p class="figureHead"><i>Fig. XIII. Constantinopel–Angora.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb135a">[<a href="#pb135a">135</a>]</span></p>
+<p>Wij gingen naar het veld en brachten het toestel in orde voor de reis. Er waren eenige
+Fransche vliegers en vliegtuigen, die gedurende dien zomer een dienst van Constantinopel
+naar Angora onderhielden. Een vertegenwoordiger van het Gemeentebestuur van Constantinopel
+<span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>en eenige Turksche vliegers bezichtigden met belangstelling ons groote verkeersvliegtuig.
+</p>
+<p>Met den motor hadden wij dien morgen een beetje tegenspoed. Op vol toeren liep hij
+niet regelmatig. Waarschijnlijk zat de fout in de ontsteking. Van den Broeke werkte
+lang en te vergeefs om de oorzaak te vinden. Naderhand is gebleken, dat die in de
+bougies zat. Aangezien het gebrek in ieder geval niet ernstig kon zijn en de motor
+op het normale aantal van 1800 toeren goed liep, besloten wij ten slotte maar te gaan,
+omdat het anders te laat werd om Angora dien dag nog te bereiken.
+</p>
+<p>De start leverde geen moeilijkheden op, daar het veld in goeden staat en ongeveer
+700 Meter lang was en wij hadden mooi weer met Zuid-Zuid-Westen wind. Wij genoten
+weer van het prachtige uitzicht op de stad. Een van de leden van de Hollandsche kolonie
+was tot zijn spijt niet in de gelegenheid geweest om naar ons toestel te komen kijken,
+omdat hij ziek lag in Pera en om hem een beetje schadeloos te stellen, vlogen wij
+even over zijn huis. Daarna staken wij den Bosporus over en kwamen wij boven het Westelijkste
+puntje van Azië.
+</p>
+<p>Wie de boeken van Pierre Loti over Constantinopel gelezen heeft, zal zich herinneren,
+hoe zijne vriendin Aziyadé begraven ligt op het groote kerkhof van Selimië bij Skutari.
+Vanuit de lucht zagen wij op de plechtige cypressen van het kerkhof neer, waar de
+witte grafsteenen tusschendoor schemerden, en ik vroeg mij af, welk van die witte
+plekjes het graf kon zijn, dat Loti tot zijn roerend verhaal heeft geïnspireerd. Langs
+den <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>Aziatischen oever van de zee van Marmara gaat het Oostwaarts. Het diep blauwe water
+beneden ons is helder als kristal, zoodat wij ver buiten den oever den zeebodem kunnen
+onderscheiden. De Prinsen-eilanden, waar de witte zomerverblijven van de rijke Turken
+schitteren tusschen het donkergroene geboomte, rijzen rechts van ons uit de zee op.
+</p>
+<p>Wij steken de Ismed Keurfezi over, de golf van Ismed, de meest Oostelijke zeearm van
+de zee van Marmara, en zoo vliegen wij Klein-Azië of Anatolië binnen. Op het compas
+steken wij een heuvelrug van ongeveer 500 Meter over. Het is sterk geaccidenteerd,
+rotsachtig terrein, zeer gevaarlijk voor een noodlanding. De wind is zwak en zeer
+onregelmatig. Hier en daar stoken herders een vuurtje, en de rook drijft nu eens dezen,
+dan weer dien kant uit. Het eerste landmerk, waaraan wij onzen koers controleeren,
+is een groot zoutmeer, de Tuz Gheullu, en korten tijd later bereiken wij de Baghdad-spoor,
+waarvan een van de zijtakken ons verder als wegwijzer naar Angora zal dienen. Oorspronkelijk
+waren wij van plan een kortere route te nemen langs de rivier de Saharia Irmak, maar
+de Fransche vliegers in Constantinopel hadden ons verteld, dat deze route minder gunstig
+was voor een noodlanding, zoodat wij den omweg langs de spoor kozen. Bij het stadje
+Eski Shehir, dat eenzaam in een wijde, zandige vlakte ligt, splitst de spoorlijn zich
+in een hoofdlijn, die langs Konia naar Baghdad voert, en een zijtak naar Angora. Wij
+volgden dien zijtak. Het landschap werd akelig dor en kaal; een beetje mos en geel-geblakerd
+kort gras bedekt den zandigen bodem slechts <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>ten deele en links en rechts van het dal sluiten zandige, rotsachtige gebergten met
+toppen van 1600 Meter hoogte den horizon af. Hier en daar ligt een eenzaam Turksch
+dorpje, waarvan de armoedige hutten met leem zijn bestreken en een enkele kudde zwarte
+geiten breekt de eentonigheid van het landschap.
+</p>
+<p>Door het oponthoud van hedenochtend zijn wij wel wat laat vertrokken, en bovendien
+begint er langzamerhand een sterke tegenwind op te steken, zoodat wij beginnen te
+vreezen, dat wij Angora niet vóór het vallen van de duisternis zullen bereiken. Met
+ongerustheid zien wij, hoe de bruine rotsen links van ons zich rossig beginnen te
+tinten in het avondlicht. Om tijd te winnen verlaten wij den bochtigen spoorweg en
+op het compas gaan wij dwars door de heuvels op Angora af. Reeds verdwijnt de zon
+onder de kim en nog is de stad niet in zicht. Gelukkig zijn wij volkomen zeker van
+onze oriëntatie. Als wij onder deze omstandigheden één oogenblik den weg kwijt geraakt
+waren, zouden wij tijd verloren hebben en òf in het pikkedonker in Angora geland zijn
+òf in de schemering een noodlanding hebben moeten maken in het eenzame terrein, met
+al de gevaren, daaraan verbonden. Tot onze opluchting zien wij eindelijk de lichtjes
+van de stad in de schemering opdoemen, en het is gelukkig nog licht genoeg om het
+terrein te onderscheiden.
+</p>
+<p>Het vliegveld van Angora is op zich zelf groot genoeg, maar er loopen twee richels
+over, die het eenigszins gevaarlijk maken. Voor een gedeelte zijn die richels afgegraven,
+en dit gedeelte is met witte merken aangeduid. Gelukkig konden wij die nog in de schemering
+<span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>onderscheiden, doch er liep een kudde vee in den weg, zoodat wij zoo dicht mogelijk
+bij den rand van het veld moesten landen. Wij zweven over een fabriekje heen, waarvan
+wij de schoorsteenen nog voldoende kunnen onderscheiden om ze te ontwijken, en juist
+glijden wij met langzaam-draaienden motor over den rand van het terrein, als wij een
+onverklaarbaar geraas vóór aan het toestel hooren. Dadelijk daarna zien wij uit de
+schemering vlak voor het toestel iets opdoemen; wij kunnen niet onderscheiden, wat
+het is en hebben geen tijd meer om het te ontwijken; bijna op hetzelfde oogenblik
+hooren wij een klap tegen den linkervleugel. Wij landen, en nu blijkt, dat het geraas
+veroorzaakt is door een telegraafdraad, waar wij dwars doorheen gevlogen zijn, en
+die zich vele malen om de naaf van de schroef gewikkeld heeft, gelukkig zonder verder
+schade te veroorzaken. Het voorwerp, dat met onzen vleugel in botsing kwam, bleek
+een zoogenaamde windzak te zijn geweest. Dit is een windwijzer, die op vliegvelden
+wordt gebruikt om den vliegers in de lucht de windrichting aan te duiden. Hij bestond
+uit een linnen zak van een paar Meter lengte, aan een ijzeren ring op een dunne, ijzeren
+paal bevestigd, en deze ring nu was met den voorkant van den vleugel in aanraking
+gekomen. Gelukkig was de schade gering. In het triplexhout van den vleugel was een
+flink gat geslagen, maar wij hadden genoeg in reserve bij ons, om het met eigen middelen
+te herstellen, en de langsligger van den vleugel was onbeschadigd gebleven.
+</p>
+<div class="figure afb046width" id="afb046"><img src="images/afb046.jpg" alt="Afb. 46. Perzische kust; gebergten bij Jask." width="720" height="385"><p class="figureHead"><i>Afb. 46. Perzische kust; gebergten bij Jask.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb047width" id="afb047"><img src="images/afb047.jpg" alt="Afb. 47. Perzische kust; gebergten bij Jask." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 47. Perzische kust; gebergten bij Jask.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij hadden Angora op de hoogte gesteld van onze komst; maar daar het zoo laat geworden
+was, verwachtte <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>men ons niet meer en op het vliegveld vonden wij alleen nog een paar mécano’s van
+den Franschen luchtverkeers-dienst. Na eenige oogenblikken kwam er ook een Turksche
+vlieger; zijn naam, Chakir Hazim, herinnerde ons aan de duizend en één nacht; maar
+het bleek een heel geschikte man te zijn, die goed Fransch sprak en ons gedurende
+ons verblijf in Angora heel vlot heeft geholpen.
+</p>
+<p>Het vliegveld in Angora was slechts van tijdelijken aard en alle hulpmiddelen ontbraken;
+de F VII moest dan ook in de open lucht verankerd worden, en daar wij ook geen verlichtingsmiddelen
+tot onze beschikking hadden, konden wij dien avond niet aan het toestel werken. De
+motor moest behoorlijk worden nagezien, de vleugel hersteld en de schroef afgenomen
+worden, om te controleeren, of de telegraafdraad geen schade gedaan had; bovendien
+waren onze benzine en olie niet op het veld aanwezig en moesten zij in de stad worden
+opgezocht. Zoodoende zou het onmogelijk worden, al die werkzaamheden den volgenden
+morgen klaar te krijgen en dan denzelfden dag nog naar Aleppo te vliegen. Daarom besloten
+wij, in Angora twee nachten te blijven.
+</p>
+<p>Het bleek dien avond niet gemakkelijk, een nachtverblijf in Angora te vinden. Vóór
+de revolutie telde de stad 25 000 inwoners, maar nadat de Kemalisten haar tot hoofdstad
+hebben verheven, is het zielental tot 150 000 gegroeid, dus verzesvoudigd. Het gevolg
+is, dat er sterke woningnood heerscht en dat er in de hotels onmogelijk plaats te
+krijgen is. Onze vriend Chakir Hazim had een kamer met een kolonel van de <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>Italiaansche luchtvaart, La Polla; in deze kleine kamer werden nog twee bedden neergezet
+voor Poelman en mij, terwijl de Fransche mécano’s een plaatsje inruimden voor Van
+den Broeke.
+</p>
+<p>Wij aten dien avond met Chakir Hazim en La Polla, die ons vertelden van de voorbereidingen,
+die zij maakten voor een luchtlijn Constantinopel–Athene–Brindisi. Voor deze lijn
+zouden Dornier „Wahl” tweemotorige watervliegtuigen worden gebruikt. Van dit plan
+is men naderhand afgeweken, om driemotorige Italiaansche vliegtuigen te bezigen.
+</p>
+<p>Den volgenden morgen werden wij al vroeg gewekt door het geratel van een lange reeks
+ossenwagens met massieve houten wielen, die naar de markt gingen. Ik stond vroeg op
+en ging een kijkje nemen in de stad. Het bleek een typisch oud plaatsje te zijn, tegen
+een berg aangebouwd, waarvan de top door een ouden vestingmuur omgeven was. Heel kleine
+Turkjes loopen bedelend achter mij aan onder het geroep van „<span lang="fr">bonjour, monsieur</span>, salem aleikum”. Overal hangen aardige Turksche tapijtjes te koop, maar ik weersta
+de verzoeking; want als wij nu al beginnen, herinneringen te koopen, zal het toestel
+bij aankomst te Batavia er uit zien als een uitdragerswinkel.
+</p>
+<p>Met behulp van Chakir Hazim scharrelden wij eerst een Turkschen timmerman op, die
+vroeger ook in de vliegerij gewerkt had, om het stuk triplex op den vleugel te plakken.
+Zoodoende kon Van den Broeke ongestoord aan den motor werken. De Turk deed het werkje
+tamelijk netjes, maar niet overdreven vlug.
+</p>
+<p>Van den Broeke besteedde dien dag om den motor <span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span>grondig na te zien. Het bleek ten slotte, dat de ontstekingsfout, die ons in Constantinopel
+opgehouden had, aan defecte bougies te wijten was geweest en dus niets om het lijf
+had; dien namiddag kon de motor dan ook met succes proefdraaien.
+</p>
+<p>Ik besteedde dien morgen eenige uren op het Ministerie van Oorlog, dat, ook al weer
+bij gebrek aan ruimte, in een school is ondergebracht, om er achter te komen, waar
+onze benzine eigenlijk zat. Een heel geschikte Turksche kapitein (den naam van dezen
+Effendi ben ik vergeten) wist er mij eindelijk aan te helpen. Onze olie was echter
+nergens te vinden en was dus waarschijnlijk niet aangekomen. Gelukkig konden de Fransche
+vliegers ons een weinig ricinus af staan.
+</p>
+<p>Dien avond ging ik nog even naar het Ministerie van Oorlog om het journaal van het
+vliegtuig vóór het vertrek te laten afteekenen, en Chakir Hazim vond het noodig, mij
+aan allerlei hooge militaire autoriteiten voor te stellen, zoodat het mij begon te
+schemeren van de gouden en zilveren sterren, strepen en halve manen. Bij het invallen
+van de duisternis stond het toestel weder geheel startklaar.
+</p>
+<p>Het vliegveld in Angora lag op ongeveer 800 Meter boven den zeespiegel; de lucht was
+hier dus aanzienlijk ijler dan in Holland en wij verwachtten, dat de invloed hiervan
+op den start van het toestel zeer merkbaar zou zijn. Wij maten het terrein zorgvuldig
+op en vonden een goede startbaan van 600 Meter lengte. Daarachter liep het veld steil
+naar beneden en er stonden geen hindernissen in den weg. De harde zandgrond was met
+een soort kort, dor gras bedekt en leverde weinig weerstand <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>aan de wielen, en de omstandigheden voor den start waren dus in zooverre gunstig.
+De start verliep dan ook vlot en na een aanloop van naar schatting ongeveer 400 Meter
+verhief het toestel zich langzaam in de heldere, windstille lucht.
+</p>
+<div class="figure afb048width" id="afb048"><img src="images/afb048.jpg" alt="Afb. 48. Perzische kust; gebergten bij Jask." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 48. Perzische kust; gebergten bij Jask.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb049width" id="afb049"><img src="images/afb049.jpg" alt="Afb. 49. Charbar." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 49. Charbar.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig014width" id="fig014"><img src="images/fig014.png" alt="Fig. XIV. Angora–Aleppo." width="450" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XIV. Angora–Aleppo.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb144a">[<a href="#pb144a">144</a>]</span></p>
+<p>Met La Polla en Chakir Hazim hadden wij den vorigen avond uitvoerig de te volgen route
+naar Aleppo besproken. De voornaamste moeilijkheid was het groote gebergte, de Taurus,
+dat ons op die route in den weg stond. Naar het Oosten toe konden wij er slecht om
+heen komen, zonder een grooten omweg te maken en in andere gebergten en zeer onherbergzame
+terreinen terecht te komen. Naar het Westen toe konden wij er wel om heen; maar wij
+zouden dan ook al weer een grooten omweg moeten maken. Wij waren daarom van plan de
+Cilicische Poort te volgen, de pas, die dwars door den Taurus heen gaat en waar ook
+de Baghdadspoor zich een weg door baant. De pas-hoogte was ongeveer 1700 Meter, terwijl
+de spoorweg op 1545 Meter door een tunnel gaat. Onze goede vriend Chakir Hazim was
+zeer somber over dit plan. Volgens hem was er in de eerste plaats kans, dat de pas
+door wolken en regen gesloten zou zijn. Verder vertelde hij, dat de koude lucht van
+de hoogvlakte van Anatolië door de pas naar de warme vlakte van Adana aan de Middellandsche
+Zee stroomt, waardoor in de nauwe pas zóó veel remous ontstaat, dat het ons niet mogelijk
+zou zijn, ons zware vliegtuig in onze macht te houden. Wij luisterden aandachtig toe,
+maar de oude La Polla merkte lakoniek op: „Praat nu maar niet; want zij doen toch,
+wat zij zelf willen.” Aldus werd dan ook besloten. <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>Van Angora naar de Cilicische Poort konden wij eerst een karavaanspoor volgen tot
+Konia en daarna de Baghdadspoor houden. Dit was echter een omweg en daarom besloten
+wij, op het compas dwars over de hoogvlakte naar Eregli aan den Baghdadspoor te koersen.
+Dit was een afstand van 280 kilometer op het compas, maar wij hadden onderweg een
+paar meren en gebergten om onzen koers te controleeren, en wij zouden de Baghdadspoor
+en den Taurus ten slotte dwars vóór ons vinden, zoodat wij voor misvliegen niet hoefden
+te vreezen. Na den start uit Angora beginnen wij dadelijk langzaam, doch regelmatig
+te stijgen. Zoodoende kunnen wij geleidelijk de door de bergen vereischte hoogte bereiken,
+zonder den motor met veel meer dan het normale aantal toeren te laten werken. Wij
+koersen op het compas naar het Zuid-Zuid-Oosten. Door het terrein ten Zuiden van Angora
+loopen eenige half-uitgedroogde beekjes, en ofschoon op het oogenblik geen gewassen
+op het veld staan, zijn er toch eenige sporen van landbouw te ontdekken. Het duurt
+echter niet lang, of deze verdwijnen, en kale, dorre vlakten nemen hun plaats in.
+Tot ons aller vermaak zien wij hier voor het eerst van ons leven een karavaan, bestaande
+uit een dozijntje kameelen, die netjes op een rijtje achter elkander voortsukkelen.
+Van uit ons vliegtuig kunnen wij de honderden kilometers woestijn overzien, die vóór
+ze ligt en wanneer wij dan zien, hoe die karavaan zich bijna onmerkbaar voortbeweegt,
+kunnen wij ze niet benijden. Later zullen wij nog vele van die karavanen zien, en
+de wegen, die de kaart aangeeft, zijn niet anders dan karavaansporen in het <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>zand. Eenzamer en eenzamer wordt het landschap; enkele kleine dorpjes, uit lage hutten
+zonder vensters bestaande, liggen op groote onderlinge afstanden; een kudde zwarte
+geiten voedt zich met het schrale mos, dat den bodem bedekt, en ook deze sporen van
+bewoning worden zeldzamer en zeldzamer. Honderd kilometers in het rond kunnen wij
+de zacht golvende zandvlakte overzien. Links van ons ligt een groot zoutwater-meer,
+de Tuz <span class="corr" id="xd34e1356" title="Bron: Cheullu">Gheullu</span>, waarvan de half uitgedroogde oevers met een witten zoutneerslag zijn bedekt. De
+lucht is rustig en kristal-helder; enkele rotsachtige bergruggen sluiten den horizon
+af en heel in de verte aan den overkant van het zoutmeer zie ik een hoogen, met sneeuw
+bedekten top scherp tegen de blauwe lucht afsteken. Uit de kaart blijkt, dat het de
+Erdjas Dagh is, een top van 3960 meter, die 220 kilometer van ons verwijderd is, dat
+is een afstand, bijna gelijk aan dien tusschen den Helder en Brussel.
+</p>
+<p>Onder ons toestel zien wij een groepje van zes ruiters. De paarden steigeren verschrikt
+en de mannen kijken naar ons vliegtuig op. Wij kunnen duidelijk onderscheiden, dat
+zij lange geweren op den rug dragen. Vermoedelijk zijn het geen militairen, maar roovers,
+die in deze eenzame streek reizigers opwachten; wij zijn blij, dat onze weg eenige
+honderden meters boven hun arbeidsveld ligt.
+</p>
+<p>Als wij het langgestrekte zoutmeer voorbij zijn, gaan wij geruimen tijd weer op het
+compas verder, tot dat een gebergte, de Karadja Dagh ons aantoont, dat wij in den
+juisten koers zijn. Aan den voet van het gebergte ligt een zoutmeer, dat geheel is
+uitgedroogd; door den <span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span>witten zoutneerslag lijkt het, alsof de oppervlakte met een ijslaag is bedekt. Tegen
+de hellingen van de Karadja Dagh liggen eenige dorpjes en ook is er wat plantengroei.
+Al spoedig zien wij nu in het Zuiden den Taurus als een onheilspellende grijze, gekanteelde
+muur voor ons oprijzen. Zonder moeite vinden wij het stadje Eregli aan de Baghdadspoor,
+die langs den voet van het gebergte Oostwaarts loopt. Wij volgen de spoorlijn naar
+het Oosten en aan onze rechterhand rijzen zonder overgang de steile rotswanden uit
+de wijde vlakte omhoog. De hoogste top, de Bulgar Dagh, verheft zich niet minder dan
+3580 meter. Een groote arend komt met stil uitgestrekte vleugels uit het gebergte
+zweven.
+</p>
+<div class="figure afb050width" id="afb050"><img src="images/afb050.jpg" alt="Afb. 50. Khanpur (in Voor-Indië)." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 50. Khanpur (in Voor-Indië).</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb051width" id="afb051"><img src="images/afb051.jpg" alt="Afb. 51. Patiala (Voor-Indië)." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 51. Patiala (Voor-Indië).</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De spoorlijn loopt kronkelend langs den voet van de bergen en het is of zij langen
+tijd tevergeefs naar een doorgang zoekt in dezen muur, die haar gevangen houdt in
+de onherbergzame vlakte en den weg naar de zoele kusten van de Middellandsche Zee
+afsluit.
+</p>
+<p>Eindelijk buigt de spoor naar rechts af om den doortocht te wagen. Geleidelijk klimmende
+volgen wij de lijn en al spoedig zitten wij midden tusschen de rotsen en links en
+rechts steken de steile pieken onheilspellend omhoog. Hooger en hooger kronkelt zich
+de spoorlijn onder ons en wij naderen meer en meer den pas. Telkens verdwijnt de spoorlijn
+in een tunnel; wij vliegen eindelijk op ruim tweeduizend meter hoogte door een nauwe
+kloof, aan den rechter kant afgesloten door de steile rotswanden van den Bulgar Dagh,
+aan den linkerkant door rotsen, die ver boven het toestel uitsteken; <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>de beide rotswanden dalen steil onder ons af en laten op den bodem van de kloof nauwelijks
+ruimte over voor de spoorlijn en een schuimend bergstroompje. Overal om ons heen scherpe
+rotspunten en kammen en steile rotsmuren en nergens een vlak stukje land om het toestel
+in geval van motorstoring te landen. De rotskloof is nauw en kronkelend, zoodat Poelman
+en ik ieder aan een kant van het toestel uitkijken.
+<span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig015width" id="fig015"><img src="images/fig015.png" alt="Fig. XV. Profiel van den Cilicischen Taurus." width="720" height="511"><p class="figureHead"><i>Fig. XV. Profiel van den Cilicischen Taurus.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb150a">[<a href="#pb150a">150</a>]</span></p>
+<p>Gelukkig duurt de doortocht niet langer dan twintig minuten. Dan wordt de wand aan
+onze linkerhand lager en lager, de kloof verwijdt zich en voor ons zien wij de vlakte
+van Adana zich uitbreiden, met ver op den achtergrond de Golf van Alexandretta, de
+Oostelijkste punt van de Middellandsche Zee. Langzamer laten wij den motor draaien,
+en geleidelijk dalende glijdt de groote F VII uit de bergen naar de groene kust. Zes
+groote arenden, als wachters voor den pas, zweven ons, de breede vleugels roerloos
+uitgestrekt, tegemoet.
+</p>
+<p>Op het compas gaat het nu in een rechte lijn naar het laagste punt van de bergen,
+die aan den overkant van de Golf van Alexandretta Syrië afsluiten. Adana laten wij
+aan onze rechterhand liggen en dwars over de vruchtbare vlakte gaat het naar de kust.
+Wij steken de golf van Alexandretta over, die als een groote, ronde kom met zijn diep-blauwe
+water onder ons ligt. Alexandretta zien wij, kleintjes, aan den voet van de bergen
+van Syrië bij een mooie baai liggen. Een paar vrachtbooten, klein als notedopjes,
+liggen ter reede.
+</p>
+<p>Syrië is tegenwoordig, zooals men weet, Fransch <span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>mandaat. In het Noorden wordt het afgesloten door den Taurus en de daarbij aansluitende
+gebergten, in het Oosten door Mesopotamië, in het Zuiden door de woestijnen van Arabië
+en in het Westen door de Middellandsche Zee en de Golf van Alexandretta. Als een zware
+dam ligt langs die golf van Alexandretta het gebergte Giaour Dagh. De hoogste toppen
+er van zijn 1600 tot 1800 meter hoog, en wij staken het over, langs een soort van
+zadel van 1000 meter hoogte. Het was ruw en boschrijk terrein, gevaarlijk voor noodlanding,
+maar lang niet zoo wild, rotsachtig en eenzaam als de Taurus. Achter de bergen ligt
+een vlakte met een meer en groote moerassen daaromheen. En dan duurt het niet lang,
+of wij komen weer op het droge terrein. In die vlakte tusschen Aleppo en de zee wordt
+nog een weinig landbouw beoefend; het terrein is droog en zandig en hier en daar loopen
+rotsachtige heuvelruggen. Ook op de bebouwde gronden liggen groote rotsblokken verspreid,
+en het eigenaardige is, dat de boeren geen moeite doen om die steenklompen, die de
+bebouwing van het land bemoeilijken en het oppervlak verkleinen, weg te nemen. Die
+steenen toch geven nog wat schaduw en houden de verdamping tegen en zoo maken zij
+het mogelijk, dit dorre land nog eenigszins vruchtdragend te doen zijn.
+</p>
+<p>Het duurt niet lang, of wij zien Aleppo voor ons, aan een riviertje en een spoorlijn
+gelegen, herkenbaar aan het oude fort, dat op een rotsklomp als een reusachtige dobbelsteen
+midden in de stad ligt. Aleppo maakt van uit de lucht gezien, temidden van zijn kale
+vlakte den indruk van een typisch Oostersche stad. <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>Het is omgeven door een ouden muur met poorten, en daarbinnen liggen de witte huizen
+met hun platte daken, kris en kras door elkaar, dicht opéén gepakt, terwijl overal
+de half-bolvormige koepels en ranke minaretten boven de huizen uitsteken.
+<span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8607">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK VII</h2>
+<h2 class="main">WOESTIJNEN</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-h.png" alt="H" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">et weer was tot onze spijt bij Aleppo niet helder genoeg om luchtfoto’s te maken,
+en zoo gingen wij, na even een bocht boven de stad beschreven te hebben, Noordwaarts
+naar het vliegveld, dat bij het spoorwegstation Muslimië ligt. Bij dit station vonden
+wij den spoorweg terug, die uit de Cilicische Poort met een boog om de Golf van Alexandretta
+heen loopt en zich hier splitst in een tak, die Oostwaarts over Mosoel naar Baghdad
+gaat en verder naar Basra bij de Perzische Golf, en een anderen tak, die door Palestina
+loopt en verder door Hedjas naar Medina en Mekka. Intusschen waren deze spoorlijnen
+vóór den oorlog nog in aanleg, en zij zijn in den oorlog ten deele vernield. De Franschen
+zijn echter in Syrië begonnen, de lijnen geleidelijk aan weer te herstellen.
+</p>
+<p>Onze landing bij Muslimië was de eerste in een warmer klimaat. Men had ons dikwijls
+gewaarschuwd, dat in de warmte de toestellen de neiging hebben <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>sneller „door te zakken”, zoodat het noodig is de landing met de noodige snelheid
+uit te voeren. Wij landden dan ook flink snel, doch zoowel hier als later in Britsch-
+en Nederlandsch-Indië bleek ons, dat de warmte op een toestel als het onze met dik
+vleugelprofiel bij de landing practisch geen invloed heeft, zoodat wij later altijd
+normale, en soms, op kleine vliegvelden, zelfs zeer langzame landingen maakten, zonder
+dat hierdoor eenig gevaar ontstond. Het vliegveld bij Muslimië, gelegen aan den rand
+van de woestijn tusschen Aleppo en den Euphraat, is zeer ruim en vlak. Het meet niet
+minder dan 600 bij 800 meter en de zandige bodem is hard en effen. Er zijn flinke
+groote tenthangars van voldoende afmetingen om onze F VII op te nemen en wij vonden
+er een draadloos station, dat de verbinding met Engelsch Mesopotamië kon onderhouden.
+</p>
+<p>De Franschen handhaven hun macht in het uitgestrekte Syrische gebied grootendeels
+met behulp van vliegtuigen, en Aleppo is hun voornaamste vliegveld, waar zij twee
+escadrille’s Bréguet-verkenners en vijftien à twintig vliegers hebben. Eenige van
+deze Bréguet-vliegtuigen zijn als ambulance-vliegtuig ingericht. De romp is van boven
+afgesloten en vormt een kleine cabine, waarin ruimte is voor twee zieken op brancards
+en één dokter. Syrië is een ongezond terrein, waar veel besmettelijke ziekte voorkomt;
+het uiterste Fransche vliegveld Deir-el-Zor ligt niet minder dan 400 kilometer Oost
+van Aleppo en is hiervan door een woestijn gescheiden. Het transport van zieken door
+een dergelijk uitgestrekt woestijngebied is zeer moeilijk en tijdroovend <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>en in ernstige gevallen onuitvoerbaar, en het leven van vele patiënten is gered, doordat
+de ambulance-toestellen ze in weinige uren naar het hospitaal in Aleppo konden overbrengen.
+Het transport gaat zonder schokken, snel en hoog door de koele lucht en zoo hebben
+de patiënten oneindig veel minder te lijden dan bij het langzame vervoer over de slechte
+wegen door de snikheete woestijn. Voor zieken-transport over langen afstand heeft
+het vliegtuig ook hier bewezen, het ideale vervoermiddel te zijn.
+</p>
+<p>De Fransche officieren bereidden ons een allerhartelijkste ontvangst. Mécaniciens
+en hangarruimte werden tot onze beschikking gesteld en in het officiersverblijf werden
+een paar kamers voor ons ingeruimd. Een emmer water aan den zolder met een zinken
+teil er onder deed dienst als bad-inrichting en gaf ons een welkome gelegenheid om
+het Syrische stof van ons af te spoelen.
+</p>
+<p>Onze benzine was aangekomen en er waren genoeg behulpzame handen om het toestel te
+vullen. Onze olie was er niet, maar de Franschen hadden ricinus-olie in voorraad,
+die zij welwillend tot onze beschikking stelden. Wij kregen de noodige inlichtingen,
+kaarten en foto’s omtrent de landingsterreinen op de route naar Baghdad en de Franschen
+deden alles wat zij konden om onze vlucht door de woestijn van Syrië en langs de eenzame
+oevers van den Euphraat zoo veilig mogelijk te maken. Het Engelsche vliegveld bij
+Baghdad werd draadloos opgeroepen en om weerberichten gevraagd. De route, die wij
+zouden nemen, werd zorgvuldig afgesproken en het laatste Fransche station, <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>Deir-el-Zor werd draadloos op de hoogte gesteld. De commandant beloofde ons, dat hij,
+wanneer wij niet binnen een bepaalden tijd boven Deir-el-Zor verschenen, vliegtuigen
+zou uitzenden om ons in de woestijn op te zoeken.
+</p>
+<div class="figure afb052width" id="afb052"><img src="images/afb052.jpg" alt="Afb. 52. Parade te Ambala." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 52. Parade te Ambala.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb053width" id="afb053"><img src="images/afb053.jpg" alt="Afb. 53. Tentenkamp bij Delhi." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 53. Tentenkamp bij Delhi.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>’s Avonds verscheen de Hollandsche consul uit Aleppo, gevolgd door een indrukwekkenden
+lakei, een dikken Turk met een groote snor, gekleed in een prachtige fluweelen liverei,
+rijk met goud bestikt, en gewapend met een lange, kromme sabel, een dolk en twee groote
+revolvers.
+</p>
+<p>Na het eten hadden wij een gezellig feestje met onze Fransche kameraden en kregen
+wij vele verhalen te hooren over Pelletier Doisy, die op zijn vlucht Parijs–Tokio
+in Aleppo was geland, reeds twee dagen na zijn vertrek uit Parijs.
+</p>
+<p>Den morgen van den zesden November startten wij in de vroegte bij helder, windstil
+en tamelijk koel weer. Op het compas vlogen wij naar het Oosten dwars door de woestijn,
+die zich uitstrekt zoover het oog reikt. Hier en daar zijn eenige zwakke terrein-golvingen
+en aan den horizon in het Noorden verheffen zich een paar heuvelruggen, de eerste
+voorloopers van de bergen van Kurdistan. Aan onze rechterhand ligt de Jebbul Geul,
+een langgerekt zoutmeer. Bij vroegere plannen voor een Holland–Indië vlucht met watervliegtuigen
+was dit meer gedacht als noodlandingsgelegenheid op het landtraject tusschen de Middellandsche
+Zee en den Euphraat.
+<span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig016width" id="fig016"><img src="images/fig016.png" alt="Fig. XVI. Aleppo–Baghdad." width="720" height="470"><p class="figureHead"><i>Fig. XVI. Aleppo–Baghdad.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb156a">[<a href="#pb156a">156</a>]</span></p>
+<p>Drie kwartier na ons vertrek uit Aleppo bereiken wij den Euphraat, niet ver van het
+kleine stadje Meskene. <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>De rivier verlaat hier de kale, zandige heuvels en als een breed, bruin lint kronkelt
+hij zich tusschen de uitgestrekte woestijnen van Mesopotamië en Syrië. De oevers van
+de rivier zijn zeer vlak en vrijwel onbegroeid. Zij vormen een dal van eenige kilometers
+breedte, ingesloten tusschen rotsachtige randen, en daarachter beginnen aan weerszijden
+de troostelooze woestijnen. Weinig talrijk, klein en armelijk zijn de plaatsjes, die
+langs de rivier liggen. Hier en daar zoeken rondtrekkende herders voor hunne schapen
+het weinige half-verdorde gras, dat vlak langs de oevers voorkomt.
+</p>
+<p>Wij vliegen over Rakka, een oud, Arabisch stadje, dat thans vrijwel in puin ligt.
+De bouwvallen van een wijden ringmuur met in het midden een oude burcht herinneren
+aan vroegere grootheid. Buiten de muren ligt het Fransche kampement en er is een vliegveld
+met een paar tenthangars.
+</p>
+<p>Een enkele karavaan brengt wat afwisseling in het eentonige landschap. ’s Morgens
+zien wij ze langzaam voorttrekken door de eindelooze zandvlakte, een ezeltje voorop
+en een lange rij kameelen, zwaar bepakt, er achter aan. ’s Middags als het te warm
+wordt om in de brandende zon verder te trekken, rusten de menschen in lange, lage,
+zwarte tenten, terwijl de kameelen, onbeschut tegen de hitte, er om heen staan. Op
+ons, Europeanen, maakt het een vreemden indruk, dat die Arabieren zich beschermen
+tegen de zon in zwarte tenten en onder dikke, wollen kleeren, maar eigenlijk is dit
+zeer begrijpelijk. Zelfs in Nederlandsch-Indië is de temperatuur van de buitenlucht
+gemiddeld aanzienlijk lager dan die van het menschelijk lichaam, <span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>maar hier in Arabië zijn in de woestijn temperaturen van 120 tot 125 graden Fahrenheit
+in de schaduw geen zeldzaamheid, zoodat het lichaam hier twintig tot vijf en twintig
+graden Fahrenheit koeler is dan zijn omgeving. Het is hier dus niet de vraag, hoe
+men de warmte uit het lichaam gelegenheid geeft naar buiten af te vloeien, maar hoe
+men de warmte van buiten verhindert, in het lichaam binnen te dringen. De kleeding
+van de Arabieren speelt dus dezelfde rol als de wollen deken, waarin wij een stuk
+ijs tegen de warmte beschermen. De Euphraat kronkelt zich in wijde bochten door de
+vlakte en om tijd te sparen gaan wij op het compas over een breede, lage heuvelrug
+heen en wij vinden de rivier terug bij Deir-el-Zor, het laatste stadje van het Fransche
+mandaat. Het uitzicht op het stadje van uit ons vliegtuig is eigenaardig. De grijze
+huizen met hun platte daken liggen langs smalle, regelmatige straatjes gebouwd. Aan
+de straatzijde zijn de huizen met blinde muren afgesloten, maar van binnen komen zij
+met open galerijen op binnenplaatsen uit. De platte daken met een muurtje er om heen
+liggen te blakeren in de zon. Enkele koepeltjes en een minaret, die als een fel-wit,
+dun stokje omhoog steekt, doen ons hier en daar de moskeeën herkennen.
+</p>
+<p>De rivier splitst zich hier in twee takken en vormt zoo een eilandje, dat met een
+steenen brug met het stadje verbonden is. De bodem is hier blijkbaar wat vochtiger
+en vruchtbaarder; tuinen en dadelpalmen bedekken het eiland, en vormen een welkome
+afwisseling met het eindelooze kale zand van de woestijnen. Ten Zuiden van de stad
+zien wij het Fransche noodlandingsterrein <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>liggen. Wij maken een bocht over het vliegveldje om de Fransche bezetting gelegenheid
+te geven, ons op te merken, en draadloos naar Aleppo af te melden. Dan gaat het weer
+verder over de eindelooze vlakte naar het Zuid-Oosten en het duurt niet lang of wij
+verlaten het Fransche mandaat van Syrië en bereiken Engelsch Mesopotamië.
+</p>
+<div class="figure afb054width" id="afb054"><img src="images/afb054.jpg" alt="Afb. 54. Gouvernementsgebouw te Delhi." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 54. Gouvernementsgebouw te Delhi.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb055width" id="afb055"><img src="images/afb055.jpg" alt="Afb. 55. Muttra aan de Jumna." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 55. Muttra aan de Jumna.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De vlucht over de woestijn is eentonig. Het terrein is vlak en biedt overvloedig gelegenheid
+om ingeval van motorstoring het toestel onbeschadigd te landen, maar het is de vraag
+of de bevolking overal te vertrouwen is. Bovendien zijn de woestijnen zoo eenzaam
+en verlaten, dat gebrek aan drinkwater en voedsel een ernstig gevaar vormen. De Engelsche
+vliegers hebben meermalen noodlandingen moeten maken in deze woestijnen. In dergelijke
+gevallen worden escadrille’s uitgezonden, om het vliegtuig te zoeken. Het is voorgekomen
+dat het vliegtuig met zijn bemanning spoorloos verdween. Ook heeft men wel het vliegtuig
+alleen in de woestijn terug gevonden; de bemanning had blijkbaar getracht, te voet
+de bewoonde wereld weer te bereiken, maar was in het eindelooze, gloeiende zand door
+gebrek omgekomen. Juist vliegers loopen gevaar, in dergelijke gevallen de afstanden
+te onderschatten. Van uit het vliegtuig hebben zij een goed overzicht en de wijde
+woestijn lijkt dan in de heldere atmosfeer kleiner dan hij is, en deze bedriegelijke
+indruk wordt versterkt door de snelheid, waarmede het toestel zich verplaatst. Wanneer
+de vlieger echter na weinige uren vliegens een noodlanding maakt, is hij reeds honderden
+kilometers van het vliegveld verwijderd en kan het zijn, dat hij <span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span>op een plaats terecht komt, van waar hij onmogelijk met eigen middelen de bewoonde
+wereld weer kan bereiken. Het is dan ook dringend noodzakelijk, vóór het begin van
+een vlucht nauwkeurig de route af te spreken, die men volgen zal en bij een noodlanding
+het toestel niet te verlaten, aangezien dit zelf het beste noodsein vormt om andere
+vliegers, die komen zoeken, de plaats van de gestrande bemanning aan te duiden. Verder
+kan het gebruik van draadlooze telegrafie het gevaar verminderen.
+</p>
+<p>Om zooveel mogelijk binnen het bereik van de bewoonde wereld te zijn, vlogen wij dan
+ook maar weinig op het compas, en volgden wij meestal de rivier of het wagenspoor
+en de telegraaflijn, die er langs loopen. De kronkelende stroom met zijn vuil-bruine
+water leverde ons niet veel afwisseling. Naarmate wij verder stroomafwaarts gaan,
+begint zich langs den oever meer plantengroei te vertoonen, maar veel is het nog steeds
+niet en de weinige palmboschjes zijn nog zóó zeldzaam, dat zij ieder afzonderlijk
+op de kaart zijn aangegeven. Hier en daar ligt een enkel oud stadje, en daar, waar
+de weinige wegen, die eigenlijk niet meer zijn dan karavaansporen, de rivier kruisen,
+zijn ponten. Enkele stroomversnellingen en een paar half in puin gevallen bruggen
+onderbreken op groote afstanden den eentonigen loop van den Euphraat. Bij Ramadië
+merken wij voor het eerst iets van den Engelschen vliegdienst; er is een klein noodlandingsterrein;
+wij zien eenige Engelschen op het vliegveldje staan, die een lichtkogel afschieten
+om onze aandacht te trekken. Wij beantwoorden hun sein met een groenen lichtkogel,
+om ze <span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span>te laten zien, dat wij het vliegveld ontdekt hebben, maar verder willen vliegen. Het
+stadje ligt eenzaam aan den oever van den Euphraat, niet ver van een half-opgedroogd
+<span class="corr" id="xd34e1464" title="Bron: zoutwater meer">zoutwater-meer</span>, en een gevoel van medelijden bekruipt ons, als wij denken aan de Engelsche bezetting,
+die in deze negerij moet wonen; wij krijgen bijna de neiging om te landen en ze zoo
+een verzetje te bezorgen.
+</p>
+<p>Een eindje voorbij Ramadië verlaten wij den Euphraat, die ons dien dag zoo lang als
+wegwijzer had gediend, en wij koersen op het compas Oostwaarts, daar waar de vlakte
+tusschen Tigris en Euphraat het smalst is. In de lucht komen wij een zestal Engelsche
+verkenningsvliegtuigen tegen die ons, over een grooten afstand verspreid, tegemoet
+vliegen. Het duurt niet lang, of wij kunnen de bocht van de Tigris onderscheiden,
+waar Baghdad aan liggen moet, en al spoedig komt de oude stad, die reeds in 762 werd
+gesticht en waar de beroemde Khalief Haroem al Rasjid den schepter voerde, in zicht.
+Als een oase in de woestijn ligt de stad te midden van de eenzame vlakte, een knooppunt
+van de groote karavaanwegen naar Perzië en naar Mesopotamië. De groote Arabische paleizen
+met hun sierlijke zuilen en lange galerijen omsluiten in hun hoog-ommuurde binnenhoven
+schaduwrijke palmentuinen. Als een zonderling anachronisme treffen ons de talrijke
+tennisvelden er tusschen in, die ons aankondigen, dat de Engelschen hier de macht
+in handen hebben. Het tennisveld is in de Britsche koloniën wat de driekleur in de
+Oost is. Als de Engelschman zoover is, dat hij zijn tennisveld kan aanleggen, <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>voelt hij, dat zijn macht gevestigd is en beschouwt hij zich „at home”.
+</p>
+<p>Zonder moeite vinden wij een kilometer of tien ten Zuid-Oosten van de stad bij de
+voorstad Hinaidi, aan een scherpe bocht van den Tigris het schitterende vliegveld.
+De harde woestijngrond, met een soort droog mos bedekt, biedt een goede gelegenheid
+voor den aanleg van een vliegveld en de Royal Air Force heeft hiervan uitstekend partij
+getrokken. Het terrein zelf is een groot vierkant van ongeveer twaalfhonderd meter
+lang en breed; aan twee zijden staan de steenen hangars, die de allergrootste vliegtuigen
+gemakkelijk herbergen. Een groot station voor draadlooze telegrafie, goede ruime verblijven
+voor het personeel en alles wat verder bij een eerste klas modern vliegveld behoort,
+zijn aanwezig. De Engelschen hebben hier dan ook niet minder dan zes squadrons van
+de Royal Air Force. Hierbij zijn vele groote, twee-motorige bombardementsvliegtuigen
+en zoogenaamde „troop-carriers”. Van hieruit beheerschen zij heel het uitgestrekte
+gebied van Irac. In den oorlog hebben zij hier gevochten met troepen te voet, maar
+deze hadden ontzettend veel te lijden van de warmte en het watergebrek in de uitgestrekte
+woestijnen, zoodat meer menschen door uitputting, gebrek en ziekte omkwamen dan door
+de wapenen van den vijand. Vandaar, dat de Engelschen er na den oorlog toe overgingen,
+hun gezag uitsluitend met vliegtuigen te handhaven. Wanneer ergens diep in Mesopotamië
+een inlandsch vorst opstandig wordt, of een dorp geen belasting betaalt, worden er
+een paar vliegtuigen heengezonden, met de noodige bommen <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>aan boord. Voor dit krachtige argument is de bevolking tot nu toe altijd gezwicht.
+Eens kwam er een bom midden in een harem terecht, en dit werd ernstig kwalijk genomen.
+</p>
+<p>Er is wel eens geprotesteerd tegen deze hardhandige wijze van uitoefening van het
+gezag; maar men vergete niet, dat juist het moreele effect van de vliegtuigen sterk
+preventief werkt, waardoor eindelooze strubbelingen voorkomen worden.
+</p>
+<p>Groot was de belangstelling voor ons verkeersvliegtuig bij de landing; in minder dan
+geen tijd stond een dichte drom Tommy’s om ons heen. Tallooze camera’s werden op de
+F VII gericht. De commandant van de escadrille, die ons en ons toestel zou herbergen,
+kwam op ons af en bood ons gastvrijheid en alle noodige hulp aan. Bovendien bracht
+hij ons dadelijk in de stemming door ons voor het eerst na langen tijd een echte Engelsche
+sigaret te geven. Een maand lang hadden wij in Philippopel uitsluitend Bulgaarsche
+sigaretten gerookt, die ons altijd lieten denken aan een brand in een krantendrukkerij,
+en langzamerhand een funesten invloed op onze kelen hadden uitgeoefend. Rappe handen
+brachten het toestel onder dak, en Van den Broeke kreeg goede hulp bij de verzorging
+ervan. Daarna gingen Poelman en ik naar de stad, om onze telegrammen weg te brengen,
+onze opwachting te maken bij de hoogste aanwezige militaire autoriteit en geld te
+halen. De Banken waren al dicht en wij togen daarom naar de woning van den bank-directeur.
+Deze troonde als Alladin in een paleis uit de „Duizend-en-één-Nacht”. In een nauwe,
+stille straat vonden wij een <span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span>onafzienbaren, hoogen, blinden muur. Midden in die muur een klein poortje, zorgvuldig
+bewaakt door een Arabier. Wij traden het geheimzinnige poortje binnen en bevonden
+ons in een schemerachtigen tuin met onafzienbare rijen slanke palmen, die hoog boven
+onze hoofden hun breede waaiers uitspreidden. Langs hooge steenen trappen en lange
+galerijen werden wij gevoerd, en in een ruime, koele zaal, vol zachte divans en kostelijke
+Perzische tapijten, vonden wij den machtige, die ons verfrisschende dranken bood en
+zijn schatkamer welwillend voor ons opende, zoodat wij met de zakken vol rupee’s naar
+het vliegveld terugkeerden. Wij vernamen daar, dat de zes vliegtuigen, die wij dien
+middag waren tegengekomen, uit waren gegaan, om een jongen vlieger te zoeken, die
+juist een week geleden uit Engeland was gekomen, en nu op zijn eerste vlucht blijkbaar
+een noodlanding had gemaakt; er had eenige ongerustheid geheerscht, maar gelukkig
+had men hem teruggevonden. Na een gezellig maal met de Engelsche vliegers, gingen
+wij tijdig in het prettige frissche officiersverblijf onder de wol.
+</p>
+<p>Den volgenden morgen waren wij vóór zonsopgang alweer bij de hand om verder te gaan.
+Het was koel weer met weinig bewolking en een lichten, gunstigen wind. Wat dat betreft
+hebben wij het in Mesopotamië en verder steeds buitengewoon getroffen, want het kan
+er ongemanierd warm zijn. De Engelsche soldaten, die gedurende den oorlog in hunne
+tenten soms temperaturen van 125 graden Fahrenheit moesten verdragen, en bovendien
+water per glas voor duur geld moesten koopen, hebben hiervan ontzettend geleden.
+<span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig017width" id="fig017"><img src="images/fig017.png" alt="Fig. XVII. Baghdad–Basra." width="720" height="475"><p class="figureHead"><i>Fig. XVII. Baghdad–Basra.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span></p>
+<p>Door de goede hulp van de Engelschen stond het toestel tijdig weer buiten; wij kochten
+een voorraad reserve-bougie’s en waren gereed voor de vlucht. Er stond voor dien dag
+een korte étappe op het program, namelijk Baghdad–Basra, een afstand van 450 kilometer
+in vogelvlucht; de daarop volgende étappe, Basra–Bushir bedroeg ongeveer evenveel;
+wij hadden in Angora een dag verloren, dien wij graag wilden inhalen; de wind was
+gunstig en zoo besloten wij, als het eenigszins mogelijk was, niet in Basra te landen,
+maar door te vliegen naar Bushir. De start van het mooie, groote veld leverde geen
+moeilijkheden op. Het terrein, waar wij dien dag overvlogen, was in veel opzichten
+belangwekkend. Eerst ging het op het compas pal naar het Zuiden over de kale vlakte
+van Irac, waar woestijngrond en rietrijke moerassen elkander afwisselden. Zoo verlieten
+wij den Tigris en wij bereikten den Euphraat weer bij het historische punt, waar de
+aloude metropolis Babylon eens gestaan heeft. Weinig is er vanuit de lucht nog slechts
+te zien van de eens zoo beroemde stad, waarvan Nebucadnezar met trots zeide: „Is dit
+niet het groote Babel, dat ik gebouwd heb?”. In den laatsten tijd, vooral sedert de
+Duitschers in 1899 de opgravingen systematisch ter hand namen, is er veel omtrent
+de stad aan het licht gebracht. De oude ringmuur, reeds door Herodotus, niet geheel
+juist, beschreven en die bijna 40 kilometer lang is, is geheel blootgelegd, en teekende
+zich vanuit het vliegtuig duidelijk als een groote cirkel in de woestijn af. Die muur,
+36 meter hoog en 7 meter breed is zes en twintig eeuwen geleden door Nebucadnezar
+gebouwd, <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>en het gaf ons bijna een gevoel van heiligschennis, om met ons nieuwerwetsche vliegtuig,
+nietig stipje aan den wijden blauwen hemel, over die eerwaardige monumenten van een
+verdwenen cultuur te vliegen. In de vlakte, die door den ringmuur omsloten wordt,
+was vanuit de lucht een gedeelte zichtbaar, waar de opgravingen ruwe, <span class="corr" id="xd34e1493" title="Bron: masieve">massieve</span> steenklompen aan het licht hadden gebracht. Het waren de resten van El Kasr, de hooge
+burcht van Nebucadnezar, en van de tempels daar omheen. Gaarne waren wij wat lager
+gaan vliegen en hadden wij er eenigen tijd boven gezweefd, om wat meer van de bouwvallen
+te zien; maar wij wilden dezen dag eene dubbele étappe vliegen en moesten dus verder.
+Helaas was het weer ook niet helder genoeg, om een luchtfoto te maken. Bij Hilla,
+een typisch oud stadje tusschen de palmen aan den Euphraat gelegen, verlaten wij de
+rivier en op het compas gaat het langs een zoutmeer verder door de kale vlakte. Hier
+en daar zijn ruïne’s en stokoude, versterkte Arabische plaatsjes. Dan volgen wij verder
+een gedeeltelijk gekanaliseerden zijarm van den Euphraat, die zich telkens in vele
+takken splitst en hier en daar moerassen vormt, welke in dezen tijd van het jaar grootendeels
+droog liggen. Wij vorderen goed, en zoo duurt het niet lang, of wij bereiken Nasrie,
+waar de Engelschen een noodlandingsterrein hebben aangelegd. Aan onze rechterhand
+rijst in de verte eenzaam een kleine heuvel uit de woestijn omhoog en ook die kleine,
+schijnbaar onaanzienlijke heuvel is weer een herinnering uit oer-oude tijden. Het
+is geen natuurlijke heuvel, maar hij is geheel uit baksteen opgebouwd en vormt <span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span>een overblijfsel van den „Ziggurat”, het „Huis van den Berg”, de tempel van de Maan
+van Ur der Chaldeeën, waar Abraham eenmaal woonde. Toen indertijd de Sumeriërs uit
+de bergen naar de vlakte van Mesopotamië trokken, misten zij daar de heuveltoppen,
+waarop zij gewoon waren hun tempels te bouwen. Zoo kwamen zij er toe onder andere
+in Ur een <span class="corr" id="xd34e1498" title="Bron: masieven">massieven</span> kunstmatigen heuvel van 200 voet lang, 150 voet breed en 50 voet hoog uit baksteen
+te bouwen. De heuvel, waartoe breede steenen trappen, die thans nog bestaan, toegang
+gaven, was vier verdiepingen hoog. Iedere verdieping had hare symbolische beteekenis;
+de bovenste verdieping, van warm rooden steen opgetrokken, diende als basement voor
+den tempel van de Maan, een eenvoudig, rechthoekig gebouw van blauw geglazuurden steen.
+Ook op andere plaatsen in Zuid-Babylonië hebben de Sumeriërs dergelijke ziggurats
+gebouwd, onder andere in Babel zelf, en men zegt, dat het verhaal van den toren van
+Babel op een dergelijken tempelbouw slaat.
+</p>
+<p>Het oude Mesopotamië, waar eens het Paradijs gelegen moet hebben, was vroeger een
+vruchtbaar land. Babyloniërs brachten het water van Tigris en Euphraat door middel
+van een uitgebreid kanalenstelsel over hun akkers, en men beweert, dat ook thans nog
+eene systematische irrigatie deze onherbergzame vlakten in vruchtbaar bouwland zoude
+kunnen herscheppen.
+</p>
+<p>Vier uur en zeven minuten, nadat wij Baghdad hebben verlaten, bereiken wij het vliegveld
+Shaiba bij Basra, nadat wij een eindweegs den versten uitlooper van den Baghdad-spoorweg
+hebben gevolgd. Tigris en Euphraat stroomen hier samen en vereenigen zich <span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span>tot den <span class="corr" id="xd34e1507" title="Bron: Shatt-el-Arab">Shatt-al-Arab</span>, een breede rivier, die met verschillende mondingen door een moerassig, kaal, steeds
+verder aanslibbend terrein zich uitstort in de Perzische Golf. Het vliegveld bij Basra
+is minder belangrijk, dan dat bij Baghdad, maar er is ruimte genoeg en eigenlijk kan
+men overal in de omringende woestijn landen. Daar wij voldoende opgeschoten zijn,
+besluiten wij ons voornemen uit te voeren en dadelijk door te gaan naar Bushir. Wij
+cirkelen even over het terrein en schieten weer een groenen lichtkogel af, om ons
+voornemen kenbaar te maken en ons draadloos af te laten melden naar Baghdad. Dan veranderen
+wij onzen koers en vliegen Oostwaarts naar Perzië.
+<span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8616">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK VIII</h2>
+<h2 class="main">ROTSEN, ZAND EN ZEE</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-d.png" alt="D" width="146" height="145"></div>
+<p class="first">e wijde, kale vlakte, uit het slib van den <span class="corr" id="xd34e1517" title="Bron: Shat-el-Arab">Shatt-al-Arab</span> ontstaan, biedt weinig houvast voor de oriëntatie, en zoo vliegen wij op het compas
+naar het Oosten. De lucht is niet geheel onbewolkt, en hier en daar hebben wij reeds
+enkele droppels regen gehad, maar toch duurt het niet lang, of wij kunnen in de verte
+de eerste bergketens van Perzië onderscheiden. Zij zijn de eerste voorboden van die
+lange bergenreeks, die in Klein-Azië bij de gebergten van Kurdistan begint, vandaar
+naar het Zuid-Oosten loopt en de vlakte van Mesopotamië begrenst, zich voortzet langs
+de kust van de Perzische Golf en in Voor-Indië aansluit bij de bergen van Belutschistan
+en Afghanistan. Die lange boog van gebergten omgeeft de hoogvlakte van Perzië en vormt
+de barrière tusschen die hoogvlakte en de Zuidelijke kust.
+<span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig018width" id="fig018"><img src="images/fig018.png" alt="Fig. XVIII. Basra–Bushir." width="720" height="469"><p class="figureHead"><i>Fig. XVIII. Basra–Bushir.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb171a">[<a href="#pb171a">171</a>]</span></p>
+<p>Wij vliegen door tot dicht bij den voet van de bergen en buigen dan af naar het Zuid-Oosten,
+om langs de <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>Perzische Golf onzen weg naar Bushir te vervolgen. Rechts van ons ligt de kalme, blauwe
+zee. Hier en daar aan den oever een armelijk visschersdorpje met wat kleine bootjes
+er bij. Links liggen verschillende bergketens, de een achter den ander, evenwijdig
+aan de kust. De voorste zijn een duizend meter hoog, daarachter klimmen zij trapsgewijze
+op en de hoogste toppen verheffen zich tot over drie duizend meter. Tusschen de bergen
+en de zee ligt een vlakte van gemiddeld 20 kilometer breedte. Het terrein is kaal
+en vertoont weinig plantengroei, en ofschoon het hier en daar wat rotsachtig en met
+steenen bedekt is, biedt het toch nog tamelijk veel gelegenheid voor een noodlanding.
+De vlucht is tamelijk eentonig, maar wij zijn aan lange étappe’s gewoon geraakt; wij
+voelen ons in ons goede vliegtuig thuis als in een woonschuit en de tijd gaat snel
+voorbij. Door de gewoonte hebben wij zoo langzamerhand een geregelde dag-indeeling
+gekregen. Poelman en ik wisselen elkander om het uur aan het stuur af. Het eerste
+uur vlieg ik meestal zelf; dan komt Poelman aan de beurt en ga ik in de cabine om,
+met de schrijfmachine op de knieën, mijn brieven en rapporten te schrijven. In het
+begin kostte het mij eenige moeite, rustig de zaak over te laten en mij in de cabine
+op te sluiten; maar ook dat wende spoedig. Het derde uur ben ik weer aan de beurt
+en als ik dan door het deurtje in de cabine kijk, zie ik meestal Poelman en Van den
+Broeke met tevreden gezichten bezig aan de lunch. Zoo nu en dan wordt mij een sandwich
+toegestoken, die ik aan het stuur verorber. Het vierde uur ben ik weer vrij, en werp
+ik mij op het overschot van <span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span>den maaltijd, en zoo gaat het geregeld door. Zoo nu en dan moet er gefotografeerd
+worden; het dagboek moet worden bijgehouden, de kaarten geraadpleegd en de afgelegde
+afstanden <span id="xd34e1533">gecontroleerd</span>, en zoo is er altijd weer wat te doen en gaat de tijd snel voorbij. Van den Broeke
+heeft aan boord de vervelendste rol, omdat zijn werk pas na de landing begint. Van
+tijd tot tijd bengelt hij, vredig duttende, in zijn hangmatje.
+</p>
+<p>Eindelijk komt Bushir in zicht. De stad ligt dicht-opééngebouwd op de punt van een
+schiereiland, dat een mooie, groote baai omsluit. Voor watervliegtuigen zou deze baai
+met zijn lage oevers een prachtige, ruime landingsgelegenheid bieden. Er liggen eenige
+schepen voor anker, en wij kunnen de verzoeking niet weerstaan om daar even laag over
+heen te vliegen. Dan gaan wij over de stad heen en iets meer Oostwaarts vinden wij
+het vliegveld.
+</p>
+<p>Het vliegveld is ruim en goed; de harde bodem is grootendeels met kort droog gras
+bedekt, en de landing levert geen moeilijkheid op. Wij vinden een houten hangar, die
+echter niet groot is, zoodat de F VII er slechts ten deele, schuin, in kan. Onze benzine
+en olie blijken te zijn aangekomen. Op het terrein zijn eenige Engelschen aanwezig,
+benevens eenige Perzische officieren, in Europeesch uniform met lage bontmutsen op.
+Dezen <span id="xd34e1539">controleeren</span> onze papieren. Hierbij had een eigenaardige plechtigheid plaats. Aan de regeeringen
+van de landen, waar wij over zouden vliegen, was toestemming gevraagd, om een Kodak
+mee te nemen en luchtfoto’s te maken. Niemand had hier eenig bezwaar tegen gemaakt.
+In Bushir werd ons medegedeeld, dat <span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>wij geen foto’s mochten maken, en dat onze camera verzegeld moest worden; hetgeen
+dan ook geschiedde; tusschen Bushir en Bender-Abbas hebben wij dan ook geen foto’s
+gemaakt. Het merkwaardige van het geval is, dat juist deze streek buitengewoon dun
+bevolkt is, en dat er geen forten of militaire bezettingen zijn. Het is ons dan ook
+nooit recht duidelijk geworden, welk bezwaar de Perzische regeering er tegen had,
+dat wij deze kale vlakte en barre rotsen fotografeerden, en het spreekt van zelf,
+dat wij later, dadelijk na den start in Bender Abbas het loodje, waarmede de camera
+verzegeld was, in de Perzische Golf deden verdwijnen.
+</p>
+<p>Op het vliegveld in Bushir vonden wij een Franschen vlieger met zijnen mécano. De
+eerste was door de Perzische regeering aangesteld, om aldaar een cursus te geven tot
+opleiding van militaire vliegers. Hij had er een les-toestel en een klein sport-toestelletje.
+De Fransche mécano hielp nog een beetje bij het toestel. De Perzen plaatsten een wacht
+bij het vliegtuig, maar aangezien de Engelschen ons waarschuwden, dat de betrouwbaarheid
+daarvan misschien wel iets te wenschen over zou laten, bleef Van den Broeke bij de
+hangar slapen, waar ook de Fransche mécanicien verblijf hield. Ditmaal maakte hij
+geen gebruik van de hangmat in de cabine, maar sliep in de open lucht. Dit wordt in
+Perzië veel gedaan. Vooral des zomers slapen vele menschen op de platte daken van
+de huizen, waar het des nachts prettig koel is. Het regent er des zomers bijna nooit,
+en muskieten zijn er niet.
+</p>
+<p>Wij moesten dien avond maatregelen nemen, om het noodige koelwater voor den motor
+te krijgen. <span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span>Een koelie werd uitgezonden naar den naastbijzijnden put en moest hiervoor, heen en
+terug, een uur loopen.
+</p>
+<div class="figure afb056width" id="afb056"><img src="images/afb056.jpg" alt="Afb. 56. Graf van Akbar bij Agra." width="720" height="451"><p class="figureHead"><i>Afb. 56. Graf van Akbar bij Agra.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb057width" id="afb057"><img src="images/afb057.jpg" alt="Afb. 57. Agra; Jama Masjid, station en fort." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb. 57. Agra; Jama Masjid, station en fort.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Dien nacht brachten wij door bij de Engelschen. Zoowel hier in Bushir als in Bender-Abbas
+nemen de Engelschen een eenigszins eigenaardige positie in. In Bushir is de hoogste
+Engelsche autoriteit de „Resident”, in Bender-Abbas de consul. Ofschoon zij zich in
+Perzisch gebied bevinden, hebben deze beide autoriteiten ieder voor zich een door
+een muur afgesloten terrein, waar zij practisch baas en koning zijn; hier bevinden
+zich de woningen van de weinige Engelsche ambtenaren, en een station voor draadlooze
+telegrafie, terwijl een vrij aanzienlijke wacht, uit Britsch-Indische troepen bestaande,
+de zoogenaamde „<span lang="en">Residence Guard</span>” voor de bewaking zorgt.
+</p>
+<p>De Engelsche officieren van deze wacht geleidden ons in Bushir naar de woning van
+den Resident, die evenals het vliegveld, een eind Oost van de stad lag. Wij vonden
+er een zeer prettige gastvrijheid. De Resident woonde in een reusachtig, typisch Perzisch
+huis met zware muren, lange galerijen en enorme kamers. Mij werd een vertrek toegewezen
+ter grootte van een flinke danszaal. Ongelukkigerwijze was de waschtafel aan het ééne
+eind en de scheerspiegel aan het andere en telkens als ik mijn kwastje even wilde
+natmaken moest ik ongeveer vijf minuten op en neer loopen; ergens midden in de immense
+ruimte stond een bed, dat ik zonder compas slechts met moeite terug vond. Een lange
+Britsch-Indische bediende, die er met zijn grijzen baard en grooten tulband eerwaardig
+uit zag <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>als Mohammed zelf, dwaalde op bloote voeten onhoorbaar als een gedienstige geest rond.
+</p>
+<p>Den volgenden dag reden wij in de koelte van den ochtend weer naar het veld. De weg
+er heen voerde door een kaal en zandig terrein, met hier en daar wat lage palmen en
+dorre struiken. Het schijnt echter, dat ’s winters, tijdens de vier maanden dat er
+wat regen valt, het terrein zich dadelijk met gras bedekt, en de bevolking eenigen
+landbouw uitoefent.
+</p>
+<p>Dien morgen konden wij weer tijdig vertrekken ofschoon Van den Broeke ’s avonds niet
+heel lang aan het toestel had kunnen werken. Er was namelijk wel een motor met dynamo
+aanwezig om stroom te leveren voor electrisch licht, maar de installatie was defect.
+Gelukkig waren vliegtuig en motor in goeden staat; de waterpomp had een beetje gelekt
+door de pakking, maar dit bezwaar had Van den Broeke gemakkelijk kunnen verhelpen.
+Verder waren in de reserve-benzinetank een paar klinknageltjes lek, maar aangezien
+zij gedurende de vlucht boven het benzine-niveau zaten, leverde dit geen bezwaar op.
+</p>
+<p>Het terrein was ruim, en de start liep vlot van stapel. Het was mooi, niet te warm
+weer en er woei een zwakke <span id="xd34e1571">Noord-Westen</span> wind. Aangezien onze koers pal Oost was, hadden wij den wind dus schuin in den rug.
+Toch besloten wij, dien dag geen landingsplaats over te slaan. De eerstvolgende vliegvelden
+namelijk waren successievelijk Bender-Abbas, Charbar en Karachi. Hiervan was het eerste
+tamelijk goed, het tweede slecht en het derde zeer goed. Het was dus beter voor ons,
+dien dag slechts tot Bender-Abbas te gaan, en dan den volgenden <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>dag zoo mogelijk Charbar over te slaan en dadelijk naar Karachi door te vliegen.
+<span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig019width" id="fig019"><img src="images/fig019.png" alt="Fig. XIX. Bushir–Bender Abbas." width="720" height="474"><p class="figureHead"><i>Fig. XIX. Bushir–Bender Abbas.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb179a">[<a href="#pb179a">179</a>]</span></p>
+<p>Zooals gezegd, waren vóór Bushir de bergen over het algemeen nog tamelijk ver van
+de zee verwijderd gebleven, zoodat een breede, vlakke kuststrook overbleef, die nog
+tamelijk veel gelegenheid voor noodlanding overliet. Voorbij Bushir werd de toestand
+echter al spoedig minder gunstig. Rotsketens van 500 tot 1000 meter hoogte loopen
+hier en daar dicht langs de kust, en ook de lagere terreinen zijn meer en meer met
+ruwe rotspunten bedekt, en ofschoon er wel vlakke, zandige gedeelten overblijven,
+waar men zou kunnen landen, zijn er toch ook groote stukken, waar de rotsen tot vlak
+aan zee doorloopen en waar een noodlanding zeer zeker levensgevaarlijk zou zijn. Gelukkig
+loopt de motor uitstekend en wij kunnen hem gemakkelijk op de juiste temperatuur houden.
+Onze grondsnelheid is ruim 130 kilometer per uur, zoodat wij goed vorderen.
+</p>
+<p>Naarmate wij verder komen, wordt het terrein rotsachtiger. Hier en daar is de heele
+kuststrook met lage, onregelmatige rotspunten van 20 tot 50 meter hoogte bedekt, die
+dicht opeen staan als de spijkers op de zool van een berglaars. Men kan zich voorstellen,
+wat een noodlanding hier beteekenen zou en met welk een belangstelling wij de instrumenten
+van den motor in de gaten houden.
+</p>
+<p>De eigenaardigste geologische formatie’s treffen ons oog. Men kan duidelijk zien,
+dat de rotsen oorspronkelijk uit horizontale lagen zijn samengesteld. Het maakt den
+indruk, dat de Perzische Golf is ontstaan, doordat de bodem hier plotseling sterk
+naar beneden is gezonken, <span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span>en het schijnt, alsof de rotslagen bij deze beweging zijn afgeknapt, terwijl de afgebroken
+stukken, scherp en kantig als glasscherven, half uit het water opsteken. Op één plaats
+schijnt het, dat een groote top juist op den rand van de breuk is blijven liggen,
+en daarna langs de helling naar beneden is gegleden. De zware rotsmassa heeft bij
+haar val langs de helling een breede baan glad geslepen en ligt nu als een klein schiereilandje
+in het water van de Perzische Golf.
+</p>
+<div class="figure afb058width" id="afb058"><img src="images/afb058.jpg" alt="Afb. 58. De Taj Mahal bij Agra." width="720" height="450"><p class="figureHead"><i>Afb. 58. De Taj Mahal bij Agra.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb059width" id="afb059"><img src="images/afb059.jpg" alt="Afb. 59. De Taj Mahal bij Agra." width="382" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 59. De Taj Mahal bij Agra.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Dit grootsch, indrukwekkende landschap is slechts in twee tinten gekleurd; het bruin-grijs
+van de rotsen links en het blauw van den wijden hemelkoepel boven ons en van de onafzienbare
+watervlakte aan onzen rechterhand. Zoo nu en dan wijken de bergketens weer een weinig
+terug en maken zij plaats voor groote eenzame zandvlakten, waaruit hier en daar rotsblokken
+opsteken, die fantastische vormen van burchten met gekanteelde muren en hooge torens
+aannemen.
+</p>
+<p>De kust maakt een groote uitspringende bocht. Wij steken die bocht af en vliegen over
+een groot zoutmoeras, het Mihrakan. Ofschoon het moeras in dezen tijd van het jaar
+droog ligt, is er eenige plantengroei. Langs den rand staan palmboomen en liggen eenige
+dorpjes. Een rotsketen, met kammen, scherp als messen, sluit het moeras af van de
+Perzische Golf.
+</p>
+<p>Gedurende de laatste uren van deze étappe maakten wij 142½ kilometer per uur.
+</p>
+<p>Het vóórlaatste uur vóór de landing had Poelman gevlogen. Hij klaagde er over, dat
+de ailerons zwaar liepen, en toen ik het stuur overnam voor het laatste uur, bleken
+deze inderdaad bijna geheel vast te zitten. <span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span>Het is hier wellicht de plaats, de wijze, waarop een vliegtuig wordt bestuurd, eenigszins
+te verklaren.
+<span class="pageNum" id="pb182">[<a href="#pb182">182</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig020width" id="fig020"><img src="images/fig020.png" alt="Fig. XX. Besturing F VII." width="659" height="339"><p class="figureHead"><i>Fig. XX. Besturing F VII.</i></p>
+<p class="first"><i>A. Vliegerszitplaatsen. B. Stuurwielen. C. Voetenstuur voor richtingsroer. D. Rollen
+voor kabelgeleiding. E. Richtingsroer. F. Stuurkabels.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure fig021width" id="fig021"><img src="images/fig021.png" alt="Fig. XXI. Besturing F VII." width="635" height="150"><p class="figureHead"><i>Fig. XXI. Besturing F VII.</i></p>
+<p class="first"><i>A. Stuurwielen. B. Rollen voor kabelgeleiding. C. Vleugel. D. Ailerons.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb181a">[<a href="#pb181a">181</a>]</span></p>
+<p>Aangezien een vliegend toestel zich geheel vrij in de lucht bevindt, kan het om de
+drie assen van de ruimte draaien. Dit in tegenstelling met bijvoorbeeld een auto,
+die zich alleen naar links of rechts kan wenden, met andere woorden slechts om één
+as van de ruimte draaien kan. Vandaar dat een auto genoeg heeft aan één stuur, doch
+dat een vliegtuig er drie moet hebben. Die drie sturen nu zijn het richtingsroer,
+de ailerons, en het hoogteroer. Het richtingsroer, achter aan den staart van het vliegtuig
+bevestigd, werkt geheel als het roer van een boot; het dient dus, om het vliegtuig
+naar links of rechts een bocht te doen beschrijven, en het wordt door den vlieger
+bediend met behulp van een paar pedalen. Om schommelingen van het vliegtuig om zijn
+lengte-as te beheerschen, dienen de ailerons. Dit zijn twee op- en neerbewegende vlakken
+achter aan de punten van den vleugel. Zij zijn zoo ingericht, dat de rechter aileron
+naar boven gaat als de linker naar beneden gaat. Wanneer nu bijvoorbeeld het vliegtuig
+naar links overhelt, en de vlieger dus de linker vleugelpunt omhoog wil brengen, beweegt
+hij den linker aileron naar beneden en den rechter aileron naar boven, waardoor het
+toestel in den gewenschten stand wordt gebracht. De ailerons worden bediend met behulp
+van een stuurwiel. Het hoogteroer bestaat uit een horizontale twee-deelige klep aan
+den staart van het vliegtuig. Wanneer deze klep naar boven wordt gedraaid, gaat de
+staart van het vliegtuig naar beneden, en de neus naar boven, zoodat het toestel klimt.
+Wordt het hoogteroer <span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span>naar beneden gedraaid, dan gebeurt het omgekeerde. De vlieger beweegt het hoogteroer,
+door het heele stuurwiel van de ailerons met de stuurkolom, waar dit op bevestigd
+is, naar zich toe te halen (voor het klimmen) of van zich af te drukken (voor het
+dalen).
+</p>
+<div class="figure fig022width" id="fig022"><img src="images/fig022.png" alt="Fig. XXII. Besturing F VII." width="640" height="205"><p class="figureHead"><i>Fig. XXII. Besturing F VII.</i></p>
+<p class="first"><i>A. Hoogteroer. B. Richtingsroer. C. Kabelgeleiding. D. Tuimelaar. E. Draaipunt van
+de stuurkolom. F. Stuurwiel. G. Stuurkabels. H. Tuimelaar.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Toen ons bleek, dat de ailerons zwaar liepen, trachtten wij de oorzaak hiervan te
+vinden, maar wij konden geen fout ontdekken. Ik was daarom bang, dat de aileron-kabels
+ergens in den vleugel beschadigd waren. Het was gelukkig kalm weer, en in de lucht
+kan men dan het evenwicht van het vliegtuig met het richtingsroer alleen voldoende
+beheerschen. Bij de landing op het betrekkelijk kleine vliegveld te Bender-Abbas zouden
+<span class="pageNum" id="pb184">[<a href="#pb184">184</a>]</span>wij echter de ailerons bepaald tot onze beschikking moeten hebben, en om ze daarvoor
+te sparen, gebruikte ik ze het laatste uur niet. Het ging gelukkig goed, maar het
+was onaangenaam vliegen, vooral ook, omdat wij niet zeker wisten, wat er eigenlijk
+aan de hand was.
+</p>
+<p>Nadat wij het zoutmoeras waren gepasseerd, kwamen wij weer aan de kust, en wij vonden
+een lang eiland, dat evenwijdig hiermede tot dicht bij Bender-Abbas doorliep. Hiermede
+waren wij aan het einde van de Perzische golf gekomen, die in het midden een breedte
+heeft van 200 tot 300 kilometer, doch zich hier in de buurt van Bender-Abbas vernauwt
+tot ongeveer 90 kilometer. Dwars over het eiland heen zagen wij aan den overkant van
+de golf een bergtop tot boven den horizon uitsteken. Het was de Jabal-al-Harim, 2057
+meter hoog, die op de punt van het Afrikaansche schiereiland Oman ligt. Dit schiereiland
+vormt de grens tusschen de Perzische golf in het Westen, en de Golf van Oman en de
+Arabische Zee in het Oosten.
+</p>
+<p>Het duurde nu niet lang meer, of wij kregen Bender-Abbas in zicht. Het is een kleine
+stad van 5000 à 7000 inwoners, meest Arabieren. De stad ligt op een laag, zandig gedeelte
+van de kust en heeft een ongezond klimaat. De handel is er op het oogenblik meest
+in Engelsche handen, maar vroeger zijn ook de Hollanders er geweest, en het schijnt,
+dat er nog sporen van de Oost-Indische Compagnie te vinden zijn. Tegenwoordig wordt
+de stad nog geregeld aangedaan door de kleinere vrachtbooten, die de Perzische Golf
+bevaren, en zij voert tapijten, parels en dadels uit. Oostelijk van de stad ligt,
+eenzaam te midden van het zand, <span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span>het huis van den Engelschen consul. Het is door een grooten ringmuur tegen roovers
+beveiligd en wordt uitstekend bewaakt door zeventien man, Britsch-Indische, inlandsche
+infanterie, onder een Indischen luitenant. Het vliegveld behoort mede tot het Engelsche
+gebied, zoodat wij hier van de Perzen zeer weinig merkten. Het terrein bleek groot
+genoeg, en de bodem bestond uit hard, kaal zand. De Engelsche consul verwelkomde ons
+bij de landing en stelde dadelijk zijn personeel tot onze beschikking. Benzine en
+olie waren aangekomen, en er was een draadloos station om onze berichten weg te zenden.
+Een inlandsche wacht werd bij het toestel geplaatst; het waren flinke, goed gedrilde
+en keurig uitgeruste soldaten, en vooral de Indische luitenant, een lange, sportieve
+kerel op een pittig, welverzorgd paardje maakte een echt militairen indruk.
+</p>
+<p>In den namiddag kwam er plotseling een vrij hevige wind opzetten, en wij vreesden,
+dat deze het begin was van een shamal, de beruchte zandstorm, die heel Perzië en Mesopotamië
+teistert. De bewoners van de streek verwachtten echter, dat het zoo’n vaart niet zou
+loopen, en gelukkig bleken zij gelijk te hebben, want tegen den avond ging de wind
+weer liggen. Dit was voor ons een aanzienlijke geruststelling, want het toestel stond
+in de open lucht, zeer blootgesteld aan het stuifzand, en bovendien was het in den
+mullen grond moeilijk voldoende te verankeren om een flinken storm te doorstaan.
+</p>
+<p>’s Middags maakte Van den Broeke het toestel in orde, en hierbij bleek, dat de fout
+aan de ailerons gelukkig niet van ernstigen aard was. Het stuurwiel van Poelman had
+zich eenigszins vastgevreten op de as, <span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span>hetgeen gemakkelijk te verhelpen was. Gebrek aan verlichtingsmiddelen maakte ook hier
+weer het werk aan het toestel in den avond lastig. Dit was voor ons een telkens terugkeerende
+moeilijkheid. Het zou dan ook in het vervolg zeer veel aanbeveling verdienen, een
+kleinen accumulator in het toestel mede te voeren, die overdag tijdens de vlucht door
+een dynamo met luchtschroef zou kunnen worden geladen, en die ’s avonds stroom zou
+kunnen leveren voor een looplampje, om aan den motor te werken.
+</p>
+<p>’s Avonds brachten wij een bezoek aan den douane-ambtenaar. Het was een Belg. Ongeveer
+vijf en twintig jaar geleden wilde de Perzische regeering namelijk de douane reorganiseeren.
+Daar verschillende groote mogendheden trachtten, hun invloed in Perzië te versterken.
+noodigde de regeering het neutrale België uit, douane-personeel voor deze reorganisatie
+af te staan. Vandaar dat wij in Bushir en Bender Abbas Belgische douane-beambten vonden.
+Die van Bender Abbas woonde, ongetrouwd, heel in zijn eentje in een groot huis in
+de woestijn, bij het Engelsche consulaat.
+</p>
+<p>Wij aten ’s avonds bij den Engelschen consul. De man leidde hier in zijn eenzame,
+hoog-ommuurde en wel-bewaakte huis in de woestijn, met zijn vrouw, zijn dochter, een
+secretaris en eenig lager personeel een weinig benijdenswaardig bestaan. Gedurende
+de zes zomer-maanden was het zóó warm, dat zijn vrouw en zijn dochter het niet konden
+uithouden, en in Karachi gingen wonen.
+</p>
+<p>’s Avonds waren wij moe en slaperig. Het vliegen brengt, vooral als men met twee vliegers
+is, die elkander <span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span>kunnen aflossen, weinig spier-vermoeienis mede, maar het geraas van den motor, de
+wind, en vooral de spanning, die, zij het ook min of meer onbewust, voortdurend aanwezig
+is, maken de vliegers na een lange vlucht suf en slaperig. Dit uit zich op allerlei
+typische manieren. Vooral wanneer men pas uit het toestel komt, is men weinig helder;
+de geest werkt langzamer, men is slecht in staat, vragen te beantwoorden, vergeetachtig,
+en de eenvoudigste zaken, zooals het uur van vertrek en van landing, kan men zich
+moeilijk meer te binnen brengen. Het bleek dan ook bepaald noodzakelijk, de verschillende
+bijzonderheden van de vlucht steeds dadelijk in het dagboek aan te teekenen, aangezien
+wij veel er van naderhand weer glad vergeten waren. Niet lang na de landing trad een
+geweldige behoefte aan slaap op, die de dinertjes bij onze verschillende gastheeren
+dikwijls tot een ware beproeving maakte. Het eigenaardige is, dat ik den eersten tijd
+na de landing in Batavia weinig behoefte aan slaap meer had, maar na een paar weken
+kwam die weer boven en sliep ik, in strijd met de in Indië heerschende gewoonte, een
+gat in iederen dag.
+</p>
+<p>Dien avond gingen wij in Bender Abbas dan ook vroeg naar bed. Het was prachtig weer
+en met ons drieën sleepten wij onze bedden naar buiten, en wij overnachtten heerlijk
+in de koele, stille atmosfeer van de open galerij rondom het huis.
+<span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig023width" id="fig023"><img src="images/fig023.png" alt="Fig. XXIII. Bender Abbas–Karachi." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Fig. XXIII. Bender Abbas–Karachi.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb060width" id="afb060"><img src="images/afb060.jpg" alt="Afb. 60. Landing bij Allahabad." width="720" height="442"><p class="figureHead"><i>Afb. 60. Landing bij Allahabad.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb061width" id="afb061"><img src="images/afb061.jpg" alt="Afb. 61. Onze benzinevoorraad te Allahabad." width="720" height="442"><p class="figureHead"><i>Afb. 61. Onze benzinevoorraad te Allahabad.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb187a">[<a href="#pb187a">187</a>]</span></p>
+<p>Den volgenden dag waren wij alweer vroeg bij de hand, want wij wilden trachten, de
+landing op het volgende vliegveld, Charbar, te vermijden. Wij wisten namelijk, dat
+dit vliegveld niet zeer goed was, en <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>bovendien lokte een landing in dit kleine plaatsje, waar in het geheel geen Engelschen
+woonden, en waar wij dus weinig zeker waren van goede hulp, ons weinig aan. Wij wilden
+dus trachten, den afstand van 1180 kilometer, die ons van Karachi scheidde, zonder
+tusschenlanding af te leggen. Gelukkig was de wind, evenals den vorigen dag, Noord-Westelijk,
+dus schuin achter. Het was helder, tamelijk warm weer. Het vliegveldje helde een weinig
+af naar het Zuiden, naar de kust, en om hiervan te profiteeren, besloten wij met den
+zwakken wind in den rug te starten.
+</p>
+<p>Ofschoon onze tanks geheel gevuld waren, en het toestel dus vol belast was, verliep
+de start goed. Op een paar honderd meter van het vliegveld liep langs de kust een
+telegraaflijn; wij kwamen hier zonder moeite overheen, en na even een cirkel over
+het gastvrije Engelsche consulaat te hebben beschreven, zetten wij koers naar het
+Oosten over den mond van de rivier Shur, die een geschikte landingsplaats voor watervliegtuigen
+vormt in het zeldzame geval, dat de zee hiervoor te ruw mocht zijn.
+</p>
+<p>De straat Hormuz, die de verbinding vormt tusschen de Perzische golf en de Arabische
+zee, loopt in een boog naar het Noorden rondom het schiereiland Oman heen. Bender
+Abbas ligt aan het noordelijkste gedeelte van dien boog, in een breede, door hooge
+bergen omsloten zandvlakte. Hier stroomen eenige riviertjes doorheen, die in den drogen
+tijd slechts weinig water bevatten. Van Bender Abbas af buigt de kust naar het Zuiden
+om in een kwart-cirkel, die de punt van het schiereiland Oman tot middelpunt heeft,
+en eindigt bij <span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span>Kaap Ras-al-Kuh. Hier buigt de kust om en gaat vrijwel in rechte lijn naar het Oosten
+tot dicht bij Karachi. Om tijd te sparen steken wij dien hoek van de kust bij kaap
+Ras-al-Kuh af, en wij gaan over land naar het <span id="xd34e1676">Zuid-Oosten</span>. Hiermede sparen wij een weinig tijd, maar ofschoon wij door een tamelijk laag dal
+vliegen, blijkt het terrein zoo geweldig rotsachtig, dat ik mij afvraag, of het voor
+de veiligheid niet beter ware geweest, den kleinen omweg langs de kust te maken.
+</p>
+<p>Gelukkig duurt het niet zeer lang meer, of wij bereiken de vlakkere kuststrook weer,
+waar rotsen tot vijf honderd meter hoogte afwisselen met zandvlakten, die eene noodlanding
+mogelijk maken.
+</p>
+<p>Drie uren na den start blijkt ons, dat wij 360 kilometer hebben afgelegd. Deze snelheid
+is voldoende, om Karachi in één étappe te halen. De motor loopt gelukkig uitstekend
+en benzine hebben wij genoeg.
+</p>
+<p>Vijf uur en een kwartier, nadat wij uit Bender Abbas zijn vertrokken, bereiken wij
+Charbar. Het is een klein plaatsje, in een eenigszins golvende zandvlakte gelegen
+aan een cirkelvormige baai van 20 kilometer middellijn, die alweer een schitterende
+haven voor watervliegtuigen zou vormen. In het algemeen kregen wij den indruk, dat
+de Perzische kust van Bushir tot Karachi beter met watervliegtuigen dan met landvliegtuigen
+te bestrijken zou zijn, wanneer men hier een geregelde luchtlijn zou willen openen.
+Het land is door de vele rotsen dikwijls gevaarlijk voor landvliegtuigen, terwijl
+daarentegen de meestal kalme zee met zijn vele baaien een geschikte gelegenheid om
+neer te strijken schijnt aan te bieden voor een behoorlijk zeewaardig watervliegtuig.
+<span class="pageNum" id="pb191">[<a href="#pb191">191</a>]</span></p>
+<p>Wij berekenen, dat wij benzine genoeg hebben, om Karachi zonder tusschenlanding te
+bereiken, en dat wij daar om vijf uur dertig plaatselijken tijd, dus nog ruim vóór
+het donker, aan kunnen komen. Het vliegveldje bij Charbar ziet er vanuit de lucht
+niet bijzonder gunstig uit. Het ligt dicht bij de kust op eenigszins golvend, zandig
+terrein, en is aangelegd in den vorm van een L met twee beenen van om en bij vier
+honderd meter lengte. Het kleine stadje zelf maakt ook al geen erg gastvrijen indruk,
+zoodat wij blij zijn, dat wij hier niet behoeven te landen.
+</p>
+<p>Honderd kilometer voorbij Charbar vinden wij alweer een grooten zeeboezem, de <span class="corr" id="xd34e1688" title="Bron: Gwatar baai">Gwatar-baai</span>. De bergen wijken hier dertig tot vijftig kilometer van de kust terug, en door de
+breede, geheel kale en eenigszins moerassige vlakte stroomt de Dasht-rivier langzaam
+naar de baai. Hij vormt het afvoerkanaal van een langgerekt, smal meer, dat hooger
+op tusschen de bergen ligt.
+</p>
+<p>Een groote zwerm kleine, witte vogeltjes zweeft als een zilveren wolkje over de breede
+monding van de rivier en in het ondiepe water aan den oever staat een troep groote
+rose flamingo’s, die aan deze zoele kusten den winter komen doorbrengen; angstig nemen
+zij de vlucht, als zij den grooten, brommenden stalen vogel boven zich zien.
+</p>
+<p>Het branden van de zon op het witte woestijnzand doet windhoozen ontstaan, die soms
+op een zestal plaatsen tegelijk het droge zand als een rookpluimpje tientallen meters
+doen opstijgen.
+</p>
+<p>Wij naderen het kleine visschersdorpje Gwadar. De vlakke kust vormt een landtong,
+die afgesloten wordt <span class="pageNum" id="pb192">[<a href="#pb192">192</a>]</span>door een groote, dwars vóór de kust liggende, tafelvormige rots. Op de punt van de
+landtong, tegen zeewinden beschermd door de hooge rotsmassa, ligt het kleine plaatsje.
+Visschersbootjes vinden aan weerszijden van de landtong een veilige ankerplaats. Het
+dorpje, met zijn achterland van kale woestijnen, ligt daar ongelooflijk eenzaam, en
+voor menigeen van die Perzische visschers zal de heele levensgeschiedenis wel kunnen
+worden samengevat in de woorden: „Gwadar zien, en dan sterven.”
+</p>
+<p>Eigenaardig genoeg, ligt er een paar honderd kilometer verder een dergelijk plaatsje,
+Ormara, geheel op dezelfde wijze, even eenzaam op een volkomen gelijkvormig schiereiland.
+</p>
+<div class="figure afb062width" id="afb062"><img src="images/afb062.jpg" alt="Afb. 62. Allahabad; de buffels, die onze benzine brachten." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 62. Allahabad; de buffels, die onze benzine brachten.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb063width" id="afb063"><img src="images/afb063.jpg" alt="Afb. 63. Bereden politie te Allahabad." width="720" height="450"><p class="figureHead"><i>Afb. 63. Bereden politie te Allahabad.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Toen wij bij Ormara waren, was de wind zoover gekrompen, dat wij hem nu uit het Zuid-Westen,
+dus schuin rechts achter hadden. De wind was nog al wat aangewakkerd, en zoo kregen
+wij hier dan toch nog het verschijnsel van den zandstorm te zien. Doordat de wind
+van de zee uit schuin naar de kust woei, bleef de kuststrook echter gelukkig vrij,
+zoodat wij daarlangs ongestoord onzen weg konden vervolgen. <span class="corr" id="xd34e1709" title="Bron: Land-inwaarts">Landinwaarts</span> werd het zand echter tot een kilometer hoogte opgejaagd. Het vormde een okergele
+wolk, die op sommige plaatsen den bodem vrijwel aan het oog onttrok, en wij konden
+ons voorstellen, dat die wolk zeer hinderlijk zou zijn geweest, als wij er dwars doorheen
+hadden moeten vliegen. De wind was niet zeer sterk, en daardoor was het verschijnsel
+lang niet op zijn hevigst. Andere vliegers echter, die in deze streken werkelijk hevige
+zandstormen hebben doorgemaakt, klaagden er ernstig over.
+<span class="pageNum" id="pb193">[<a href="#pb193">193</a>]</span></p>
+<p>Sedert Constantinopel hebben wij nu over een afstand van ongeveer 3500 kilometer,
+gelijkstaande met dien tusschen Londen en Port Said, bijna geen plantengroei gezien;
+die lange vluchten over eindelooze woestijnen en barre rotsen beginnen op den duur
+eentonig te worden en drukkend te werken, en wij verlangen er naar, de tropen met
+hun donkere wouden en groene rijstvelden te zien.
+</p>
+<p>Even vóór Gwadar zijn wij de grens van Perzië gepasseerd en in Baluchistan gekomen,
+en hiermee hebben wij weer Engelsch gebied bereikt. Nu ik maanden later in Amsterdam
+weer rustig op mijn kamer zit, ontdek ik pas, dat wij bij Gwadar een klein gebied
+zijn overgevlogen, dat eigenlijk behoort bij het zelfstandige rijk Oman, aan den overkant
+van de zee op de Afrikaansche kust gelegen. Zoo heeft er dan op onze rijk versierde
+paspoorten toch nog een visum ontbroken. Gelukkig hebben wij in dat gebiedje geen
+noodlanding gemaakt, zoodat er geen moeilijkheden uit voortgesproten zijn. Het zou
+trouwens waarschijnlijk lastig zijn geweest, dat visum te krijgen, want ik betwijfel,
+of zijne majesteit de vorst van Oman een diplomatieken vertegenwoordiger in Nederland
+heeft!
+</p>
+<p>Naarmate wij Karachi naderen, wordt de kuststrook weer rotsachtiger en komen de bergen
+dichter bij de kust. Het zijn de uitloopers van de gebergten van Baluchistan, rotsachtige,
+kale bergketens, die zich tot over de drieduizend meter verheffen, en op hun beurt
+weer aansluiten bij de nog hoogere gebergten van Afghanistan. In Indië gaat het verhaal,
+dat na de schepping van de aarde een groote hoeveelheid onbruikbaar <span class="pageNum" id="pb194">[<a href="#pb194">194</a>]</span>materiaal overbleef. Dit werd op een hoop bijeengeveegd en hieraan zou het onherbergzame
+bergland van Afghanistan zijn ontstaan te danken hebben.
+</p>
+<p>Eindelijk buigt de kust naar het Zuid-Oosten om, en wij bereiken het eerste begin
+van het groote driehoekige schiereiland van Voor-Indië. De lange vlucht over de dorre
+woestijnen ligt achter ons en wij blikken neer op de groote havenstad Karachi, tusschen
+groen en boomen gelegen bij de moerassige delta van den Indus. Zonder veel moeite
+vinden wij het vliegveld, waar wij om vijf uur drie en veertig plaatselijken tijd
+landen, slechts dertien minuten later dan wij onderweg hadden berekend. Het is een
+groot voordeel voor ons, dat ons toestel in de cabine gelegenheid biedt, rustig de
+kaarten te bestudeeren en de noodige berekeningen te maken. Hierdoor toch hebben wij
+steeds de noodige Zekerheid omtrent den afgelegden en den nog te vliegen afstand,
+de toereikendheid van den benzine-voorraad enz., zoodat wij nooit bang behoeven te
+zijn voor verrassingen. Vooral nu wij langzamerhand den evenaar meer zullen naderen,
+is het van belang, bij de lange étappe’s het uur van landing met eenige nauwkeurigheid
+te kunnen bepalen, want de schemering duurt hier al kort, en gelegenheid voor noodlanding
+is er weinig, zoodat wij bepaald vóór zonsondergang binnen moeten zijn. Macmillan,
+die indertijd trachtte een vlucht om de wereld te maken, heeft door deze oorzaak juist
+aan de Perzische kust benauwde oogenblikken doorgemaakt, en is eens zelfs door de
+duisternis verrast, zoodat hij tot eene noodlanding gedwongen werd.
+<span class="pageNum" id="pb195">[<a href="#pb195">195</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch9" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8626">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK IX</h2>
+<h2 class="main">DE LANGSTE ÉTAPPE</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-k.png" alt="K" width="147" height="145"></div>
+<p class="first">arachi was het eerste van die lange reeks vliegvelden, die de Engelschen ten dienste
+van de Royal Air Force in het stroomgebied van den Indus en den Ganges hebben aangelegd.
+De militaire vliegtuigen komen per schip uit Engeland te Karachi, worden daar gemonteerd
+en vliegen dan naar de vliegvelden in het binnenland, om gebruikt te worden bij de
+verdediging van de Noordelijke grenzen van Voor-Indië tegen de vijandelijke stammen
+van Afghanistan en Tibet.
+<span class="pageNum" id="pb196">[<a href="#pb196">196</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig024width" id="fig024"><img src="images/fig024.png" alt="Fig. XXIV. Karachi–Multan." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXIV. Karachi–Multan.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb064width" id="afb064"><img src="images/afb064.jpg" alt="Afb. 64. De oever van den Ganges te Benares." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 64. De oever van den Ganges te Benares.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb065width" id="afb065"><img src="images/afb065.jpg" alt="Afb. 65. Op het vliegveld Dum-Dum bij Calcutta." width="720" height="440"><p class="figureHead"><i>Afb. 65. Op het vliegveld Dum-Dum bij Calcutta.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb195a">[<a href="#pb195a">195</a>]</span></p>
+<p>Het vliegveld bij Karachi is dan ook ruim en goed. In de pers heeft een wonderlijk
+verhaal de ronde gedaan, als zou dat vliegveld onvoldoende zijn gebleken, zoodat wij
+noodgedwongen ergens op een weg zijn geland, en daarna langs dien weg naar de hangars
+zijn getaxied. Het mankeert er nog maar aan, dat men er bij vertelde, dat wij waren
+bekeurd, omdat de goede F VII niet van een hoorn of claxon was voorzien. Waar dit
+verhaal <span class="pageNum" id="pb197">[<a href="#pb197">197</a>]</span>vandaan gekomen is, is ons steeds een raadsel gebleven. Het vliegveld was ruim en
+in uitstekenden staat en de landing leverde geenerlei moeilijkheid op. Wij vonden
+groote steenen hangars, zoodat de brave F VII voor het eerst sedert Baghdad weer eens
+niet dakloos was. De Engelschen waren hier, evenals overal elders, buitengewoon behulpzaam
+en gastvrij. In Perzië was de „primer-leiding” gebroken; wij hadden een reserve leidinkje
+gemonteerd; de Engelsche mécano’s te Karachi maakten er een nieuw voor ons, zoodat
+wij nu weer een in reserve hadden. Het was het leidinkje<span id="xd34e1748">, </span>waardoor men een weinig benzine in de cylinders kan spuiten, om het aanslaan van den
+motor te vergemakkelijken.
+</p>
+<p>Spoedig na de landing viel de duisternis in, en daar het vliegveld nogal ver van de
+stad gelegen was, maakten wij gebruik van de gastvrijheid, die de Royal Air Force
+ons vriendelijk aanbood en wij sliepen dien nacht in de tenten van het vliegveld.
+</p>
+<p>De Engelschen hadden bij deze en dergelijke gelegenheden steeds een bijzonder prettige,
+sportieve manier, om hun gastvrijheid te bewijzen. Zij begrepen, dat wij weinig behoefte
+hadden aan praten en feestvieren, maar des te meer aan goede technische hulp en veel
+rust, en op vlotte en van-zelf-sprekende manier kwamen zij ons hierin tegemoet.
+</p>
+<p>Wij hadden het plan gesmeed, den volgenden dag weer eens flink op te schieten, de
+landing bij Multan over te slaan, en zoo mogelijk rechtstreeks door te vliegen naar
+Ambala. Wij kwamen nu in het terrein, waar de vele goede vliegvelden ruimschoots gelegenheid
+voor tusschenlandingen boden, en waar wij dus <span class="pageNum" id="pb198">[<a href="#pb198">198</a>]</span>iets meer riskeeren konden. In Angora hadden wij een dag verloren; door de landingen
+bij Basra en Charbar over te slaan, hadden wij weer twee dagen gewonnen. Wanneer wij
+nu na Karachi weer een dubbele étappe konden maken, waren wij totaal twee dagen op
+ons reisplan vooruit, hetgeen ons de noodige speling gaf voor eventueelen lateren
+tegenslag.
+</p>
+<p>Den morgen van den tienden November stonden wij en ons toestel dan ook al in de duisternis
+op het veld, en zoodra het voldoende begon te schemeren, startten wij, tegelijk met
+een paar „Bristol” verkenners die naar Khanpur moesten, en tot zoover met ons mee
+zouden vliegen.
+</p>
+<p>Ofschoon wij onze route voor dien dag langs de rivier den Indus en de spoorlijnen
+hadden geprojecteerd, besloten wij in verband met het heldere weer sommige gedeelten
+recht toe, recht aan op het compas te vliegen, om tijd te besparen. Zoo gingen wij
+dan, dadelijk na den start recht naar het Noord-Oosten, dwars over de uitloopers van
+de bergen van Baluchistan, waar de morgennevelen als dotten witte watten tusschen
+hingen. Wij voelden ons geweldig slaperig. Een kwartier na den start verschijnt rechts
+voor ons de zon als een vlammende roode bol boven den horizon, en het duurt niet lang,
+of zij heeft de nevelen verjaagd. Het is windstil, prachtig helder weer.
+<span class="pageNum" id="pb199">[<a href="#pb199">199</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig025width" id="fig025"><img src="images/fig025.png" alt="Fig. XXV. Multan–Ambala." width="720" height="474"><p class="figureHead"><i>Fig. XXV. Multan–Ambala.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb198a">[<a href="#pb198a">198</a>]</span></p>
+<p>De lage heuvels maken plaats voor de vlakte, en wij kruisen den Indus, die breed en
+kronkelend tusschen zijn moerassige, met rijstvelden bedekte oevers loopt. Nadat wij
+ons op de kronkels van de rivier en den daarlangs loopenden spoorweg nauwkeurig georiënteerd
+<span class="pageNum" id="pb200">[<a href="#pb200">200</a>]</span>hadden, gingen wij weer op het compas verder naar het Noord-Oosten. Al spoedig kruisen
+wij weer een spoorlijn, de <span lang="en">North-Western Railway</span>, die Karachi met het Noorden van Britsch-Indië verbindt, en waarlangs verschillende
+vliegvelden liggen. We gaan op het compas verder en volgen ongeveer de scheidingslijn
+tusschen de vlakte van den Indus en de Thar of Indische woestijn. Links van ons ligt
+de breede vlakte, die door de rivier en zijn zijtakken wordt besproeid. In den regentijd
+is de stroom acht kilometer breed, zoodat hij de vlakte van Punjab wijd en zijd onder
+water zet, waardoor het land vruchtbaar wordt en geschikt voor den bouw van rijst,
+katoen, thee, granen en andere producten. Het land maakt, van de lucht uit gezien,
+met zijn weiden en bouwlanden en zijn vele palmen en andere boomen een mooien, frisschen
+indruk en levert een scherpe tegenstelling met de dorre terreinen, waar wij de vorige
+dagen overgevlogen zijn.
+</p>
+<p>Die overstroomingen van den Indus vormen een factor, waarmede ter dege rekening gehouden
+dient te worden bij het organiseeren van vluchten of vliegdiensten in deze streek.
+Kort vóórdat wij aankwamen, had de Indus, geheel tegen de algemeene verwachting in,
+de vlakte van Punjab onder water gezet. Gewoonlijk treden deze overstroomingen in
+den zomer op, maar dit jaar was het onverwachts in October gebeurd. Macmillan en Blake
+kwamen bij hun poging om een vlucht om de wereld te maken, negentien Juli in Karachi,
+en Blake klaagt in het boek, dat hij over deze vlucht schreef, over het feit, dat
+verschillende vliegvelden ten deele onder water stonden. Zij waren dan <span class="pageNum" id="pb201">[<a href="#pb201">201</a>]</span>ook gedwongen, een omweg te maken door het Noord-Westen via Quetta. Wanneer men in
+den regentijd in deze streek moet vliegen, is het dan ook bepaald noodzakelijk, zich
+onmiddellijk vóór iedere étappe op de hoogte te stellen van den toestand van de terreinen,
+terwijl het wenschelijk is, een vliegtuig te gebruiken, dat lange étappe’s maken kan,
+zoodat men zoo noodig de minder goede vliegvelden over kan slaan. Verder is het noodig,
+het toestel uit te rusten met groote wielen en breede banden, waardoor het minder
+gauw in de modder wegzakt. Het zelfde geldt trouwens voor het vliegen met een landvliegtuig
+gedurende den regenmoesson op Java. Er zijn tegenwoordig luchtbanden voor vliegtuigen
+in den handel, die een verbreed loopvlak hebben met het oog op landingen op modderige
+terreinen.
+</p>
+<p>In verband met deze overstroomingen zou het wellicht aanbeveling verdienen voor een
+geregelde luchtlijn, de route niet te kiezen door de vlakte van den Indus, maar van
+Karachi in rechte lijn naar Agra, via Jodhpur. Ook hier zou men steeds een spoorweg
+kunnen volgen. Wij kozen deze route niet, omdat wij dan over de Indische woestijn
+zouden moeten vliegen, waar op het oogenblik geen vliegvelden zijn. Er is echter technisch
+geen enkel bezwaar tegen, eenige vliegvelden aan te leggen bij de plaatsen, die aan
+den spoorweg Karachi–Hyderabad–Jodhpur–Agra liggen. Het is alleen de vraag, of hier
+tegen geen politieke bezwaren zouden bestaan. De landen langs Indus en Ganges (Sind,
+Punjab, Vereenigde Provinciën en Bengalen) staan rechtstreeks onder Engelsch gezag,
+terwijl daarentegen <span class="pageNum" id="pb202">[<a href="#pb202">202</a>]</span>Rajputana, het land waar de Indische woestijn in ligt, een afhankelijke Indische staat
+is.
+</p>
+<p>Onze route voert ons vrijwel langs de grens van die beide gebieden, en aan onze rechterhand
+hebben wij een wijd uitzicht over de Indische woestijn. Het is een wijde zandvlakte,
+met hier en daar wat struikjes er in, en het ziet er naar uit, of er wel gelegenheid
+is, een noodlanding te maken.
+</p>
+<p>Ongeveer vier uur hebben wij op het compas gevlogen, als wij de spoorlijn weer terug
+vinden, die wij verder zullen volgen. Wij berekenen, dat wij 135,6 kilometer per uur
+hebben afgelegd. Wij schieten dus goed op, en hebben blijkbaar wind mee. Dit klopt
+met de meteorologische statistieken. In het algemeen kwamen deze statistieken aardig
+overeen met onze ervaringen gedurende onze vlucht, en wij hebben van dit deel van
+onze voorbereidingen veel pleizier gehad.
+</p>
+<p>De vliegtuigen van de Royal Air Force, die in Karachi tegelijk met ons waren gestart,
+hadden wij al spoedig uit het oog verloren; waarschijnlijk zijn zij niet op het compas
+gevlogen, maar hebben zij de spoorlijn gevolgd. Eenigen tijd later, bij het stadje
+Khanpur, zien wij er een van terug. Het maakt even een bocht langs ons heen om afscheid
+te nemen, en landt dan op het vliegveld bij die stad.
+</p>
+<p>Ruim vijf uur na ons vertrek uit Karachi bereiken wij de stad Bahawalpur aan de rivier
+Sutlej, een zijtak van den Indus. De spoorlijn splitst zich hier in een tak, die naar
+het Noorden, naar Multan voert, en een anderen tak, die Oostwaarts naar Ambala gaat.
+Wij besluiten, Multan links te laten liggen en zonder tusschenlanding <span class="pageNum" id="pb203">[<a href="#pb203">203</a>]</span>naar Ambala door te vliegen. Bahawalpur is vanuit de lucht gezien een mooi Indisch
+stadje, tusschen veel groen aan de rivier gelegen. Oost van de stad zien wij in een
+groot park een schitterend wit gebouw met vier torens op de hoeken, het paleis van
+den Nabob, een van de schatrijke Indische vorsten, die in deze streek heerschen. Er
+zijn groote ondergrondsche kamers in, waar de temperatuur op zeventig graden blijft,
+wanneer het in de bovengrondsche zalen honderd tot honderd en tien graden is.
+</p>
+<p>Om zooveel mogelijk te profiteeren van den gunstigen wind, gaan wij wat hooger vliegen,
+op ongeveer 800 meter. Het is zeer rustig en helder weer. Langzaam glijdt de vlakte
+onder ons voort, en het uitzicht vanuit ons toestel omvat een groot gedeelte van den
+Punjab links en van de woestijn rechts. Telkens en telkens ontmoeten wij groote gieren,
+die statig, zonder een vleugelslag, hoog in de wijde lucht zweven.
+</p>
+<p>Er bestaan eenige angstwekkende verhalen over vliegers, die in de lucht door roofvogels
+werden aangevallen. Vooralsnog kan ik hier niet veel geloof aan hechten, want zoowel
+de arenden van den Taurus, als de vele gieren, die wij in Britsch-Indië tegen kwamen,
+toonden steeds een volkomen gebrek aan belangstelling voor het vliegtuig. De gieren
+waren alleen in zooverre lastig, dat wij moesten oppassen, er niet mee in botsing
+te komen. Ze waren blijkbaar zoo zeker van hun veiligheid hoog in de lucht, dat zij,
+wanneer wij ze inhaalden, rustig vóór het toestel uit bleven zweven, en eerst op het
+laatste oogenblik een zwenking maakten om uit den weg te komen. Men zegt, dat dagroofvogels
+wel <span class="pageNum" id="pb204">[<a href="#pb204">204</a>]</span>een zeer scherpen blik, maar een zwak gehoor hebben; doch het is moeilijk aan te nemen,
+dat zij het luide geraas van den motor niet konden hooren. De snelheid, waarmee de
+gieren door de lucht zweefden, was aanzienlijk minder dan die van ons toestel. Wij
+kwamen ze veelal tegen op een hoogte van 800 tot 1000 meter. Het is niet aan te nemen,
+dat de vogels uit louter liefhebberij op deze hoogte zweven. Er zijn dus twee veronderstellingen
+mogelijk. Of zij zochten deze hoogte op om, evenals wij, van den wind te profiteeren;
+dit zou kloppen met de omstandigheid, dat zij op dit traject meestal in de zelfde
+richting vlogen als het vliegtuig, en zou wijzen op een merkwaardig instinct om gebruik
+te maken van den toestand van den dampkring. Of wel, de vogels zweefden hier rond
+om op buit te loeren; hierop wijst het feit, dat wij ook gieren tegenkwamen, die tegen
+den wind in vlogen. Dit wijst echter weer op een gezichtsscherpte, die aan het ongelooflijke
+grenst, want voor den mensch zijn van een hoogte van ongeveer duizend meter zelfs
+menschen en groote dieren op den grond niet meer te onderscheiden, laat staan de kleinere
+dieren, waar de roofvogels op loeren.
+</p>
+<p>Steeds de spoorlijn volgende, gaan wij verder Oostwaarts. Wij maken een foto van Patiala,
+een typisch Indische stad, hoofdstad van den gelijknamigen staat, een van de rijkste
+en dichtst-bevolkte van Punjab. Een groot oud fort ligt midden in de stad.
+</p>
+<p>Dan duurt het niet lang meer, of wij bereiken Ambala, ons doel voor dien dag.
+</p>
+<div class="figure afb066width" id="afb066"><img src="images/afb066.jpg" alt="Afb. 66. Poelman te Calcutta." width="447" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 66. Poelman te Calcutta.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb067width" id="afb067"><img src="images/afb067.jpg" alt="Afb. 67. Start te Calcutta." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 67. Start te Calcutta.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De stad is verdeeld in een oud, Indisch gedeelte en <span class="pageNum" id="pb205">[<a href="#pb205">205</a>]</span>in een nieuwe, op eenigen afstand gelegen, Engelsche wijk, het zoogenaamde Cantonment,
+waar niet alleen de Engelsche bezetting hare kazernes en <span class="corr" id="xd34e1810" title="Bron: excercitie-terreinen">exercitie-terreinen</span> heeft, maar waar ook alle andere Engelsche ambtenaren hun mooie villa’s aan schaduwrijke
+lanen hebben liggen. Het maakt een eigenaardigen indruk, hier in het hart van Indië
+de spits van een fraaie kerk in Engelsch-gothischen stijl boven de donkere boomen
+te zien uitsteken.
+</p>
+<p>Vlak bij het cantonment liggen naast elkander twee groote, mooie <span class="corr" id="xd34e1815" title="Bron: excercitie-velden">exercitie-velden</span>. Aan de groote hangars herkennen wij één er van als het vliegveld. Wij cirkelen er
+een keertje omheen, zetten den motor af en zweven het ruime terrein binnen. Juist
+op dat oogenblik vliegt een groote kraai dwars door de schroef, ploft boven ons hoofd
+tegen den vleugel en verdwijnt weer in de ruimte. Gelukkig draaide de schroef heel
+langzaam, zoodat er geen schade door werd aangericht aan het toestel, maar waarschijnlijk
+is het arme dier er zelf minder goed afgekomen.
+</p>
+<p>Juist acht uren, nadat wij Karachi hebben verlaten, komen de zware wielen van de F
+VII in aanraking met het veld van Ambala. Wij hebben de 1200 kilometer afgelegd met
+een gemiddelde snelheid van 150 kilometer per uur. Aangezien wij aan het begin van
+deze étappe een gemiddelde van slechts 135 kilometer maakten, moeten wij gedurende
+de laatste uren, toen wij hoog vlogen, zeer hard zijn opgeschoten, hetgeen er op wijst,
+dat de wind op grootere hoogte aanzienlijk sterker was dan op den grond. Wij voelden
+ons zeer voldaan over onze vorderingen gedurende de laatste <span class="pageNum" id="pb206">[<a href="#pb206">206</a>]</span>dagen. Twee etmalen geleden zaten wij nog bij de Perzische golf, en nu zijn wij in
+het hartje van Voor-Indië; op die manier krijgt men ten minste het gevoel, dat men
+opschiet.
+</p>
+<p>Onze motor had bij den start in Karachi een blazend geluid laten hooren, dat wees
+op lekke kleppen. Aangezien Ambala het laatste vliegveld is, voorzien van behoorlijke
+hangars en werkplaatsen, dat wij voorloopig zullen aandoen, besluiten wij het er verder
+niet op te wagen, maar hier den motor grondig na te zien en een nieuwen cylinder,
+waarvan wij er twee in reserve bij ons hebben, te monteeren.
+</p>
+<p>Daar dit eenigen tijd zal vorderen, zullen wij hier een dag rust nemen, en eerst overmorgen,
+den twaalfden, vertrekken.
+</p>
+<p>De Engelsche vliegers waren als naar gewoonte weer zeer geschikt. Zij stelden dadelijk
+op mijn verzoek twee goede mécano’s tot onze beschikking om Van den Broeke te helpen.
+Toen zij hoorden, dat wij den volgenden dag niet zouden vliegen, en dus konden uitslapen,
+hielp er verder niets aan, en moesten wij mee naar de club, waar wij geducht werden
+gefeest. Het officiersverblijf, waar wij dien nacht sliepen, ligt te midden van een
+schitterend park vol palmen en andere boomen en exotische bloemen. Het groote, koele
+hoofdgebouw bevat de eet- en recreatiezalen, en de officieren wonen in <span class="corr" id="xd34e1827" title="Bron: comfortable">comfortabele</span> bungalows daaromheen, schilderachtig verscholen tusschen het groen van het park.
+In een van die bungalows genoten wij gastvrijheid van een kapitein-vlieger.
+</p>
+<p>Er was dien avond juist een oefening in nachtvliegen. <span class="pageNum" id="pb207">[<a href="#pb207">207</a>]</span>De vliegtuigen, hiervoor gebruikt, waren de bekende „Bristol-fighters”. Voor de verlichting
+van het veld bezigde men de oude, beproefde methode van een reeks benzinevuren, waarlangs
+geland werd. De oefening, waaraan een groot aantal vliegtuigen deelnam, slaagde uitstekend,
+en het maakte een prettigen indruk, dat de commandant, een oud-oorlogsvlieger, die
+aan het front een oog verloren had, zelf hard mee deed.
+</p>
+<p>Wij hadden tot dusver gevlogen in onze Europeesche colbertjes, die voor dit klimaat
+rijkelijk warm begonnen te worden. Wij besloten daarom den dag rust in Ambala te gebruiken
+voor een volledig „<span lang="fr">Changement de décor</span>”. De Engelschen droegen hier meestal eenvoudig khaki shirts met korte linnen broekjes,
+en sportkousen. Deze kleeding is koel, wordt niet gauw vuil en geeft een minimum aan
+complicaties, aangezien alle losse knoopjes, losse boorden, dassen, onderkleeding
+enz. er eenvoudig niet bij voorkomen. ’s Morgens kwam dus een Indische kleermaker
+opdagen, die de maat nam met een zorg, alsof het voor een avondcostuum was, en nog
+dienzelfden dag was onze tropen-uitrusting, aangevuld met een zonnehelm, gereed.
+</p>
+<p>Het was dien dag elf November, „<span lang="en">Armistice-Day</span>”, de dag, waarop de sluiting van den wapenstilstand wordt gevierd, en wij werden
+uitgenoodigd, naar de parade van de Royal Air Force te komen kijken. In den morgen
+wandelden wij naar de <span lang="en">Parade-ground</span>. Het was heerlijk weer en de wandeling door het mooie cantonment was op zich zelf
+de moeite waard. Kleine, zilvergrijze eekhoorntjes klimmen in de stammen van de groote
+boomen, die den weg beschaduwen. Tallooze <span class="pageNum" id="pb208">[<a href="#pb208">208</a>]</span>roofvogels, een soort groote kiekendieven, zitten links en rechts van den weg, even
+weinig schuw als Hollandsche musschen. Voor een van de kazerne’s maakt een aapje aan
+een ketting menschelijke gebaren tegen ons. Overal links en rechts groote, mooie sportvelden.
+Op één er van is een troep Sikhs druk en ernstig aan het voetballen. Het is een wonderlijk
+gezicht, die groote gestalten met hun zwarte, in twee punten gescheiden baarden, met
+bloote armen en beenen in roode sportpakjes te zien rondhollen.
+</p>
+<div class="figure afb068width" id="afb068"><img src="images/afb068.jpg" alt="Afb. 68. Ganges-delta." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 68. Ganges-delta.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb069width" id="afb069"><img src="images/afb069.jpg" alt="Afb. 69. Belangstelling te Akyab." width="720" height="436"><p class="figureHead"><i>Afb. 69. Belangstelling te Akyab.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>De parade verloopt keurig. De troep bestaat uit mécano’s van de Royal Air Force, eigenlijk
+gewone burgerwerklieden, die maar zelden aan militaire exercitie’s hoeven deel te
+nemen, maar zij paradeeren even correct als de beste beroepssoldaten. Van uit een
+van de kazernes klinkt een hoornsignaal, de troep presenteert het geweer, de officieren
+salueeren en een minuut lang heerscht stilte op het veld. Het is de plechtige „<span lang="en">one minute’s silence</span>”, waarin het heele Britsche Imperium zijn dooden uit den grooten oorlog herdenkt.
+</p>
+<p>Na de parade gaan wij een beetje winkelen, en met een paar officieren brengen wij
+een bezoek bij een gepensioneerden kolonel, een allergezelligsten man, die de heele
+wereld heeft bereisd en wiens groote huis, in een prachtig park gelegen, vol jachttropheeën
+en andere merkwaardigheden uit verschillende werelddeelen, hangt. Wij werden bediend
+door een plechtigen Indiër en zijn zoontje, een ventje van een jaar of vijf, dat nauwelijks
+boven de tafel uit kon kijken, doch reeds in een keurige liverei gestoken was, en
+zijn taak zeer ernstig opnam. Op last van zijn baas zei het jochie <span class="pageNum" id="pb209">[<a href="#pb209">209</a>]</span>lange, Engelsche verzen, waar hij zelf geen woord van begreep, geïllustreerd met passende
+gebaren, zonder fouten uit het hoofd op. Het was een merkwaardig staaltje van het
+vermogen van den Indiër om dingen machinaal uit het hoofd te leeren. Onder het genot
+van de noodige koele dranken en van de gezellige verhalen van den ouden kolonel Appelbee
+verdwijnt de ietwat sombere parade-stemming al spoedig.
+</p>
+<p>In den namiddag stond de F VII weer geheel klaar om den volgenden dag te vertrekken.
+De motor was grondig nagezien, een van de cylinders was verwisseld, en de onderbreker
+van een magneet, die een defect vertoonde, was hersteld.
+</p>
+<p>’s Middags schreven wij een paar brieven en rapporten, en daarna gingen wij eten met
+de officieren. Het was treffend om te zien, hoe zich in de jonge Royal Air Force gedurende
+de weinige jaren van haar bestaan reeds een krachtige militaire traditie heeft ontwikkeld.
+De tafel was versierd met de zilveren tropheeën van het regiment, en de officieren
+er omheen maakten in hun correcte, schilderachtige avond-uniform een ouderwetsch militairen
+indruk. Aan het eind van den maaltijd werd de gebruikelijke dronk ingesteld op den
+Koning, den „<span lang="en">King-Emperor</span>” zooals het hier in Indië heet, en daarna dronk de tafelpraeses op „<span lang="en">Her Gracious Majesty The Queen of Holland; God bless Her!</span>”
+</p>
+<p>’s Avonds gingen wij allen samen naar een groot gecostumeerd bal, dat ter eere van
+den wapenstilstand in de onderofficierscantine gegeven werd. Het strijkje van de onderofficieren
+speelde toen wij binnen kwamen het Wilhelmus.
+<span class="pageNum" id="pb210">[<a href="#pb210">210</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig026width" id="fig026"><img src="images/fig026.png" alt="Fig. XXVI. Ambala–Allahabad." width="436" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXVI. Ambala–Allahabad.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb211">[<a href="#pb211">211</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch10" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8635">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK X</h2>
+<h2 class="main">HET LAND VAN DEN GROOTEN MOGOL</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-i.png" alt="I" width="144" height="144"></div>
+<p class="first">n de schemering van den morgen van den twaalfden November startten wij uit Ambala,
+na een hartelijk afscheid van onze Engelsche gastheeren. Het was helder, windstil
+weer, en al spoedig verdween de typische Engelsche kerktoren van Ambala aan den horizon.
+Ambala was het Noordelijkste punt geweest van den grooten boog, dien wij door Britsch-Indië
+moesten beschrijven. Pal Zuid koersten wij langs de spoorlijn naar Delhi. Al spoedig
+zien wij links een kronkelende rivier; het is een zijtak van den Ganges, de Jumna,
+die niet ver van Ambala uit de bergen in de vlakte komt. Ver in het Noord-Oosten zien
+wij het lichtpaarse silhouet van de reusachtige ketens van de Himalaya.
+</p>
+<p>Wij volgen de spoorlijn, die door de vruchtbare vlakte loopt, waar hier en daar kleine
+stadjes zich in veel groen verschuilen.
+</p>
+<p>Het duurt niet lang of het schitterend panorama op <span class="pageNum" id="pb212">[<a href="#pb212">212</a>]</span>Delhi, de hoofdstad van Britsch-Indië, breidt zich voor ons uit. Delhi is een zeer
+oude stad, die twintig eeuwen vóór Christus bestaan moet hebben en in het oude Indische
+Epos, het Mahabharata, wordt genoemd onder den naam Indraprastha. De tegenwoordige
+stad bestaat uit verschillende wijken, in zeer uiteenloopende periodes gebouwd, die
+vanuit de lucht duidelijk te onderscheiden zijn. Zoo zegt men wel, dat er zeven Delhi’s
+zijn. Een Fransche reiziger, die de heele stad had bekeken, en wiens oordeel over
+het nieuwe Delhi werd gevraagd, antwoordde: „Het is prachtig, en het zal een even
+mooie ruïne vormen, als de zes oude.”
+</p>
+<div class="figure afb070width" id="afb070"><img src="images/afb070.jpg" alt="Afb. 70. Op het vliegveld bij Akyab." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 70. Op het vliegveld bij Akyab.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb071width" id="afb071"><img src="images/afb071.jpg" alt="Afb. 71. Akyab; belangstelling voor het nazien van den motor." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 71. Akyab; belangstelling voor het nazien van den motor.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Van het Noorden af komende, vlogen wij eerst over een moderne Engelsche buitenwijk,
+waar de kazernes en kampen zijn, en waar het gouvernementsgebouw als een machtig,
+wit marmeren hoefijzer dicht bij de oevers van de Jumna onder ons lag. Tusschen het
+groen van de parken schitteren overal witte buitenverblijven. Dan komt, meer naar
+het Zuiden, de binnenstad, het zoogenaamde Shahjahanabad, in een kwart-cirkel dichter
+opéén gebouwd en door een vestingwal omgeven.
+</p>
+<p>Wij maken een luchtfoto van de Jama Masjid, de moskee, in het midden van de zeventiende
+eeuw door Shah Jehan gebouwd. Evenals vele van die Indische gebouwen, die niet met
+daken, maar met koepels zijn gedekt, maakt deze moskee vanuit de lucht een mooien
+indruk. Te midden van groote grasvelden ligt de voorhof, een regelmatig vierkant,
+door een sierlijke arcade omgeven en op de hoeken afgezet met paviljoens, waarvan
+de witte koepeltjes schitteren in het heldere zonlicht. Een groote, hooge poort geeft
+in het midden <span class="pageNum" id="pb213">[<a href="#pb213">213</a>]</span>van de arcade toegang tot den voorhof. Wij zien neer op het kleine blauwe watervlak
+van een vierkanten vijver, en de geheele achterzijde van het voorplein wordt ingenomen
+door de imposante façade van de moskee. Een groote koepel welft zich boven de wit-marmeren
+spitsboog van de hooge hoofddeur. Links en rechts flankeeren twee kleinere koepels
+den grooten, en langs den heelen voorgevel leiden open galerijen naar de twee minaretten,
+die, hoog en slank, met hun drie omgangen boven de geheele omgeving uitsteken, en
+de hoeken van het fraaie, symmetrische gebouw op waardige wijze sluiten.
+</p>
+<p>In het middenpunt van den kwartcirkel, die de binnenstad omsluit, ligt aan den oever
+van de Jumna het fort, de oude burcht, eveneens door Shah Jehan gebouwd. Een hooge,
+gekanteelde muur van rooden steen omvat het oude fort, dat een stadje op zich zelf
+vormt. Naast moderne kazernes en tusschen de mooie tuinen staan er nog de oude paleizen
+van den Shah.
+</p>
+<p>Ten Zuiden van de binnenstad ligt het oude Delhi, Firozabad; links en rechts herinneren
+oude gebouwen en ruïnes aan het grijze verleden. Aan onze linkerhand liggen de bouwvallen
+van de Firoz Shahs Kotila, de oude citadel van het Delhi van de veertiende eeuw. Nog
+verder naar het Zuiden zien wij een typisch, oud, achthoekig gebouw, gedekt met een
+witten marmeren koepel, het graf van Humayun, door den beroemden grooten Mogol Akbar,
+den keizer van Indië, ter eere van zijn vader opgericht.
+</p>
+<p>Een twaalftal kilometers ten Zuiden van Delhi zien wij een groote omwalling, met borstweringen
+en <span class="pageNum" id="pb214">[<a href="#pb214">214</a>]</span>bastions, die de bouwvallen van een stokoude moskee omsluit. Het zijn de resten van
+de burcht Lalkot, het oudste, wat er van Delhi over is. Deze oude stad werd omstreeks
+1050 door den vorst Anang Pal gesticht, en de moskee, waarop wij neerzien, werd in
+1300 op de plaats van een nog ouderen Hindoe-tempel voltooid. Het inwendige ligt in
+puin, maar veel van de koepels en muren en gaanderijen kunnen wij, rustig op een paar
+honderd meter er boven zwevende, nog onderscheiden.
+</p>
+<p>In Delhi is geen escadrille van de Royal Air Force, maar er is een behoorlijk noodlandingsterrein.
+</p>
+<p>Langs de spoorlijn en een evenwijdig daarmee loopend kanaal gaan wij weer verder naar
+het Zuiden. Het is goed vliegweer en de motor loopt uitstekend. Toch zullen wij heden
+en in het vervolg geen étappes meer combineeren, want in de eerste plaats worden zij
+daarvoor nu te lang en in de tweede plaats zullen wij, nu wij meer naar het Zuiden
+gaan koersen, volgens de statistiek een minder gunstigen wind vinden.
+</p>
+<p>Een uurtje nadat wij Delhi zijn gepasseerd, vinden wij aan den oever van de Jumna
+een groote, dicht-ineengebouwde stad, Muttra. Het is een oude stad, die jaarlijks
+door talrijke Hindoe-pelgrims wordt bezocht. Zij vereeren in Muttra de geboorteplaats
+van den held Krischna, die later tot God werd verheven. De Krischna-cultus is een
+van de vormen van het <span class="corr" id="xd34e1920" title="Bron: Vischnuïsme">Vischnoeïsme</span>, dat op zijn beurt een van de drie hoofdtakken vormt, waarin de Hindoe-godsdienst
+uiteenloopt.
+</p>
+<p>De étappe van dezen dag was een van de meest <span class="pageNum" id="pb215">[<a href="#pb215">215</a>]</span>interessante van de heele reis. Wij vliegen dwars door het gebied, dat het rijkste
+is aan monumenten van oude Indische bouwkunst en aan herinneringen van de machtige
+vorsten, die hier in vroegere eeuwen hebben geheerscht.
+</p>
+<p>Niet ver voorbij Muttra, als wij Agra naderen, zien wij in de vlakte van de Jumna
+een park, rijk aan mooie grasvelden en zwaar geboomte. Een muur, in een groot vierkant
+gebouwd, sluit het park af. Midden in de vier zijden staan poorten, waarvan de eene,
+blijkbaar de voornaamste, groot is als een moskee en bekroond met koepeltjes en vier
+hooge, marmeren minaretten. Midden in het groote park ligt een vierkant gebouw, meerdere
+verdiepingen hoog, de onderste van rooden steen, de bovenste van marmer. De onderste
+verdieping is het grootste en de daaropvolgende worden trapsgewijze kleiner. Elke
+verdieping is een zuiver vierkant met een open galerij in het rond. Vier groote marmeren
+poorten geven toegang tot het gebouw. De vierde verdieping, de kleinste, bestaat uit
+een wit-marmeren open galerij, met vier koepels op de hoeken, die een soort open pleintje
+omvat.
+</p>
+<p>Wij vragen ons met eenige verbazing af, wat dit gebouw wel zijn kan. Het heeft enorme
+afmetingen, maar te oordeelen naar de inrichting kan het geen paleis zijn, en ook
+heeft het niet den vorm van de ons nu langzamerhand welbekende moskee. Naderhand blijkt
+ons, dat dit imposante bouwwerk het mausoleum is van den grooten Mogol Akbar, den
+beroemden keizer van Hindostan. Hij kwam in 1556 aan de regeering. Zijn gebied omvatte
+oorspronkelijk slechts een klein gedeelte <span class="pageNum" id="pb216">[<a href="#pb216">216</a>]</span>van Punjab, maar door veroveringen wist hij het uit te breiden, totdat hij regeerde
+over de heele vlakte van den Indus tot diep in de bergen van Kashmir in het Noorden,
+en over de vlakte van den Ganges Oostwaarts, tot aan de golf van Bengalen en de bergen
+van Achter-Indië. Zoo was het rijk, waarover deze machtige mogol heerschte te vergelijken
+in oppervlakte met het Romeinsche keizerrijk in zijn bloeitijd. Niet alleen als veroveraar
+was Akbar groot, maar ook door werken des vredes maakte hij zich beroemd. Hij stierf
+in 1605 en werd bijgezet in de enorme tombe, waar wij thans overheen zweven. Eenige
+oogenblikken later bereiken wij de oude stad Agra aan de Jumna, de residentie van
+den Groot-Mogol, over wiens graf wij zoo juist gevlogen zijn. Zijn eigenlijke naam
+is Jelala-ud-din Mohammed, en Akbar, de Groote, was zijn bijnaam. Hij is de stichter
+van de tegenwoordige stad aan den rechter oever van de Jumna. Vóór hem lag de stad
+aan de andere zijde van de rivier. Het paleis van den keizer lag aan den oever van
+de Jumna bij het tegenwoordige fort. Dit laatste, een groote halve cirkel, omgeven
+door een hoogen steenen muur met zware ronde bastions op de hoeken, omvat, behalve
+de moderne kazerne’s, nog veel van de oude gebouwen van het paleis van den keizer.
+Ofschoon deze uit een oogpunt van bouwkunst zeer belangrijk schijnen te zijn, maken
+zij, vanuit de lucht gezien, weinig indruk op ons. Het is eigenaardig, dat sommige
+gebouwen vanuit het vliegtuig een mooieren indruk maken dan van den grond gezien,
+terwijl andere van boven af beschouwd veel van hun bekoring verliezen. Gevels, die
+men gewoonlijk van beneden af bekijkt, en <span class="pageNum" id="pb217">[<a href="#pb217">217</a>]</span>met hun profiel tegen de lucht ziet afsteken, ziet men vanuit het vliegtuig onder
+een heel anderen hoek. Allerlei détails gaan vanuit de hoogte gezien verloren. De
+groote vlakken van daken, die men van den grond af bijna niet ziet, ontsieren voor
+den waarnemer in de lucht menig bouwwerk. Daarentegen maken een mooi, symmetrisch
+grondplan, schitterende koepels, scherpe kleur-contrasten en de ligging te midden
+van een fraaie omgeving het juist bij vele Indische bouwwerken tot een waar genot,
+om er van boven af op neer te zien.
+</p>
+<p>Dikwijls vraagt men, of vanuit het vliegtuig nog veel te zien is van de voorwerpen
+op den grond. In de verkeersvliegerij vliegen wij over het algemeen niet hoog. Een
+hoogte van 300 of 400 meter is normaal. Op onze Indië-vlucht zakten wij dikwijls tot
+100 à 150 meter, wanneer er iets belangrijks te zien was, of wanneer er luchtfoto’s
+gemaakt moesten worden. Van die hoogte af kan men menschen op den grond nog duidelijk
+genoeg zien, om bij voorbeeld de kleur van de kleeding te kunnen onderscheiden. Van
+gebouwen gaan alleen de kleinere détails, zooals beeldhouwwerken en mozaïken, voor
+het oog verloren. Ieder, die wel eens van de verschillende platvormen van den Eiffeltoren
+op Parijs heeft nedergezien, weet, hoe mooi bij helder weer het uitzicht van een hoogte
+van 2 à 300 meter op de omringende gebouwen van de wereldstad is, en kan zich voorstellen,
+hoeveel er voor den oplettenden waarnemer in het vliegtuig van een overeenkomstige
+hoogte af te genieten valt. De snelheid, waarmede het vliegtuig zich voortbeweegt,
+hindert de waarneming slechts weinig, aangezien juist door de hoogte <span class="pageNum" id="pb218">[<a href="#pb218">218</a>]</span>het landschap zich schijnbaar langzaam onder het toestel door beweegt.
+</p>
+<p>Een leelijk modern spoorweg-station scheidt het oude fort van Agra van de daartegenover
+liggende moskee, de Jama Mashid, in de eerste helft van de zeventiende eeuw gebouwd.
+Het is, zooals de meeste van die moskeeën of Mashids, waar wij hier in Indië over
+heen vliegen, weer een mooi, regelmatig, met koepels gedekt gebouw. De ruime voorhof
+met het vierkante vijvertje in het midden, ontbreekt ook hier niet.
+</p>
+<p>Reeds lang voordat wij onze vlucht begonnen, had ik mij er op verheugd de Taj Mahal
+vanuit de lucht te bewonderen, die bij Agra een weinig stroomafwaarts aan den oever
+van de Jumna ligt.
+</p>
+<p>In het begin van de zeventiende eeuw heerschte over Agra de keizer Shah Jehan. Hij
+was een machtig vorst, die vele vrouwen had, maar zijn hart hing aan de keizerin Arjmand
+Banu, bijgenaamd Mumtaz-i-Mahal, „trots van het paleis”. Jehan huwde in 1615 met deze
+Perzische prinses, die hem veertien kinderen schonk, doch helaas bij de geboorte van
+het laatste in het kraambed stierf. Voor zij den laatsten adem uitblies, vroeg zij
+aan haren Heer, een graf voor haar te bouwen, dat het schoonste op aarde zijn zou.
+De keizer voldeed aan haren wensch en van 1630 tot 1648 werd er gebouwd aan de Taj
+Mahal.
+</p>
+<p>Het lot wendde zich tegen Shah Jehan. Zijn zoon Aurangzeb kwam tegen zijn vader in
+opstand, verstootte hem van den troon en hield den ouden keizer zeven jaren lang gevangen
+in het fort van Agra. Voordat <span class="pageNum" id="pb219">[<a href="#pb219">219</a>]</span>de keizer stierf vroeg hij als laatste gunst, nog éénmaal een blik te mogen werpen
+op het graf van zijn vrouw. Uit den diepen kerker droeg men hem naar een van de torens
+van het fort, van waar zijn brekend oog in de verte aan den oever van de rivier de
+marmeren koepels van het graf zag schemeren. Zoo stierf Shah Jehan en in de diepe
+crypt van de Taj Mahal rust de vorst naast zijn geliefde Mumtaz-i-Mahal.
+</p>
+<p>De bijzonderheden van de kostelijke mozaïken, die de wanden van den tempel bedekken,
+van het fijne marmeren kantwerk, dat de vensterbogen afsluit, gaan voor ons verloren,
+maar des te beter kunnen wij de regelmatige harmonische vormen van het geheel bewonderen.
+Als een blank en schitterend juweel op een donker groen fluweelen kleed ligt het graf
+te midden van een sprookjesachtig park. Op een vierkant marmeren terras, aan den oever
+van de Jumna, verrijst het hoofdgebouw. Groote, in spitsbogen eindigende poort- en
+vensternissen, breken de regelmatige muurvlakken. Een groote koepel met vier kleinere
+er omheen schitteren in het felle zonlicht. Rondom den tempel op de vier hoeken van
+het terras staan vier hooge, elegante minaretten, als vier zwijgende wachters om het
+graf. Al dat blanke marmer steekt scherp af tegen het park met zijn regelmatige vijvers
+en zijn donker groen geboomte. Een rechthoekige muur omsluit het geheel en een indrukwekkend
+poortgebouw vormt den toegang. Symmetrisch links en rechts van het hoofdgebouw liggen
+een moskee en een verblijfplaats voor de geloovigen, die een pelgrimstocht naar het
+graf maken. De breede stroom van de Jumna en de vlakke oever aan den <span class="pageNum" id="pb220">[<a href="#pb220">220</a>]</span>overkant leveren een rustigen, waardigen achtergrond.
+</p>
+<p>Slechts kort kunnen wij boven den Taj Mahal cirkelen. Wij maken een paar luchtfoto’s
+en dan vliegen wij weer verder over de vlakke oevers van de Jumna, die sterk kronkelend
+onder ons loopt, telkens de wateren van breede zijtakken in zich opneemt, en meer
+en meer de hoofdrivier, den heiligen Ganges, nadert.
+</p>
+<p>Een honderdtal kilometers stroomafwaarts van Agra verlaten wij de Jumna en volgen
+verder den spoorweg, om zoo de stad Cawnpore aan den Ganges te bereiken. Deze stad
+heeft, gelijk de meeste steden in de omgeving, een rol gespeeld in de dagen van den
+Indischen opstand in 1857, toen het garnizoen zich aan de opstandelingen moest overgeven,
+en geheel werd uitgemoord, terwijl vrouwen en kinderen als gevangenen werden weggevoerd.
+Het kleine garnizoen had zich te verdedigen tegen een overmachtigen vijand. Het moest
+ten slotte zich overgeven, doch wist de voorwaarde te bedingen, dat het met behoud
+van zijn wapenen en een kleinen voorraad munitie op booten langs de rivier de stad
+zou mogen verlaten. Toen de bezetting met de vele vrouwen en kinderen in de booten
+was gegaan, klonk echter een hoornsignaal; de Indische bootslieden zochten een goed
+heenkomen aan den wal, en de vijandelijke Sepoys openden verraderlijk een moorddadig
+vuur. De booten vlogen in brand, en velen van hen, die niet door de verraderlijke
+kogels waren getroffen, vonden een ellendigen dood in de vlammen en den verstikkenden
+rook.
+</p>
+<p>Ten Zuiden van de stad liggen groote kazernes, en hier zagen wij ook een mooi, ruim
+grasveld, dat als noodlandingsterrein dienst doet.
+</p>
+<div class="figure afb072width" id="afb072"><img src="images/afb072.jpg" alt="Afb. 72. Op de renbaan bij Rangoon." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 72. Op de renbaan bij Rangoon.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb073width" id="afb073"><img src="images/afb073.jpg" alt="Afb. 73. Rangoon; vullen van de tanks." width="442" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 73. Rangoon; vullen van de tanks.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb221">[<a href="#pb221">221</a>]</span></p>
+<p>Den Ganges volgende vonden wij bij de <span id="xd34e1965">samenvloeiing</span> van deze rivier met de Jumna de stad Allahabad, ons doel voor dien dag. Wij landden
+er op een groot <span class="corr" id="xd34e1968" title="Bron: excercitie-terrein">exercitie-terrein</span>. De Engelsche commandant was gewaarschuwd en had gezorgd voor een wacht van inlandsche
+bereden politie. Het waren flinke, goed gedrilde kerels, met eigenaardige puntige
+mutsen op, maar overigens geheel Europeesch geuniformeerd. Hun kleine paardjes zagen
+er pittig en wel-verzorgd uit.
+</p>
+<p>Een vertegenwoordiger van de Asiatic Petroleum Company wachtte ons op. Hij had gezorgd
+voor een langen witten wimpel om de windrichting aan te geven, en benzine en olie
+werden ons gebracht op een kar, met een paar mooie, witte ossen bespannen. Overigens
+was er weinig belangstelling van Europeesche zijde op het terrein, dat ver buiten
+de stad lag.
+</p>
+<p>Wij waren tamelijk vroeg in den middag geland, zoodat Van den Broeke ruimschoots tijd
+had om vóór het invallen van de duisternis den motor na te zien, terwijl Poelman en
+ik de tanks vulden.
+</p>
+<p>Tegen den avond reden wij naar de stad. Er was daar geen afdeeling van de Royal Air
+Force, maar wij vonden gastvrijheid bij een infanterie-regiment, „<span lang="en">The Queens</span>”. Wij aten dien avond bij de officieren van dat regiment in hun typische ouderwetsche
+roode avond-uniformen. Een enkele Indische officier, zeer donker getint, zat mede
+aan. Over het algemeen vonden wij in deze omgeving een minder vlotten en prettigen
+geest dan bij de vliegerij, ofschoon ook hier de menschen alles deden om ons te helpen.
+<span class="pageNum" id="pb222">[<a href="#pb222">222</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig027width" id="fig027"><img src="images/fig027.png" alt="Fig. XXVII. Allahabad–Calcutta." width="720" height="475"><p class="figureHead"><i>Fig. XXVII. Allahabad–Calcutta.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb221a">[<a href="#pb221a">221</a>]</span></p>
+<p>Den volgenden morgen gingen wij heel vroeg al weer <span class="pageNum" id="pb223">[<a href="#pb223">223</a>]</span>per auto naar het veld. Het was zeer frisch weer en in onze dunne khaki-pakjes hadden
+wij het bepaald koud. Onderweg zagen wij een man, die blijkbaar in het veld overnacht
+had. Hij sliep gerust op een bamboe-bedje, en om de kilheid van den nacht te weren,
+stookte hij midden onder zijn bed een lekker kolenvuurtje.
+</p>
+<p>De start van het groote, gladde veld verliep gemakkelijk, en al spoedig zaten wij
+weer in de lucht. Wij vlogen over de stad en over het oude fort, waar een <span class="corr" id="xd34e1991" title="Bron: excercitie-veld">exercitie-veld</span> bij was, dat vroeger als vliegveld werd gebruikt. Hier is Ross Smith op zijn vlucht
+naar Australië geland, en de Argentijnsche wereldvlieger Zanni brak er een wiel van
+zijn toestel door den slechten toestand van het terrein. Het nieuwe veld, waar wij
+landden, is veel beter.
+</p>
+<p>Wij volgen de spoorlijn, die evenwijdig aan den Ganges naar Benares loopt. Dicht opeengepakt
+ligt de oude, heilige stad voor onze oogen op den hellenden oever van den Ganges en
+terwijl wij rustig, laag over de rivier vliegen, hebben wij gelegenheid, de vele merkwaardige
+gebouwen te bewonderen.
+</p>
+<p>De geschiedenis van Benares verliest zich in een grijs verleden, maar zeker is het,
+dat het zes eeuwen vóór Christus reeds een bloeiende stad was. Vijf eeuwen vóór onze
+jaartelling kwam Boeddha er, om na een langen tijd van meditatie den grondslag te
+leggen voor zijn nieuwen godsdienst. Een van de reliefs van den Baraboedoer op Java
+stelt hem voor, predikende onder een boom, waar een hertje bij staat. Dit is een herinnering
+aan de eerste prediking in het hertenwoud bij Benares. Naderhand drong de Islam tot
+hier door, <span class="pageNum" id="pb224">[<a href="#pb224">224</a>]</span>en van uit de lucht zien wij de minaretten van de moskeeën boven de dichte huizenzee
+van de stad uitsteken. De steile oever van den Ganges is dicht bebouwd, en de zoogenaamde
+gouden Tempel, aan Siva als Heer van het Heelal gewijd, verheft hier zijn vergulde
+spitsen ten hemel. Breede steenen trappen, de zoogenaamde ghats, leiden overal de
+geloovige pelgrims van den hoogen oever naar het heilige water van de rivier. Aan
+den voet van die trappen verrichten zij de ritueele wasschingen in het vuile bruine
+water, en op de onderste treden worden de lijken op een open brandstapel verbrand,
+nadat zij eerst eenigen tijd met de voeten in het heilige water gelegen hebben. Vanuit
+het vliegtuig zien wij het volk op de ghats als mieren door elkaar krioelen, terwijl
+de groote parasols van de kooplui er als heel kleine paddestoeltjes tusschen staan.
+</p>
+<div class="figure afb074width" id="afb074"><img src="images/afb074.jpg" alt="Afb. 74. Park te Rangoon." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 74. Park te Rangoon.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb075width" id="afb075"><img src="images/afb075.jpg" alt="Afb. 75. Rangoon; kijkje op de Shwe-Dagon-pagode." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 75. Rangoon; kijkje op de Shwe-Dagon-pagode.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Bij Benares verlaten wij den Ganges om verder den spoorweg te volgen, die naar Calcutta
+leidt. Wij vliegen eerst nog een eindweegs door de breede, lage vlakte van den Ganges,
+en steken een van zijn zijrivieren over, de Son. De rivier stroomt tusschen vlakke,
+zandige oevers en breede zandbanken liggen in het midden van den stroom. Wij kijken
+hier evenals bij den Ganges uit naar krokodillen, die naar men zegt, zich gaarne op
+dergelijke zandbanken in de zon liggen te koesteren, maar tot onze spijt kunnen wij
+er geen één van die monsters ontdekken, ofschoon zij in deze streek zeer talrijk moeten
+zijn. De spoorlijn voert ons langs het stadje Gaya, waar Hindoesche pelgrims in grooten
+getale heen plegen te trekken, om den indruk van een voetstap van <span class="corr" id="xd34e2010" title="Bron: Vishnu">Vischnoe</span> in een rotsblok te vereeren.
+<span class="pageNum" id="pb225">[<a href="#pb225">225</a>]</span></p>
+<p>Dan komen wij in laag heuvelterrein, een uitlooper van de heuvels en bergen van Centraal-Indië,
+en aan den anderen kant van die heuvels vinden wij een riviertje, dat ons den weg
+wijst naar Calcutta.
+</p>
+<p>Al spoedig ligt de groote stad, die niet minder dan een millioen inwoners bevat, voor
+ons. Een breede rivier, de Westelijkste van de vele mondingen, waarmede de Ganges
+hier in de golf van Bengalen uitstroomt, loopt er langs, en tallooze groote stoombooten
+liggen vóór de stad voor anker. Wij besluiten eerst even een kijkje te nemen boven
+de stad. Eerst vliegen wij over het Zuidelijk gedeelte, waar de groote „maidan” dadelijk
+opvalt. Het is een reusachtige grasvlakte met mooie renbanen en parken. Deze maidan
+is door vroegere vliegers dikwijls gebruikt als landingsterrein, maar tegenwoordig
+heeft de politie hier bezwaar tegen, zoodat wij zullen moeten landen op het Dum-dum-vliegveld
+ten Noorden van de stad.
+</p>
+<p>Midden op de maidan staat het <span lang="en">Victoria Memorial</span>, een schitterend, wit-marmeren gebouw, opgericht ter herinnering aan de regeering
+van koningin Victoria, en geopend door den prins van Wales tijdens zijn reis door
+Indië.
+</p>
+<p>Rondom de maidan liggen de Engelsche wijken, waar de vele witte landhuizen zich verschuilen
+in het donkere groen van de tuinen.
+</p>
+<p>Dan gaan wij naar het Noorden en vliegen dwars over de binnenstad, waar de Indische
+wijken en de kantoren zijn. De hooge huizen zijn er in nauwe straten dicht opeen gebouwd,
+en het geheel maakt een warmen, vuilen indruk, en wij verwonderen ons in deze streek,
+<span class="pageNum" id="pb226">[<a href="#pb226">226</a>]</span>waar de hitte des zomers ondraaglijk kan zijn, een zoo Westersch gebouwde stad te
+vinden.
+</p>
+<p>Ofschoon wij een goede detailkaart bij ons hebben, kost het ons eenige moeite het
+vliegterrein te vinden; op de plaats, die de kaart aangeeft, ligt wel een klein veldje,
+maar het ziet er voor het vliegveld van een zoo groote stad nog al onwaarschijnlijk
+uit. Een witte cirkel in het gras beduidt ons echter, dat het toch heusch de bedoeling
+is, dat wij daar landen. Wij komen voorzichtig en zoo langzaam mogelijk naar beneden,
+na het terreintje en de omringende hindernissen vanuit de lucht zorgvuldig verkend
+te hebben. De landing lukt goed, en zooals het meer gaat, valt het terrein nogal mee,
+als wij op den grond staan.
+</p>
+<p>Wij hebben meermalen opgemerkt, dat wij in de tropen geneigd waren, de afmetingen
+van vliegvelden te klein te schatten. Ik weet niet, wat de oorzaak hiervan is. Het
+kan zijn, dat wij onbewust de afmetingen van de velden vergelijken met de boomen in
+de buurt, en dat de grootere hoogte van het geboomte in Indië, vergeleken bij dat
+in Holland, ons zoo parten speelt. Ook is het mogelijk, dat de toestand van de atmosfeer
+invloed heeft op de schatting, maar dit verklaart de zaak niet geheel, daar een min
+of meer nevelige lucht ook in Indië voorkomt.
+</p>
+<p>Op het vliegveld vonden wij verschillende Hollanders, waaronder den waarnemend-consul
+en, niet te vergeten, iemand van de bank, die ons geld bracht.
+</p>
+<p>Hangars waren er niet; alleen was er een oud, half in elkaar gezakt afdakje, waaronder
+de wrakken van een paar kleine vliegtuigjes lagen te vermolmen. Engelsche <span class="pageNum" id="pb227">[<a href="#pb227">227</a>]</span>infanterie uit een naburige kazerne leverde een wacht en bracht ons benzine en olie.
+</p>
+<p>Dadelijk gingen wij aan het werk om het toestel te verzorgen. Het werd al donker,
+toen Van den Broeke nog aan den motor bezig was. Bij het schijnsel van een paar automobiel-lantaarns
+werd de laatste hand aan het toestel gelegd, en eindelijk reden wij in het duister
+van een heerlijken tropischen nacht naar de ver-afgelegen stad. Wij begonnen nu te
+voelen, dat Indië naderde. In den dichten jungle van de Ganges-delta, die het vliegveld
+aan één zijde begrensde, klonk het luide gehuil van jakhalzen; fel-blauwe lichtjes
+van vuurvliegjes dansten in de struiken langs den weg. Bij het schijnsel van een fakkel
+kwam ons een Indische begrafenis tegemoet. Het lijk, in doeken gewikkeld, werd eenvoudig
+door een paar groote zwarte kerels op twee bamboe-stokken op de schouders gedragen.
+</p>
+<p>Zoo naderen wij langzamerhand de stad. Links en rechts begint het gezellige drukke
+gedoe van tallooze Indische winkeltjes, geheel open van voren, en met walmende pitjes
+schilderachtig verlicht. Hier en daar loopen mooie, witte runderen rustig te midden
+van het drukke verkeer, of wel zij liggen te slapen op de trottoirs. De Indiërs beschouwen
+deze dieren als heilig, en niemand denkt eraan, ze weg te jagen.
+</p>
+<p>’s Avonds een groot diner met de Hollandsche kolonie. Het doet ons vreemd aan, na
+dagen van vliegen plotseling ons zelf terug te vinden in een groote, helverlichte
+feestzaal, waar dansmuziek ruischt en de vele avondtoiletten van dames tusschen de
+zwarte Europeesche kleeding van de heeren afsteken.
+<span class="pageNum" id="pb228">[<a href="#pb228">228</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig028width" id="fig028"><img src="images/fig028.png" alt="Fig. XXVIII. Calcutta–Akyab." width="720" height="475"><p class="figureHead"><i>Fig. XXVIII. Calcutta–Akyab.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb229">[<a href="#pb229">229</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch11" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8644">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK XI</h2>
+<h2 class="main">OERWOUDEN EN RIJSTVELDEN</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-c.png" alt="C" width="145" height="145"></div>
+<p class="first">alcutta was onze laatste landing in Voor-Indië. Toen wij in den morgen van den veertienden
+November startten van het vliegveld Dum-dum, zeiden wij Hindostan vaarwel; ons doel
+voor dien dag was het kleine stadje Akyab in Achter-Indië.
+</p>
+<p>Ofschoon het vliegveld niet groot was, verliep de start zonder moeilijkheden. Wij
+vonden een startbaan van ongeveer 450 meter; daarachter lag een terrein, dat wel oneffen
+was, doch geen hindernissen aanbood, en daar weer achter begonnen lage struiken en
+boomen.
+</p>
+<p>Calcutta ligt aan de Hugli, de meest Westelijke van de vele rivierarmen, die de uitmonding
+van den Ganges en de daarmede samenvloeiende Brahmapoetra vormen. Door de aanslibbing
+van die twee reusachtige stroomen heeft zich een delta gevormd, die aan de monding
+drie honderd en vijftig kilometer breed is, en over een gelijke diepte in het land
+van Bengalen doordringt. Op de kaart van Europa overgebracht, komt dat gebied overeen
+<span class="pageNum" id="pb230">[<a href="#pb230">230</a>]</span>met de oppervlakte van een driehoek, waarvan Rotterdam, Londen en Parijs de hoekpunten
+vormen. Heel die groote driehoek, die den naam van Sundarban draagt, bestaat uit ontelbare
+moerassige eilandjes, die door de breede, zich telkens vertakkende en weer samenvloeiende
+rivierarmen, worden ingesloten. In den regentijd heeft de Ganges een breedte van vijf
+à zes kilometer, dat is even breed als de Wester Schelde bij Vlissingen, en staat
+de delta voor een groot deel onder water. Deze omstandigheid maakt het terrein geschikt
+voor rijstbouw. Een groot deel van de delta is dan ook met sawa’s bedekt.
+</p>
+<p>Het Noordelijke gedeelte van de delta bevat eenige steden en wordt door een paar spoorlijnen
+doorsneden, maar het Zuidelijk gedeelte, waar wij op het compas dwars overheen vlogen,
+is een en al moeras, en alleen eenige hutjes van inboorlingen liggen hier en daar
+verscholen in de palmboschjes, die de rijstvelden onderbreken. Het Zuidelijkste gedeelte
+is een groote moeras-wildernis, waarin tijger, rinoceros en luipaard huizen, en waarin
+het krioelt van allerlei soorten slangen.
+</p>
+<p>Twee uur lang hebben wij een ingewikkeld net van breedere en smallere rivieren onder
+ons. In het begin trachten wij op de kaart georiënteerd te blijven, maar deze blijkt
+hier weinig betrouwbaar, hetgeen er aan te wijten is, dat de kronkelende rivierarmpjes
+in het lage terrein hun loop voortdurend veranderen. Andere landmerken, zooals spoorlijnen,
+wegen en steden ontbreken geheel, en wij geven het dus op, en besluiten eenvoudig
+op het compas naar het Oosten te vliegen, totdat de Meghna, de Oostelijkste en tevens
+voornaamste monding, <span class="pageNum" id="pb231">[<a href="#pb231">231</a>]</span>waardoor de Brahmapoetra zijn ontzaggelijke watermassa naar de Golf van Bengalen stuurt,
+ons weer de oriëntatie zal vergemakkelijken.
+</p>
+<p>Het weer is niet geheel helder; een dunne laag cirruswolken hangt als een ijle sluier
+heel hoog boven ons, en lager, om ons heen, vormen zich langzamerhand eenige stapelwolken,
+terwijl in het Zuiden, boven de Golf van Bengalen, eenige regenbuien vallen.
+</p>
+<p>Eindelijk bereiken wij de zes tot tien kilometer breede monding van de Meghna, en
+dwars vóór ons zien wij aan den horizon een bergketen. Het zijn de Chittagong-heuvels.
+Zij vormen een deel van die lange bergenreeks, die ten Zuiden van het dal van de Brahmapoetra
+begint met de bergen van Assam, en zich voortzet in den Arakan-Yoma-keten. Deze keten
+loopt ten Westen van Rangoon geleidelijk af, tot hij bij kaap Negrais den zeespiegel
+bereikt en zich onder water voortzet als een soort drempel, die de golf van Bengalen
+scheidt van de golf van Martaban en de straat van Malakka. De toppen van dien ondergedoken
+bergketen vormen de eilandenreeks van de Andamanen en Nicobaren, en eindelijk duikt
+de keten in de buurt van Sabang weer op boven den waterspiegel, om van daar uit de
+ruggegraat te vormen van Sumatra.
+</p>
+<p>Wij buigen naar het Zuid-Oosten af, om onzen weg te vervolgen langs de kust van Achter-Indië.
+Het duurt niet lang, of wij zijn de bergen genaderd. Ze zijn hier nog betrekkelijk
+laag, maar steil en rotsachtig. Voor ons, die op onze vlucht gewend zijn geraakt aan
+kale en dorre rotsen, is het eigenaardig om te zien, hoe de weelderige tropische vegetatie
+hier zelfs de steilste <span class="pageNum" id="pb232">[<a href="#pb232">232</a>]</span>rotshellingen met een dikken mantel van groen heeft bedekt. Op sommige plaatsen ligt
+tusschen de heuvelreeks en de zee een smalle, vlakke kuststrook, die zeer moerassig
+en meestal met rijstvelden bedekt is. Die strook wordt aan de zeezijde begrensd door
+een kleine verhooging, een soort walletje, waarschijnlijk door aanslibbing ontstaan
+en bezet met een rij palmen en struiken. Daar buiten ligt meestal een smal en modderig
+strandje, niet geschikt om er eene noodlanding op te maken. Naarmate wij Zuidelijker
+komen, worden de bergketens hooger en naderen zij meer de zee, zoodat het vlakke land
+langs de kust geleidelijk aan plaats maakt voor met oerwouden bedekte heuvels.
+</p>
+<p>In een zeer scherpen hoek snijden de bergketens de kustlijn, zoodat de zee er met
+lange smalle armen tusschen dringt. Veel bewoonde plaatsen zijn er hier niet. In het
+Noorden, dicht bij de mondingen van de Brahmapoetra, zijn wij langs Chittagong, een
+vrij belangrijke uitvoerhaven, gevlogen, maar van daar af tot Akyab toe vinden wij
+alleen eenige kleine plaatsjes langs de kust.
+</p>
+<p>Vijf uur en drie kwartier na ons vertrek uit Calcutta zien wij op een vlak schiereiland
+tusschen twee lange zeearmen het stadje Akyab. Het ligt schilderachtig te midden van
+veel groen aan een groote baai, die door eenige eilanden van de zee is afgesloten
+en tegen wind en golfslag wordt beschut.
+</p>
+<p>Na even gezocht te hebben vinden wij het vliegveld. Dit is weer een zoogenaamde maidan.
+Vrijwel iedere stad in Britsch-Indië heeft zulk een maidan. Men bedoelt hiermede een
+stuk grasland, dikwijls door mooi <span class="pageNum" id="pb233">[<a href="#pb233">233</a>]</span>geboomte omgeven, en dat gebruikt wordt voor wedrennen, volksfeesten, vergaderingen
+enz. De maidan is in Britsch-Indië dus ongeveer hetzelfde als wat men in onze Oost
+„Aloen-aloen” noemt. De naam van de stad Medan schijnt van het Perzische woord „maidan”
+te zijn afgeleid.
+</p>
+<p>Wij wisten, dat de maidan van Akyab nu niet zoo bijzonder geschikt was als vliegveld,
+maar het viel gelukkig nog al mee. Het bruikbare gedeelte van het terrein was ongeveer
+achthonderd meter lang. Wel is waar was de breedte hoogstens honderdvijftig meter,
+maar daar er geen wind was, konden wij gemakkelijk in de lengte landen. Er stonden
+boomen rondom het veld, maar aan de korte zijden waren die laag en op eenigen afstand
+van het terrein verwijderd, zoodat zij geen ernstige hindernis vormden. Bij onze landing
+waren eenige Engelschen op het veld aanwezig, waaronder de „Deputy-commissioner”,
+de vertegenwoordiger van het Britsche gezag en iemand van de Asiatic Petroleum Company,
+die zorgde, dat benzine en Wakefield castrol gebracht werden.
+</p>
+<p>De belangstelling van de Indische bevolking was enorm. Akyab behoort tot het vroeger
+zelfstandige koninkrijk Arakan; thans hoort het bij Burmah en de taal, die er gesproken
+wordt, is een dialect van het Burmeesch. Het verschil tusschen de bevolking hier en
+in Voor-Indië was zeer opvallend. In Hindoestan waren wij gewoon geraakt aan de lange
+gestalten van de Voor-Indiërs met hun sombere, dikwijls gebaarde gezichten en fanatieke
+oogen. Hier in Akyab vonden wij eene bevolking, die veel meer leek op die van Siam
+en den <span class="pageNum" id="pb234">[<a href="#pb234">234</a>]</span>Oost-Indischen Archipel. Het waren korte, maar goed gebouwde menschen met ronde, baardelooze,
+meestal vriendelijke gezichten. Zij stelden ongelooflijk veel belang in het vliegtuig,
+waar zij al spoedig in dichte drommen omheen stonden. Zij waren goedlachsch en vol
+grapjes en maakten een prettigen indruk. De kleeding was vroolijk en kleurig. De heldere,
+witte baadjes staken af tegen roode en blauwe sarongs. Velen droegen kleurige papieren
+parasols. Jammer genoeg vonden de meer-gegoeden het noodig, die te vervangen door
+een deftigen, zwarten Europeeschen paraplu, hetgeen een vrij dwazen indruk maakte.
+Onder de jongere vrouwen waren bepaald aantrekkelijke types, maar de oudere waren
+meer merkwaardig dan mooi. Eén er van, die blijkbaar veel belang stelde in de luchtvaart,
+bleef den heelen middag bij ons. Zij was ongeveer even lang als breed en rookte met
+smaak een dikke, pikzwarte sigaar.
+</p>
+<p>In een soort voorwereldlijke vigilantes met heel kleine paardjes er voor kwamen de
+bewoners van het stadje aanrijden, zoodra het gerucht van onze landing bekend werd.
+Een wagenlading bestond minstens uit een tiental volwassenen en een onbeperkt aantal
+kinderen, om de gaatjes te vullen. Natuurlijk ontbrak ook in dit afgelegen Oostersche
+stadje een oude Ford-bus niet, die stoomend en rammelend onder leiding van een Indischen
+chauffeur de bewoners in dichte drommen aan- en afvoerde. Een Chinees kwam met een
+warong, een draagbaar snoepwinkeltje, op het veld, en zoo werd het op de maidan van
+Akyab al spoedig een opgewekt familieleven. Tegen den avond, toen het toestel verzorgd
+en onder <span class="pageNum" id="pb235">[<a href="#pb235">235</a>]</span>bewaking gesteld was, gingen wij naar de woning van een Engelschen officier. Het was
+een typisch Achter-Indisch huis, van hout, met breede galerijen, op palen gebouwd,
+die onder het huis een groote ruimte open lieten. Aan den zolder hing de echte ouderwetsche
+Indische waaier, de punka. Deze bestaat uit een ongeveer drie meter lange, kunstig
+uitgesneden plank, die aan touwen hangt. Aan die plank is een groote, fijne mat bevestigd.
+Een bediende, die buiten zit, brengt met behulp van een koord over een katrol de punka
+in beweging. De man heeft hiervoor het koord om zijn voet gebonden, en is in staat
+het werk urenlang onvermoeid vol te houden. De punka verspreidt een prettiger koelte
+en is bovendien veel decoratiever dan de meer moderne electrische waaiers, die in
+de groote steden van Britsch-Indië algemeen worden toegepast.
+</p>
+<p>Wij kregen hier een merkwaardig eigengemaakt auto’tje te zien, dat ten deele was uitgerust
+met de resten van het vliegtuig van Mac Laren. Deze Engelschman had getracht, een
+vlucht om de wereld te maken, en was daarbij ook in Akyab geland; toen hij echter
+met zijn watervliegtuig, dat overbelast en een beetje lek was, uit de baai wilde starten,
+werd dit ten deele vernield. Hij kreeg een nieuw vliegtuig, en de overblijfselen van
+het oude worden nog in Akyab bewaard.
+</p>
+<p>Wij ondervonden dien avond zeer vriendelijke gastvrijheid van den Deputy-commissioner.
+Hij bracht ons naar het telegraaf-bureau, waar wij eenigszins tot onze verbazing een
+zeer intelligenten en vlotten Indischen beambte vonden, die goed Engelsch sprak, ons
+vlug hielp en onze perskaart dadelijk erkende. De Deputy-commissioner <span class="pageNum" id="pb236">[<a href="#pb236">236</a>]</span>vertelde ons, dat Akyab een zoogenaamd Relai-station vormde in de telegraaflijn van
+Rangoon naar Calcutta.
+</p>
+<p>Onze gastheer, Collis, vertelde ons dien avond interessante verhalen over land en
+volk van Arakan. Hij had een bijzondere studie gemaakt van de oude hoofdstad Mrauk-U,
+residentie van het gelijknamige koningshuis. De ruïnes van de stad liggen aan een
+van de vele zeearmen, niet ver van Akyab. De Portugeesche zendeling Manrique heeft
+de stad beschreven, nadat hij er in 1630 een reis heen had gemaakt. Over het paleis
+van den koning, waarvan de ruïnes thans nog te zien zijn, zeide deze Portugees: „Het
+heeft massieve houten zuilen van zoo buitengewone lengte en rechtheid, dat men zich
+verwondert, dat er zulke hooge rechte boomen zijn. Er is een hal, verguld van boven
+tot onder.” Manrique schat de bevolking op 160 000 inwoners. Het moet een uitgestrekte
+stad zijn geweest met mooie huizen, waarvan de wanden uit sierlijk gevlochten bamboe,
+met allerlei figuren er in, waren gemaakt.
+</p>
+<p>Manrique woonde de kroning bij van den koning Thiri-thudhamma, en hij geeft hierover
+een vermakelijk, ofschoon eenigszins luguber verhaal. Er was voorspeld, dat de koning
+kort na zijne kroning zou sterven. Thiri-thudhamma vroeg advies aan een Mohammedaanschen
+hadji, en deze wist gelukkig het recept voor een eenvoudig huismiddeltje. Hij stelde
+voor, een zalfje klaar te maken, dat den koning onzichtbaar en onoverwinnelijk zou
+maken. Het moest bestaan uit zes duizend menschenharten, vier duizend harten van witte
+koeien en twee duizend harten van witte duiven. Aldus werd <span class="pageNum" id="pb237">[<a href="#pb237">237</a>]</span>besloten, de politie werd belast met de levering van het noodige ruwe materiaal; de
+hadji begon ijverig te slachten en te kooken, en dagen lang leefde de bevolking van
+Mrauk-U in schrik en angst, en dorst geen neus buiten de deur te steken.
+</p>
+<p>Ofschoon men veel voor vaderland en vorst over had, vond men dezen maatregel toch
+wel een beetje onaangenaam. Men begon er tegen te protesteeren, dat de politie, blijkbaar
+om reiskosten te besparen, alleen de stad als jachtveld koos, en de naburige dorpen
+vrij uit liet gaan. Juist wilde de adel een duit in het zakje doen, toen onze hadji
+verklaarde, dat het zalfje klaar was en dat het feest kon beginnen. De koning werd
+op schitterende wijze gekroond en de Arakaneezen, toen, evenals nu, een luchthartig
+volkje, waren spoedig over den schrik heen en amuseerden zich kostelijk met mooie
+vuurwerken en andere feesten. Helaas was er met het huismiddeltje van den hadji toch
+blijkbaar iets niet in den haak, want onze brave koning Thiri-thudhamma werd kort
+daarna door een zekeren Yaday vermoord.
+</p>
+<p>Onze gastheer stelde veel belang in die merkwaardige oude geschiedenissen van zijn
+ressort en heeft ze uit verschillende bronnen nagegaan en op schrift gesteld.
+<span class="pageNum" id="pb238">[<a href="#pb238">238</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig029width" id="fig029"><img src="images/fig029.png" alt="Fig. XXIX. Akyab–Rangoon." width="478" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXIX. Akyab–Rangoon.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb237a">[<a href="#pb237a">237</a>]</span></p>
+<p>Den volgenden dag zouden wij volgens het program van Akyab naar Rangoon moeten vliegen,
+en onze daarop volgende étappe zou Rangoon–<span class="corr" id="xd34e2106" title="Bron: Bankok">Bangkok</span> moeten zijn. Over die landing in Rangoon hadden wij ons gedurende de voorbereiding
+van de vlucht altijd veel zorgen gemaakt. Er is in die stad geen eigenlijk vliegveld,
+doch de renbaan wordt als zoodanig gebruikt. Die renbaan was op zichzelf groot genoeg,
+want de <span class="pageNum" id="pb239">[<a href="#pb239">239</a>]</span>langste vrije startruimte bedroeg bijna zes honderd meter. Ongelukkigerwijze stonden
+er echter, zooals wij wisten, hooge boomen en gebouwen aan alle kanten rondomheen,
+die vooral den start voor een zwaar toestel buitengewoon moeilijk maakten. Ross Smith
+was bij zijn vlucht naar Australië met zijn twee-motorig toestel op dit terrein geland,
+en in zijn boek „<span lang="en">14000 Miles through the Air</span>” beschrijft hij zijn vertrek uit Rangoon als volgt: „Het vertrek was een angstig
+moment. Inderdaad begrijp ik tot op den huidigen dag nog niet, dat wij van den grond
+gekomen zijn. De renbaan was veel te klein voor een zoo groote en zwaarbeladen machine
+als de <i>Vimy</i>. Het toestel had nauwelijks zijn vliegsnelheid bereikt, toen een hek voor ons opdook.
+De Vimy kwam er juist overheen, maar recht vooruit waren boomen en gebouwen. Ik handelde
+instinctmatig. Het landinggestel schuurde over een boomtop, en het gevaar was voorbij.
+Het was in een oogenblik gebeurd, maar wanneer het toestel slechts één voet lager
+was geweest, zou een ramp ons zijn overkomen.”
+</p>
+<p>Deze sombere beschrijving van Ross Smith gaf ons weinig hoop voor dat vliegveldje
+van Rangoon, maar er was niets aan te doen; andere vliegvelden in de buurt waren er
+niet, en zoo zouden wij moeten zien, hoe wij ons redden. Wanneer wij het geluk zouden
+hebben van een flinken wind mee, zouden wij kunnen trachten, Bangkok in één <span id="xd34e2118">étappe</span> te bereiken, zonder landing te Rangoon. De afstand was echter ruim veertien honderd
+kilometer, zoodat het zeer de vraag was, of dat zou lukken.
+<span class="pageNum" id="pb240">[<a href="#pb240">240</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig030width" id="fig030"><img src="images/fig030.png" alt="Fig. XXX. Profiel Arakan-Yoma-gebergte." width="720" height="455"><p class="figureHead"><i>Fig. XXX. Profiel Arakan-Yoma-gebergte.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb076width" id="afb076"><img src="images/afb076.jpg" alt="Afb. 76. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode." width="443" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 76. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb077width" id="afb077"><img src="images/afb077.jpg" alt="Afb. 77. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode." width="441" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 77. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb241">[<a href="#pb241">241</a>]</span></p>
+<p>In den vroegen morgen startten wij zonder moeite uit Akyab. Wij staken de mooie baai
+over, die uitstekend geschikt zou zijn voor watervliegtuigen, en vlogen over de vele
+eilanden, om een grooten inham van de kust over te slaan. Na een paar uur bereikten
+wij den vasten wal weer. Het gebergte, de Arakan-Yoma, loopt hier evenwijdig aan de
+kust. Ter hoogte van Akyab bereikt de keten een hoogte van ongeveer 2500 meter. Naar
+het Zuiden worden de bergen geleidelijk lager, om bij kaap Negrais in zee te eindigen.
+Wij staken de bergen over, na eerst de kust een tijdlang Zuidwaarts te hebben gevolgd,
+op een plaats, waar zij ongeveer acht honderd meter hoog waren. Het was een schitterend,
+woest en onbewoond land, en de onnauwkeurigheid van onze kaart, die slechts één eenvoudigen
+keten aangaf, daar, waar wij een samengesteld bergland vonden, bewees, hoe weinig
+bekend het terrein nog was. De steile hellingen, waar wij menigmaal dicht langs vlogen,
+waren met donkere oerwouden bedekt. Hoog als kerktorens rezen de woudreuzen boven
+het dichte onderhout omhoog, dat geen plekje van den bodem zichtbaar liet. Olifanten,
+tijgers en rhinocerossen huizen hier in grooten getale. Eene noodlanding in een dergelijk
+terrein is door de steile bergwanden en de geweldige boomen op zich zelf al zeer gevaarlijk,
+maar bovendien zou de bemanning, als zij van de landing zelf goed afkwam, hulpeloos
+aan de gevaren van de onmetelijke oerwouden zijn overgeleverd.
+</p>
+<p>Toen wij den bergrug over waren, kwamen wij in de uitgestrekte vlakte van de Irrawaddy-rivier,
+bedekt met uitgestrekte rijstvelden. Wij vinden een spoorweg, <span class="pageNum" id="pb242">[<a href="#pb242">242</a>]</span>waaraan wij ons nauwkeurig kunnen oriënteeren, en den afgelegden afstand nagaan. Het
+blijkt, dat wij slechts 111,5 kilometer per uur hebben afgelegd. Wij hebben dus blijkbaar
+nog al sterken tegenwind gehad, zoodat er wel niets van komen zal om Bangkok heden
+te bereiken. Boven de bergen hebben wij hoog moeten vliegen, en wij besluiten in de
+vlakte lager te gaan, om te probeeren, of de wind daar gunstiger is.
+</p>
+<p>Wij scheren vlak over de rijstvelden en de palmboomen heen, zeer tot verbazing van
+de inwoners, die uit hun huisjes loopen als zij het gesnor van den motor hooren.
+</p>
+<p>Wij kruisen weer een spoorweg en berekenen opnieuw onze snelheid. Deze blijkt hier
+in de vlakte 113 kilometer per uur te zijn geweest, dus niet noemenswaardig méér,
+dan toen wij hoog boven de bergen vlogen. Op die manier kunnen wij Bangkok onmogelijk
+halen, zoowel omdat onze benzine niet toereikend zou zijn, alsook omdat wij niet vóór
+het donker het vliegveld zouden kunnen bereiken. Zoo besluiten wij dan, in Rangoon
+te landen.
+</p>
+<p>Wij bogen een weinig naar het Zuiden af, en al spoedig wees de hooge spits van de
+pagode, die midden in de stad ligt, ons den weg. Het duurde niet lang, of wij keken
+neer op de renbaan. Van te voren waren wij gewaarschuwd, dat er ’s middags rennen
+zouden worden gehouden, en dat wij dus bij voorkeur ’s morgens moesten komen. Wij
+waren ruim bijtijds, en de baan was vrij, maar de afmetingen van het terrein en vooral
+de omringende hindernissen vielen erg tegen. De lengte-as van de baan liep in de richting
+Noord-Zuid, <span class="pageNum" id="pb243">[<a href="#pb243">243</a>]</span>zoodat wij in die richting zouden moeten landen. De Zuidkant van de baan werd echter
+afgesloten door hooge boomen, een kerk en andere gebouwen. Aan den Noordkant lag een
+park, eveneens met hoog geboomte en op eenigen afstand daar achter verrees op een
+heuvel de spits van de pagode, waarvan de poort door een paar reusachtige, grimmige
+steenen leeuwen werd bewaakt, die ons den toegang tot hun stad schenen te willen verbieden.
+</p>
+<p>Wij cirkelden een paar keer om het veld heen, en keken elkaar eens aan. De toestand
+was niet hoopvol. Wij zouden waarschijnlijk wel kunnen landen zonder ongelukken te
+maken, maar het was de vraag, of wij ooit weer uit dit terrein zouden kunnen starten.
+Wij keken rond in de buurt van de stad, of er niet een ander terrein te zien was,
+maar wij konden niets vinden. Eindelijk besloten wij, de landing maar te wagen, en
+wij gleden naar beneden. Toen wij echter een meter of vijf boven den grond waren gekomen,
+zagen wij pas goed, hoe hoog de boomen tegenover ons waren; de start met ons zwaar
+beladen toestel tegen die hindernis in zou volkomen hopeloos zijn. Wij hadden geen
+tijd te verliezen; we zetten den motor weer aan, die gelukkig dadelijk goed pakte,
+het toestel scheerde vlak over de boomen heen, en een oogenblik later zaten wij weer
+veilig en hoog in de lucht.
+</p>
+<p>Wij bleven even boven de stad cirkelen, om te overleggen wat wij doen zouden. Goede
+raad was duur. Hier te landen zou gekkenwerk zijn; Bangkok was onbereikbaar; het eenige
+terrein in de buurt was een noodlandingsterreintje bij Moulmein, een stadje, op <span class="pageNum" id="pb244">[<a href="#pb244">244</a>]</span>ongeveer 170 kilometer afstand aan de kust gelegen. Wij wisten, dat het terreintje
+bij Moulmein ook klein was, maar het was mogelijk, dat het minder ingesloten lag,
+zoodat wij daar zouden kunnen landen. Wij zetten dus koers in die richting.
+</p>
+<p>Wij waren echter op die landing bij Moulmein niet erg gesteld. Als ook dat terrein
+te veel ingesloten zou blijken, zou het nog moeilijker zijn, een oplossing te vinden.
+Ik reken alles nog eens nauwkeurig na, en kom tot de conclusie, dat het mogelijk is,
+wanneer de wind zoo blijft, terug te vliegen naar ons punt van uitgang van dien dag,
+Akyab; daar zijn wij in ieder geval zeker van een behoorlijk terrein. Als wij eenmaal
+daar zijn, staan ons twee mogelijkheden open: wij kunnen wachten op een gunstigen
+wind om naar Bangkok te vliegen; daar is echter in dezen tijd van het jaar niet veel
+kans op. Beter zal het daarom zijn, een extra-benzinetank in het toestel te bouwen.
+Wij kunnen daartoe gebruik maken van onderdeelen van Mac Larens oude toestel. Het
+vliegveld in Akyab is groot genoeg om er met een beetje extra-gewicht te starten.
+Prettig is het niet, want wij zullen zoo meerdere dagen verliezen, vooral ook, omdat
+wij een nieuwen voorraad benzine in Akyab zullen moeten laten komen, en dat kan in
+verband met de afgelegen ligging van het plaatsje een heelen tijd duren. Het is echter
+de veiligste weg, en daarom besluiten wij, naar Akyab terug te vliegen.
+</p>
+<div class="figure afb078width" id="afb078"><img src="images/afb078.jpg" alt="Afb. 78. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode." width="443" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 78. Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb079width" id="afb079"><img src="images/afb079.jpg" alt="Afb. 79. Bevolking bij het vertrek uit Rangoon; links drie Boeddhistische monniken." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 79. Bevolking bij het vertrek uit Rangoon; links drie Boeddhistische monniken.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>In de buurt van Rangoon keken wij echter nog eens goed uit naar een terrein en tot
+onze groote verrassing kregen wij plotseling een weinig ten Noorden van de stad een
+nieuwe renbaan in het oog, die nog in aanleg <span class="pageNum" id="pb245">[<a href="#pb245">245</a>]</span>was. Wij vlogen een paar keer om de baan heen en bekeken het terrein van een geringe
+hoogte af zorgvuldig. De groote, ovale baan zelf was niet bruikbaar voor een landing,
+omdat de hekjes en andere hindernissen voor de rennen die baan versperden. Het middenterrein
+zag er goed uit, doch de ruimte was zeer beperkt, doordat er een spoorlijn voor den
+aanvoer van materialen schuin overheen liep. De omgeving was behoorlijk vrij van boomen
+en andere hindernissen. Na eenig overleg besloten wij de landing te wagen. Zeer langzaam
+kwamen wij het terrein binnen zweven; vlak bij den rand van het middenterrein raakten
+de wielen den grond. Wij zetten den motor geheel af, doch het terrein was hard en
+glad als een billardlaken, zoodat het toestel ver uitrolde. Vlak voor het spoorlijntje
+en een daarbij staand loodsje stond de F VII stil. Wij waren zonder schade uit onze
+onaangename en min of meer gevaarlijke situatie gered en slaakten een zucht van verlichting.
+</p>
+<p>Niemand had op onze landing op dat terrein gerekend; de menschen, die op het vliegveld
+in de stad ons voorbij hadden zien vliegen, moesten den indruk gekregen hebben, dat
+wij verder gegaan waren. Er was dan ook niet alleen geen politie, maar ook niet één
+Europeaan op de nieuwe renbaan.
+</p>
+<p>In minder dan geen tijd was de F VII omringd met een dichte drom Indiërs, die geen
+van allen Engelsch spraken; zij waren niet kwaadwillig, maar drongen hinderlijk op
+en wilden alles bekijken en bevoelen. In afwachting, dat er iemand komen zou, om ons
+te helpen, verdeelden wij ons met ons drieën rondom de <span class="pageNum" id="pb246">[<a href="#pb246">246</a>]</span>F VII, om de bevolking zooveel mogelijk op een afstand te houden. Gelukkig zagen wij
+spoedig in de verte iemand in Europeesche kleeding aankomen; het bleek een zeer beschaafde
+en welwillende Britsch-Indiër te zijn, die dadelijk een paar opzichters tot onze beschikking
+stelde om het toestel te bewaken. Terwijl Poelman en Van den Broeke bij het toestel
+de wacht bleven houden, ging ik met onzen helper mee naar zijn huis. Daar kon ik telefoneeren
+om politie-bewaking en een auto. Wij gingen naar de stad, nadat de politie onder leiding
+van een Engelschen hoofd-commissaris bij het toestel was geplaatst. Die hoofd-commissaris
+had een zeer practische manier om met de bevolking om te springen. Het was een klein,
+nijdig mannetje met een grooten bril, die in de eerste oogenblikken alleen tegenover
+honderden groote zwarte kerels stond. Als een nijdig hondje beschreef hij een paar
+cirkels om het toestel, hier en daar de noodige stompen uitdeelende, en dadelijk was
+een kring om het toestel vrij gemaakt. Toen kreeg hij in de gaten, dat ik een rietje
+in mijn hand had, en met dit instrument gewapend, maakte hij nog eens een rondje;
+wie niet vlug en eerbiedig achteruit week, kreeg een flinken tik op de bloote bruine
+beenen, en zoo was de zaak spoedig geregeld.
+</p>
+<p>Juist toen wij zoover waren, kwam een détachement Indische politie in keurige orde
+opmarcheeren. Het waren groote, flinke kerels met gebaarde gezichten, nette Europeesche
+uniform en een hoogen tulband. Zij betrokken de wacht bij het toestel, en terwijl
+Poelman en Van den Broeke achterbleven om een oogje in het zeil te houden, toog ik
+met den hoofd-commissaris <span class="pageNum" id="pb247">[<a href="#pb247">247</a>]</span>naar de stad om verdere maatregelen te nemen.
+</p>
+<p>Onze consul had al gehoord, dat wij toch geland waren, en was op zijn bureau gebleven,
+vermoedende, dat wij daar wel heen zouden komen. Hij hielp ons buitengewoon vlot.
+</p>
+<p>Allereerst werden de noodige telegrammen verzonden. Daarna togen wij op weg om de
+militaire autoriteiten te vinden, die onze benzine en olie in bewaring hadden, en
+om contact te zoeken met den aannemer van de renbaan. Wij moesten namelijk om weer
+te kunnen starten de hindernissen van de baan laten verwijderen. Het kostte een beetje
+moeite om de menschen te pakken te krijgen, omdat het Zaterdagmiddag was, en half
+Rangoon naar de wedrennen was getogen, die inmiddels waren begonnen. Aangezien wij
+voor één en ander nogal wat tijd noodig hadden, besloten wij den Zondag in Rangoon
+te blijven, en Maandagmorgen te vertrekken.
+</p>
+<p>Met den consul ging ik naar het toestel terug om Poelman en Van den Broeke op te pikken.
+Dezen hadden intusschen het toestel verankerd; het was zeer warm op het veld, en onze
+brave Britsch-Indische vriend had de noodige koele dranken laten aanrukken.
+</p>
+<p>Den volgenden ochtend kwamen onze benzine en olie op het terrein, en ook de aannemer
+van de renbaan was met de noodige werklieden aanwezig. Wij vulden het toestel, en
+terwijl Van den Broeke den motor nakeek, lieten wij de baan voor den start gereed
+maken. De hindernissen werden weggenomen, en een paar greppeltjes werden dicht gegooid.
+Tegen den middag <span class="pageNum" id="pb248">[<a href="#pb248">248</a>]</span>stond de F VII klaar voor den start op den volgenden morgen, met een mooie, lange,
+gladde baan vóór zich. Wij voelden ons zeer voldaan over de gunstige oplossing van
+ons avontuurtje en hadden den namiddag vrij om de stad een beetje te gaan bekijken
+en de noodige foto’s te maken.
+</p>
+<p>Rangoon bleek een buitengewoon mooie plaats te zijn met groote parken, waar de huizen
+van de Engelschen, in Burmeeschen stijl opgetrokken, tusschen het groen verscholen
+liggen, en waar men tusschen de hooge palmen telkens mooie kijkjes op groote vijvers
+heeft. Wij hadden niet veel tijd, en besteedden dezen vrijwel geheel aan de bezichtiging
+van de beroemde Shwe-Dagon-pagode, die wij ook al vanuit de lucht hadden bewonderd.
+Wij hadden daar echter toen weinig van genoten, omdat wij te veel in de benauwdheid
+zaten.
+</p>
+<p>Het is de schoonste en belangrijkste van alle Boeddhistische tempels in Indo-China.
+Men beweert, dat hij relikwieën bevat van Gautama-Boeddha en bovendien ook van de
+drie andere Boeddha’s, die vóór hem in de wereld kwamen.
+</p>
+<p>De pagode staat op eenen heuvel, waarop twee rechthoekige terrassen zijn aangelegd,
+waarvan de zijden naar de vier windstreken zijn gericht. Aan den voet van den heuvel
+moet men kousen en schoenen uittrekken, en blootsvoets betreedt men door een mooie,
+met houtsnijwerk versierde poort de breede, overdekte trap, die naar boven leidt.
+Aan beide zijden zijn winkeltjes, waar men allerlei offergaven, zooals bloemen, kaarsen,
+Boeddha-beeldjes en bont gekleurde prentjes koopen <span class="pageNum" id="pb249">[<a href="#pb249">249</a>]</span>kan. Twee groote steenen leeuwen bewaken den toegang. Het rijk gebeeldhouwde teakhouten
+dak van de trap is versierd met voorstellingen uit het leven van Boeddha.
+</p>
+<p>Boven aan de trap geeft een poort toegang tot het bovenste terras, waar de eigenlijke
+pagode op staat. Het is een massieve, klokvormige steenen stoepa met een omtrek van
+1355 voet en een hoogte van 370 voet, dat is hooger dan de dom van Utrecht. Heel die
+reusachtige steenen kegel is zwaar verguld en schittert in het felle zonlicht tegen
+den blauwen hemel. De top is versierd in den vorm van een soort parasol, evenals dit
+bij sommige tempels op Java voorkomt, en hieraan hangen tallooze gouden en zilveren,
+met juweelen versierde klokjes.
+</p>
+<p>Rondom den voet van de pagode staan vier tempeltjes, waarvan de poorten en de hooge,
+spitse, uit vele verdiepingen bestaande daken rijk met gepolychromeerd houtsnijwerk
+zijn versierd. Tallooze Boeddha-beelden, groote en kleine, in verschillende houdingen
+en van allerlei materialen gemaakt, staan in de rondte. Achter in het voornaamste
+van die vier tempels glinstert het vergulde, levensgroote beeld van een zittenden
+Boeddha. Het is eene nabootsing van een dergelijk beeld van echt goud, dat in een
+gesloten vertrek aan het oog van de menigte wordt onttrokken. Ontelbare walmende kaarsjes,
+bloemen en andere offers, door vrome pelgrims gebracht, staan er om heen.
+</p>
+<p>Tusschen die vier hoofdtempels ligt om den voet van de pagode een kring kleinere tempeltjes
+en beelden van den Boeddha, van leeuwen en olifanten. Ook de <span class="pageNum" id="pb250">[<a href="#pb250">250</a>]</span>buitenrand van het groote terras wordt afgesloten door een rij tempels, de nieuwere
+groot en rijk versierd, de oude kleiner en eenvoudiger, maar ook eerwaardiger. In
+één er van bewonderen wij de kostbare schrijn, waarin de relikwieën bewaard worden.
+Daar naast staat de steen, waarop de voetstap van Boeddha is afgedrukt, en die naar
+men zegt uit Ceylon gekomen is. Het is een zwaar granietblok, waarin de ruwe omtrek
+van twee reusachtige voeten is uitgehouwen, en onze Burmeesche gids legt ons in zijn
+gebroken Engelsch naïvelijk uit: „<span lang="en">Buddha very big man, very big feet!</span>”.
+</p>
+<p>Van voeten gesproken, die bloote-voeten-parade is de eenige schaduwzijde van het bezoek
+aan de pagode. De steenen zijn hard en ruw en vies en behalve bloemen worden ook eieren
+ten offer gebracht. Op een gegeven moment voel ik op de marmeren vloer van een van
+de mooiste tempels iets glibberigs, en ik sta midden in een rauw ei.
+</p>
+<p>Dien Zondagavond genoten wij van een gezellig diner met de Hollandsche kolonie.
+</p>
+<p>In den vroegen morgen van Maandag 17 November vertrokken wij uit Rangoon. De start
+van de lange, smalle renbaan leverde geen moeilijkheden op. Het was mooi, rustig weer.
+Nog eenmaal zagen wij van uit de lucht op de pagode neer en op het renbaantje in de
+stad, dat ons zulke benauwde oogenblikken had bezorgd, en toen gingen wij op het compas
+over de vlakke, groene rijstvelden naar de golf van Martaban. Wij staken die over
+en volgden verder weer de heuvelachtige kust naar het Zuiden. Na een paar uur vliegen
+bereikten wij Moulmein, het plaatsje, waar wij nog een oogenblik <span class="pageNum" id="pb252">[<a href="#pb252">252</a>]</span>hadden gedacht te landen. Het bleek intusschen maar goed, dat wij op dit besluit teruggekomen
+waren, want het noodlandingsterrein lag nogal ongunstig en helde naar één kant sterk
+af.
+<span class="pageNum" id="pb251">[<a href="#pb251">251</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig031width" id="fig031"><img src="images/fig031.png" alt="Fig. XXXI. Rangoon–Bangkok." width="720" height="474"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXI. Rangoon–Bangkok.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb252a">[<a href="#pb252a">252</a>]</span></p>
+<p>Het stadje was heel mooi gelegen op eenigen afstand van de kust, aan een breeden zeearm,
+die diep het land binnendrong, en een schitterende landingsplaats voor watervliegtuigen
+zou vormen. Het schijnt de mooiste stad van Burmah te zijn, en vormt een belangrijke
+uitvoerhaven voor teakhout, rijst en rubber. Wij zagen dan ook vele schepen vóór de
+stad ten anker liggen. Wij hadden gelegenheid een luchtfoto te maken van de Kyaikthanlan-pagode,
+evenals die van Rangoon op een heuvel gebouwd. De aanleg van de omringende tempels
+van deze pagode is minder regelmatig dan te Rangoon, waardoor de indruk vanuit de
+lucht niet zoo mooi is.
+</p>
+<div class="figure afb080width" id="afb080"><img src="images/afb080.jpg" alt="Afb. 80. Moulmein." width="450" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 80. Moulmein.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb081width" id="afb081"><img src="images/afb081.jpg" alt="Afb. 81. Gebergten tusschen Burma en Siam." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 81. Gebergten tusschen Burma en Siam.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Wij gaan weer verder de kust langs naar het Zuiden. Het landschap is vrijwel het zelfde
+als in het begin van de vorige étappe. Achter een smal strookje strand loopt de lage,
+met rijstvelden bedekte kust tien tot twintig kilometer door; daar achter komen de
+bergen, met oerwouden bedekt. Zij behooren tot dien langen keten, die zich door het
+geheele Maleische schiereiland voortzet, evenwijdig aan de ketens van Arakan en Sumatra.
+Hoe verder wij weer naar het Zuiden gaan, hoe dichter de bergen de kust naderen, en
+het duurt niet lang, of zij verdringen de smalle strook vlak land geheel. Wij kunnen
+niet recht op het compas naar Bangkok gaan, omdat wij dan te lang boven onherbergzaam
+oerwoud en over hooge gebergten zouden moeten vliegen. Wij <span class="pageNum" id="pb253">[<a href="#pb253">253</a>]</span>gaan dus eerst zoo ver Zuidwaarts langs de kust, tot wij aan een lager gedeelte van
+de bergen komen, en daar buigen wij naar het Oosten af.
+</p>
+<p>Bij Heinze Bay verlaten wij de kust. Tusschen twee bergen dringt een smalle, vertakte
+zeearm hier diep in het woeste binnenland door. Bergen en dichte oerbosschen sluiten
+de baai in. Een paar inlandsche huisjes staan eenzaam temidden van de wouden. Blijkbaar
+wonen er visschers in, want in het blauwe water van de baai staan groote rieten fuiken.
+Hier en daar is wat bosch gekapt en een klein rijstveldje aangelegd.
+</p>
+<p>Wij werpen een laatsten blik op de golf van Bengalen en buigen dan geleidelijk meer
+naar het Zuid-Oosten af, om een dal te volgen, dat ons naar een betrekkelijk laag
+gedeelte van de bergen voeren zal. Het terrein is hier weer ongeveer het zelfde als
+in de bergen vóór Rangoon. Dichte oerbosschen bedekken geheel den sterk geaccidenteerden
+bodem. Bergstroompjes vinden met moeite, kronkelend een weg door de nauwe dalen. In
+de bergen geen spoor van menschelijke bewoning.
+</p>
+<p>Ross Smith heeft op deze zelfde plaats een van de gevaarlijkste momenten van zijn
+tocht beleefd. Hij vloog in den winter, en de wolken hingen laag op de gebergten,
+zoodat Smith niet over de hoogste ketens heen kon komen, zonder gedeeltelijk door
+de wolken te vliegen. Gelukkig troffen wij beter weer, zoodat wij zonder moeite, op
+ongeveer 1200 meter hoogte vliegende, onzen weg konden vervolgen.
+</p>
+<p>Na ongeveer een uur waren wij over de ketens heen. Langzaam glooide het terrein naar
+het Oosten af. De rotsen werden lager; de rivieren verbreedden zich en <span class="pageNum" id="pb254">[<a href="#pb254">254</a>]</span>stroomden minder snel. Langs de oevers stonden bamboe-boschjes, die vanuit de lucht
+den indruk maakten van groote, frischgroene varens.
+</p>
+<p>De heuvels maakten plaats voor de uitgestrekte vlakte van Siam, geheel met licht-groene
+rijstvelden bedekt. In de verte maakten die rijstvelden den indruk van frissche weiden,
+maar wanneer wij loodrecht naar beneden keken, zagen wij het water tusschen de rijstplantjes
+schitteren.
+</p>
+<p>Het duurde niet lang, of wij vonden een spoorweg, die pal naar het Oosten, naar Bangkok,
+voerde. Wij volgden dien, en zagen in de verte een hooge spits tegen den horizon afsteken.
+Een oogenblik dacht ik, dat het Bangkok was, maar de afstand van de stad leek mij
+wel wat ver, om de pagodes nu reeds te kunnen zien. Inderdaad bleek het dan ook een
+pagode te zijn die een eindweegs Oost van Bangkok in de vlakte ligt. Het was die van
+Nakon Pathom. Te midden van parken, poorten en bijgebouwen rees de pagode op een breed
+basement als een groote terra-cotta-kleurige klok omhoog. Boven op die klok was een
+soort galerij, gekroond door een kegelvormige, steenen spits.
+</p>
+<p>Spoedig daarna kregen wij Bangkok in het oog, aan de kronkelende rivier de Menam gelegen.
+Het uitzicht op de stad was schitterend. Bangkok is nog een zeer jonge stad. Het tegenwoordige
+vorstenhuis van Siam regeert eerst sedert 1782; de stamhouder was een generaal Chao
+Phya Chakri, die, nadat Siam een periode van eindelooze troebelen en oorlogen had
+doorgemaakt, de macht in handen nam en het tegenwoordige Bangkok stichtte. Ofschoon
+de stad dus nog <span class="pageNum" id="pb255">[<a href="#pb255">255</a>]</span>zeer nieuw is, is zij rijk aan schitterende bouwwerken. Vanuit ons toestel hadden
+wij een prachtig uitzicht op de kronkelende rivier met de tallooze schepen en op de
+tempels en paleizen aan de oevers. De vele pagode’s, en de hooge tempels, die er bij
+staan, vormen de meest opvallende karaktertrek in het beeld, dat Bangkok, „de tempelstad”<span id="xd34e2241">,</span> vanuit de lucht biedt. Gelukkig kregen wij de kans, eenige luchtfoto’s te maken.
+</p>
+<p>De Boeddhistische tempels in Siam bestaan over het algemeen uit drie hoofddeelen.
+In de eerste plaats valt reeds vanuit de lucht een groot, rechthoekig hoofdgebouw
+op, waarvan het spitse dak uit verschillende deelen bestaat, die over elkander grijpen
+op dezelfde wijze als bij de huizen der Bataks op Sumatra. Dit hooge dak, door tallooze
+slanke, witte zuilen gedragen, dekt een groote hal, waar de geloovigen samenkomen.
+Deze hal heeft een ingang naar het Oosten en bevat één of meer beelden van Boeddha.
+Behalve dit hoofdgebouw is er soms nog een tweede, vrijwel gelijkvormig gebouw, dat
+meer bestemd is voor samenkomsten van leeken. Op sommige van de luchtfoto’s zijn die
+twee groote hoofdgebouwen duidelijk te onderscheiden.
+</p>
+<p>Rondom deze beide gebouwen, die de <i>bot</i> en de <i>vihara</i> genoemd worden, liggen temidden van groene parken de kloostergebouwen, waarin de
+monniken en pelgrims verblijf houden. De muur, die het geheel omsluit, bevat bij de
+meeste tempels nog een stoepa, een hooge, klokvormige spits, evenals wij die te Rangoon
+gezien hebben. Bij de oudere tempels diende deze stoepa voor het bewaren van relikwieën.
+<span class="pageNum" id="pb256">[<a href="#pb256">256</a>]</span></p>
+<p>Wie over deze tempels of <i>wats</i> en over verdere bijzonderheden van Siam meer wil weten, leze het Siam-Nummer van
+het tijdschrift Inter-Ocean. Het is interessant, de foto’s, die daarin voorkomen,
+te vergelijken met de luchtfoto’s uit dit boek.
+</p>
+<p>Behalve de vele tempels, bewonderden wij het koninklijk paleis en de schitterende
+troonzaal, die door Italiaansche architecten gebouwd en in 1917 voltooid werd. De
+ligging van al die gebouwen in de omgeving van de breede rivier, waaraan tallooze
+grootere en kleinere schepen het noodige leven gaven, maakte het geheel tot een panorama
+om nooit te vergeten. De rivier de Menam vormt met de vele kanalen, die Bangkok doorsnijden,
+den voornaamsten verkeersweg, en hieraan heeft de stad den naam „Venetië van het Oosten”
+te danken.
+</p>
+<p>Toen wij genoeg luchtfoto’s genomen hadden, en genoeg genoten hadden van het uitzicht
+op de stad, zetten wij koers naar het Noorden, naar het vliegveld Don Muang. Wij hadden
+de noodige inlichtingen over dit terrein ingewonnen, en wij wisten, dat het het voornaamste
+van Siam was, ruim en goed geoutilleerd. Wat wij echter niet wisten was, dat het vliegveld
+op laag en drassig terrein temidden van de rijstvelden ligt. Tot onze teleurstelling
+zagen wij dan ook, dat van het groote vliegveld het grootste gedeelte onder water
+stond en dus onbruikbaar was. Dicht bij de hangars had men echter een bruikbaar gedeelte
+van drie honderd bij <span class="corr" id="xd34e2258" title="Bron: honderd vijftig">honderdvijftig</span> meter met witte merken aangegeven, en hier landden wij zonder moeite.
+</p>
+<p>Wij werden hartelijk ontvangen door de complete <span class="pageNum" id="pb257">[<a href="#pb257">257</a>]</span>Hollandsche kolonie en door den Commandant van den Siameeschen vliegdienst, generaal
+Phya Chalemhakas.
+</p>
+<p>Siam heeft aan zijn vliegdienst zeer veel zorg besteed, en juist met het oog op onze
+plannen in Indië is het van belang, hieraan eenige aandacht te wijden, waarbij ik
+weer verwijzen moet naar het reeds genoemde nummer van Inter-Ocean, waarin een interessant
+artikel over dit onderwerp voorkomt. Reeds in 1911 zag het Ministerie van Oorlog het
+belang van de luchtvaart in, en het zond drie officieren naar Frankrijk om te leeren
+vliegen. Het gaf hiermede een beschamend voorbeeld aan sommige andere regeeringen.
+In 1913 keerden die drie Siameezen naar hun land terug, na hun brevet als vlieger
+te hebben behaald. Zij namen luchtvaart-materiaal mede, en de Siameesche luchtvaart-afdeeling
+werd gesticht.
+</p>
+<p>In 1918 verklaarde Siam den oorlog aan de Centralen en het zond eenige vliegers naar
+het front. Na den oorlog besloot de regeering, de luchtvaart dienstbaar te maken aan
+het verkeer, en de militaire luchtvaart-afdeeling werd gereorganiseerd tot den Koninklijken
+Luchtvaart Dienst. Deze dienst omvat nu zoowel de militaire- als de burgerluchtvaart.
+</p>
+<p>Men heeft ingezien, dat in verband met de geografische gesteldheid van Siam de luchtvaart
+goede diensten kan bewijzen, en het is interessant om te zien, hoe de argumenten,
+die daarbij naar voren zijn gebracht, ten deele ook op onze Oost slaan.
+</p>
+<p>Siam heeft een oppervlak van 503 000 vierkanten kilometer, dat is ongeveer zoo groot
+als Frankrijk, en de bevolking telt 9 000 000 zielen. Groote terreinen <span class="pageNum" id="pb258">[<a href="#pb258">258</a>]</span>liggen nog braak en zijn ten deele met bosschen bedekt. De verkeersmiddelen zijn nog
+in staat van wording en verbinden de deelen van het Rijk slechts onvoldoende. Groote
+gebieden kunnen alleen te water of langs slechte karresporen bereikt worden.
+</p>
+<p>Sedert 1920 is men begonnen met luchtpostdienst, en de eerste lijn, tusschen de hoofdstad
+en Chandhaburi bracht de post over in iets meer dan een uur, terwijl de stoomboot
+er vroeger twee dagen over deed. Een tweede lijn werd georganiseerd tusschen Bangkok
+en Korat, en ook hier deed het vliegtuig er ruim een uur over, terwijl de trein er
+tien uur voor noodig had.
+</p>
+<p>Naar aanleiding van de gunstige resultaten, met deze beide proeflijnen verkregen,
+werden contracten gemaakt met de Posterijen, en verschillende lijnen werden definitief
+georganiseerd, die thans aan het postvervoer goede diensten bewijzen.
+</p>
+<p>Behalve voor het vervoer van brieven komt het vliegtuig ten goede aan het overbrengen
+van medici, patiënten en geneesmiddelen. Hiertoe worden speciale ambulance-vliegtuigen
+gebruikt. Wanneer in de afgelegen plaatsen in het binnenland epidemieën uitbraken,
+was het tot nu toe moeilijk, personeel en materiaal ter bestrijding tijdig ter plaatse
+te krijgen. Evenzoo was het dikwijls vrijwel ondoenlijk, ernstige patiënten ter behandeling
+naar de hospitalen in de centra te vervoeren. Het vliegtuig heeft hierin aanzienlijke
+verbetering gebracht. In 1921 brak in het Oosten van Siam in het departement Ubol
+een epidemie uit. Doktoren en medicijnen werden telegrafisch aan Bangkok aangevraagd,
+en bereikten de geteisterde streek na een reis <span class="pageNum" id="pb259">[<a href="#pb259">259</a>]</span>van drie uur per vliegtuig. Door hunne snelle aanwezigheid ter plaatse waren zij in
+staat, de epidemie in de kiem te smoren en velen menschen het leven te redden.
+</p>
+<p>Ook voor speciale vluchten op bestelling staan de vliegtuigen ter beschikking, en
+hiervan wordt zoowel door Siameesche passagiers als door buitenlandsche toeristen
+op groote schaal gebruik gemaakt.
+</p>
+<p>De luchtfotografie wordt in Siam met succes toegepast voor topografie en cadastraal
+werk. Evenals in Nederlandsch-Indië zijn in Siam uitgestrekte terreinen nog onbekend,
+en slechts een vijfde gedeelte is behoorlijk in kaart gebracht. De landverkenning
+gaat, in verband met de moeilijke toegankelijkheid van het terrein, gepaard met enorme
+kosten en moeiten, en de luchtfotografie levert het middel om vlug en goedkoop de
+onbekende terreinen te exploreeren.
+</p>
+<p>Dit kleine overzicht moge den lezer een indruk geven van de activiteit, die Siam op
+luchtvaartgebied heeft getoond, en het is te hopen, dat <span class="corr" id="xd34e2283" title="Bron: Nederlandsch Indië">Nederlandsch-Indië</span> aan Siam een voorbeeld nemen zal.
+</p>
+<p>Op het vliegveld vonden wij, zooals te verwachten was, alles wat wij noodig hadden.
+Alleen waren de hangars te klein voor onze F VII, daar de Siameesche vliegdienst alleen
+met kleinere militaire toestellen werkt.
+</p>
+<p>Het wegennet is in de drassige vlakte van Siam zeer gebrekkig ontwikkeld. Het verkeer
+gaat er voor een groot deel te water. Zelfs het vliegveld, dat op ongeveer vijftien
+kilometer afstand van de stad ligt, is niet langs den weg te bereiken. Wij gingen
+dan ook ’s avonds naar de stad met den trein, die vlak langs het vliegveld loopt.
+<span class="pageNum" id="pb260">[<a href="#pb260">260</a>]</span></p>
+<p>Helaas hadden wij ’s avonds geen tijd meer, om veel van de stad te zien. Wij aten
+met de Hollandsche kolonie, den commandant van de vliegdienst en een piepjong Siameesch
+admiraal, die zich verdienstelijk maakte door het Wilhelmus op de piano te spelen.
+</p>
+<div class="figure afb082width" id="afb082"><img src="images/afb082.jpg" alt="Afb. 82. Nakon-Pathom-tempel (Siam)." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 82. Nakon-Pathom-tempel (Siam).</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb083width" id="afb083"><img src="images/afb083.jpg" alt="Afb. 83. Bangkok." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 83. Bangkok.</i></p>
+<p class="first"><i>Wat Arun. Renbaan.</i>
+</p>
+<p><i>Kon. Paleis.</i>
+</p>
+<p><i>Wat Po.</i>
+</p>
+<p><i>Rivier Menam.</i>
+</p>
+<p><i>Wat Kalyammit.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb261">[<a href="#pb261">261</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch12" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8653">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK XII</h2>
+<h2 class="main">MOTORPECH BIJ DE SIAMEEZEN</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-d.png" alt="D" width="146" height="145"></div>
+<p class="first">en volgenden morgen, 18 November, zouden wij met een extra-treintje naar het vliegveld
+gaan. Wij waren ’s morgens een beetje laat, en de stationchef maakte zich zenuwachtig,
+omdat hij het heele spoorwegverkeer moest stopzetten, tot wij voorbij waren. Het extra-treintje
+bleek een allergezelligst vervoermiddel te zijn. Het was een soort van tramwagen met
+een benzine-motor er in. Vele leden van de Hollandsche kolonie en de commandant van
+de luchtvaart reisden mee. Halverwege stopten wij, om een Hollander op te nemen, die
+het treintje gemist had. Hij was ons per auto achterop gereden en hield ons aan op
+het verste punt, dat hij langs den weg bereiken kon.
+</p>
+<p>Terwijl de F VII gereed werd gemaakt voor den start, zagen wij een paar Siameezen
+vliegen. Zij vlogen keurig op Nieuport-jagers. Deze toestellen werden oorspronkelijk
+uit Frankrijk naar Siam gebracht, maar de Siameezen maken ze tegenwoordig ook zelf.
+Spoedig <span class="pageNum" id="pb263">[<a href="#pb263">263</a>]</span>stond de F VII klaar en konden wij starten. Ofschoon het bruikbare gedeelte van het
+terrein slechts 300 meter lang was, leverde de start geen moeilijkheden op.
+<span class="pageNum" id="pb262">[<a href="#pb262">262</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig032width" id="fig032"><img src="images/fig032.png" alt="Fig. XXXII. Bangkok–Sengora." width="433" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXII. Bangkok–Sengora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb084width" id="afb084"><img src="images/afb084.jpg" alt="Afb. 84. Bangkok." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb. 84. Bangkok.</i></p>
+<p class="first"><i>Wat Kalyammit.</i>
+</p>
+<p><i>Rivier de Menam.</i>
+</p>
+<p><i>Wat Tawntamachat.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb085width" id="afb085"><img src="images/afb085.jpg" alt="Afb. 85. Bergen op Malacca; links Kao Prong, 1365 M.; rechts Kao Luong, 1772 M." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 85. Bergen op Malacca; links Kao Prong, 1365 M.; rechts Kao Luong, 1772 M.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb263a">[<a href="#pb263a">263</a>]</span></p>
+<p>Dadelijk na den start probeerden wij in de lucht den motor nog eens. Hij liep niet
+geheel regelmatig, hetgeen wij meenden te moeten toeschrijven aan lekke kleppen. Aangezien
+hij echter behoorlijk zijn toeren maakte, en het traject van dien dag naar Sengora
+niet bijzonder lang was, besloten wij door te vliegen.
+</p>
+<p>De vlucht van Bangkok naar Sengora was niet zeer belangwekkend. Wij vlogen eerst weer
+over de stad, daarna volgden wij de Oostkust van het Noordelijke, Siameesche gedeelte
+van het Maleisch schiereiland. Het was een lage, met bosschen bedekte kust. Gelegenheid
+voor noodlanding ontbrak. Aan onze rechterhand verrezen gebergten, met dichte wouden
+bedekt. Bamboe-bosschen verhieven hun wuivende pluimen beneden ons als groote, groene
+struisveeren. Een spoorweg liep evenwijdig aan de kust voort.
+</p>
+<p>De kustlijn liep vrijwel recht naar het Zuid-Zuid-Westen, maar bij het kleine stadje
+Bandon boog zij rondom een groote baai een eindweegs naar het Oosten af, en om tijd
+te besparen verlieten wij hier de kust en volgden wij de spoorlijn, die, tusschen
+de bergen door, naar Sengora gaat. Er waren inmiddels wolken komen opzetten, die laag
+tusschen de bergen hingen, zoodat wij er slecht onder door konden. Wij gingen daarom
+boven de wolken vliegen.
+</p>
+<p>Over het algemeen vliegt men bij de burgerluchtvaart liever niet over een wolkenlaag
+heen. In de eerste plaats wordt de oriëntatie er door bemoeilijkt. Men kan <span class="pageNum" id="pb264">[<a href="#pb264">264</a>]</span>zijn koers niet controleeren aan de voorwerpen op den grond; wel kan men op het compas
+vliegen; maar het kan zijn, dat het vliegtuig schijnbaar in den juisten compaskoers
+vliegt, doch dat zijwind het toestel zijdelings doet afdrijven, zonder dat de vlieger
+dit kan controleeren. Een tweede bezwaar van het vliegen boven de wolken is, dat de
+vlieger in geval van noodlanding niet weet, of hij op geschikt terrein zal terecht
+komen. Dit gevaar doet zich vooral gevoelen, wanneer de wolken in den vorm van mist
+tot op den grond hangen. Vooral in heuvelachtig terrein is hier kans op, en bij een
+noodlanding kunnen dan ernstige ongelukken ontstaan.
+</p>
+<p>In de toekomst zal het voor de regelmaat van het luchtverkeer noodig zijn, dit bezwaar
+te ondervangen en het vliegen boven de wolken beter mogelijk te maken. Hiertoe zullen
+de vliegtuigen nog meer betrouwbaar moeten worden gemaakt, hetzij door verbetering
+van de motoren, hetzij door het inbouwen van meerdere motoren, zoo, dat één er van
+defect kan geraken, zonder dat eene noodlanding hiervan het gevolg hoeft te zijn.
+De moeilijkheid van de oriëntatie boven de wolken kan op geregelde luchtlijnen afdoende
+worden opgelost door toepassing van draadlooze plaatsbepaling.
+</p>
+<p>Noodgedwongen vlogen wij dan een eindweegs boven de wolken, waar de spitse bergtoppen
+boven uitstaken. Er waren voldoende openingen in het wolkendek, om van tijd tot tijd
+de spoorlijn terug te vinden en den koers te controleeren. Het duurde niet lang, of
+wij kwamen weer in de buurt van de kust; de bewolking werd minder, en vóór ons zagen
+wij de tweedeelige binnenzee, aan welker uitmonding Sengora ligt en die <span class="pageNum" id="pb265">[<a href="#pb265">265</a>]</span>een veilige haven voor watervliegtuigen zou vormen.
+</p>
+<p>Het vliegveld bij Sengora was zeer klein en er waren niet de minste hulpmiddelen aanwezig.
+Toen Ross Smith er in 1919 landde, vernielde hij bijna zijn toestel, doordat het terrein
+drassig was en vol boomstronken stond. Inmiddels had men het veld gelukkig verbeterd,
+maar de afmetingen waren nog steeds zeer klein; het bruikbare gedeelte van het terrein
+mat slechts 300 bij 300 meter en was zandig en mul. Wij cirkelden een paar maal om
+het veld om het goed op te nemen, en landden toen zoo voorzichtig mogelijk. Bij het
+uitrollen liep het toestel vast in het mulle zand, maar gelukkig ging het niet op
+den neus staan, en maakten wij geen schade.
+</p>
+<p>Sengora is een klein plaatsje, residentie van den onderkoning, die over de Zuidelijke
+provinciën van Siam, op het Maleisch schiereiland gelegen, regeert. Wij troffen bij
+de landing dan ook zeer weinig Europeanen. De eenige, die in het stadje wonen, zijn
+de Engelsche consul, een Engelsche opper-houtvester, en een paar Denen. Verder was
+bij onze landing de vertegenwoordiger van de Shell aanwezig, die hiervoor speciaal
+uit Penang gekomen was; deze had onze benzine en olie meegebracht. De onderkoning,
+een halfbroeder van den koning van Siam, die in Europa gereisd had en goed zijn talen
+sprak, kwam ons toestel bekijken. Behalve hem vonden wij in Sengora niet één Siamees,
+die eenigszins behoorlijk een westersche taal sprak.
+</p>
+<p>Wij hadden echter zeer veel hulp van één van de Denen, den kapitein van het stoomjacht
+van den koning. <span class="pageNum" id="pb266">[<a href="#pb266">266</a>]</span>Het jacht voer bijna nooit, zoodat de kapitein een buitengewoon rustig leventje leidde.
+Hij was met een Siameesche vrouw getrouwd, en had een paar aardige kinderen. Zijn
+vrijen tijd besteedde hij met te kijken naar het groeien van zijn klappertuintje,
+en onze landing was een prettig verzetje voor hem. Hij stelde de Siameesche matrozen
+van het jacht tot onze beschikking. Het waren gewillige, handige kereltjes, en vooral
+de machinist was ons van veel nut.
+</p>
+<p>Wij vonden in Sengora den Eersten-Luitenant-Vlieger Kengen, van de Indische Militaire
+Luchtvaart-Afdeeling, die ons per boot tegemoet was gereisd om de vliegvelden te verkennen,
+en in de F VII met ons naar Java zou terugkeeren.
+</p>
+<p>In den namiddag werd het toestel uit het zand gehaald, nagezien en gevuld. ’s Avonds
+gingen wij logeeren in het spoorweg-hotelletje. Sedert 1892 is men in Siam begonnen,
+spoorwegen aan te leggen onder de leiding van Generaal Purachatra, Prins van Kambaeng
+Bejra, een broer van den Koning. Het spoorwegnet is nog lang niet volledig, maar de
+lijnen, die er zijn, loopen regelmatig en zijn goed georganiseerd. Het materieel ziet
+er netjes uit, en in de kleinere plaatsen zijn, ten gerieve van de reizigers, kleine,
+goede spoorweghotels gesticht.
+</p>
+<div class="figure afb086width" id="afb086"><img src="images/afb086.jpg" alt="Afb. 86. Sengora; v.l.n.r.: Poelman, van den Broeke, Kengen, van der Hoop." width="720" height="501"><p class="figureHead"><i>Afb. 86. Sengora; v.l.n.r.: Poelman, van den Broeke, Kengen, van der Hoop.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb087width" id="afb087"><img src="images/afb087.jpg" alt="Afb. 87. Belangstelling van de Siameezen te Sengora." width="720" height="441"><p class="figureHead"><i>Afb. 87. Belangstelling van de Siameezen te Sengora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Den volgenden morgen hadden wij een kleinen tegenslag. De motor, die den vorigen dag
+reeds niet geheel regelmatig geloopen had, bleek bij het proefdraaien in Sengora vrij
+ernstig over te slaan. Bovendien maakte hij niet voldoende toeren. Het vliegveld in
+Sengora was klein, en de volgende étappe zou ons <span class="pageNum" id="pb267">[<a href="#pb267">267</a>]</span>over het 160 kilometer breede water van de Straat van Malakka voeren, en het was dus
+noodzakelijk, den motor in goede conditie te hebben. Er zat dus niets anders op, dan
+het vertrek voorloopig uit te stellen en den motor grondig na te zien. Hiertoe was
+het noodig, de zes cylinders van den rechterkant af te nemen en de kleppen te schuren.
+</p>
+<p>Wij zonden dus een telegram naar Medan om te berichten, dat wij een paar dagen later
+zouden komen en togen getroost aan het werk. De Deensche kapitein bezorgde ons op
+het veld een werkbankje met een bankschroef; over den motor werd een zonnetentje gespannen,
+en al spoedig was het werk in vollen gang. Voor Van den Broeke was het geen lichte
+taak, de herstelling met weinig hulpmiddelen in de open lucht op het brandend-heete
+veldje uit te voeren.
+</p>
+<p>Het werk vorderde goed; de onderkoning zond ons koele dranken, een prachtige schildpadden
+doos met sigaren en sigaretten en de noodige stoelen, zoodat wij onder de schaduw
+van den breeden vleugel van de F VII zoo nu en dan konden rusten. De belangstelling
+van de bewoners van het plaatsje was groot, en voortdurend stond er een kring Siameezen
+rondom het toestel. Het was een typisch volkje met bonte kleeding, korte, slanke gestalten
+en vriendelijke, baardelooze gezichten, en over het algemeen maakten zij een bijzonder
+jongen, kinderlijken indruk.
+</p>
+<p>Een eigenaardig element vormden de vele Boeddhistische monniken. Het waren mannen
+van allerlei leeftijd, met kaal geschoren hoofden en in lange, tango-kleurige toga’s
+gehuld. Zij stonden blijkbaar bij de <span class="pageNum" id="pb268">[<a href="#pb268">268</a>]</span>bevolking in hooge eere, en zij waren zich volkomen van hunne waardigheid bewust;
+zij stapten over de afzetting rondom het toestel heen, neusden overal rond en gingen
+rustig op onze stoelen zitten. Ik was bang, dat de sigaren-doos van den onderkoning
+onder een van de gele toga’s zou verdwijnen, en verzocht de politie de heeren buiten
+de touwen te houden, maar deze dorst het niet aan. Het jongste monnikje (een jochie
+van ongeveer twaalf jaar) maakte ik gelukkig met een groote, bonte Boeddha-prent,
+die ik in Rangoon had gekocht. Deze wekte de algemeene bewondering, en het ventje
+borg de prent zorgvuldig onder zijn toga’tje, blijkbaar zeer benauwd, dat zijn oudere
+collega’s die zouden gappen.
+</p>
+<p>Wij schoten dien dag goed op, zoodat wij tegen den avond welvoldaan naar het stadje
+terugkeerden met de hoop, den motor den volgenden namiddag klaar te krijgen. Het was
+echter gebleken, dat hij wel een flinke beurt noodig had, want verschillende van de
+kleppen lekten nogal erg.
+</p>
+<p>Den volgenden morgen werd het werk voortgezet en in den middag waren de cylinders
+weer gemonteerd en kon de motor proefdraaien. Tot onze teleurstelling bleek hij nog
+niet bevredigend te loopen; Van den Broeke verwisselde toen nog een magneet, daarna
+werd weer proefgedraaid, ditmaal gelukkig met goed resultaat, zoodat wij naar Medan
+konden seinen, dat wij den volgenden dag hoopten te komen.
+</p>
+<div class="figure afb088width" id="afb088"><img src="images/afb088.jpg" alt="Afb. 88. Van den Broeke schuurt kleppen te Sengora." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 88. Van den Broeke schuurt kleppen te Sengora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb089width" id="afb089"><img src="images/afb089.jpg" alt="Afb. 89. Sengora; Van den Broeke onder de parasol." width="446" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 89. Sengora; Van den Broeke onder de parasol.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Het was een ware opluchting voor ons, dat wij de reis konden voortzetten en dat het
+werk onder de warme tropische zon gedaan was. Die zonneschijn was <span class="pageNum" id="pb269">[<a href="#pb269">269</a>]</span>zoo hinderlijk, dat wij het kostbare hoofd van Van den Broeke er soms tegen moesten
+beschermen, door een paar Siameesche jongens met parasols boven op het toestel te
+zetten.
+</p>
+<p>Voldaan gingen wij dien avond vroeg naar bed om den volgenden morgen behoorlijk uitgerust
+en tijdig bij de hand te zijn voor de laatste étappe, die ons nog van Nederlandsch
+Oost-Indië scheidde.
+<span class="pageNum" id="pb270">[<a href="#pb270">270</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig033width" id="fig033"><img src="images/fig033.png" alt="Fig. XXXIII. Sengora–Medan." width="437" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXIII. Sengora–Medan.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb090width" id="afb090"><img src="images/afb090.jpg" alt="Afb. 90. Op het vliegveld te Sengora." width="720" height="443"><p class="figureHead"><i>Afb. 90. Op het vliegveld te Sengora.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb091width" id="afb091"><img src="images/afb091.jpg" alt="Afb. 91. De renbaan te Medan bij aankomst van de F VII." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 91. De renbaan te Medan bij aankomst van de F VII.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb271">[<a href="#pb271">271</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch13" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8662">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK XIII</h2>
+<h2 class="main"><span id="xd34e2427">NEDERLANDSCH-INDIË</span> BEREIKT!</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-d.png" alt="D" width="146" height="145"></div>
+<p class="first">e start uit Sengora was op het kantje af. Zooals reeds gezegd is, was het vliegveld
+slechts drie honderd meter lang en zeer mul. Ons toestel had in Europa reeds ongeveer
+drie honderd meter voor den aanloop noodig; wij hadden er het extra gewicht van Kengen
+bijgekregen, en het was warm en bladstil; wat wij, vliegers, noemen „slecht stijgweer”.
+</p>
+<p>Wij zochten zorgvuldig het minst mulle gedeelte van het vliegveldje uit, en plaatsten
+een vlag om ons bij den start de goede richting aan te geven. Gelukkig werd het terrein
+begrensd door een stukje vlak land, dat wel hobbelig en hier en daar met struiken
+bezet was, maar waar ons toch geen hooge hindernissen in den weg stonden. Wij zetten
+het toestel zoo dicht mogelijk bij den rand van het terrein, en gaven vol gas.
+</p>
+<p>Langzaam begon het zware vliegtuig door het mulle zand te rollen. Wij hielden het
+zoo lang mogelijk op den grond, om snelheid te krijgen, en vlak bij den rand <span class="pageNum" id="pb272">[<a href="#pb272">272</a>]</span>van het veld gaven wij een ruk aan het hoogteroer. Traag gingen de zware wielen van
+den grond; nog twee maal zakte het toestel door en raakte het met de dikke banden
+het hobbelige, gevaarlijke terrein buiten het vliegveld; toen bleef het gelukkig in
+de lucht, en wij konden geleidelijk snelheid maken en stijgen. Wij maakten een flauwe
+bocht naar rechts om heuvels en boomen te ontwijken, en zochten de ruimte boven de
+kalme, diep-blauwe zee. Daar klommen wij tot de noodige hoogte, en met een draai gingen
+wij nog eenmaal over het vliegveldje, om daarna pal Zuid te koersen.
+</p>
+<p>Wij verlaten nu de Oostkust van Malakka om de Westkust op te zoeken. Tusschen de wolken
+door volgen wij een laag dal, met bergen aan beide zijden. Het duurt niet lang, of
+wij zien de Straat van Malakka vóór ons. De kust, die wij verder volgen, is laag en
+boschrijk. Hier en daar zien wij ondernemingen, waar hooge palmboomen als stukjes
+speelgoed netjes op rijen staan.
+</p>
+<p>Boven Penang beschrijven wij een cirkel; talrijke groote stoombooten liggen in de
+mooie haven, en velen fluiten ons een groet toe. Dan gaat het weer verder de kust
+langs; in de verte zien wij een rotsachtig voorgebergte in zee uitsteken. Het is Tanjung
+Hantu, de kaap, die wij hebben uitgekozen, om van daar uit de straat over te steken.
+</p>
+<div class="figure afb092width" id="afb092"><img src="images/afb092.jpg" alt="Afb. 92. Landing te Medan." width="720" height="442"><p class="figureHead"><i>Afb. 92. Landing te Medan.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb093width" id="afb093"><img src="images/afb093.jpg" alt="Afb. 93. Medan; begroeting door Indische meisjes in adat-costuum." width="720" height="446"><p class="figureHead"><i>Afb. 93. Medan; begroeting door Indische meisjes in adat-costuum.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Dicht bij den voet van de rotsen is vanuit de verte een stipje op het water zichtbaar.
+Het wordt grooter en grooter, en als wij nader komen, blijkt het een sierlijk, wit
+stoombootje te zijn, met een groote rood-wit-blauwe <span class="pageNum" id="pb273">[<a href="#pb273">273</a>]</span>vlag over het zonnedek uitgespreid. Het is het Gouvernements-opnemingsvaartuig „Orion”,
+dat door het Gouvernement op die afgesproken plaats is neergelegd, om achter ons aan
+te stoomen en ingeval van noodlanding hulp te verleenen. Het is een heerlijk gezicht
+voor ons, om na die lange reis de Nederlandsche vlag voor het eerst weer op Nederlandschen
+bodem—al is het dan een drijvende bodem—te zien. Wij weten ons nu weer binnen de sfeer
+van onze eigen landgenooten, en krijgen een gevoel, alsof wij ons doel al half en
+half hebben bereikt. Wij schieten een groenen lichtkogel af als groet, en gaan in
+een groote spiraal naar beneden, om vlak over het blauwe water langs het scheepje
+heen te vliegen, zoodat wij de bemanning op het dek kunnen toewuiven. En dan beginnen
+wij welgemoed de vlucht over de zee, die ons van Sumatra scheidt.
+</p>
+<p>In de verte steekt een dichtbegroeide rotsklomp uit het water omhoog; het is Poeloe
+Jarak, het eerste eilandje, dat ons bij de overtocht als oriëntatie-punt dient. In
+de buurt daarvan vonden wij opnieuw een bewijs van de zorgen van het Nederlandsch-Indische
+Gouvernement; twee kleine zwarte stipjes werden in de lucht zichtbaar; naderbij gekomen,
+bleken het twee watervliegtuigen van de marine te zijn, die ons verder over de straat
+van Malakka escorteerden. Nog wat verder, bij het tweede eilandje, Poeloe Berhala,
+zagen wij de „Pelikaan” van de Koninklijke Marine liggen. Het is een moederschip voor
+onderzee-booten en vliegtuigen, en van dit schip af waren de beide watervliegtuigen,
+die ons vergezelden, te water gelaten.
+<span class="pageNum" id="pb274">[<a href="#pb274">274</a>]</span></p>
+<p>En toen duurde het niet lang meer, of wij bereikten de kust van Sumatra, en over de
+vele ondernemingen van Deli ging het naar Medan. Wij cirkelden boven de stad, boven
+het paleis van den Sultan van Deli en boven de koepels van de „Missigit”, en daarna
+koersten wij naar de renbaan.
+</p>
+<p>Met medewerking van de <span class="corr" id="xd34e2458" title="Bron: Deli Maatschappij">Deli-Maatschappij</span> was bij Medan een groot vliegveld aangelegd. Doordat wij echter in Philippopel een
+maand oponthoud gehad hadden, was bij onze aankomst de regentijd al ingevallen en
+het vliegveld was daardoor drassig en onbruikbaar geworden. In allerijl had men de
+renbaan voor de landing gereedgemaakt. Deze was zes honderd meter lang, doch slechts
+veertig meter breed; gelukkig was er geen wind, zoodat wij bij de landing het breede
+toestel zonder moeite binnen het smalle baantje konden houden. Wij beschrijven nog
+een paar cirkels, en vlak voor de dicht-opeen gepakte, juichende menigte op de tribune
+raken de wielen van de H-NACC den Nederlandsch-Indischen bodem!
+</p>
+<p>De bevolking van Medan en van heel Deli was samen gestroomd. Draadlooze telegrammen
+van Penang en van de schepen, en een schitterend georganiseerde telefoonberichtendienst
+had de wachtenden van onze vorderingen op de laatste étappe op de hoogte gehouden.
+Het enthousiasme van de Delianen was zoo enorm, dat het zich in één avond onmogelijk
+voldoende kon uiten, zoodat wij besloten, twee nachten te Medan te blijven. De hartelijkheid
+en het enthousiasme, waarmede wij in Deli werden ontvangen, zullen wij nooit vergeten.
+<span class="pageNum" id="pb275">[<a href="#pb275">275</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig034width" id="fig034"><img src="images/fig034.png" alt="Fig. XXXIV. Medan–Muntok." width="720" height="520"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXIV. Medan–Muntok.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb276">[<a href="#pb276">276</a>]</span></p>
+<p>Op den morgen van den 23sten November deden vele Delianen ons in de vroegte uitgeleide.
+Door de regens in den nacht was het terrein drassig geworden, zoodat wij niet minder
+dan vijf honderd meter noodig hadden voor den start, en maar juist aan het einde van
+de renbaan over de lage struikjes kwamen. Voor Kengen, die gewend was aan gemakkelijk
+startende kleine militaire vliegtuigen, moet het een wonderlijke gewaarwording zijn
+geweest. Wij vlogen nog even over de stad en langs de schepen in de haven van Belawan
+Deli en zetten toen langs de kust koers naar het Zuid-Oosten. Het was goed weer; een
+dunne morgennevel hing over het land, zonder echter hinderlijk te zijn voor de oriëntatie.
+De vlucht naar Muntok, die wij voor ons hadden, ging over een afstand van 960 kilometer.
+Zij zou ons over een terrein voeren, waar niet alleen geen enkel vliegveld lag, doch
+waar ook niet de minste gelegenheid voor noodlanding was; het was de langste étappe,
+die op het program stond; alleen de vluchten, waarbij wij een landing hadden overgeslagen,
+waren langer geweest.
+</p>
+<p>Eerst gaat het een tijdlang over de ondernemingen langs de kust van Deli. Wijd en
+zijd strekken zich onder het toestel de tabaks-plantages uit, die verderop ten deele
+plaats maken voor rubbertuinen, waarin wij van uit de lucht de hevea-boomen met hun
+donkere glanzende bladeren onderscheiden. Op andere plaatsen zien wij neer op klapperboomen
+en oliepalmen, die als soldaten netjes in rij en gelid staan.
+</p>
+<div class="figure afb094width" id="afb094"><img src="images/afb094.jpg" alt="Afb. 94. Boven de oerwouden van Sumatra." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 94. Boven de oerwouden van Sumatra.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb095width" id="afb095"><img src="images/afb095.jpg" alt="Afb. 95. De kust van Sumatra (Djambi)." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 95. De kust van Sumatra (Djambi).</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Zoo bereiken wij de monding van de Ajer Asahan, de rivier, die de wateren van het
+hoog gelegen Toba-meer <span class="pageNum" id="pb277">[<a href="#pb277">277</a>]</span>naar zee afvoert. Wij maken een bocht over het plaatsje Tandjoeng Balai, waar de bewoners
+de vlaggen voor ons uitgestoken hebben, en dan verlaten wij al spoedig het cultuurgebied
+van Sumatra’s Oostkust, om de vlucht over de oerwouden en moerassen te beginnen. Wij
+vliegen over de rivier Koealoe en over de Panei en de Bila, die vroeger in het <span class="corr" id="xd34e2486" title="Bron: Hindu-tijdperk">Hindoe-tijdperk</span> de <span class="corr" id="xd34e2489" title="Bron: toeganswegen">toegangswegen</span> vormden tot het hoogland, maar waarvan de mondingen thans door zandbanken worden
+versperd. Meer en meer eenzaam wordt het land, langs de kust staan mangrove-bosschen
+met hun luchtwortels in het ondiepe water; en meer landinwaarts maken zij plaats voor
+oerwouden, waar de torenhooge stammen van allerlei verschillend geboomte boven het
+dichte onderhout uitsteken. Bij de breede monding van de Soengei Rokan buigt de kust
+ver zeewaarts uit; om tijd te sparen gaan wij hier op het compas dwars over Siak.
+</p>
+<p>Vier honderd kilometer vliegen wij op het compas over uitgestrekte moerassen en over
+oerwouden, die van horizon tot horizon reiken, en wij vragen ons af, wat voor wilde
+dieren onder het ondoordringbare groen zouden huizen. Een noodlanding in dit terrein
+zou vrijwel zeker slecht afloopen. Tijdens den oorlog zijn er dikwijls genoeg vliegtuigen
+in Europa in bosschen gedaald en het moge vreemd klinken, maar eene dergelijke landing
+loopt voor de vliegers bijna altijd goed af. Takken en bladeren breken de snelheid
+en vangen het vliegtuig op; dit wordt wel grondig beschadigd, maar de vliegers komen
+er meestal ongedeerd uit. Een oerbosch op Sumatra ziet er echter heel anders <span class="pageNum" id="pb278">[<a href="#pb278">278</a>]</span>uit. Boven het onderhout verrijzen op groote onderlinge afstanden de stammen van verschillende
+soorten hoogere boomen. Deze bieden geen aaneengesloten bladerdak, waar het vliegtuig
+zich als op een matras met weinig snelheid in kan laten zakken; daarentegen vormen
+de zware stammen een gevaarlijke hindernis. Bij dit alles komt, dat de vliegers, ook
+al zouden zij ongedeerd den vasten grond bereiken, in de uitgestrekte wildernis zonder
+voldoende voedsel en hulpmiddelen te midden van tijgers, panters, slangen, muskieten
+en andere gevaren van het oerwoud zouden komen te staan. Alleen een goed-uitgeruste
+expeditie met geoefend personeel kan het in dergelijke omstandigheden uithouden.
+</p>
+<p>Urenlang duurt de vlucht over het oerbosch. Een open plekje voor een noodlanding is
+nergens te bekennen; over het algemeen is het bevorderlijk voor de veiligheid, niet
+al te laag te vliegen; meestal vlogen wij dan ook op drie of vier honderd meter; als
+op een dergelijke hoogte de motor defect raakt, heeft men nog even tijd, om naar een
+geschikt terreintje te zweven. Hier boven de oerbosschen van Sumatra heeft hoog vliegen
+geen zin: of men op duizend meter vliegt of vlak over de boomen scheert, bij motorstoring
+is het eind van het lied toch altijd een landing in het bosch. Wij willen graag zooveel
+mogelijk van het geheimzinnige, donkere oerwoud zien, en scheren dus laag over de
+geweldige woudreuzen heen, zoodat wij bijzonderheden van de tropische natuur van nabij
+kunnen bewonderen. Pas wanneer men laag vliegt, krijgt men een indruk van de afmetingen
+en de verscheidenheid van het geboomte. Tusschen het donkere groen is hier en <span class="pageNum" id="pb279">[<a href="#pb279">279</a>]</span>daar een doode boom blijven staan, die als een bleek geraamte zijn licht grijzen stam
+en takken, waar alle schors van is weggeteerd, ten hemel heft. De kale takken zijn
+als armen uitgespreid, waar reusachtige baardmossen als lijkwaden vanaf hangen.
+</p>
+<p>Een dichte laag voor het oog volkomen ondoordringbaar onderhout onttrekt den bodem
+aan het gezicht. Hoe gaarne hadden wij wat meer van het leven van het oerwoud gezien.
+Wij weten, dat in die uitgestrekte bosschen, niet meer dan honderd meter beneden ons,
+olifanten en rhinocerossen zich met hunne logge pooten een weg banen, dat tijgers
+er op groote wilde zwijnen jagen, en panters vanuit de boomen hun buit bespringen;
+dat tapirs, met hun malle, korte snuitjes en de gevaarlijke wilde honden er huizen;
+de rivieren, die wij oversteken, moeten met krokodillen bevolkt zijn en in de takken
+van het dichte geboomte slingeren zich allerlei apen en nestelt een groote verscheidenheid
+van vogels, terwijl gevaarlijke slangen, reusachtige schorpioenen en duizendpooten
+er den mensch bedreigen en de groote, harige vogelspin er van uit zijn hol vogeltjes
+bespringt.
+</p>
+<p>Van heel die rijke tropische fauna zien wij bijna niets; van tijd tot tijd fladdert
+een troep groene vogeltjes angstig voor ons weg; het schijnen mij een soort groote
+parkieten of kleine papegaaitjes toe. Een groote, zwarte vogel, waarschijnlijk een
+neushoornvogel, klapwiekt langzaam onder het toestel door, en tot mijn vreugde ontdek
+ik in een alleenstaanden boom de groote, zwarte gestalte van een gibbon, een siamang,
+die zich met zijn lange armen van tak tot tak slingert.
+<span class="pageNum" id="pb280">[<a href="#pb280">280</a>]</span></p>
+<p>Wij vliegen over de Siak Ketjil, de kleine Siak-rivier die door een streek vol meren
+en groote moerassen loopt. Een eind verder vinden wij het plaatsje Siak Sri Indrapoera,
+dat eenzaam te midden van de wildernis aan de Siak-rivier ligt, die bevaarbaar is
+voor stoomschepen. Een eind verder kruisen wij de Kampar, die evenals de Siak een
+toegangsweg vormt naar de plaatsjes, die in het binnenland liggen, ver achter de ongezonde
+moerassige en met oerwouden bedekte kuststrook van meer dan honderd kilometer breedte.
+</p>
+<p>Even voorbij deze rivier verlaten wij het gewest Oostkust van Sumatra en komen wij
+in het uitermate moerassige Indragiri, bevloeid door de rivier van denzelfden naam.
+Hier bereiken wij de kust weer, bij de monding van de Gangsal aan de grens van Djambi.
+Vier honderd kilometer ver zijn wij op het compas gevlogen, en hebben wij bijna ieder
+oriëntatie-punt gemist, doch wij komen netjes uit, waar wij wezen willen. De moerassige
+kuststrook is ook hier weer geheel met dichte bosschen mangroves, luchtwortelboomen,
+bedekt. Iets verder landinwaarts maken zij hier en daar plaats voor bosschen wilde
+pisang en allerlei ander geboomte. Gelegenheid voor noodlanding biedt de kust niet;
+een strand ontbreekt; hoogstens komen bij laag water weeke modderbanken droog te liggen.
+Sporen van bewoning zijn er weinig; hier en daar hebben de Indische visschers eene
+eenzame paalwoning in het ondiepe water gebouwd; een enkele vlerk-prauw vaart langs
+de kust en voor de vischvangst zijn sero’s, groote rieten fuiken, in de ondiepe zee
+geplaatst.
+</p>
+<div class="figure afb096width" id="afb096"><img src="images/afb096.jpg" alt="Afb. 96. Landing bij Muntok." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 96. Landing bij Muntok.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb097width" id="afb097"><img src="images/afb097.jpg" alt="Afb. 97. Telok-Betong." width="720" height="449"><p class="figureHead"><i>Afb. 97. Telok-Betong.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb281">[<a href="#pb281">281</a>]</span></p>
+<p>Als de kust van Djambi voor die van het Palembangsche heeft plaats gemaakt, zien wij
+aan den overkant van de straat Banka, die hier zes en twintig kilometer breed is,
+het gelijknamige eiland liggen, waar wij bij het stadje Muntok zullen moeten landen.
+</p>
+<p>Juist hadden wij de kust verlaten, toen wij een benauwd oogenblik doormaakten. Plotseling
+begon de motor te stoppen. Het peilglas van de hoofdtank wees nog een behoorlijke
+hoeveelheid benzine aan; het bleek echter, dat dit peilglas verstopt en de tank leeg
+was; gelukkig begrepen wij de situatie bijtijds, nog voordat de motor geheel stil
+stond. Wij zetten de benzinekraan op „reservetank”, de motor maakte weer het normaal
+aantal toeren, en wij lachten om onzen schrik.
+</p>
+<p>In de straat Banka voer een stoomboot van de K.&nbsp;P.&nbsp;M. die ons met een vlaggensein
+een goede reis toewenschte, hetgeen wij met een groenen lichtkogel beantwoordden.
+Al spoedig kwam het vliegveld van Muntok in zicht. Bij de landing bleek het een uitstekend,
+ruim terrein te zijn, op hoogen, drogen grond gelegen.
+</p>
+<p>Op Banka werden wij weer allerhartelijkst ontvangen. Van alle deelen van het eiland
+waren belangstellenden naar Muntok samengestroomd; de dames bereidden eigenhandig
+het feestmaal; reeds toen wij in Sengora waren geland, was een complete drijfjacht
+op den vogel ajam, de Indische kip op zijn lange pooten begonnen. Op het bericht van
+ons oponthoud in Sengora werden de kippen weer in vrijheid gesteld; maar hun vreugde
+was van korten duur, want toen wij de vlucht voortzetten, werden de arme dieren opnieuw
+<span class="pageNum" id="pb282">[<a href="#pb282">282</a>]</span>gearresteerd, maar ditmaal definitief, en in den avond van den 23sten November viel
+de vogel ajam ten prooi aan den orang terbang, den vliegmensch, tijdens een allergezelligst
+feest in de Muntoksche soos.
+</p>
+<p>Wij zelven gingen dien avond vroeg naar bed, maar de Muntoksche bevolking zette het
+feest voort, tot zij den volgenden morgen de F VII weer vaarwel zeide bij den aanvang
+van de laatste étappe van de lange vlucht van Amsterdam naar Batavia. In opgewekte
+stemming bestegen wij het vliegtuig. Het was tamelijk goed weer, en de start van het
+goede vliegveld verliep gemakkelijk. Wij cirkelden even rondom het terrein om onze
+Muntoksche vrienden vaarwel te zeggen, en zetten toen weer koers naar straat Banka.
+De Pelikaan, het vliegtuig-moederschip, was inmiddels hierheen opgestoomd om ons zoo
+noodig hulp te verleenen. Laag vlogen wij langs het bekende scheepje heen, en daarna
+kruisten wij de straat.
+</p>
+<p>Wij hadden besloten, niet langs de moerassige, weinig bevolkte kust te vliegen, doch
+met het oog op een noodlanding in meer bewoonde streken te blijven en wij kozen daarom
+de route over Palembang en Telok Betong. Zoodoende konden wij tevens de bewoners van
+die plaatsen een pleiziertje doen.
+</p>
+<p>De kust van Sumatra bereikten wij weer bij de breede monding van de Moesi, de grootste
+rivier van het heele eiland, die ons den weg wees naar Palembang.
+<span class="pageNum" id="pb283">[<a href="#pb283">283</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig035width" id="fig035"><img src="images/fig035.png" alt="Fig. XXXV. Muntok–Batavia." width="431" height="720"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXV. Muntok–Batavia.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb282a">[<a href="#pb282a">282</a>]</span></p>
+<p>Wij volgden de breede rivier en bereikten zoo de stad, de meest bevolkte van heel
+Sumatra. Verschillende stoombooten lagen aan de kade, en wij zagen de stoompluimpjes
+weer boven de fluiten wuiven. <span class="pageNum" id="pb284">[<a href="#pb284">284</a>]</span>Overal waren de vlaggen uitgestoken, en honderden menschen stonden op de straten naar
+de F VII te kijken. Van Palembang uit loopen verschillende wegen en bevaarbare rivieren.
+Er gaat een spoorlijn naar Telok Betong, maar die lijn maakt een omweg naar het Westen,
+zoodat wij besloten hadden tot Telok Betong op het compas te vliegen.
+</p>
+<p>Het terrein tusschen beide steden was weinig bevolkt. Moerassen wisselden af met bosschen,
+waarin hier en daar groote boomen, geheel met paarse bloemen bedekt, als felgekleurde
+bouquetten tegen het donkere groen afstaken.
+</p>
+<p>Zoo naderden wij de kust, die door een reeks bergen werd afgesloten. Wij vlogen over
+een zadel tusschen twee niet zeer hooge toppen door, en plotseling opende zich een
+schitterend vergezicht over het donkerblauwe water van de Lampongbaai; het stadje
+Telok Betong lag te midden van palmen- en klappertuinen aan den voet van de groene
+bergen, die de baai als een groot hoefijzer omsloten, en in de verte teekenden zich
+verschillende eilanden tegen de donkere zee af. De hooge, rotsige top van Krakatau
+zagen wij in Straat Soenda liggen, en dichter bij de kust vormde de branding een fijn,
+wit schuimstreepje rondom de lagere, groen beboschte eilandjes Seboekoe en Sebesi.
+</p>
+<p>Als een paar groote, statige vogels cirkelden twee ééndekkers van de Marine door de
+lucht. Zij voegden zich links en rechts dicht naast de F VII en begeleidden ons over
+Straat Soenda, die wij bij Kaap Varkenshoek overstaken.
+</p>
+<div class="figure afb098width" id="afb098"><img src="images/afb098.jpg" alt="Afb. 98. De Lampong-baai." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 98. De Lampong-baai.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb099width" id="afb099"><img src="images/afb099.jpg" alt="Afb. 99. Een watervliegtuig van de Marine, dat ons begeleidde over Straat Soenda." width="720" height="378"><p class="figureHead"><i>Afb. 99. Een watervliegtuig van de Marine, dat ons begeleidde over Straat Soenda.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Midden in de Straat, bij het eilandje Dwars-In-Den-Weg, <span class="pageNum" id="pb285">[<a href="#pb285">285</a>]</span>lag weer een gouvernementsstoomer, de Wega, op ons te wachten. Toen wij de Javaansche
+kust waren genaderd, namen de beide watervliegtuigen afscheid, om over zee naar Tandjong
+Priok terug te keeren en wij werden in de lucht verwelkomd door escadrilles landvliegtuigen
+van de Militaire Luchtvaart Afdeeling, die ons verder begeleidden. Een er van kwam
+zoo dicht bij de F VII, dat wij den vlieger, onzen ouden kameraad Nab, konden herkennen.
+</p>
+<p>Wij bogen even naar het Zuiden af, om te cirkelen boven het stadje Serang, waar Poelman
+geboren is; daarna gingen wij te midden van de militaire vliegtuigen recht op ons
+doel, Batavia af. Het duurde niet lang, of de stad, waar wij zoo lang en zoo vurig
+naar hadden verlangd, kwam in zicht. Dwars over de oude benedenstad vlogen wij naar
+de haven van Tandjong Priok. Het was een feestelijk oogenblik voor ons, toen wij over
+de vele, vroolijk gepavoiseerde en voortdurend fluitende stoombooten heenvlogen, en
+toen wij cirkelden boven het Marine-vliegkamp, waar wij juist de beide ééndekkers,
+die ons over Straat Soenda hadden geleid, zagen landen.
+</p>
+<p>Terug ging het weer naar de oude stad, waar wij neerzagen op de dichte handelswijk
+en op de typische Chineesche buurtjes. Toen de F VII om het torentje van het stadhuis
+cirkelde, zagen wij de ambtenaren naar buiten stuiven, om vanaf het plein het vliegtuig
+te bekijken.
+</p>
+<p>Over Weltevreden, het Koningsplein en het Waterlooplein met zijn mooie kerk ging het
+naar het Zuiden, naar Meester Cornelis, en al spoedig cirkelden wij <span class="pageNum" id="pb286">[<a href="#pb286">286</a>]</span>boven het groote vliegveld Tjililitan, met het heerlijke gevoel, dat de tocht was
+volbracht.
+</p>
+<p>Lager en lager draaide de F VII om het groote vliegveld, over de dichte drommen wachtende
+menschen; de motor werd afgezet; nog een bocht, een korte glijvlucht, en om één uur
+negentien minuten en twintig seconden stond de H-NACC veilig en wel op den Javaanschen
+grond!
+<span class="pageNum" id="pb287">[<a href="#pb287">287</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch14" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8671">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK XIV</h2>
+<h2 class="main">LUCHTVERKEER IN NEDERLANDSCH <span id="xd34e2570">OOST-INDIË</span></h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-d.png" alt="D" width="146" height="145"></div>
+<p class="first">e landing van de H-NACC bij Batavia wekte een ongelooflijke geestdrift, en de hartelijke
+belangstelling, die ons uit alle kringen der bevolking werd betoond, zullen wij nooit
+vergeten.
+</p>
+<p>Nadat wij eenige dagen in Batavia hadden vertoefd, gingen wij met de F VII naar Bandoeng,
+waar wij landden op het vliegveld Andir. Vandaar brachten wij het toestel naar Kalidjati,
+het eenige vliegveld, waar hangars van voldoende afmeting voorhanden waren. Hier werd
+de motor uitgebouwd en naar Soekamiskin, een vliegveld bij Bandoeng, gezonden, om
+grondig te worden nagezien. Het toestel bleek door de lange vlucht zeer weinig te
+hebben geleden; niettegenstaande het bijna altijd nacht en dag had buiten gestaan,
+blootgesteld beurtelings aan de felle, tropische zonneschijn, en aan regen en vocht.
+Een paar nieuwe stukjes triplex werden op den vleugel gelijmd, de cabine werd weder
+van een stel stoelen voorzien en het heele toestel kreeg <span class="pageNum" id="pb288">[<a href="#pb288">288</a>]</span>een nieuw laagje verf en lak. Daarna werd de motor weer ingebouwd, en de F VII was
+weer vliegklaar.
+</p>
+<p>In het begin van 1925 werd met het vliegtuig een tocht over Java gemaakt, van Kalidjati
+naar Semarang, Djokja, Magelang en terug naar Kalidjati. Jammer genoeg waren door
+den regentijd slechts weinige vliegvelden bruikbaar, zoodat wij verschillende andere
+plaatsen op Java niet per toestel konden bezoeken; de bemanning reisde echter per
+trein het grootste gedeelte van Java af; op verschillende plaatsen werden lezingen
+gehouden, en overal werden wij met de grootste hartelijkheid ontvangen.
+</p>
+<p>In Maart vlogen wij het toestel naar Tegal, waar een vliegveldje vlak bij de haven
+lag. Hier werd het door de goede zorgen van de Militaire Luchtvaart Afdeeling gedémonteerd
+en met behulp van prauwen aan boord van de Kertosono gebracht, een vrachtboot van
+de Rotterdamsche Lloyd, die het kosteloos naar Holland terug vervoerde.
+</p>
+<p>De bemanning keerde per schip naar het vaderland terug en de Nederland–Indië vlucht
+behoorde tot het verleden.
+</p>
+<div class="figure afb100width" id="afb100"><img src="images/afb100.jpg" alt="Afb. 100. Een van de militaire vliegtuigen, die ons escorteerden boven Java (Vlieger luitnt. Nab)." width="720" height="448"><p class="figureHead"><i>Afb. 100. Een van de militaire vliegtuigen, die ons escorteerden boven Java (Vlieger
+luitnt. Nab).</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb101width" id="afb101"><img src="images/afb101.jpg" alt="Afb. 101. De F VII boven de sawa’s van Bantam." width="720" height="451"><p class="figureHead"><i>Afb. 101. De F VII boven de sawa’s van Bantam.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Bandoeng.</p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Intusschen was de bedoeling van het Comité vliegtocht Nederland–Indië geenszins het
+tot stand brengen van een op zich zelf staande sportieve prestatie. De vlucht werd
+georganiseerd, ten einde luchtverkeer in<span id="xd34e2593"></span> en met Indië te bevorderen. Het comité heeft zich hierbij van meet af aan op het
+standpunt gesteld, dat een luchtlijn van Europa naar Indië in de toekomst zeer zeker
+van belang en door goede samenwerking tusschen verschillende mogendheden uitvoerbaar
+zal <span class="pageNum" id="pb289">[<a href="#pb289">289</a>]</span>zijn, doch <i>op dit oogenblik</i> boven onze economische en technische middelen gaat; daarentegen acht het comité luchtverkeer
+<i>in</i> Indië een zaak, die reeds op het oogenblik ernstige overweging en bestudeering verdient.
+Zijn in Indië eenmaal luchtlijnen tot stand gekomen, dan kunnen deze regelmatig en
+geleidelijk worden uitgebouwd, met luchtlijnen van andere mogendheden kan aansluiting
+worden gezocht, en zoodoende zal in de toekomst stap voor stap een luchtverbinding
+met Europa kunnen worden verkregen, die in de eerste plaats voor de post, later wellicht
+ook voor het vervoer van passagiers van groot nut zal kunnen zijn.
+</p>
+<p>Het valt buiten het bestek van dit werk, gedétailleerde plannen te ontwikkelen; het
+is echter wel van belang, in algemeene trekken de mogelijkheden te schetsen, welke
+het luchtverkeer voor verbindingen in<span id="xd34e2603"></span> en met de Oost biedt.
+</p>
+<p>Wij zullen eerst eenige bladzijden wijden aan de toekomst van het luchtverkeer in
+de Oost, en in het volgende hoofdstuk nagaan, hoe geleidelijk aan eene luchtverbinding
+tusschen Nederland en Indië zou kunnen worden tot stand gebracht.
+</p>
+<p>Om ons een begrip te vormen van de diensten, die het vliegtuig in de Oost zou kunnen
+bewijzen, moeten wij ons allereerst eene voorstelling maken van de afstanden in Indië
+en van de tijden, die de bestaande vervoermiddelen noodig hebben, om die afstanden
+te overbruggen, vergeleken met den tijd, dien het vliegtuig er voor zou gebruiken.
+<span class="pageNum" id="pb290">[<a href="#pb290">290</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig036width" id="fig036"><img src="images/fig036.png" alt="Fig. XXXVI." width="720" height="468"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXVI.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb102width" id="afb102"><img src="images/afb102.jpg" alt="Afb. 102. De F VII en drie militaire vliegtuigen boven Java." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 102. De F VII en drie militaire vliegtuigen boven Java.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Bandoeng.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb103width" id="afb103"><img src="images/afb103.jpg" alt="Afb. 103. Boven Tandjong Priok." width="720" height="522"><p class="figureHead"><i>Afb. 103. Boven Tandjong Priok.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Bandoeng.</p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb289a">[<a href="#pb289a">289</a>]</span></p>
+<p>De afstand van Sabang, het Westelijkste punt van onze Oost, tot aan de Oostelijkste
+grens van Nieuw-Guinea <span class="pageNum" id="pb291">[<a href="#pb291">291</a>]</span>bedraagt niet minder dan 5160 kilometer. Wanneer men dien afstand vergelijkt met de
+kaart van Europa, blijkt het, dat onze Oost reiken zou van Gibraltar naar Nova Zembla,
+of van het Westelijkste punt van Ierland tot het Oostelijkste punt van de Kaspische
+zee, of van Amsterdam tot midden in Siberië. Met Amerika vergeleken is deze afstand
+grooter dan de grootste breedte van de Vereenigde Staten.
+</p>
+<p>De afstand van Batavia naar Medan is in rechte lijn gemeten juist even groot als het
+traject den Haag–Madrid, terwijl hier voor Medan–Sabang nog de afstand Amsterdam–Parijs
+bijkomt.
+</p>
+<p>Batavia–Soerabaja zijn precies even ver van elkander verwijderd als Rotterdam en Kopenhagen,
+terwijl de zee, die Soerabaja van Makassar scheidt, even breed is als de afstand Rotterdam–Milaan
+bedraagt. Menado ligt in vogelvlucht gemeten zoo ver van Makassar als Genua van Amsterdam.
+</p>
+<p>Ter vergelijking voegen wij hierbij een kaartje, waarop Europa en Indië over elkander
+op gelijke schaal zijn weergegeven. Laten wij thans nagaan, wat die afstanden beteekenen
+voor de bestaande vervoermiddelen en voor het vliegtuig.
+</p>
+<p>Aanééngesloten spoorlijnen heeft men in Indië alleen op Java, waar zij Batavia met
+Soerabaja verbinden. Wanneer men in den namiddag om kwart voor drie uit Weltevreden
+vertrekt, is men dien avond ongeveer om half acht in Bandoeng, waar men moet overnachten.
+Den volgenden morgen moet men om kwart voor zes vandaar vertrekken, om dien dag ’s
+avonds om half acht in Soerabaja aan te komen. Men heeft dus voor de reis <span class="pageNum" id="pb292">[<a href="#pb292">292</a>]</span>ongeveer negen en twintig uur noodig, waarvan men er bijna negentien in de warme,
+stoffige treinen moet doorbrengen. Het plan bestaat reeds lang, om een ééndaagsche
+verbinding Batavia–Soerabaja tot stand te brengen, doch deze verbinding zal enorme
+sommen kosten, en ieder, die de Indische treinen kent, kan zich voorstellen, hoe onaangenaam
+een reis van den vroegen morgen tot laat in den avond in warmte en kolenstof zijn
+moet. Om de treinreis te vermijden, gaan de meeste passagiers tusschen Batavia en
+Soerabaja met de boot. Deze doet er twee nachten en een dag over, en in verband met
+de geringe frequentie van de vaarten, heeft men voor een reis heen en terug het grootste
+gedeelte van een week noodig.
+</p>
+<p>Er zijn plannen gemaakt voor een luchtverbinding Batavia–Soerabaja, met eene tusschenlanding
+te Semarang. De afstanden tusschen die steden bedragen respectievelijk 407 en 250
+kilometer. Een vliegtuig met een gemiddelde snelheid van 120 kilometer per uur zou,
+’s morgens om zes uur uit Batavia vertrokken, om negen uur twintig in Semarang kunnen
+landen. Wanneer het na een half uur oponthoud verder ging, zou het om twaalf uur in
+Soerabaja kunnen zijn.
+</p>
+<p>Een dergelijke snelverbinding zou voor den handel van groote beteekenis zijn. Een
+zakenman zou ’s morgens uit Batavia kunnen vertrekken en na een vlugge, <span class="corr" id="xd34e2640" title="Bron: comfortable">comfortabele</span> reis door de koele, stofvrije lucht tegen den middag in Soerabaja aankomen. In den
+namiddag zou hij daar de noodige besprekingen kunnen voeren en den volgenden dag zou
+hij weer tegen den middag in Batavia terug zijn, zoodat de heele reis, heen en terug,
+<span class="pageNum" id="pb293">[<a href="#pb293">293</a>]</span>hem slechts dertig uur zou kosten. Zelfs met een ééndaagsche spoorverbinding zijn
+voor dezelfde reis drie dagen en twee nachten noodig. Bovendien is de lange spoorreis
+veel onaangenamer en vermoeiender. De kosten van de luchtreis hoeven ook niet veel
+hooger te zijn, wanneer men in aanmerking neemt de besparing aan logieskosten, die
+het snellere vervoermiddel tegenover het minder snelle geeft.
+</p>
+<p>Ofschoon deze luchtverbinding Batavia–Soerabaja het verkeer tusschen die beide centra
+zeer ten goede zou komen, moet zij niet als een op zich zelf staande zaak worden beschouwd,
+maar zij zal de basis moeten vormen voor de ontwikkeling van het luchtverkeer in de
+Oost. Die verdere ontwikkeling zal in drie vormen kunnen plaats vinden. Ten eerste,
+<i>geregelde lijnen met hooge <span class="corr" id="xd34e2649" title="Bron: freguentie">frequentie</span></i> (één of meer vluchten per week). Ten tweede, ongeregelde vluchten op bestelling (zoogenaamde
+<i>taxi-dienst</i>). Ten derde: <i>geregelde lijnen met lage <span class="corr" id="xd34e2656" title="Bron: freguentie">frequentie</span></i> (minder dan éénmaal per week).
+</p>
+<p><i>Geregelde lijnen met hooge <span class="corr" id="xd34e2662" title="Bron: freguentie">frequentie</span>.</i> Deze lijnen zullen moeten aansluiten bij de lijn Batavia–Soerabaja en in algemeenen
+zin in de richting Oost-West moeten loopen, niet alleen in verband met de ligging
+van de centra in Indië, maar ook om op den duur aansluiting te kunnen geven met de
+lijnen Europa–<span class="corr" id="xd34e2666" title="Bron: Britsch Indië">Britsch-Indië</span> eenerzijds en Australië anderzijds.
+</p>
+<p>De meest voor de hand liggende verlenging van de verbinding Soerabaja–Batavia zou
+zijn een luchtdienst Batavia–Banka (Muntok)–Singapore–Medan–Sabang. De afstanden op
+deze lijn zijn, in vogelvlucht gemeten, als volgt: Batavia–Muntok 500 kilometer, <span class="pageNum" id="pb294">[<a href="#pb294">294</a>]</span>vier uur tien minuten vliegen; Muntok–Singapore 400 kilometer, drie uur twintig minuten
+vliegen; Singapore–Medan 630 kilometer, vijf uur vijftien minuten vliegen; Medan–Sabang
+450 kilometer, drie uur vijf en veertig minuten vliegen. Totaal 1980 kilometer, of
+zestien uur dertig minuten vliegen. Een toestel zou dus bij voorbeeld des morgens
+om acht uur uit Batavia kunnen vertrekken en met een half uur oponthoud te Muntok
+om vier uur in den namiddag te Singapore kunnen aankomen. Aldaar zou kunnen worden
+overnacht, en wanneer het vliegtuig den volgenden morgen om zes uur weer verder ging,
+zou het om elf uur vijftien in Medan kunnen zijn en na een half uur oponthoud aldaar
+om drie uur dertig Sabang kunnen bereiken. Zoodoende zou de reis Sabang–Soerabaja
+slechts twee en een halven dag nemen. Wij zijn er daarbij van uitgegaan, dat de gemiddelde
+vliegsnelheid slechts honderd twintig kilometer per uur is, en dat het vliegtuig de
+reis min of meer op zijn slofjes doet. Wanneer men iets snellere vliegtuigen gebruikt
+en ’s morgens bij voorbeeld om vijf uur start, zou men in één dag van Sabang via Medan
+en Singapore tot Muntok kunnen vliegen, om den tweeden dag het traject Muntok–Batavia–Semarang–Soerabaja
+af te leggen, waardoor de verbinding Sabang–Soerabaja in ongeveer zes en dertig uur
+tot stand zou kunnen worden gebracht. Mocht echter blijken, dat het voornaamste vervoer
+op deze lijn te vinden zou zijn tusschen Medan en Batavia, dan zou men beter er naar
+kunnen streven, dezen afstand in één dag af te leggen, en de toestellen te Medan en
+Batavia kunnen laten overnachten. Twee en <span class="pageNum" id="pb295">[<a href="#pb295">295</a>]</span>een halven dag is in ieder geval als maximum te beschouwen voor de luchtverbinding
+Sabang–Soerabaja. Met trein en boot neemt deze reis minstens zes dagen in beslag.
+</p>
+<div class="figure afb104width" id="afb104"><img src="images/afb104.jpg" alt="Afb. 104. Boven de benedenstad van Batavia." width="720" height="477"><p class="figureHead"><i>Afb. 104. Boven de benedenstad van Batavia.</i></p>
+<p class="first">Foto Luchtvaart Afdeeling Bandoeng.</p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb105width" id="afb105"><img src="images/afb105.jpg" alt="Afb. 105. Het Comité van Ontvangst te Batavia." width="720" height="444"><p class="figureHead"><i>Afb. 105. Het Comité van Ontvangst te Batavia.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p>Deze verbinding zou in de eerste plaats het locale verkeer kunnen dienen. Ten tweede
+zou zij aansluiting kunnen geven met de mailbooten te Sabang, waardoor brieven ongeveer
+vier dagen eerder in Soerabaja zouden kunnen zijn dan thans het geval is, en even
+zooveel later vandaar zouden kunnen worden verzonden, om de boot nog te halen. Ten
+derde zou, zooals in het volgende hoofdstuk nader zal worden besproken, deze lijn
+later kunnen worden aangesloten op Engelsche en Engelsch-Indische luchtlijnen.
+</p>
+<p>Naar het Oostelijk gedeelte van den Archipel verdienen twee verlengstukken van de
+lijn Batavia–Soerabaja overweging. In de eerste plaats zou deze luchtlijn van Soerabaja
+uit kunnen worden doorgetrokken naar Makassar. De afstand tusschen deze beide plaatsen
+bedraagt 770 kilometer en kan in zes en een half uur worden afgelegd, terwijl de snelste
+booten er anderhalven dag voor noodig hebben. Waar Makassar zich steeds uitbreidt
+en meer en meer de poort van het Oostelijk deel van den Archipel wordt, zou het zeker
+van belang zijn, deze stad met Java, Sumatra en Singapore door de lucht te verbinden.
+</p>
+<p>Een tweede uitbreiding naar het Oosten van de lijn Batavia–Soerabaja zou kunnen zijn
+een lijn Soerabaja–Port Darwin of Wyndham (Australië), via de Kleine-Soenda-eilanden.
+Deze lijn zou niet alleen de Kleine-Soenda-eilanden eene snelverbinding met Java geven,
+doch, wat van meer belang is, zij zou aansluiten <span class="pageNum" id="pb296">[<a href="#pb296">296</a>]</span>te Port Darwin met het, voor een groot deel reeds bestaande en zich steeds verder
+uitbreidende, Australische luchtnet, en zoodoende de sluitschakel vormen in den keten
+Singapore–Oost-Indië–Australië. De afstand Soerabaja–Port Darwin bedraagt 2100 kilometer
+en kan in zeventien vlieguren, dus in twee dagen, afgelegd worden, met twee of drie
+tusschenlandingen op de Kleine-Soenda-eilanden.
+</p>
+<p>Deze aaneengeschakelde luchtlijnen zouden Singapore via onze Oost in hoogstens vijf
+à zes dagen met Australië verbinden. Wanneer men in aanmerking neemt, dat Australië
+de organisatie van luchtlijnen rondom het geheele continent zeer krachtig ter hand
+genomen heeft, zal men het belang van deze luchtverbinding inzien. Er bestaan reeds
+Engelsche plannen om eene verbinding met luchtschepen te maken van Singapore via Serawak
+(Noord-Borneo) naar Australië, zonder tusschenlandingen op Nederlandsch gebied. Zoodoende
+zou onze Oost uit het <span class="corr" id="xd34e2693" title="Bron: inter-continentale">intercontinentale</span> luchtverkeer worden uitgesloten, ofschoon de Oost door zijn geografische ligging
+aangewezen is, hierin een schakel te vormen, en een groot belang heeft bij een snelle
+verbinding met de omliggende landen. Alleen door de organisatie van Indische luchtlijnen
+snel en krachtig ter hand te nemen, kan uitsluiting van Indië uit het wereldluchtverkeer
+worden voorkomen. Wanneer dit luchtverkeer eenmaal andere banen gekozen heeft, zal
+het zeer moeilijk zijn, voor Indië een plaats daarin te heroveren. Men herinnere zich,
+hoeveel moeite het heeft gekost, het stoombootverkeer in den Archipel in Hollandsche
+handen te krijgen.
+<span class="pageNum" id="pb297">[<a href="#pb297">297</a>]</span></p>
+<p><i>Taxi-dienst.</i> Ongeregelde vluchten op bestelling, zoogenaamde taxi-dienst, nemen in Europa een
+betrekkelijk kleine plaats in, vergeleken met de geregelde luchtlijnen. Daar de afstanden
+in Europa niet zeer groot zijn, en de bestaande vervoermiddelen over land en zee over
+het algemeen eene goede en snelle verbinding waarborgen, komt de groote snelheid van
+het vliegtuig weinig tot haar recht en heeft het publiek er slechts zelden het geld
+voor over, om een extra-vliegtuig te bestellen. Toch zijn er enkele maatschappijen,
+zooals de „De Havilland” in Engeland, die zich met succes op dit werk toeleggen. In
+Indië zouden de extra-vluchten een veel belangrijker plaats in het luchtverkeer innemen.
+Bij het organiseeren van geregelde luchtlijnen zal hiermede terstond rekening moeten
+worden gehouden. De luchthavens zullen als basis voor deze extra-vluchten moeten worden
+beschouwd, en de luchtvaartonderneming zal het noodige personeel en materieel hiervoor
+beschikbaar moeten hebben.
+</p>
+<p>Over het uitgestrekte gebied van den Archipel liggen verschillende plaatsen verspreidt,
+die niet belangrijk genoeg zijn, om ze in een geregeld luchtnet op te nemen. In die
+kleine plaatsen wonen echter Europeanen, die sterk gebukt gaan onder hun isolement.
+Zij verdienen voor een deel geld genoeg om een reis naar de grootere centra te maken,
+ook al zou die tamelijk kostbaar zijn, doch zij hebben per jaar niet meer dan drie
+of vier weken verlof, en de langzame bootverbindingen maken het eenvoudig onmogelijk,
+dien korten tijd voor een reisje naar Java te gebruiken.
+</p>
+<p>Voor de groote ondernemingen zou het zeer nuttig <span class="pageNum" id="pb298">[<a href="#pb298">298</a>]</span>zijn, wanneer het vliegtuig inspecteerend personeel in staat stelde, de meest afgelegen
+posten in zeer korten tijd te bereiken. De belangrijke tijdwinst, die de luchtverbinding
+hierbij zou opleveren, beteekent ten slotte tractements-besparing, en deze zon de
+kosten van het vliegtuig grootendeels goed maken. Een beambte, die vijftien honderd
+gulden per maand verdient, hetgeen voor Indië niet bijzonder veel is, zal gedurende
+een bootreis van zes dagen aan zijn maatschappij aan tractement alléén al drie honderd
+gulden kosten, en dit bedrag is voor de onderneming feitelijk verloren. Voegt men
+hierbij de kosten van de reis zelf, dan zal men inzien, dat de tijdsbesparing, die
+het vliegtuig mogelijk maakt, een aanzienlijk bedrag vertegenwoordigt. Bedenkt men
+daarbij, dat het dikwijls van belang kan zijn, in urgente gevallen snel iemand ter
+plaatse te hebben, dat verder juist het hoogere personeel dikwijls onmogelijk langen
+tijd zijn post kan verlaten, en ten slotte, dat niet alleen de geringe snelheid, doch
+ook de lage frequentie van de bootverbindingen tijdverlies veroorzaken, dan zal men
+inzien, welk een belang er voor de groote ondernemingen in ligt, desgewenscht over
+een vliegtuig te kunnen beschikken.
+</p>
+<p>Voor het Gouvernement geldt dit belang in niet mindere mate. De aanwezigheid van verkeersvliegtuigen
+in de Oost zou de Regeering in staat stellen, op ieder gewenscht moment vlug contact
+te krijgen met de meest afgelegen plaatsen. Het zou zeer zeker een politiek belang
+zijn, wanneer de verste buitenbezittingen binnen twee of drie dagen van Batavia uit
+bereikbaar waren.
+</p>
+<div class="figure afb106width" id="afb106"><img src="images/afb106.jpg" alt="Afb. 106. Het doel bereikt!" width="720" height="440"><p class="figureHead"><i>Afb. 106. Het doel bereikt!</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb107width" id="afb107"><img src="images/afb107.jpg" alt="Afb. 107. De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia in ontvangst genomen." width="445" height="720"><p class="figureHead"><i>Afb. 107.</i> <i>De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia in ontvangst genomen.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb299">[<a href="#pb299">299</a>]</span></p>
+<p>Laten wij thans eenige voorbeelden nagaan van de verbindingsmogelijkheden, die het
+taxi-vliegtuig biedt. Van Soerabaja kan men in zes uur Makassar bereiken. Van hieruit
+kan men, met één tusschenlanding in een van de kleinere kustplaatsen van Celebes,
+Menado bereiken, zoodat de geheele luchtreis van Soerabaja naar Menado gemakkelijk
+binnen zes en dertig uur kan worden volbracht, en de reis <span class="corr" id="xd34e2720" title="Bron: Menado Batavia">Menado–Batavia</span> slechts twee en een halven dag eischt. De boot neemt thans voor de reis Soerabaja–Menado
+niet minder dan twaalf dagen en doet onderweg vele havens aan, waardoor groot tijdverlies
+ontstaat. Dit is onvermijdelijk, omdat de scheepvaart haar voornaamste winsten moet
+behalen door vracht bij kleine hoeveelheden in verschillende havens te laden. Het
+vliegtuig kan hier dus ongeveer een achtvoudige versnelling van het verkeer geven.
+</p>
+<p>De reis van Batavia naar Sibolga neemt met de boot zes dagen in beslag, terwijl het
+vliegtuig er nog geen vier en twintig uur voor noodig heeft, met een nachtrust in
+Benkoelen of Padang inbegrepen. Hier ontstaat dus een zesvoudige verkeersversnelling.
+</p>
+<p>Een luchtreis van Soerabaja naar Manokwari (de hoofdplaats van Nederlandsch-Nieuw
+Guinea) kan worden gemaakt met tusschenlandingen te Makassar, Boeton, en Ambon in
+ongeveer twee en twintig vlieguren, dus met het tijdverlies voor nachtrust en landingen,
+in zes en dertig uur. Deze reis kost met de boot niet minder dan twee en twintig dagen,
+zoodat hier de reisduur ongeveer vijftien maal verkort wordt.
+<span class="pageNum" id="pb300">[<a href="#pb300">300</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig037width" id="fig037"><img src="images/fig037.png" alt="Fig. XXXVII. Actieradius van een normaal verkeersvliegtuig in Indië." width="720" height="398"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXVII. Actieradius van een normaal verkeersvliegtuig in Indië.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb299a">[<a href="#pb299a">299</a>]</span></p>
+<p>Balikpapan, het belangrijke petroleumcentrum op <span class="pageNum" id="pb301">[<a href="#pb301">301</a>]</span>Oost-Borneo, is van Soerabaja uit in één vlucht van zeven uren te bereiken, terwijl
+de boot er vier dagen en drie nachten over doet.
+</p>
+<p>Pontianak ligt zes uur vliegens van Batavia; de bootreis duurt drie dagen. Gemiddeld
+kan men aannemen, dat voor het vliegtuig de afstanden in de Oost ongeveer zes maal
+kleiner zijn dan voor de boot.
+</p>
+<p>Behalve de groote snelheid van het vliegtuig, spreken verschillende omstandigheden
+vóór luchtverkeer in de Oost. Het weer is er bijzonder gunstig. Dichte mist, de groote
+vijand van het luchtverkeer in Europa, komt er niet voor. De wind is er gemiddeld
+veel zwakker dan bij ons, waardoor vertraging door tegenwind er nooit groot zal zijn.
+De atmosfeer is rustig, zoodat het vliegtuig weinig last zal hebben van remous. De
+bekende verhalen omtrent „gaten in de lucht” in Indië berusten op fantasie. Een groot
+voordeel is verder, dat ongeveer alle belangrijke plaatsen aan zee gelegen zijn, waardoor
+men ze met watervliegtuigen kan bereiken, zonder dat het noodig is, onkosten te maken
+voor den aanleg van vliegvelden. Met het oog op extra-vluchten naar plaatsen waar
+geen vliegveld is, zou het misschien aanbeveling verdienen, het luchtverkeer in Indië
+van meet af aan met watervliegtuigen te beginnen. Hierdoor kan men de luchtlijnen
+zonder veel kosten in alle gewenschte richtingen uitbreiden, en kan men alle plaatsen
+van eenige beteekenis met taxi-vluchten bereiken. Ook veiligheidsoverwegingen spreken
+voor watervliegtuigen. Het land is over het algemeen gevaarlijk voor noodlandingen
+door de bosschen, bergen en rijstvelden. Bovendien zijn vele terreinen moeilijk toegankelijk,
+<span class="pageNum" id="pb302">[<a href="#pb302">302</a>]</span>zoodat het lastig wordt, een vliegtuig, dat eene noodlanding gemaakt heeft, te hulp
+te komen. Daarentegen biedt de meestal kalme zee, en de kust met zijn vele baaien
+en breede riviermonden veel landingsgelegenheid voor watervliegtuigen. Wel is waar
+is een watervliegtuig over het algemeen duurder dan een landvliegtuig, en kan het
+naar verhouding minder nuttigen last vervoeren, doch men heeft juist in den laatsten
+tijd aanzienlijke vorderingen gemaakt op het gebied van watervliegtuigbouw. Twee-
+of meermotorige watervliegtuigen, die in staat zijn, in de lucht na het defect raken
+van één motor nog een eindweegs door te vliegen, of althans na een noodlanding op
+zee op eigen kracht een haven te bereiken, zouden wellicht aanbevelenswaardig zijn,
+doch dergelijke toestellen zijn duur in aanschaffing en onderhoud, en kunnen alleen
+rendabel worden gemaakt bij een zeer intens luchtverkeer, zoodat men in Indië wel
+zal moeten beginnen met kleinere, goedkoopere, éénmotorige vliegtuigen. Voor de veiligheid
+hoeft dit geen bezwaar te zijn, wanneer men die vliegtuigen uitrust met eene goede
+draadlooze installatie.
+</p>
+<div class="figure afb108width" id="afb108"><img src="images/afb108.jpg" alt="Afb. 108. Boven het paleis van den G. G. te Buitenzorg." width="720" height="445"><p class="figureHead"><i>Afb. 108. Boven het paleis van den G.&nbsp;G. te Buitenzorg.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb109width" id="afb109"><img src="images/afb109.jpg" alt="Afb. 109. Paleis G. G. te Buitenzorg vanuit de F VII." width="720" height="455"><p class="figureHead"><i>Afb. 109. Paleis G.&nbsp;G. te Buitenzorg vanuit de F VII.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p><i>Geregelde lijnen met lage frequentie</i> zullen zich geleidelijk aan kunnen ontwikkelen naar die plaatsen, waarheen het taxi-verkeer
+zich blijkt te concentreeren. Zij zouden zoo moeten worden georganiseerd, dat de kleinere
+plaatsen in de buitenbezittingen eenige malen per jaar, of misschien eenmaal per maand
+door een vliegtuig werden aangedaan, dat van uit een van de centra Batavia of Soerabaja
+een rondvlucht langs die kleinere plaatsen zou kunnen maken. Wanneer het vliegplan
+voor dergelijke vluchten vooraf voor het geheele <span class="pageNum" id="pb303">[<a href="#pb303">303</a>]</span>jaar werd bekend gemaakt, zouden ondernemingen en Gouvernement de te maken dienstreizen
+hiernaar kunnen regelen, en zouden de employé’s in de buitenbezittingen hun verlof
+kunnen nemen op het tijdstip, dat het vliegtuig ze in staat stelt, Java te bereiken.
+Op hun beurt zullen zij langzamerhand kunnen worden uitgebreid tot lijnen met hoogere
+frequentie.
+</p>
+<p>Een bijzonder arbeidsveld voor burgervliegtuigen in Indië moet hier nog in het kort
+worden aangestipt. Wij bedoelen de exploratie van onbekende gebieden met behulp van
+het vliegtuig en de luchtfotografie. In Indië zijn groote terreinen nog vrijwel onbekend
+en onvoldoende in kaart gebracht. Wanneer eene cultuurmaatschappij voor een dergelijk
+gebied eene concessie heeft verkregen, eischt het zeer veel tijd, moeite en kosten
+om met behulp van expedities het terrein te verkennen. Met vliegtuigen zijn afgelegen
+en ontoegankelijke gebieden zonder veel moeite en kosten te bereiken. Vooral voor
+de voorbereidende verkenning zou dit veel waarde hebben. De luchtfotografie, die allerlei
+bijzonderheden omtrent den loop van rivieren, ligging van gebergten, plantengroei
+enz. kan weergeven, zou de exploratie kunnen steunen. Men denke aan de expeditie in
+Oost-Borneo!
+</p>
+<p>Op bijgaande kaart zijn de gebieden, die een vliegtuig met een snelheid van 120 kilometer
+per uur in één vlucht van zes uren vanuit de verschillende hoofdplaatsen kan bestrijken,
+aangegeven. Tenslotte eenige opmerkingen over de kosten van luchtverkeer. Het is natuurlijk
+niet mogelijk in dit boek reeds begrootingen voor eventueele Indische luchtlijnen
+te geven, doch het <span class="pageNum" id="pb304">[<a href="#pb304">304</a>]</span>is wel interessant, de passage-prijzen in Europa ter vergelijking na te gaan. De reis
+per vliegtuig van Amsterdam naar Londen kost ƒ&nbsp;48.—. Eerste klas trein en boot kost
+via Hoek van Holland ƒ&nbsp;42.—; wenscht men op de boot een hut alleen, dan komt hier
+nog een pond bij; men kan dus zeggen, dat het vliegtuig practisch even duur is op
+deze lijn als andere vervoermiddelen. De luchtreis Rotterdam–Kopenhagen, die even
+lang is als de reis Batavia–Soerabaja, kost ƒ&nbsp;75.—, dat is minder dan eerste klas
+trein met slaapwagen.
+</p>
+<p>Deze tarieven zijn natuurlijk niet zonder meer op Indië toepasselijk; wellicht zullen
+daar duurdere toestellen moeten worden gebruikt, terwijl bovendien aan het personeel
+hoogere tractementen zullen moeten worden betaald, hetgeen de passage-prijzen zal
+<span id="xd34e2763">beïnvloeden</span>. Wanneer men echter, hiermede rekening houdende, de prijs van de vlucht Rotterdam–Kopenhagen
+vergelijkt met hetgeen een spoorreiziger van Batavia naar Soerabaja thans betaalt
+aan passage, logieskosten en vertering onderweg, zal men inzien, dat het vliegtuig
+eene niet onredelijke kostenverhooging meebrengt, in aanmerking genomen de tijdwinst
+en de meerdere comfort, die het kan bieden.
+</p>
+<p>De luchtvaartmaatschappijen in Europa werken op het oogenblik nog met verlies en worden
+van staatswege gesubsidieerd; door vermeerdering van het vervoer, verbetering van
+de toestellen en een meer economische exploitatie naderen zij echter meer en meer
+het punt, waarop de inname de kosten zal dekken, en men mag verwachten, dat dit punt
+spoedig zal worden bereikt.
+</p>
+<p>In verband met het Indische luchtverkeer hoort men <span class="pageNum" id="pb305">[<a href="#pb305">305</a>]</span>wel eens de vraag stellen: „Is een luchtlijn rendabel te maken?”. Deze vraag is in
+haar algemeenheid even min te beantwoorden als de vraag: „Is een spoorlijn rendabel
+te maken?”. Het antwoord zal in beide gevallen steeds moeten luiden: „<i>Welke</i> lijn bedoelt gij?”. De rentabiliteit van een luchtlijn hangt af van de tarieven,
+die men heffen kan, en deze zijn weer afhankelijk van de behoefte, die aan een snelvervoermiddel
+bestaat. In Europa zijn de afstanden tusschen de groote centra betrekkelijk klein,
+en de bestaande vervoermiddelen zijn zoo goed ontwikkeld, dat de meerdere snelheid
+van het vliegtuig weinig tot haar recht komt. Hierdoor wenschen betrekkelijk weinig
+passagiers een hoogeren passage-prijs te betalen, en zoo worden de prijzen gedrukt,
+het verkeer beperkt en de rentabiliteit bemoeilijkt. In Indië zijn de afstanden groot
+en de bestaande verkeersmiddelen langzaam, met het gevolg dat, zooals in de vorige
+bladzijden werd aangetoond, het vliegtuig werkelijk belangrijke tijdsbesparing geeft.
+In vele gevallen zullen gegadigden hierdoor in staat worden gesteld, eene reis te
+maken, waar zij anders wegens tijdgebrek van af zouden moeten zien. Deze omstandigheid
+zal niet nalaten, de rentabiliteit van Indisch luchtverkeer gunstig te beïnvloeden.
+</p>
+<p>Indië kent op het oogenblik de voordeelen van luchtverkeer nog niet. Laten wij ons
+echter eens even in de toekomst verplaatsen. Stel u voor, dat Indië een goed ontwikkeld
+net van luchtlijnen had, en dat handelsmenschen, ambtenaren en toeristen gewoon waren,
+in een paar dagen tijds alle hoeken van den Archipel te kunnen bereiken. Wat zou het
+dan voor Indië beteekenen, <span class="pageNum" id="pb306">[<a href="#pb306">306</a>]</span>wanneer dat luchtverkeer plotseling werd stopgezet, en men weer zijn toevlucht moest
+nemen tot de „langzame” vervoermiddelen van „vroeger”!
+</p>
+<p>Het valt niet te ontkennen, dat in de eerste jaren van het luchtverkeer het publiek
+zich zal moeten gewennen aan en vertrouwen krijgen in het vliegtuig en dat gedurende
+die jaren rentabiliteit niet zal worden bereikt. Waar luchtverkeer echter als een
+algemeen belang voor de Oost mag worden beschouwd, en een krachtig middel kan zijn
+tot economisch herstel van Indië en tot openlegging van de uitgestrekte gebieden,
+waarin groote rijkdommen thans nog renteloos liggen, mag worden verwacht, dat het
+Gouvernement het jonge luchtverkeer krachtig zal steunen en door de eerste moeilijke
+jaren zal heen helpen.
+<span class="pageNum" id="pb307">[<a href="#pb307">307</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch15" class="div1 last-child chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8680">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="label">HOOFDSTUK XV</h2>
+<h2 class="main">LUCHTVERKEER TUSSCHEN NEDERLAND EN <span id="xd34e2785">INDIË</span></h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<div class="figure floatLeft"><img src="images/initial-s.png" alt="S" width="141" height="141"></div>
+<p class="first">tond voor het Comité Vliegtocht Nederland-Indië het maken van propaganda voor<span id="xd34e2789"></span> en studie van luchtlijnen in de Oost op den voorgrond, ook aan de mogelijkheid van
+eene luchtverbinding tusschen Holland en Indië werd gedacht, zij het ook in een verdere
+toekomst.
+</p>
+<p>Het Comité hield en houdt zich steeds voor oogen, dat het ontwikkelen van luchtverkeer
+in Nederland en luchtverkeer in de Oost de beste wijze is, waarop wij thans een latere
+luchtlijn <i>naar</i> de Oost kunnen voorbereiden. Wie een brug wil slaan, begint met de pijlers te bouwen.
+</p>
+<p>Ofschoon de technische en financieele moeilijkheden het onmogelijk maken, reeds nu
+aan het stichten van een luchtlijn <i>naar</i> Indië te beginnen, is het toch wel van belang, de gedachte een oogenblik te bepalen
+bij de mogelijkheid van die verbinding, nu het eerste Hollandsche vliegtuig de reis
+van Amsterdam naar <span class="pageNum" id="pb309">[<a href="#pb309">309</a>]</span>Batavia heeft volbracht, en daarmede de oogen van het publiek voor de principieele
+mogelijkheid van die lijn heeft geopend.
+<span class="pageNum" id="pb308">[<a href="#pb308">308</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure fig038width" id="fig038"><img src="images/fig038.png" alt="Fig. XXXVIII." width="720" height="497"><p class="figureHead"><i>Fig. XXXVIII.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb110width" id="afb110"><img src="images/afb110.jpg" alt="Afb. 110. De F VII wordt op een prauw te Tegal aan boord gebracht." width="720" height="442"><p class="figureHead"><i>Afb. 110. De F VII wordt op een prauw te Tegal aan boord gebracht.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<div class="figure afb111width" id="afb111"><img src="images/afb111.jpg" alt="Afb. 111. De F VII wordt aan boord van de „Kertosono” geheschen." width="720" height="494"><p class="figureHead"><i>Afb. 111. De F VII wordt aan boord van de „Kertosono” geheschen.</i></p>
+</div><p>
+<span class="pageNum" id="pb309a">[<a href="#pb309a">309</a>]</span></p>
+<p>Dikwijls wordt de opmerking gemaakt, dat de luchtweg naar Indië over zooveel buitenlandsche
+luchthavens voert, dat wij te zeer afhankelijk zouden zijn van vreemde mogendheden,
+om die luchtlijn te organiseeren. Dit moge ten deele waar zijn, doch men vergete niet,
+dat het volstrekt niet noodig is, die luchtlijn uitsluitend door eene Hollandsche
+maatschappij te laten exploiteeren. Er is toch geen sprake van, dat een zelfde vliegtuig
+van Amsterdam naar Batavia zou doorvliegen; een vliegtuig heeft onderhoud noodig,
+even goed als het personeel de noodige rust niet kan ontberen, wil het behoorlijk
+„fit” blijven voor zijn verantwoordelijke taak. Juist om een snelle verbinding te
+krijgen zal in étappes moeten worden gewerkt, met aflossing van personeel en materieel.
+Het is zeer wel mogelijk, dat deze étappes worden gevlogen door vliegtuigen van verschillende
+mogendheden, welke aansluiting op elkander geven. De langere luchtlijnen in Europa,
+zooals de lijn Moskou–Londen, Moskou–Parijs en Parijs–Zweden worden reeds nu met succes
+op deze wijze internationaal geëxploiteerd. Bovendien moet men niet vergeten, dat
+in de groote luchthavens van Europa, zooals Londen, Parijs en Amsterdam vliegtuigen
+van allerlei nationaliteit landen en starten. Hoezeer de groote mogendheden ieder
+voor zich hun eigen luchtvaart door zware subsidie en andere middelen steunen, en
+zich zoodoende den voorrang op luchtvaartgebied trachten te veroveren, toch wordt
+vrijwel algemeen het <span class="pageNum" id="pb310">[<a href="#pb310">310</a>]</span>principe aanvaard, dat een luchthaven open moet staan voor luchtvaartuigen van iedere
+nationaliteit, even goed als de zeehaven gastvrijheid verleent aan schepen van iedere
+vlag.
+</p>
+<p>Onze mailbooten moeten op weg naar Indië in verschillende vreemde havens bunkeren,
+en onze vrachtbooten zwerven maanden lang in vreemde landen van haven tot haven rond,
+en hoe groot de internationale naijver op scheepvaartgebied ook zij, men voelt algemeen,
+dat het sluiten van havens een ongezonde politiek zou zijn, om aan dezen naijver gevolg
+te geven.
+</p>
+<p>Maken financieele en technische bezwaren het wenschelijk voor Nederland in den beginne
+van den luchtweg naar Indië alleen de beide uiteinden te exploiteeren, welke aansluiten
+bij de luchthavens van Holland en de Oost, in principe is het volstrekt niet onmogelijk,
+steeds grootere deelen van dien luchtweg door Hollandsche toestellen te laten afleggen
+en wellicht later het pad, door de H-NACC geopend, geheel op eigen beenen te bewandelen.
+</p>
+<p>Nogmaals stellen wij echter op den voorgrond, dat het zeer zeker wenschelijk en mogelijk
+is, te beginnen met aansluiting van verschillende luchtlijnen onder verschillende
+vlag. Wanneer dan ook in de volgende bladzijden de mogelijkheden van de luchtverbinding
+met Indië onder het oog worden gezien, zal de gedachte van dergelijke internationale
+aansluiting op den voorgrond staan.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+</p>
+<p>Het vervoer tusschen Nederland en Indië omvat passagiers, goederen en post. Welk deel
+hiervan zou een geschikt object vormen voor het vliegtuig?
+<span class="pageNum" id="pb311">[<a href="#pb311">311</a>]</span></p>
+<p>Er bestaat zeer zeker behoefte aan eene snellere passagiersverbinding. Het maken van
+een zakenreis naar Indië is op het oogenblik moeilijk door den langen tijd, die er
+mede gemoeid is. Juist zij, die door den aard van hun handelsbelangen en door hun
+financieele draagkracht voor zulk een zakenreis in aanmerking komen, kunnen het zich
+dikwijls niet veroorloven voor de reis heen en terug alleen twee maanden te besteden.
+Verder komt het tamelijk veel voor dat ziekte, familie-omstandigheden enz. de behoefte
+aan een snellere verbinding doen gevoelen. Toch zal voorloopig passagiersvervoer niet
+het eerste doel moeten zijn van het luchtverkeer naar Indië. Juist op zulk een lange
+reis eischen passagiers meer comfort dan het tegenwoordige vliegtuig kan bieden, en
+juist de passagiers-<i><span class="corr" id="xd34e2833" title="Bron: accomodiatie">accommodatie</span></i> (eetgelegenheid, couchettes, bagage enz.) maakt het noodig in het vliegtuig een aanzienlijke
+hoeveelheid doodgewicht mee te voeren. Hierdoor wordt het aantal vervoerbare passagiers
+weer kleiner, en eene economische exploitatie moeilijk.
+</p>
+<p>Evenzoo zal vrachtvervoer geen factor van beteekenis kunnen vormen. Gewicht en omvang
+van vrachtgoederen zijn in den regel te groot naar verhouding van de waarde en de
+behoefte aan een snellen overtocht spreekt hierbij te weinig om een zoo kostbare wijze
+van vervoer te wettigen. Op kleine schaal zullen misschien pakketten van waarde, monsterzendingen
+en dergelijke per vliegtuig worden vervoerd, doch het zal voorloopig bijzaak blijven.
+</p>
+<p>Het postvervoer daarentegen zal door de luchtvaart aanzienlijk kunnen worden gebaat.
+Enorme hoeveelheden <span class="pageNum" id="pb312">[<a href="#pb312">312</a>]</span>brieven worden iedere week met de boot tusschen Nederland en Indië vervoerd. Een brief
+doet over deze reis echter niet minder dan vier weken, en het gevolg is, dat zoowel
+de regeering als de handel groote sommen aan telegrammen uitgeven. Er zijn natuurlijk
+berichten, die bepaald binnen een dag over moeten komen, en hiervoor zal de telegraaf
+het aangewezen middel blijven; in vele gevallen is echter een zoo snelle berichtgeving
+niet noodig en wordt meer uitvoerigheid gewenscht, dan het dure telegram toelaat,
+terwijl toch de reistijd van vier weken te lang is. Voor dergelijke gevallen zou het
+vliegtuig een zeer gewenschte tijdsbesparing geven. Op beperkte schaal zouden ook
+couranten en andere drukwerken met de luchtpost kunnen worden overgebracht.
+</p>
+<p>De H-NACC gebruikte voor de reis Amsterdam–Batavia 127 vlieguren. Het was een betrekkelijk
+langzaam toestel, meer speciaal voor passagiersvervoer ingericht. Voor postvervoer
+zou men lichtere, snellere toestellen kunnen gebruiken, en zoo kan men voor de reis
+Amsterdam–Batavia een gemiddelde van 120 uur aannemen. Wanneer de luchtroute eenmaal
+behoorlijk is georganiseerd, zoodat op de meest gunstige plaatsen vliegvelden gelegen
+zijn, en wanneer in étappes wordt gevlogen, waarbij toestellen en personeel elkander
+aflossen, kan gemakkelijk acht uur per dag worden gevlogen. De F VII maakte een daggemiddelde
+van ruim zes uur. Zoo zou de heele reis in vijftien dagen kunnen worden gemaakt, hetgeen
+voor de post de belangrijke tijdsbesparing van 50 % beteekent. Wanneer men snellere
+toestellen gebruikt en ook een gedeelte <span class="pageNum" id="pb313">[<a href="#pb313">313</a>]</span>van den nacht vliegt, is het mogelijk, de vlucht in ongeveer een week te maken, en
+75 % tijdsbesparing te bereiken. Vliegen bij nacht is geenszins onmogelijk. In den
+oorlog is het reeds op groote schaal toegepast, en ook de Amerikaansche luchtpostdienst
+van New York naar San Francisco vliegt des nachts door, terwijl men in Europa bij
+het burgerluchtverkeer proeven in die richting neemt. Het vliegveld Rotterdam is reeds
+voorzien van een krachtigen vuurtoren en een zeer moderne verlichtingsinstallatie
+voor nachtlandingen. De eenige reden, waarom in het luchtverkeer nog niet geregeld
+des nachts wordt gevlogen, is de risico van eene noodlanding in het duister, doch
+het lijdt geen twijfel, dat meer en meer de moeilijkheden zullen worden overwonnen,
+en het luchtverkeer even goed als de scheepvaart en de spoorwegen op den duur des
+nachts zal doorgaan. Om de reis van Amsterdam naar Batavia in een week tijds te maken,
+is het niet eens noodig, den geheelen nacht door te vliegen. Wanneer men zestien uur
+per dag vliegt, en dus eenige uren vóór zonsopgang vertrekt om eenige uren na zonsondergang
+te landen, is men in zeven en een halven dag over. Zoodoende wordt er gedurende acht
+uren van den nacht niet gevlogen. De weersgesteldheid, die op een groot deel van den
+luchtweg naar Indië heerscht, begunstigt het vliegen bij nacht. Wij herhalen, dat
+voor dergelijke snelle luchtreizen geregelde aflossing van toestellen en vliegers
+noodig is.
+</p>
+<p>Het is niet mogelijk, en ook niet noodig, hier begrootingen te geven voor eene dergelijke
+luchtverbinding. Wanneer men echter nagaat, hoeveel een vliegtuig <span class="pageNum" id="pb314">[<a href="#pb314">314</a>]</span>per uur moet opbrengen, om zijn eigen kosten en die van de grond-organisatie goed
+te maken, hoeveel uren de vlucht van Amsterdam naar Batavia in beslag neemt, en hoeveel
+brieven één vliegtuig kan meevoeren, dan kan men zich eenigszins eene voorstelling
+maken van het bedrag van de extra port, die voor de luchtpost moet worden geheven,
+een bedrag, dat niet ongeëvenredigd hoog zou zijn, vergeleken met de tijdsbesparing,
+die het vliegtuig biedt.
+</p>
+<p>Wij zeiden reeds meermalen, dat het op het oogenblik boven de financieele krachten
+van Nederland en Indië zou gaan, om deze lijn zelfstandig te exploiteeren, terwijl
+er misschien ook politieke moeilijkheden zouden rijzen. Een andere vraag is echter,
+of het niet mogelijk zou zijn, een toekomstig Nederlandsch-Indisch luchtverkeer aan
+te sluiten bij luchtlijnen van andere mogendheden en zoodoende stap voor stap tot
+de gewenschte luchtverbindingen te komen. Op bijgaande kaart zijn aangegeven de luchtverbindingen,
+die op den luchtweg naar Indië reeds bestaan, en die, waarvoor op het oogenblik plannen
+worden gemaakt.
+</p>
+<p>De luchtlijn Amsterdam–Parijs wordt door de K.&nbsp;L.&nbsp;M. geëxploiteerd. Van Parijs af
+bestaat reeds een Fransche lijn naar Angora. De Engelschen hebben een luchtpostlijn
+van Caïro naar Baghdad, en het plan wordt gemaakt, Mesopotamië door een luchtlijn
+langs de Perzische kust met Voor-Indië te verbinden. De Engelsche Minister voor Luchtvaart
+heeft op de supplementaire begrooting voor Luchtvaart reeds een post uitgetrokken
+voor een luchtlijn van Egypte naar Karachi. Verder bestaan er Engelsche plannen voor
+een luchtlijn <span class="pageNum" id="pb315">[<a href="#pb315">315</a>]</span>van Calcutta naar Rangoon. Wanneer deze plannen tot uitvoering komen, en in Nederlandsch-Indië
+komt een luchtverkeer tot stand met Sabang als eindpunt, welke deelen van den luchtweg
+naar Indië blijven dan nog over? In de eerste plaats zou het gedeelte Angora–Baghdad
+er aan moeten worden toegevoegd. De Franschen en Engelschen hebben op dit traject,
+dat ongeveer 1350 kilometer lang is, een behoorlijk aantal vliegvelden, voorzien van
+hangars, draadlooze enz. zoodat geen groote technische moeilijkheden aan het organiseeren
+van deze tusschenschakel in den weg staan.
+</p>
+<p>In Vóór-Indië zou een luchtlijn Karachi–Calcutta moeten worden tusschengevoegd; wanneer
+deze lijn dezelfde route zou volgen als de H-NACC, zou zij gebruik kunnen maken van
+de vliegvelden van de R.&nbsp;A. F., zoodat de grond-organisatie van dit traject, dat ongeveer
+2800 kilometer lang is, weinig kosten en moeilijkheden zou meebrengen. Ten slotte
+zou een Engelsche luchtlijn Calcutta–Rangoon met Sabang moeten worden verbonden. Dit
+zou kunnen gebeuren met Hollandsche watervliegtuigen, langs de kust van Burma met
+één of twee tusschenlandingen, bij voorbeeld in Mergui. De afstand Sabang–Rangoon
+bedraagt 1400 kilometer.
+</p>
+<p>Zoo zien wij, dat wanneer de plannen voor plaatselijke lijnen, die thans overwogen
+worden, doorgaan, van den ongeveer 16 000 kilometer langen luchtweg naar Batavia nog
+slechts 5550 kilometer te exploiteeren blijven. Hierbij dient nog te worden opgemerkt,
+dat, zoolang de luchtlijn Karachi–Calcutta nog niet bestaat, de post over dit traject
+voorloopig zou kunnen <span class="pageNum" id="pb316">[<a href="#pb316">316</a>]</span>worden vervoerd langs den aldaar bestaanden spoorweg. Wanneer men de zaak zoo beschouwt,
+blijkt de luchtverbinding met Indië niet zulk een utopie te zijn, als men wel eens
+denkt.
+</p>
+<p>De luchtverbinding met Indië zal ten deele met landvliegtuigen, ten deele met watervliegtuigen
+moeten worden tot stand gebracht. Over Europa, Klein-Azië en Mesopotamië zouden landvliegtuigen
+moeten worden gebruikt. Vliegterreinen zijn op die geheele route aanwezig, ofschoon
+sommige voor verbetering vatbaar zijn. Van Basra tot Karachi zullen watervliegtuigen
+moeten worden gebruikt; de rivier bij Basra, de vele natuurlijke havens en baaien
+langs de Perzische kust en de haven van Karachi geven ruimschoots gelegenheid tot
+landing, terwijl ook reeds de noodige draadlooze stations aanwezig zijn. Van Karachi
+tot Calcutta zouden landvliegtuigen van de reeds aanwezige vliegvelden en verdere
+grond-organisatie kunnen gebruikmaken, terwijl na Calcutta de gevaarlijke terreinsgesteldheid
+eenerzijds en de aanwezigheid van tallooze havens, baaien en riviermonden anderzijds
+het gebruik van watervliegtuigen aanbevelenswaardig maken.
+</p>
+<p>De technische eischen, waaraan zal moeten worden voldaan, voordat de luchtverbinding
+met Indië zal kunnen worden verwezenlijkt, kunnen wij in groote trekken als volgt
+samenvatten:
+</p>
+<div class="figure afb112width" id="afb112"><img src="images/afb112.jpg" alt="Afb. 112. De F VII gaat naar huis; links de vleugel, rechts de romp." width="720" height="447"><p class="figureHead"><i>Afb. 112. De F VII gaat naar huis; links de vleugel, rechts de romp.</i></p>
+</div><p>
+</p>
+<p><i>De Vliegtuigen.</i> Er zal ten deele met watervliegtuigen, ten deele met landvliegtuigen moeten worden
+gevlogen. De watervliegtuigen zullen voldoende zeewaardig moeten zijn, en een behoorlijken
+betalenden last moeten kunnen vervoeren bij een matig benzineverbruik. <span class="pageNum" id="pb317">[<a href="#pb317">317</a>]</span>De betrouwbaarheid van de motoren zal moeten worden opgevoerd; de toestellen zullen
+voldoende bestand moeten zijn tegen de invloeden van het klimaat en het zeewater.
+Voorloopig zal met éénmotorige watervliegtuigen desnoods kunnen worden volstaan. De
+landvliegtuigen zullen niet alleen economisch moeten zijn in het gebruik, doch groote
+betrouwbaarheid is vooral een gebiedende eisch, aangezien dikwijls groote afstanden
+over woestijnen en bergen zal moeten worden gevlogen, waar een noodlanding ernstige
+gevolgen met zich zou slepen. Deze betrouwbaarheid zal waarschijnlijk slechts kunnen
+worden verkregen door eenerzijds de bedrijfszekerheid van de motoren op te voeren,
+anderzijds de toestellen van meerdere motoren te voorzien, waarvan er één defect kan
+raken, zonder dat het vliegtuig hierdoor tot eene noodlanding gedwongen wordt. De
+zoo te verkrijgen betrouwbaarheid zal tevens het vliegen bij zeer slecht weer en des
+nachts mogelijk maken. Zoowel de water- als de landvliegtuigen zullen voldoende bedrijfsstoffen
+moeten kunnen meevoeren, om een flinken nuttigen last over lange étappes zonder tusschenlanding
+te vervoeren.
+</p>
+<p><i>De Vliegvelden.</i> Op de étappes, die met landvliegtuigen zullen moeten worden gevlogen, zijn over het
+algemeen voldoende vliegvelden aanwezig. Die van Constantinopel en Angora zullen verbeterd
+moeten worden, vooral wat de uitrusting betreft. Op de route Karachi–Calcutta geldt
+hetzelfde voor laatstgenoemde stad, terwijl de noodige aandacht zal moeten worden
+besteed aan de drainage van alle terreinen op die étappe gedurende den regentijd.
+<span class="pageNum" id="pb318">[<a href="#pb318">318</a>]</span></p>
+<p>De étappe Baghdad–Karachi of Basra–Karachi zal met watervliegtuigen moeten worden
+gevlogen, en aan de beide eindpunten zullen hiertoe stations moeten worden ingericht.
+In Baghdad zal dit wellicht het beste kunnen geschieden in aansluiting met het vliegveld
+voor landvliegtuigen, dat reeds zeer goed is uitgerust, en vlak aan de breede rivier
+ligt. Te Karachi bieden de groote havens voldoende gelegenheid. Voor de tusschenlandingen
+zijn langs de kust zeer geschikte baaien in voldoend aantal aanwezig. Van Calcutta
+af zullen weer watervliegtuigen moeten worden gebruikt tot onze Oost toe. In Calcutta
+biedt de rivier een goede gelegenheid voor landing en voor het aanleggen van een basis.
+Te Rangoon is reeds een basis voor watervliegtuigen in gebruik. De wijze van samenwerking
+tusschen Engeland en Nederland op het gedeelte van de route van Rangoon naar de Oost
+zal moeten bepalen, of Sabang dan wel Singapore hoofdstation wordt. Beide havens zijn
+zeer geschikt voor het gebruik van watervliegtuigen. Aan de mooie Sabang-baai is reeds
+een terrein voorloopig aangewezen om een basis hiervoor te vestigen. Te Batavia en
+Soerabaja bieden de havens en de aldaar aanwezige marine-établissementen goede gelegenheid
+voor het vestigen van vliegtuigstations.
+</p>
+<p><i>Draadlooze.</i> De samenwerking tusschen de vele reeds bestaande draadlooze stations zal moeten worden
+georganiseerd. Slechts op enkele deelen van de route, zooals in Klein-Azië, zal oprichting
+van nieuwe stations noodig zijn. De bestaande kabelverbindingen zullen de draadlooze
+dikwijls met vrucht kunnen aanvullen.
+<span class="pageNum" id="pb319">[<a href="#pb319">319</a>]</span></p>
+<p><i>Weerberichtendienst.</i> Ook hiervoor zal in de eerste plaats organisatie van de samenwerking tusschen de
+vele bestaande meteorologische stations noodig zijn, terwijl enkele nieuwe waarnemingsposten
+zullen moeten worden opgericht, bij voorbeeld in den Taurus.
+</p>
+<p>Uit dit overzichtje van de technische eischen moge blijken, dat deze volstrekt niet
+boven menschelijke krachten gaan, en dat een groot deel van het benoodigde op den
+luchtweg naar Indië <i>reeds aanwezig is</i>.
+</p>
+<p>De kosten van de verdere organisatie zullen aanzienlijk zijn, doch wanneer men ze
+vergelijkt met de millioenen, die noodig zijn voor den bouw van een mailboot of een
+drijvend droogdok, voor den aanleg van een zeehaven, voor de draadlooze verbinding
+Nederland-Indië, of voor den aanleg van een spoorlijn, zullen zij misschien nog meevallen.
+De aanleg van de spoor- en tramwegen op Sumatra heeft 45 000 tot 134 000 gulden per
+strekkenden Kilometer gekost!
+</p>
+<p>Behalve de hierboven genoemde plannen voor koloniale luchtlijnen verdient een ander
+plan, waaraan in Engeland zeer hard wordt gewerkt, onze aandacht. Wij bedoelen, de
+verbinding van de deelen van het Britsche rijk met luchtschepen. Deze luchtlijn zal
+moeten loopen van Engeland over Egypte, Mesopotamië, Voor-Indië en Singapore naar
+Australië. In Engeland is de „Airship Guarantee Company” te Howden bezig een luchtschip
+voor dit doel te bouwen, de R 100, en men verwacht, dat dit luchtschip 140 passagiers
+met een snelheid van ongeveer 110 kilometer per uur over afstanden van meer dan 5000
+kilometer zonder tusschenlanding <span class="pageNum" id="pb320">[<a href="#pb320">320</a>]</span>zal kunnen vervoeren, en Australië binnen een week zal kunnen bereiken. Tevens bouwt
+het Engelsche Air Ministry een ander luchtschip, de R 101, te Cardington. De bedoeling
+is, met beide luchtschepen proeftochten naar Indië, Australië en Nieuw Zeeland te
+ondernemen, volgens de routes, aangegeven op bijgaand kaartje. De bestaande luchtschepen
+R 33 en R 36 worden weer in de vaart gebracht voor experimenteel werk op kortere afstanden;
+een en ander is bedoeld als voorstudie voor de plannen voor een luchtschiplijn, die
+Engeland met Indië en Australië zal verbinden.
+</p>
+<p>Wanneer deze plannen doorgaan, zou de post van Europa tot Singapore per luchtschip
+kunnen reizen, en de post voor Nederlandsch-Indië zou aldaar door Hollandsche vliegtuigen
+kunnen worden overgenomen, en in een week tijds de reis Amsterdam–Batavia kunnen maken.
+</p>
+<p>Uit het bovenstaande moge blijken, dat een luchtverbinding van Europa met het verre
+Oosten niet meer tot het gebied van hersenschimmen en luchtkasteelen behoort en dat
+voor Nederland met zijn uitgebreide bezittingen in Indië de tijd gekomen is, de organisatie
+van luchtlijnen aldaar krachtig ter hand te nemen, wanneer het in het wereld-luchtverkeer
+niet door andere rijken wil worden overvleugeld, doch de plaats innemen, waar het
+recht op heeft. Dit recht ontleent ons Vaderland aan zijn roemrijk verleden en heden
+op het gebied van de scheepvaart, aan de eervolle plaats, die het in het luchtverkeer
+en in de vliegtuigindustrie inneemt, en aan de geografische ligging en economische
+beteekenis van den Oost-Indischen Archipel.
+<span class="pageNum" id="pb321">[<a href="#pb321">321</a>]</span></p>
+<p>Wanneer de vlucht Amsterdam–Batavia van de H-NACC zal blijken, mede een stoot in deze
+richting te hebben gegeven, dan zullen de moeite en kosten, aan deze onderneming besteed,
+niet vergeefsch zijn geweest.
+<span class="pageNum" id="pb323">[<a href="#pb323">323</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div id="overzicht" class="div1 appendix"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8687">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">OVERZICHT VAN DE VLUCHT</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first indented-list">1 October 1924.
+<br>Vertrokken Amsterdam 7 uur 25 Greenwich <span class="corr" id="xd34e2908" title="Bron: Main">Mean</span> Time.
+<br>Aangekomen Praag 2 uur 55 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 825 K.M. Vluchtduur 7 uur 30.
+</p>
+<p class="indented-list">2 October.
+<br>Vertrokken Praag 7 uur 50 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Belgrado 4 uur 30 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 800 K.M. Vluchtduur 8 uur 40.
+</p>
+<p class="indented-list">3 October.
+<br>Vertrokken Belgrado 6 uur 25 G.&nbsp;M. T.
+<br>Noodlanding Philippopel 11 uur 30 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 580 K.M. Vluchtduur 5 uur 5.
+</p>
+<p class="indented-list">2 November.
+<br>Vertrokken Philippopel 9 uur 55 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Constantinopel 1 uur 5 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 550 K.M. Vluchtduur 3 uur 10.
+<span class="pageNum" id="pb324">[<a href="#pb324">324</a>]</span></p>
+<p class="indented-list">3 November.
+<br>Vertrokken Constantinopel 11 uur 15 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Angora 4 uur G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 400 K.M. Vluchtduur 4 uur 45.
+</p>
+<p class="indented-list">5 November.
+<br>Vertrokken Angora 6 uur 50 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Aleppo 12 uur 57 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 670 K.M. Vluchtduur 6 uur 7.
+</p>
+<p class="indented-list">6 November.
+<br>Vertrokken Aleppo 5 uur 30 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Baghdad 12 uur 15 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 800 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+</p>
+<p class="indented-list">7 November.
+<br>Vertrokken Baghdad 3 uur 53 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Bushir 11 uur 15 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 920 K.M. Vluchtduur 7 uur 22.
+</p>
+<p class="indented-list">8 November.
+<br>Vertrokken Bushir 3 uur 25 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Bender Abbas 8 uur 48 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 670 K.M. Vluchtduur 5 uur 23.
+</p>
+<p class="indented-list">9 November.
+<br>Vertrokken Bender Abbas 3 uur 13 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Karachi 12 uur 13 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 1180 K.M. Vluchtduur 9 uur.
+</p>
+<p class="indented-list">10 November.
+<br>Vertrokken Karachi 1 uur 35 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Ambala 9 uur 35 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 1200 K.M. Vluchtduur 8 uur.
+<span class="pageNum" id="pb325">[<a href="#pb325">325</a>]</span></p>
+<p class="indented-list">12 November.
+<br>Vertrokken Ambala 1 uur G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Allahabad 7 uur 45 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 820 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+</p>
+<p class="indented-list">13 November.
+<br>Vertrokken Allahabad 12 uur 48 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Calcutta 7 uur G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 770 K.M. Vluchtduur 6 uur 12.
+</p>
+<p class="indented-list">14 November.
+<br>Vertrokken Calcutta 12 uur 30 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Akyab 6 uur 15 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 650 K.M. Vluchtduur 5 uur 45.
+</p>
+<p class="indented-list">15 November.
+<br>Vertrokken Akyab 11 uur 27 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Rangoon 5 uur 50 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 700 K.M. Vluchtduur 6 uur 23.
+</p>
+<p class="indented-list">17 November.
+<br>Vertrokken Rangoon 12 uur 45 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Bangkok 7 uur 30 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 790 K.M. Vluchtduur 6 uur 45.
+</p>
+<p class="indented-list">18 November.
+<br>Vertrokken Bangkok 1 uur 3 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Sengora 6 uur 50 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 865 K.M. Vluchtduur 5 uur 47.
+</p>
+<p class="indented-list">21 November.
+<br>Vertrokken Sengora 1 uur 12 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Medan 6 uur 17 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 563 K.M. Vluchtduur 5 uur 5.
+<span class="pageNum" id="pb326">[<a href="#pb326">326</a>]</span></p>
+<p class="indented-list">23 November.
+<br>Vertrokken Medan 12 uur 28 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Muntok 8 uur 19 G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 960 K.M. Vluchtduur 7 uur 51.
+</p>
+<p class="indented-list">24 November.
+<br>Vertrokken Muntok 1 uur 4 G.&nbsp;M. T.
+<br>Aangekomen Batavia 6 uur G.&nbsp;M. T.
+<br>Afstand 660 K.M. Vluchtduur 4 uur 56.
+</p>
+<p>Totale afstand Amsterdam–Batavia 15373 K.M. Afgelegd in 127 uur en 16 minuten, verdeeld
+over 20 vliegdagen, met een gemiddelde snelheid van 120,75 K.M. per uur.
+<span class="pageNum" id="pb327">[<a href="#pb327">327</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="loi" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8693">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">LIJST DER AFBEELDINGEN.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<ul>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">1.</span> <a href="#afb001">Wajangfiguur, voorstellende Gatoetkatja, den vliegenden held uit de Javaansche legende;
+geschenk van den Mangkoenegara.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">2.</span> <a href="#afb002">De F VII bij een proefvlucht.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">3.</span> <a href="#afb003">Onze motor.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">4.</span> <a href="#afb004">De F VII te Rotterdam.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">5.</span> <a href="#afb005">De vliegerszitplaats.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">6.</span> <a href="#afb006">Het compas wordt gecompenseerd.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">7.</span> <a href="#afb007">De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">8.</span> <a href="#afb008">Schiphol op den morgen van ons vertrek.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">9.</span> <a href="#afb009">Escadrilles van Zee- en Landmacht, die ons begeleidden bij het vertrek.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">10.</span> <a href="#afb010">Even vóór de Duitsche grens.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">11.</span> <a href="#afb011">Vliegveld Kbely bij Praag.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">12.</span> <a href="#afb012">Noodlanding bij Philippopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">13.</span> <a href="#afb013">Het beschadigde landingsgestel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">14.</span> <a href="#afb014">Philippopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">15.</span> <a href="#afb015">Oud straatje te Philippopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">16.</span> <a href="#afb016">Turksch badhuis te Philippopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">17.</span> <a href="#afb017">Oude Karavanserai te Philippopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">18.</span> <a href="#afb018">Philippopel; ossenwagens.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">19.</span> <a href="#afb019">Onze chauffeur Dragoni.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">20.</span> <a href="#afb020">De nieuwe motor wordt uit Rotterdam verzonden.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">21.</span> <a href="#afb021">P. Guilonard, Chef Technische Dienst der K.&nbsp;L. M.</a><span class="pageNum" id="pb328">[<a href="#pb328">328</a>]</span></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">22.</span> <a href="#afb022">Onze hulpexpeditie en haar materiaal verlaten de Fokkerfabriek.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">23.</span> <a href="#afb023">Van den Broeke plaatst den nieuwen motor.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">24.</span> <a href="#afb024">Dömen bij het herstelde landinggestel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">25.</span> <a href="#afb025">Brassen vervangt den gescheurden radiateur door een nieuwen.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">26.</span> <a href="#afb026">De oude motor wordt weggevoerd.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">27.</span> <a href="#afb027">De nieuwe motor draait proef.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">28.</span> <a href="#afb028">Aankomst te Constantinopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">29.</span> <a href="#afb029">Vliegveld San Stefano bij Constantinopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">30.</span> <a href="#afb030">In het Noorden van Anatolië.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">31.</span> <a href="#afb031">Heuvels vóór Angora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">32.</span> <a href="#afb032">De windwijzer op het vliegveld bij Angora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">33.</span> <a href="#afb033">Vleugelbeschadiging te Angora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">34.</span> <a href="#afb034">Angora; marktpleintje.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">35.</span> <a href="#afb035">Angora; ossenwagen.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">36.</span> <a href="#afb036">Eregli.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">37.</span> <a href="#afb037">In de Cilicische Poort.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">38.</span> <a href="#afb038">Bij de Fransche vliegers te Aleppo.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">39.</span> <a href="#afb039">Vliegveld Muslimië bij Aleppo.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">40.</span> <a href="#afb040">Rakka; links de twee <span class="corr" id="xd34e3322" title="Bron: hangers">hangars</span> van het Fransche vliegveld.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">41.</span> <a href="#afb041">Deir-el-Zor.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">42.</span> <a href="#afb042">Perzische kust.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">43.</span> <a href="#afb043">Perzische kust; gebergten bij Jask.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">44.</span> <a href="#afb044">De voet van de gebergten langs de kust van Perzië.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">45.</span> <a href="#afb045">Over gevaarlijk terrein langs de Perzische kust.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">46.</span> <a href="#afb046">Perzische kust; gebergten bij Jask.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">47.</span> <a href="#afb047">Perzische kust; gebergten bij Jask.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">48.</span> <a href="#afb048">Perzische kust; gebergten bij Jask.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">49.</span> <a href="#afb049">Charbar.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">50.</span> <a href="#afb050">Khanpur (in Voor-Indië).</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">51.</span> <a href="#afb051">Patiala (Voor-Indië).</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">52.</span> <a href="#afb052">Parade te Ambala.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">53.</span> <a href="#afb053">Tentenkamp bij Delhi.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">54.</span> <a href="#afb054">Gouvernementsgebouw te Delhi.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">55.</span> <a href="#afb055">Muttra aan de Jumna.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">56.</span> <a href="#afb056">Graf van Akbar bij Agra.</a><span class="pageNum" id="pb329">[<a href="#pb329">329</a>]</span></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">57.</span> <a href="#afb057">Agra; Jama Masjid, station en fort.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">58.</span> <a href="#afb058">De Taj Mahal bij Agra.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">59.</span> <a href="#afb059">De Taj Mahal bij Agra.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">60.</span> <a href="#afb060">Landing bij Allahabad.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">61.</span> <a href="#afb061">Onze benzinevoorraad te Allahabad.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">62.</span> <a href="#afb062">Allahabad; de buffels, die onze benzine brachten.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">63.</span> <a href="#afb063">Bereden politie te Allahabad.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">64.</span> <a href="#afb064">De oever van den Ganges te Benares.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">65.</span> <a href="#afb065">Op het vliegveld Dum-Dum bij Calcutta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">66.</span> <a href="#afb066">Poelman te Calcutta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">67.</span> <a href="#afb067">Start te Calcutta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">68.</span> <a href="#afb068">Ganges-delta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">69.</span> <a href="#afb069">Belangstelling te Akyab.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">70.</span> <a href="#afb070">Op het vliegveld bij Akyab.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">71.</span> <a href="#afb071">Akyab; belangstelling voor het nazien van den motor.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">72.</span> <a href="#afb072">Op de renbaan bij Rangoon.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">73.</span> <a href="#afb073">Rangoon; vullen van de tanks.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">74.</span> <a href="#afb074">Park te Rangoon.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">75.</span> <a href="#afb075">Rangoon; kijkje op de Shwe-Dagon-pagode.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">76.</span> <a href="#afb076">Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">77.</span> <a href="#afb077">Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">78.</span> <a href="#afb078">Rangoon; Shwe-Dagon-pagode.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">79.</span> <a href="#afb079">Bevolking bij het vertrek uit Rangoon; links drie Boeddhistische monniken.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">80.</span> <a href="#afb080">Moulmein.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">81.</span> <a href="#afb081">Gebergten tusschen Burma en Siam.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">82.</span> <a href="#afb082">Nakon-Pathom-tempel (Siam).</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">83.</span> <a href="#afb083">Bangkok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">84.</span> <a href="#afb084">Bangkok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">85.</span> <a href="#afb085">Bergen op Malacca.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">86.</span> <a href="#afb086">Sengora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">87.</span> <a href="#afb087">Belangstelling van de Siameezen te Sengora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">88.</span> <a href="#afb088">Van den Broeke schuurt kleppen te Sengora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">89.</span> <a href="#afb089">Sengora; Van den Broeke onder de parasol.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">90.</span> <a href="#afb090">Op het vliegveld te Sengora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">91.</span> <a href="#afb091">De renbaan te Medan bij aankomst van de F VII.</a><span class="pageNum" id="pb330">[<a href="#pb330">330</a>]</span></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">92.</span> <a href="#afb092">Landing te Medan.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">93.</span> <a href="#afb093">Medan; begroeting door Indische meisjes in adat-costuum.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">94.</span> <a href="#afb094">Boven de oerwouden van Sumatra.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">95.</span> <a href="#afb095">De kust van Sumatra (Djambi).</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">96.</span> <a href="#afb096">Landing bij Muntok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">97.</span> <a href="#afb097">Telok-Betong.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">98.</span> <a href="#afb098">De Lampong-baai.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">99.</span> <a href="#afb099">Een watervliegtuig van de Marine, dat ons begeleidde over Straat Soenda.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">100.</span> <a href="#afb100">Een van de militaire vliegtuigen, die ons escorteerden boven Java (Vlieger luitnt.
+Nab).</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">101.</span> <a href="#afb101">De F VII boven de sawa’s van Bantam.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">102.</span> <a href="#afb102">De F VII en drie militaire vliegtuigen boven Java.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">103.</span> <a href="#afb103">Boven Tandjong Priok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">104.</span> <a href="#afb104">Boven de benedenstad van Batavia.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">105.</span> <a href="#afb105">Het Comité van Ontvangst te Batavia.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">106.</span> <a href="#afb106">Het doel bereikt.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">107.</span> <a href="#afb107">De eerste luchtpost Amsterdam–Batavia in ontvangst genomen.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">108.</span> <a href="#afb108">Boven het paleis van den G.&nbsp;G. te Buitenzorg.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">109.</span> <a href="#afb109">Paleis G.&nbsp;G. te Buitenzorg vanuit de F VII.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">110.</span> <a href="#afb110">De F VII wordt op een prauw te Tegal aan boord gebracht.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">111.</span> <a href="#afb111">De F VII wordt aan boord van de „Kertosono” geheschen.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">112.</span> <a href="#afb112">De F VII gaat naar huis.</a></li>
+</ul><p>
+<span class="pageNum" id="pb331">[<a href="#pb331">331</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="loi2" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8699">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">LIJST DER KAARTJES EN SCHETSEN.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De schrijver maakt van deze gelegenheid gebruik, om zijn oprechten dank te betuigen
+aan den Heer Ir. F.&nbsp;J.&nbsp;J. Dootjes te Medan, die het vignet boven de inleiding teekende
+en aan den Heer G. Spit te Amsterdam, die de détailteekeningen van de F VII maakte.
+</p>
+<ul>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> I.</span> <a href="#fig001">Luchtverkeer van- en via Nederland in 1925.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> II.</span> <a href="#fig002">Gemiddelde regenval per maand te Amsterdam en Bushir.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> III.</span> <a href="#fig003">Gemiddelde regenval per maand te Calcutta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> IV.</span> <a href="#fig004">Gemiddelde regenval per maand te Batavia.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> V.</span> <a href="#fig005">DE H-NACC; plattegrond.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> VI.</span> <a href="#fig006">De H-NACC van voren en van terzijde.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> VII.</span> <a href="#fig007">Vleugelbevestiging bij de H-NACC.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> VIII.</span> <a href="#fig008">Een wiel van de H-NACC.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> IX.</span> <a href="#fig009">De staart van de H-NACC.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> X.</span> <a href="#fig010">Amsterdam–Praag.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XI.</span> <a href="#fig011">Praag–Belgrado.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XII.</span> <a href="#fig012">Belgrado–Constantinopel.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XIII.</span> <a href="#fig013">Constantinopel–Angora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XIV.</span> <a href="#fig014">Angora–Aleppo.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XV.</span> <a href="#fig015">Profiel van den Cilicischen Taurus.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XVI.</span> <a href="#fig016">Aleppo–Baghdad.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XVII.</span> <a href="#fig017">Baghdad–Basra.</a><span class="pageNum" id="pb332">[<a href="#pb332">332</a>]</span></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XVIII.</span> <a href="#fig018">Basra–Bushir.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XIX.</span> <a href="#fig019">Bushir–Bender Abbas.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XX.</span> <a href="#fig020">Besturing F VII.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXI.</span> <a href="#fig021">Besturing F VII.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXII.</span> <a href="#fig022">Besturing F VII.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXIII.</span> <a href="#fig023">Bender Abbas–Karachi.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXIV.</span> <a href="#fig024">Karachi–Multan.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXV.</span> <a href="#fig025">Multan–Ambala.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXVI.</span> <a href="#fig026">Ambala–Allahabad.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXVII.</span> <a href="#fig027">Allahabad–Calcutta.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXVIII.</span> <a href="#fig028">Calcutta–Akyab.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXIX.</span> <a href="#fig029">Akyab–Rangoon.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXX.</span> <a href="#fig030">Profiel Arakan-Yoma-gebergte.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXI.</span> <a href="#fig031">Rangoon–Bangkok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXII.</span> <a href="#fig032">Bangkok–Sengora.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXIII.</span> <a href="#fig033">Sengora–Medan.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXIV.</span> <a href="#fig034">Medan–Muntok.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXV.</span> <a href="#fig035">Muntok–Batavia.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXVI.</span> <a href="#fig036">N.&nbsp;O. Indië en Europa.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"> XXXVII.</span> <a href="#fig037">Actieradius van een normaal verkeersvliegtuig in Indië.</a></li>
+<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">XXXVIII.</span> <a href="#fig038">Luchtweg naar Indië.</a></li>
+<li> <a href="#map">Overzichtskaart achterin.</a></li>
+</ul><p>
+<span class="pageNum" id="pb333">[<a href="#pb333">333</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="ix" class="div1 index"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd34e8705">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">INDEX VAN AARDRIJKSKUNDIGE NAMEN.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De Arabische cijfers verwijzen naar de bladzijden van den <span class="corr" id="xd34e4015" title="Bron: text">tekst</span>, de Romeinsche cijfers naar de kaartjes.
+</p>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main"><span class="corr" id="xd34e4020" title="Niet in bron">A</span></h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Abu Kemmal, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e4027" title="Bron: Achter Indië">Achter-Indië</span>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>.
+</p>
+<p>Adana, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p><span id="xd34e4060">Adelaide</span>, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.
+</p>
+<p>Adrianopel, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Aegeïsche Zee, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>.
+</p>
+<p>Afghanistan, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Afrika (<span class="corr" id="xd34e4092" title="Bron: Noord- West">Noord-West</span> —), <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
+</p>
+<p>Agra, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Agram, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
+</p>
+<p>Ainegeul, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Akyab, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>Alaska, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
+</p>
+<p>Albanië, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Aleoeten, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
+</p>
+<p>Aleppo, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Alexandretta, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Alexandretta (Golf van —), <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Allahabad, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Almelo, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+<p>Amasia, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Ambala, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>, <a href="#fig025">XXV</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Ambon, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Amersfoort, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+<p>Amsterdam, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig002">II</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Anatolië, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
+</p>
+<p>Andamanen, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>.
+</p>
+<p>Andaman Zee, <a href="#pb31" class="pageref">31</a>, <a href="#pb32" class="pageref">32</a>.
+</p>
+<p>Andir, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>.
+</p>
+<p>Angora, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb139" class="pageref">139</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig013">XIII</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Anti-Libanon, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Anti-Taurus, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Antwerpen, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Apeldoorn, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+<p>Arabië, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+<span class="pageNum" id="pb334">[<a href="#pb334">334</a>]</span></p>
+<p>Arabische Zee, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Arakan, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e4376" title="Bron: Arakan Yoma-gebergte">Arakan-Yoma-gebergte</span>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>Asahan, <a href="#pb276" class="pageref">276</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Assam, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>.
+</p>
+<p>Athene, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
+</p>
+<p>Atlantische Oceaan, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
+</p>
+<p>Australië, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>, <a href="#pb295" class="pageref">295</a>.
+</p>
+<p>Ayntia, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">B</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Babylon, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Baghdad, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Baghdad-spoor, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
+</p>
+<p>Bahawalpur, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Bahrein, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Balikpapan, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Balkan, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb124" class="pageref">124</a>, <a href="#pb131" class="pageref">131</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Bandjermasin, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Bandoeng, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Bandon, <a href="#pb263" class="pageref">263</a>.
+</p>
+<p>Bangkok, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb50" class="pageref">50</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb254" class="pageref">254</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Banka, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>.
+</p>
+<p>Banka, (Straat —) <a href="#pb281" class="pageref">281</a>.
+</p>
+<p>Bankipore, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Baraboedoer, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>.
+</p>
+<p>Bareilly, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Barisal, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Basra, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#pb316" class="pageref">316</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Bassein, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Batavia, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>, <a href="#fig004">IV</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Batoeradja, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Bazel, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Behbehan, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Beirut, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Belawan Deli, <a href="#pb276" class="pageref">276</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Belgrado, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig011">XI</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Beluchistan, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Benares, <a href="#pb223" class="pageref">223</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Bender Abbas, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#fig019">XIX</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Bender Dilam, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Bender Rig, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Bengalen, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Bengalen (Golf van —), <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb253" class="pageref">253</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>Bengkalis, <a href="#pb34" class="pageref">34</a>.
+</p>
+<p>Benkoelen, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Berhampore, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Berlijn, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Bhagalpur, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Bhagirathi, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Bhartpur, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Bihar, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Bila, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>.
+</p>
+<p>Boeton, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>.
+</p>
+<p>Bohemer Woud, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Bojouriste, <a href="#pb113" class="pageref">113</a>.
+</p>
+<p>Bombay, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Borneo (Noord —), <a href="#pb296" class="pageref">296</a>.
+</p>
+<p>Borneo (Oost —), <a href="#pb303" class="pageref">303</a>.
+</p>
+<p>Bosporus, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
+</p>
+<p>Brahmapoetra, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>.
+</p>
+<p>Bramsche, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
+</p>
+<p>Bremen, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+<span class="pageNum" id="pb335">[<a href="#pb335">335</a>]</span></p>
+<p>Breslau, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Brindisi, <a href="#pb142" class="pageref">142</a>.
+</p>
+<p>Brünn, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Brunswijk, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Brusa, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Brussel, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Bucarest, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Budapest, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Buitenzorg, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Buklang Tong, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p><span id="xd34e4954">Bulgarije</span>, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e4964" title="Bron: Bulghar">Bulgar</span> Dagh, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Burgas, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Burma, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Bushir, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#pb174" class="pageref">174</a>, <a href="#fig002">II</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Butterworth, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">C</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"><span id="xd34e5024">Caïro</span>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Calais, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
+</p>
+<p>Calcutta, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb47" class="pageref">47</a>, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#pb315" class="pageref">315</a>, <a href="#fig003">III</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Canton, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
+</p>
+<p>Cardington, <a href="#pb320" class="pageref">320</a>.
+</p>
+<p>Cawnpore, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Cassel, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Celebes, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e5094" title="Bron: Centraal Indië">Centraal-Indië</span>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Centrale Provinciën, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Ceylon, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>.
+</p>
+<p>Chaibasa, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Chaipo Tong, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>Chaman, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Chandhaburi, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>.
+</p>
+<p>Chapra, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Charbar, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Chemnitz, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Chenab, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>China, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
+</p>
+<p>Chineesche Zee (Zuid —), <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Chittagong, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb232" class="pageref">232</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Cilicische Poort, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Colombo, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Congo, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Constantinopel, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig012">XII</a>, <a href="#fig013">XIII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Cyprus, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">D</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Dakar, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Damascus, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Damodar, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Danzig, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Dasht, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
+</p>
+<p>Deir-el-Zor, <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb159" class="pageref">159</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Delhi, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#fig025">XXV</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Deli, <a href="#pb274" class="pageref">274</a>.
+</p>
+<p>Dessau, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Deventer, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Djambi, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Djebel Anzarië, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Djebel Hauran, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Djokja, <a href="#pb288" class="pageref">288</a>.
+</p>
+<p>Donau, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig011">XI</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Don Muang, <a href="#pb256" class="pageref">256</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Dortmund, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+<span class="pageNum" id="pb336">[<a href="#pb336">336</a>]</span></p>
+<p>Dover, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
+</p>
+<p>Dragoman-pas, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Drau, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Dresden, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Dum-dum, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a><span id="xd34e5409">.</span>
+</p>
+<p>Duzdje, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Dwars-in-den-Weg, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">E</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Eems, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Egypte, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>.
+</p>
+<p>Elbe, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Elbsandstein-gebergte, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>.
+</p>
+<p>Erdjas-dagh, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Eregli, <a href="#pb146" class="pageref">146</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Ertsgebergte, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Eski Shehir, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Euphraat, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#pb166" class="pageref">166</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">F</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Fao, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Farzistan, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Fatehpur, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Ferozepore, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Firozabad, <a href="#pb213" class="pageref">213</a>.
+</p>
+<p>Fiume, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Fort-de-Kock, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Frankfort, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">G</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Galata, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
+</p>
+<p>Ganges, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#pb220" class="pageref">220</a>, <a href="#pb221" class="pageref">221</a>, <a href="#pb225" class="pageref">225</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Gangsal, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>.
+</p>
+<p>Gaya, <a href="#pb224" class="pageref">224</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Gebze, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Gent, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Georgetown, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Giaour-dagh, <a href="#pb151" class="pageref">151</a>, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Gibraltar, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Gleiwitz, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Gogra, <a href="#fig026">XXVI</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Görlitz, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Gouden Hoorn, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
+</p>
+<p>Graz, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Griekenland, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Groenland, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
+</p>
+<p>Gwadar, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Gwalior, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Gwatar, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Gwatar-baai, <a href="#pb191" class="pageref">191</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">H</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Hadramut, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
+</p>
+<p>Hama, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Hamburg, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Hannover, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Hari, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Hase, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
+</p>
+<p>Hedjas, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>.
+</p>
+<p>Heinze-baai, <a href="#pb253" class="pageref">253</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Helsingfors, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Henjam, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Henzada, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Hermon, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Hilla, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Himalaya, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#fig025">XXV</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Hinaidi, <a href="#pb163" class="pageref">163</a>.
+</p>
+<p>Hindian, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Hindostan, <a href="#pb215" class="pageref">215</a>, <a href="#pb229" class="pageref">229</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>.
+</p>
+<p>Hongarije, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
+<span class="pageNum" id="pb337">[<a href="#pb337">337</a>]</span></p>
+<p>Hooge Balkan, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Hooghly, <a href="#fig027">XXVII</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Hormuz, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>.
+</p>
+<p>Howden, <a href="#pb319" class="pageref">319</a>.
+</p>
+<p>Howrah, <a href="#fig027">XXVII</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Hyderabad, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">I</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Ierland, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Indische Oceaan, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Indische Woestijn, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Indragiri, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Indraprastha, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>.
+</p>
+<p>Indus, <a href="#pb42" class="pageref">42</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Irac, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Irman, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Irrawaddy, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Ismid, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Ismid Keurfesi, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Isnik, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Isnik Geul, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Isthmus van Kra, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Italië, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">J</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Jabal-al-Harim, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>.
+</p>
+<p>Japan, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
+</p>
+<p>Jask, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Java-Zee, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Jebbul Geul, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>.
+</p>
+<p>Jhelum, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Jodhpur, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>.
+</p>
+<p>Jordaan, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Jumna, <a href="#pb211" class="pageref">211</a>, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>, <a href="#fig025">XXV</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">K</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Kaapstad, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
+</p>
+<p>Kaisarië, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Kalidjati, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>, <a href="#pb288" class="pageref">288</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Kampar, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Kao Luong, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Kao Prong, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Karachi, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Karadja Dagh, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>.
+</p>
+<p>Karpathen (Kleine —), <a href="#pb84" class="pageref">84</a>.
+</p>
+<p>Kartal, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Karun, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Kaschau, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Kashmir, <a href="#pb216" class="pageref">216</a>.
+</p>
+<p>Kaspische Zee, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Kbely, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>.
+</p>
+<p>Kerbela, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Keulen, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Khanpur, <a href="#pb198" class="pageref">198</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Khulna, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Kinschassa, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
+</p>
+<p><span id="xd34e6193">Klagenfurt</span>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Klein-Azië, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
+</p>
+<p>Kleine Balkan, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Kleine Soenda Eilanden, <a href="#pb295" class="pageref">295</a>.
+</p>
+<p>Koealoe, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>.
+</p>
+<p>Koepang, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Konia, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
+</p>
+<p>Koningsbergen, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
+</p>
+<p>Kootwijk, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+<p>Kopenhagen, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Korat, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>.
+</p>
+<p>Krakatau, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+<span class="pageNum" id="pb338">[<a href="#pb338">338</a>]</span></p>
+<p>Krakau, <a href="#pb11" class="pageref">11</a>.
+</p>
+<p>Kuh-i-Dil, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Kurdistan, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>.
+</p>
+<p>Kyangin, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">L</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Lahore, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Lalkot, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>.
+</p>
+<p>Lampong-baai, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+<p>Laristan, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Leipzig, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Libanon, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Lingeh, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Lissabon, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
+</p>
+<p>Lodhran, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Londen, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb19" class="pageref">19</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#pb309" class="pageref">309</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Los Angelos, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
+</p>
+<p>Lucknow, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">M</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Maas, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Macao, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
+</p>
+<p>Madrid, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Magdeburg, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Magelang, <a href="#pb288" class="pageref">288</a>.
+</p>
+<p>Main, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Makassar, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb295" class="pageref">295</a>, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Malakka (Straat van —), <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb272" class="pageref">272</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Maleisch Schiereiland, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb263" class="pageref">263</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Malmö, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Manokwari, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>March, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Maritza, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb132" class="pageref">132</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Marmara (Zee van —), <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Marne, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Martaban (Golf van —), <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig030">XXX</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Mashur, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Medan, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb274" class="pageref">274</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>, <a href="#pb294" class="pageref">294</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Medina, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>.
+</p>
+<p>Meester Cornelis, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Meghna, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Meiszen, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Mekka, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>.
+</p>
+<p>Me Klawng, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Menado, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Menam, <a href="#pb254" class="pageref">254</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Menggalo, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Mentawei eilanden, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Mergui, <a href="#pb315" class="pageref">315</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Mergui-archipel, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Mersina, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Meskene, <a href="#pb156" class="pageref">156</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Mesopotamië, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb33" class="pageref">33</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Middellandsche Zee, <a href="#pb28" class="pageref">28</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Mihrakan, <a href="#pb180" class="pageref">180</a>, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Minden, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p lang="de">Mittelländisches Kanal, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Moesi, <a href="#pb282" class="pageref">282</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Moldau, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Monastir, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Mont Blanc, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Montgomery, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Moradabad, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+<span class="pageNum" id="pb339">[<a href="#pb339">339</a>]</span></p>
+<p>Morava, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Moskou, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb309" class="pageref">309</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Mosoel, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Mostar, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Moulmein, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb250" class="pageref">250</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Mrauk-U, <a href="#pb236" class="pageref">236</a>.
+</p>
+<p>Muang Chachurnngsao, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Muang Pran, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Muang Seiburi, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Muang Tarang, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Mudania, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Muhammara, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Multan, <a href="#pb197" class="pageref">197</a>, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Muntok, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>, <a href="#pb294" class="pageref">294</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Muslimië, <a href="#pb153" class="pageref">153</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Muttra, <a href="#pb214" class="pageref">214</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">N</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Nakawn Sawan, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Nakon Pathom, <a href="#pb254" class="pageref">254</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Nasrië, <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Negrais (Kaap —), <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb241" class="pageref">241</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>Nepal, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Neurenberg, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Neutra, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Nevshehr, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>New Foundland, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>New York, <a href="#pb313" class="pageref">313</a>.
+</p>
+<p>Nias, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Nicobaren, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>.
+</p>
+<p>Nieuw Guinea, <a href="#pb289" class="pageref">289</a>, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>.
+</p>
+<p>Nisawa, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Nish, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Noordzee, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Nordhorn, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Nova Zembla, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">O</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Oder, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Oerga, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
+</p>
+<p>Olmütz, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Oman, <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Oman (Golf van —), <a href="#pb184" class="pageref">184</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Orissa, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Ormara, <a href="#pb192" class="pageref">192</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Oslawa, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p><span id="xd34e7053">Oslo</span>, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e7060" title="Bron: Ossnabrück">Osnabrück</span>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e7071" title="Bron: Overijsel">Overijssel</span>, <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">P</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Pachin, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Padang, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Padang Sidempoean, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Pad Idan, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Palembang, <a href="#pb282" class="pageref">282</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Pancsova, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#fig011">XI</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Panei, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Pangkalpinang, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Panjnad, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Parijs, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, <a href="#pb20" class="pageref">20</a>, <a href="#pb309" class="pageref">309</a>, <a href="#pb314" class="pageref">314</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Patiala, <a href="#pb204" class="pageref">204</a>.
+</p>
+<p>Peking, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.
+</p>
+<p>Penang, <a href="#pb272" class="pageref">272</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Pera, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
+</p>
+<p>Perth, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Perzië, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>, <span class="pageNum" id="pb340">[<a href="#pb340">340</a>]</span><a href="#fig019">XIX</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Perzische Golf, <a href="#pb179" class="pageref">179</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Philippopel, <a href="#pb99" class="pageref">99</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Pipar, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
+</p>
+<p>Pirol, <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Platten-See, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Ploesci, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Poeloe Berhala, <a href="#pb273" class="pageref">273</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Poeloe Jarak, <a href="#pb273" class="pageref">273</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Polen, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Pontianak, <a href="#pb301" class="pageref">301</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Porta Westphalica, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
+</p>
+<p>Port Darwin, <a href="#pb12" class="pageref">12</a>, <a href="#pb295" class="pageref">295</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Port Said, <a href="#pb193" class="pageref">193</a>.
+</p>
+<p>Port Weld, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Praag, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#fig010">X</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Pressburg, <a href="#pb84" class="pageref">84</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Prinsen-eilanden, <a href="#pb138" class="pageref">138</a>.
+</p>
+<p>Prome, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Pulham, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>.
+</p>
+<p>Punjab, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#pb203" class="pageref">203</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">Q</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Quetta, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">R</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Rajputana, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Rakka, <a href="#pb158" class="pageref">158</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Ramadië, <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Rangoon, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb237" class="pageref">237</a>, <a href="#pb242" class="pageref">242</a>, <a href="#pb315" class="pageref">315</a>, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Ras-el-Djebel, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Ras-el-Kuh, <a href="#pb190" class="pageref">190</a>, <a href="#fig023">XXIII</a>.
+</p>
+<p>Ratburi, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Ravi, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Reims, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Rengat, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Reuzengebergte, <a href="#pb80" class="pageref">80</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Rhodope-gebergte, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Rio-de-Janeiro, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
+</p>
+<p>Rodosto, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Roemenië, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Roestjoek, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Rokan, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Rome, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>.
+</p>
+<p>Roode Zee, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>.
+</p>
+<p>Rotterdam, <a href="#pb36" class="pageref">36</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#fig001">I</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Rtanj, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Rijn, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e7583" title="Bron: Rijsen">Rijssen</span>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">S</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Sabang, <a href="#pb289" class="pageref">289</a>, <a href="#pb293" class="pageref">293</a>, <a href="#pb294" class="pageref">294</a>, <a href="#pb315" class="pageref">315</a>, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Saharia Irmak, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Saladinovo, <a href="#pb98" class="pageref">98</a>.
+</p>
+<p>Saigon, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Sandoway, <a href="#fig029">XXIX</a>, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p>San <span class="corr" id="xd34e7646" title="Bron: Francisko">Francisco</span>, <a href="#pb313" class="pageref">313</a>.
+</p>
+<p>San Stefano, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>, <a href="#fig012">XII</a>, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Santa Monica, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
+</p>
+<p>Sarajewo, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Sava, <a href="#pb85" class="pageref">85</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Sazawa, <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Schile, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Schiphol, <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.
+</p>
+<p>Sebesi, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+<p>Seboekoe, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+<p>Selimië, <a href="#pb137" class="pageref">137</a>.
+</p>
+<p>Semarang, <a href="#pb288" class="pageref">288</a>, <a href="#pb292" class="pageref">292</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+<span class="pageNum" id="pb341">[<a href="#pb341">341</a>]</span></p>
+<p>Sengora, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb265" class="pageref">265</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Serang, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Serawak, <a href="#pb296" class="pageref">296</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Shahjahanabad, <a href="#pb212" class="pageref">212</a>.
+</p>
+<p>Shahjahanpur, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Shaiba, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Shanghai, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Shatt-al-Arab, <a href="#pb51" class="pageref">51</a>, <a href="#pb170" class="pageref">170</a>, <a href="#fig017">XVII</a>, <a href="#fig018">XVIII</a>.
+</p>
+<p>Shiras, <a href="#fig019">XIX</a>.
+</p>
+<p>Shur, <a href="#pb189" class="pageref">189</a>.
+</p>
+<p>Siak, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Siak Ketjil, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Siak-Sri-Indrapoera, <a href="#pb280" class="pageref">280</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Siam, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>, <a href="#pb254" class="pageref">254</a>, <a href="#fig031">XXXI</a>, <a href="#fig032">XXXII</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Siam (Golf van —), <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Siantar, <a href="#fig033">XXXIII</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Siberië, <a href="#pb17" class="pageref">17</a>, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Siberoet, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Sibi, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Sibolga, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Simla, <a href="#fig025">XXV</a>, <a href="#fig026">XXVI</a>.
+</p>
+<p>Sind, <a href="#pb201" class="pageref">201</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Singapore, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb243" class="pageref">243</a>, <a href="#pb294" class="pageref">294</a>, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Skutari, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>.
+</p>
+<p>Soekamiskin, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>.
+</p>
+<p>Soenda (Straat —), <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+<p>Soerabaja, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb299" class="pageref">299</a>, <a href="#fig037">XXXVII</a>.
+</p>
+<p>Soesterberg, <a href="#pb75" class="pageref">75</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Sofia, <a href="#pb91" class="pageref">91</a>, <a href="#pb103" class="pageref">103</a>, <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Son, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Songkla, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Southampton, <a href="#pb14" class="pageref">14</a>.
+</p>
+<p>Stamboel, <a href="#pb133" class="pageref">133</a>.
+</p>
+<p>Stara Planina, <a href="#pb89" class="pageref">89</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Stille Oceaan, <a href="#pb16" class="pageref">16</a>.
+</p>
+<p>St. Quentin, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Straits Settlements, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Sudharan, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Suk-esh-Shuyukh, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Sukkur, <a href="#fig024">XXIV</a>.
+</p>
+<p>Sumla, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Sumatra, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb35" class="pageref">35</a>, <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, <a href="#pb231" class="pageref">231</a>, <a href="#pb273" class="pageref">273</a>, <a href="#pb274" class="pageref">274</a>.
+</p>
+<p>Sumatra’s Oostkust, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>.
+</p>
+<p>Sumatra’s Westkust, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.
+</p>
+<p>Sundarban, <a href="#pb230" class="pageref">230</a>, <a href="#fig028">XXVIII</a>.
+</p>
+<p>Suri, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Sutlej, <a href="#pb202" class="pageref">202</a>, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Syrië, <a href="#pb29" class="pageref">29</a>, <a href="#pb41" class="pageref">41</a>, <a href="#pb150" class="pageref">150</a>, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p>Szegedin, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">T</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Tandjong Balai, <a href="#pb277" class="pageref">277</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Tandjong Hantu, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb272" class="pageref">272</a>, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Tandjong Pandan, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Tandjong Priok, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Tatar Pazardzjik, <a href="#pb102" class="pageref">102</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Taurus, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb144" class="pageref">144</a>, <a href="#pb148" class="pageref">148</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Tavoy, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Tavoy-point, <a href="#fig031">XXXI</a>.
+</p>
+<p>Tebing Tinggi, <a href="#fig033">XXXIII</a>, <a href="#fig034">XXXIV</a>.
+</p>
+<p>Tegal, <a href="#pb288" class="pageref">288</a>.
+</p>
+<p>Telok Anson, <a href="#fig033">XXXIII</a>.
+</p>
+<p>Telok Betong, <a href="#pb282" class="pageref">282</a>, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>, <a href="#fig035">XXXV</a>.
+</p>
+<p>Thar, <a href="#pb200" class="pageref">200</a>.
+<span class="pageNum" id="pb342">[<a href="#pb342">342</a>]</span></p>
+<p>Thaya, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Theisz, <a href="#fig011">XI</a>.
+</p>
+<p>Tibet, <a href="#pb195" class="pageref">195</a>.
+</p>
+<p>Tigris, <a href="#pb162" class="pageref">162</a>, <a href="#fig016">XVI</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+<p>Tjililitan, <a href="#pb286" class="pageref">286</a>.
+</p>
+<p>Toba-meer, <a href="#pb44" class="pageref">44</a>, <a href="#pb276" class="pageref">276</a>.
+</p>
+<p>Tokat, <a href="#fig014">XIV</a>.
+</p>
+<p>Tokio, <a href="#pb13" class="pageref">13</a>, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
+</p>
+<p>Torgau, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>.
+</p>
+<p>Toulouse, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Toungoo, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Transsylvanische Alpen, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Trimab, <a href="#fig024">XXIV</a>, <a href="#fig025">XXV</a>.
+</p>
+<p>Trimontium, <a href="#pb110" class="pageref">110</a>.
+</p>
+<p><span id="xd34e8322">Tsjecho-Slowakije</span>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Turkije, <a href="#fig016">XVI</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e8334" title="Bron: Tus">Tuz</span> <span class="corr" id="xd34e8337" title="Bron: Cheullu">Gheullu</span>, <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, <a href="#fig014">XIV</a>, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">U</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Ubol, <a href="#pb258" class="pageref">258</a>.
+</p>
+<p>Ur-der-Chaldeeën, <a href="#pb169" class="pageref">169</a>, <a href="#fig017">XVII</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">V</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Varkenshoek (Kaap —), <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.
+</p>
+<p>Vereenigde Provinciën, <a href="#fig026">XXVI</a>, <a href="#fig027">XXVII</a>.
+</p>
+<p>Vereenigde Staten, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>.
+</p>
+<p>Victoria Point, <a href="#fig032">XXXII</a>.
+</p>
+<p>Voor-Indië, <a href="#pb45" class="pageref">45</a>, <a href="#pb194" class="pageref">194</a>, <a href="#pb233" class="pageref">233</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">W</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Warna, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+<p>Warschau, <a href="#pb81" class="pageref">81</a>.
+</p>
+<p>Weenen, <a href="#fig001">I</a>.
+</p>
+<p>Wellington, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+<p>Weltevreden, <a href="#pb285" class="pageref">285</a>.
+</p>
+<p>Weser, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>, <a href="#fig010">X</a>.
+</p>
+<p>Wiehen-Gebergte, <a href="#pb78" class="pageref">78</a>.
+</p>
+<p>Wittenberg, <a href="#pb79" class="pageref">79</a>.
+</p>
+<p>Wyndham, <a href="#fig038">XXXVIII</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">Y</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Yamethin, <a href="#fig029">XXIX</a>.
+</p>
+<p>Yeoma Tong, <a href="#fig030">XXX</a>.
+</p>
+<p><span class="corr" id="xd34e8464" title="Bron: IJsel">IJssel</span>, <a href="#pb76" class="pageref">76</a>.
+</p>
+<p>IJsland, <a href="#pb15" class="pageref">15</a>.
+</p>
+<p>IJzeren Poort, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#pb87" class="pageref">87</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div2 last-child letter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h3 class="main">Z</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Zaribrod, <a href="#pb120" class="pageref">120</a>.
+</p>
+<p>Zoutwoestijn, <a href="#fig015">XV</a>.
+</p>
+<p>Zwarte Zee, <a href="#pb134" class="pageref">134</a>, <a href="#fig012">XII</a>, <a href="#fig013">XIII</a>.
+</p>
+<p>Zweden, <a href="#pb309" class="pageref">309</a>.
+</p>
+<p>Zuid-Slavië, <a href="#pb54" class="pageref">54</a>, <a href="#fig012">XII</a>.
+<span class="pageNum" id="pb343">[<a href="#pb343">343</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
+<h2 class="main">INHOUD.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<table role="presentation" class="tocList">
+<tr>
+<td class="tocDivNum">Hoofdst.</td>
+<td class="tocDivTitle">
+</td>
+<td class="tocPageNum">Blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#voorrede" id="xd34e8535">VOORREDE</a> </td>
+<td class="tocPageNum">5</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#inleiding" id="xd34e8541">INLEIDING</a>
+</td>
+<td class="tocPageNum">11</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> I.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch1" id="xd34e8551">DE VOORBEREIDING TOT DEN TOCHT</a> </td>
+<td class="tocPageNum">27</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> II.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch2" id="xd34e8560">KLIMAAT EN ROUTE</a> </td>
+<td class="tocPageNum">40</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> III.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch3" id="xd34e8569">ONS VLIEGTUIG</a> </td>
+<td class="tocPageNum">56</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> IV.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch4" id="xd34e8578">HET VERTREK EN DE VLUCHT TOT PHILIPPOPEL</a> </td>
+<td class="tocPageNum">73</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> V.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch5" id="xd34e8587">HET OPONTHOUD IN <span id="xd34e8589">BULGARIJE</span></a> </td>
+<td class="tocPageNum">96</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> VI.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch6" id="xd34e8598">IN HET LAND VAN DE HALVE MAAN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">130</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> VII.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch7" id="xd34e8607">WOESTIJNEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">153</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">VIII.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch8" id="xd34e8616">ROTSEN, ZAND EN ZEE</a> </td>
+<td class="tocPageNum">171</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> IX.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch9" id="xd34e8626">DE LANGSTE ÉTAPPE</a> </td>
+<td class="tocPageNum">195</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> X.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch10" id="xd34e8635">HET LAND VAN DEN GROOTEN MOGOL</a> </td>
+<td class="tocPageNum">211</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> XI.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch11" id="xd34e8644">OERWOUDEN EN RIJSTVELDEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">229</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> XII.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch12" id="xd34e8653">MOTORPECH BIJ DE SIAMEEZEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">261</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum">XIII.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch13" id="xd34e8662">NEDERLANDSCH-INDIË BEREIKT!</a> </td>
+<td class="tocPageNum">271</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> XIV.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch14" id="xd34e8671">LUCHTVERKEER IN NEDERLANDSCH OOST-INDIË</a> </td>
+<td class="tocPageNum">287</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"> XV.</td>
+<td class="tocDivTitle"> <a href="#ch15" id="xd34e8680">LUCHTVERKEER TUSSCHEN NEDERLAND EN INDIË</a>
+</td>
+<td class="tocPageNum">307</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#overzicht" id="xd34e8687">OVERZICHT VAN DE VLUCHT</a> </td>
+<td class="tocPageNum">323</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#loi" id="xd34e8693">LIJST DER AFBEELDINGEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">327</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#loi2" id="xd34e8699">LIJST DER KAARTJES EN SCHETSEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">331</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ix" id="xd34e8705">INDEX VAN AARDRIJKSKUNDIGE NAMEN</a> </td>
+<td class="tocPageNum">333</td>
+</tr>
+</table><p>
+<span class="pageNum" id="pb344">[<a href="#pb344">344</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 imprint"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first center small">BOEK- EN PLAATDRUKKERIJ<br>
+KOCH &amp; KNUTTEL<br>
+GOUDA
+<span class="pageNum" id="pb345">[<a href="#pb345">345</a>]</span>
+</p>
+<div class="figure mapwidth" id="map"><img src="images/map.png" alt="AMSTERDAM–BATAVIA" width="720" height="436"><p class="figureHead">AMSTERDAM–BATAVIA</p>
+</div><p>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure spinewidth"><img src="images/spine.jpg" alt="Oorspronkelijke rug." width="167" height="720"></div><p>
+</p>
+<p>&nbsp;
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure backwidth"><img src="images/backcover.jpg" alt="Oorspronkelijke achterkant." width="521" height="720"></div><p>
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="div1">
+<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2>
+<table role="presentation">
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#voorrede">VOORREDE.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#voorrede">5</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#inleiding">INLEIDING.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#inleiding">11</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">I. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch1">DE VOORBEREIDING TOT DEN TOCHT</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch1">27</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">II. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch2">KLIMAAT EN ROUTE</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch2">40</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">III. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch3">ONS VLIEGTUIG.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch3">58</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">IV. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch4">HET VERTREK EN DE VLUCHT TOT PHILIPPOPEL</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch4">73</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">V. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch5">HET OPONTHOUD IN BULGARIJE</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch5">96</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">VI. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch6">IN HET LAND VAN DE HALVE MAAN</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch6">130</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">VII. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch7">WOESTIJNEN</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch7">153</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">VIII. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch8">ROTSEN, ZAND EN ZEE</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch8">171</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">IX. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch9">DE LANGSTE ÉTAPPE</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch9">195</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">X. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch10">HET LAND VAN DEN GROOTEN MOGOL</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch10">211</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">XI. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch11">OERWOUDEN EN RIJSTVELDEN</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch11">229</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">XII. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch12">MOTORPECH BIJ DE SIAMEEZEN</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch12">261</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">XIII. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch13">NEDERLANDSCH-INDIË BEREIKT!</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch13">271</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">XIV. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch14">LUCHTVERKEER IN NEDERLANDSCH OOST-INDIË</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch14">287</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum">XV. </td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ch15">LUCHTVERKEER TUSSCHEN NEDERLAND EN INDIË</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch15">307</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#overzicht">OVERZICHT VAN DE VLUCHT</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#overzicht">323</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#loi">LIJST DER AFBEELDINGEN.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#loi">327</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#loi2">LIJST DER KAARTJES EN SCHETSEN.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#loi2">331</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#ix">INDEX VAN AARDRIJKSKUNDIGE NAMEN.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ix">333</a></td>
+</tr>
+<tr class="tocLevel0">
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle"><a href="#toc">INHOUD.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#toc">343</a></td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+<div class="transcriberNote">
+<h2 class="main">Colofon</h2>
+<h3 class="main">Codering</h3>
+<p>Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
+einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
+zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
+dit boek.</p>
+<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>2026-07-30 Begonnen.
+</li>
+</ul>
+<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende 106 verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table class="correctionTable">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+<th>Bewerkingsafstand</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e220">8</a></td>
+<td class="width40 bottom">aan. sluiten</td>
+<td class="width40 bottom">aansluiten</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e223">8</a></td>
+<td class="width40 bottom">Oosten-</td>
+<td class="width40 bottom">Oosten.</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e236">9</a></td>
+<td class="width40 bottom">Indie</td>
+<td class="width40 bottom">Indië</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e271">12</a></td>
+<td class="width40 bottom">Exadrilles</td>
+<td class="width40 bottom">Escadrilles</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e293">14</a></td>
+<td class="width40 bottom">Akijab</td>
+<td class="width40 bottom">Akyab</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e302">15</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tokoi</td>
+<td class="width40 bottom">Tokio</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e373">24</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2283">259</a></td>
+<td class="width40 bottom">Nederlandsch Indië</td>
+<td class="width40 bottom">Nederlandsch-Indië</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e454">34</a></td>
+<td class="width40 bottom">cigaretje</td>
+<td class="width40 bottom">sigaretje</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e461">35</a></td>
+<td class="width40 bottom">on misbaars</td>
+<td class="width40 bottom">onmisbaars</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e467">35</a></td>
+<td class="width40 bottom">London</td>
+<td class="width40 bottom">Londen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e486">38</a></td>
+<td class="width40 bottom">foto-toestellen</td>
+<td class="width40 bottom">fototoestellen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e512">42</a></td>
+<td class="width40 bottom" lang="en">controll</td>
+<td class="width40 bottom" lang="en">control</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e524">44</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tandjung</td>
+<td class="width40 bottom">Tandjong</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e577">51</a></td>
+<td class="width40 bottom">Shatt-Al-Arab</td>
+<td class="width40 bottom">Shatt-al-Arab</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e599">54</a></td>
+<td class="width40 bottom">Zuid Slavië</td>
+<td class="width40 bottom">Zuid-Slavië</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e658">61</a></td>
+<td class="width40 bottom">rechter helft</td>
+<td class="width40 bottom">rechterhelft</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e671">62</a></td>
+<td class="width40 bottom">bevondt</td>
+<td class="width40 bottom">bevond</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e703">66</a></td>
+<td class="width40 bottom">bezine</td>
+<td class="width40 bottom">benzine</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e789">76</a>, <a class="pageref" href="#xd34e8464">342</a></td>
+<td class="width40 bottom">IJsel</td>
+<td class="width40 bottom">IJssel</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e795">76</a>, <a class="pageref" href="#xd34e7583">340</a></td>
+<td class="width40 bottom">Rijsen</td>
+<td class="width40 bottom">Rijssen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e800">77</a>, <a class="pageref" href="#xd34e7071">339</a></td>
+<td class="width40 bottom">Overijsel</td>
+<td class="width40 bottom">Overijssel</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e805">77</a>, <a class="pageref" href="#xd34e7060">339</a></td>
+<td class="width40 bottom">Ossnabrück</td>
+<td class="width40 bottom">Osnabrück</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e817">79</a></td>
+<td class="width40 bottom">Maagdeburg</td>
+<td class="width40 bottom">Magdeburg</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e822">79</a></td>
+<td class="width40 bottom">Zuid-zuid-oost</td>
+<td class="width40 bottom">Zuid-Zuid-Oost</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e838">80</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowakye</td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowakije</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e849">81</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowaksche</td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowaaksche</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e865">82</a></td>
+<td class="width40 bottom">vormt</td>
+<td class="width40 bottom">vormen</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e912">89</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bukarest</td>
+<td class="width40 bottom">Bucarest</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e929">91</a></td>
+<td class="width40 bottom">Egeïsche</td>
+<td class="width40 bottom">Aegeïsche</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e984">97</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2241">255</a></td>
+<td class="width40 bottom">
+[<i>Niet in bron</i>]
+</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e994">98</a></td>
+<td class="width40 bottom">telefoonapperaat</td>
+<td class="width40 bottom">telefoonapparaat</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1016">101</a></td>
+<td class="width40 bottom">melancolieke</td>
+<td class="width40 bottom">melancholieke</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1019">101</a></td>
+<td class="width40 bottom">periode’s</td>
+<td class="width40 bottom">periodes</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1038">104</a></td>
+<td class="width40 bottom">excercitieveld</td>
+<td class="width40 bottom">exercitie-veld</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1098">113</a></td>
+<td class="width40 bottom">Guillonard</td>
+<td class="width40 bottom">Guilonard</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1150">119</a></td>
+<td class="width40 bottom">Pond-sterling</td>
+<td class="width40 bottom">Pond sterling</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1170">122</a></td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="width40 bottom">
+[<i>Verwijderd</i>]
+</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1186">124</a>, <a class="pageref" href="#xd34e3322">328</a></td>
+<td class="width40 bottom">hangers</td>
+<td class="width40 bottom">hangars</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1356">147</a>, <a class="pageref" href="#xd34e8337">342</a></td>
+<td class="width40 bottom">Cheullu</td>
+<td class="width40 bottom">Gheullu</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1464">162</a></td>
+<td class="width40 bottom">zoutwater meer</td>
+<td class="width40 bottom">zoutwater-meer</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1493">168</a></td>
+<td class="width40 bottom">masieve</td>
+<td class="width40 bottom">massieve</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1498">169</a></td>
+<td class="width40 bottom">masieven</td>
+<td class="width40 bottom">massieven</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1507">170</a></td>
+<td class="width40 bottom">Shatt-el-Arab</td>
+<td class="width40 bottom">Shatt-al-Arab</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1517">171</a></td>
+<td class="width40 bottom">Shat-el-Arab</td>
+<td class="width40 bottom">Shatt-al-Arab</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1533">174</a></td>
+<td class="width40 bottom">gecontrôleerd</td>
+<td class="width40 bottom">gecontroleerd</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1539">174</a></td>
+<td class="width40 bottom">contrôleeren</td>
+<td class="width40 bottom">controleeren</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1571">177</a></td>
+<td class="width40 bottom">Noord-westen</td>
+<td class="width40 bottom">Noord-Westen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1676">190</a></td>
+<td class="width40 bottom">Zuid-oosten</td>
+<td class="width40 bottom">Zuid-Oosten</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1688">191</a></td>
+<td class="width40 bottom">Gwatar baai</td>
+<td class="width40 bottom">Gwatar-baai</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1709">192</a></td>
+<td class="width40 bottom">Land-inwaarts</td>
+<td class="width40 bottom">Landinwaarts</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1748">197</a></td>
+<td class="width40 bottom"> ,</td>
+<td class="width40 bottom">, </td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1810">205</a></td>
+<td class="width40 bottom">excercitie-terreinen</td>
+<td class="width40 bottom">exercitie-terreinen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1815">205</a></td>
+<td class="width40 bottom">excercitie-velden</td>
+<td class="width40 bottom">exercitie-velden</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1827">206</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2640">292</a></td>
+<td class="width40 bottom">comfortable</td>
+<td class="width40 bottom">comfortabele</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1920">214</a></td>
+<td class="width40 bottom">Vischnuïsme</td>
+<td class="width40 bottom">Vischnoeïsme</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1965">221</a></td>
+<td class="width40 bottom">samenvloeiïng</td>
+<td class="width40 bottom">samenvloeiing</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1968">221</a></td>
+<td class="width40 bottom">excercitie-terrein</td>
+<td class="width40 bottom">exercitie-terrein</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e1991">223</a></td>
+<td class="width40 bottom">excercitie-veld</td>
+<td class="width40 bottom">exercitie-veld</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2010">224</a></td>
+<td class="width40 bottom">Vishnu</td>
+<td class="width40 bottom">Vischnoe</td>
+<td class="bottom">3</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2106">237</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bankok</td>
+<td class="width40 bottom">Bangkok</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2118">239</a></td>
+<td class="width40 bottom">etappe</td>
+<td class="width40 bottom">étappe</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2258">256</a></td>
+<td class="width40 bottom">honderd vijftig</td>
+<td class="width40 bottom">honderdvijftig</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2427">271</a></td>
+<td class="width40 bottom">NEDERLANDSCH-INDIE</td>
+<td class="width40 bottom">NEDERLANDSCH-INDIË</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2458">274</a></td>
+<td class="width40 bottom">Deli Maatschappij</td>
+<td class="width40 bottom">Deli-Maatschappij</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2486">277</a></td>
+<td class="width40 bottom">Hindu-tijdperk</td>
+<td class="width40 bottom">Hindoe-tijdperk</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2489">277</a></td>
+<td class="width40 bottom">toeganswegen</td>
+<td class="width40 bottom">toegangswegen</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2570">287</a></td>
+<td class="width40 bottom">OOST-INDIE</td>
+<td class="width40 bottom">OOST-INDIË</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2593">288</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2603">289</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2789">307</a></td>
+<td class="width40 bottom">-</td>
+<td class="width40 bottom">
+[<i>Verwijderd</i>]
+</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2649">293</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2656">293</a>, <a class="pageref" href="#xd34e2662">293</a></td>
+<td class="width40 bottom">freguentie</td>
+<td class="width40 bottom">frequentie</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2666">293</a></td>
+<td class="width40 bottom">Britsch Indië</td>
+<td class="width40 bottom">Britsch-Indië</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2693">296</a></td>
+<td class="width40 bottom">inter-continentale</td>
+<td class="width40 bottom">intercontinentale</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2720">299</a></td>
+<td class="width40 bottom">Menado Batavia</td>
+<td class="width40 bottom">Menado–Batavia</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2763">304</a></td>
+<td class="width40 bottom">beinvloeden</td>
+<td class="width40 bottom">beïnvloeden</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2785">307</a></td>
+<td class="width40 bottom">INDIE</td>
+<td class="width40 bottom">INDIË</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2833">311</a></td>
+<td class="width40 bottom">accomodiatie</td>
+<td class="width40 bottom">accommodatie</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e2908">323</a></td>
+<td class="width40 bottom">Main</td>
+<td class="width40 bottom">Mean</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4015">333</a></td>
+<td class="width40 bottom">text</td>
+<td class="width40 bottom">tekst</td>
+<td class="bottom">2</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4020">333</a></td>
+<td class="width40 bottom">
+[<i>Niet in bron</i>]
+</td>
+<td class="width40 bottom">A</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4027">333</a></td>
+<td class="width40 bottom">Achter Indië</td>
+<td class="width40 bottom">Achter-Indië</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4060">333</a></td>
+<td class="width40 bottom">Adelaïde</td>
+<td class="width40 bottom">Adelaide</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4092">333</a></td>
+<td class="width40 bottom">Noord- West</td>
+<td class="width40 bottom">Noord-West</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4376">334</a></td>
+<td class="width40 bottom">Arakan Yoma-gebergte</td>
+<td class="width40 bottom">Arakan-Yoma-gebergte</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4954">335</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bulgarijë</td>
+<td class="width40 bottom">Bulgarije</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e4964">335</a></td>
+<td class="width40 bottom">Bulghar</td>
+<td class="width40 bottom">Bulgar</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e5024">335</a></td>
+<td class="width40 bottom">Cairo</td>
+<td class="width40 bottom">Caïro</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e5094">335</a></td>
+<td class="width40 bottom">Centraal Indië</td>
+<td class="width40 bottom">Centraal-Indië</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e5409">336</a></td>
+<td class="width40 bottom">
+[<i>Niet in bron</i>]
+</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e6193">337</a></td>
+<td class="width40 bottom">Klagenfürt</td>
+<td class="width40 bottom">Klagenfurt</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e7053">339</a></td>
+<td class="width40 bottom">Oslö</td>
+<td class="width40 bottom">Oslo</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e7646">340</a></td>
+<td class="width40 bottom">Francisko</td>
+<td class="width40 bottom">Francisco</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e8322">342</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowakijë</td>
+<td class="width40 bottom">Tsjecho-Slowakije</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e8334">342</a></td>
+<td class="width40 bottom">Tus</td>
+<td class="width40 bottom">Tuz</td>
+<td class="bottom">1</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd34e8589">343</a></td>
+<td class="width40 bottom">BULGARIJË</td>
+<td class="width40 bottom">BULGARIJE</td>
+<td class="bottom">1 / 0</td>
+</tr>
+</table>
+<h3 class="main">Afkortingen</h3>
+<p>Overzicht van gebruikte afkortingen.</p>
+<table class="abbreviationTable">
+<tr>
+<th>Afkorting</th>
+<th>Uitgeschreven</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="bottom">b.d.</td>
+<td class="bottom">buiten dienst</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79256 ***</div>
+</body>
+</html>
diff --git a/79256-h/images/afb001.png b/79256-h/images/afb001.png
new file mode 100644
index 0000000..6a68352
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb001.png
diff --git a/79256-h/images/afb002.jpg b/79256-h/images/afb002.jpg
new file mode 100644
index 0000000..178200b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb002.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb003.jpg b/79256-h/images/afb003.jpg
new file mode 100644
index 0000000..426a0f5
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb003.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb004.jpg b/79256-h/images/afb004.jpg
new file mode 100644
index 0000000..85d551a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb004.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb005.jpg b/79256-h/images/afb005.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61ce7a7
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb005.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb006.jpg b/79256-h/images/afb006.jpg
new file mode 100644
index 0000000..97d092d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb006.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb007.jpg b/79256-h/images/afb007.jpg
new file mode 100644
index 0000000..960334f
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb007.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb008.jpg b/79256-h/images/afb008.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e5d3575
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb008.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb009.jpg b/79256-h/images/afb009.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a8b95a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb009.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb010.jpg b/79256-h/images/afb010.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5f8b490
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb010.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb011.jpg b/79256-h/images/afb011.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8f71ab7
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb011.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb012.jpg b/79256-h/images/afb012.jpg
new file mode 100644
index 0000000..819edf5
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb012.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb013.jpg b/79256-h/images/afb013.jpg
new file mode 100644
index 0000000..369dccd
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb013.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb014.jpg b/79256-h/images/afb014.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d3e05dd
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb014.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb015.jpg b/79256-h/images/afb015.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f8f3ee4
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb015.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb016.jpg b/79256-h/images/afb016.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0a7e3e3
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb016.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb017.jpg b/79256-h/images/afb017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..34e483b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb017.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb018.jpg b/79256-h/images/afb018.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8d731d1
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb018.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb019.jpg b/79256-h/images/afb019.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ff55e14
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb019.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb020.jpg b/79256-h/images/afb020.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6720295
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb020.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb021.jpg b/79256-h/images/afb021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..476e2f3
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb021.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb022.jpg b/79256-h/images/afb022.jpg
new file mode 100644
index 0000000..818c568
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb022.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb023.jpg b/79256-h/images/afb023.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3bb776c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb023.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb024.jpg b/79256-h/images/afb024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..434fb23
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb024.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb025.jpg b/79256-h/images/afb025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..03bf5e2
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb025.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb026.jpg b/79256-h/images/afb026.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bb6d940
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb026.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb027.jpg b/79256-h/images/afb027.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4a31a1d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb027.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb028.jpg b/79256-h/images/afb028.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dc15ae0
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb028.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb029.jpg b/79256-h/images/afb029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6f8c715
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb029.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb030.jpg b/79256-h/images/afb030.jpg
new file mode 100644
index 0000000..af66e5e
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb030.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb031.jpg b/79256-h/images/afb031.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f602ec4
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb031.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb032.jpg b/79256-h/images/afb032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..99518d3
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb032.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb033.jpg b/79256-h/images/afb033.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f062f39
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb033.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb034.jpg b/79256-h/images/afb034.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7880e9b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb034.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb035.jpg b/79256-h/images/afb035.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5e7c91a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb035.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb036.jpg b/79256-h/images/afb036.jpg
new file mode 100644
index 0000000..00877a0
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb036.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb037.jpg b/79256-h/images/afb037.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3d3206a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb037.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb038.jpg b/79256-h/images/afb038.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f7124dc
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb038.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb039.jpg b/79256-h/images/afb039.jpg
new file mode 100644
index 0000000..385cd18
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb039.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb040.jpg b/79256-h/images/afb040.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b0a01c9
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb040.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb041.jpg b/79256-h/images/afb041.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6996a97
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb041.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb042.jpg b/79256-h/images/afb042.jpg
new file mode 100644
index 0000000..aa26cb3
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb042.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb043.jpg b/79256-h/images/afb043.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6a6939f
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb043.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb044.jpg b/79256-h/images/afb044.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f8ac4cf
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb044.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb045.jpg b/79256-h/images/afb045.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9c1680d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb045.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb046.jpg b/79256-h/images/afb046.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d78bf31
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb046.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb047.jpg b/79256-h/images/afb047.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b83d4a9
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb047.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb048.jpg b/79256-h/images/afb048.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ce183ad
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb048.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb049.jpg b/79256-h/images/afb049.jpg
new file mode 100644
index 0000000..98d74f1
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb049.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb050.jpg b/79256-h/images/afb050.jpg
new file mode 100644
index 0000000..baebf34
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb050.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb051.jpg b/79256-h/images/afb051.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3275ab8
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb051.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb052.jpg b/79256-h/images/afb052.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2dc309c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb052.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb053.jpg b/79256-h/images/afb053.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fec80de
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb053.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb054.jpg b/79256-h/images/afb054.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3b81c2c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb054.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb055.jpg b/79256-h/images/afb055.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f620c8b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb055.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb056.jpg b/79256-h/images/afb056.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e90296d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb056.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb057.jpg b/79256-h/images/afb057.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b388c8c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb057.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb058.jpg b/79256-h/images/afb058.jpg
new file mode 100644
index 0000000..324ad93
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb058.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb059.jpg b/79256-h/images/afb059.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d063340
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb059.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb060.jpg b/79256-h/images/afb060.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e68b266
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb060.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb061.jpg b/79256-h/images/afb061.jpg
new file mode 100644
index 0000000..55952df
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb061.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb062.jpg b/79256-h/images/afb062.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ea91f98
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb062.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb063.jpg b/79256-h/images/afb063.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7a4a9d8
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb063.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb064.jpg b/79256-h/images/afb064.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3308f1d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb064.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb065.jpg b/79256-h/images/afb065.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e4310bd
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb065.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb066.jpg b/79256-h/images/afb066.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fd72567
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb066.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb067.jpg b/79256-h/images/afb067.jpg
new file mode 100644
index 0000000..26efba1
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb067.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb068.jpg b/79256-h/images/afb068.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4236826
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb068.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb069.jpg b/79256-h/images/afb069.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2fd5ce3
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb069.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb070.jpg b/79256-h/images/afb070.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ea17223
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb070.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb071.jpg b/79256-h/images/afb071.jpg
new file mode 100644
index 0000000..73157ea
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb071.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb072.jpg b/79256-h/images/afb072.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ff3ab72
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb072.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb073.jpg b/79256-h/images/afb073.jpg
new file mode 100644
index 0000000..efb6cd8
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb073.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb074.jpg b/79256-h/images/afb074.jpg
new file mode 100644
index 0000000..254be91
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb074.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb075.jpg b/79256-h/images/afb075.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e6ec60e
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb075.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb076.jpg b/79256-h/images/afb076.jpg
new file mode 100644
index 0000000..04202ef
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb076.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb077.jpg b/79256-h/images/afb077.jpg
new file mode 100644
index 0000000..54221c0
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb077.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb078.jpg b/79256-h/images/afb078.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8ab461d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb078.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb079.jpg b/79256-h/images/afb079.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7b5d184
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb079.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb080.jpg b/79256-h/images/afb080.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f50221c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb080.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb081.jpg b/79256-h/images/afb081.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a1dcaf1
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb081.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb082.jpg b/79256-h/images/afb082.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8a14544
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb082.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb083.jpg b/79256-h/images/afb083.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0057709
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb083.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb084.jpg b/79256-h/images/afb084.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3b6dd03
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb084.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb085.jpg b/79256-h/images/afb085.jpg
new file mode 100644
index 0000000..defeeea
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb085.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb086.jpg b/79256-h/images/afb086.jpg
new file mode 100644
index 0000000..71000a9
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb086.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb087.jpg b/79256-h/images/afb087.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a11ef52
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb087.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb088.jpg b/79256-h/images/afb088.jpg
new file mode 100644
index 0000000..db08c28
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb088.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb089.jpg b/79256-h/images/afb089.jpg
new file mode 100644
index 0000000..08aa011
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb089.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb090.jpg b/79256-h/images/afb090.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b64fd5c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb090.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb091.jpg b/79256-h/images/afb091.jpg
new file mode 100644
index 0000000..16a96d8
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb091.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb092.jpg b/79256-h/images/afb092.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e07de3d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb092.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb093.jpg b/79256-h/images/afb093.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92a4aa2
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb093.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb094.jpg b/79256-h/images/afb094.jpg
new file mode 100644
index 0000000..245c0e5
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb094.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb095.jpg b/79256-h/images/afb095.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bb08728
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb095.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb096.jpg b/79256-h/images/afb096.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fcc0901
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb096.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb097.jpg b/79256-h/images/afb097.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0524a96
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb097.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb098.jpg b/79256-h/images/afb098.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5d71d7c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb098.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb099.jpg b/79256-h/images/afb099.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1a26a7c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb099.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb100.jpg b/79256-h/images/afb100.jpg
new file mode 100644
index 0000000..58019ae
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb100.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb101.jpg b/79256-h/images/afb101.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c172ef8
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb101.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb102.jpg b/79256-h/images/afb102.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dd12b74
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb102.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb103.jpg b/79256-h/images/afb103.jpg
new file mode 100644
index 0000000..301450a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb103.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb104.jpg b/79256-h/images/afb104.jpg
new file mode 100644
index 0000000..be51f32
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb104.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb105.jpg b/79256-h/images/afb105.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1ac0b34
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb105.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb106.jpg b/79256-h/images/afb106.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cb15909
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb106.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb107.jpg b/79256-h/images/afb107.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0489b99
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb107.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb108.jpg b/79256-h/images/afb108.jpg
new file mode 100644
index 0000000..13cb990
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb108.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb109.jpg b/79256-h/images/afb109.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5d30f6e
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb109.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb110.jpg b/79256-h/images/afb110.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e4c051a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb110.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb111.jpg b/79256-h/images/afb111.jpg
new file mode 100644
index 0000000..678b04c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb111.jpg
diff --git a/79256-h/images/afb112.jpg b/79256-h/images/afb112.jpg
new file mode 100644
index 0000000..aef9bbb
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/afb112.jpg
diff --git a/79256-h/images/backcover.jpg b/79256-h/images/backcover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b7cb45b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/backcover.jpg
diff --git a/79256-h/images/fig001.png b/79256-h/images/fig001.png
new file mode 100644
index 0000000..ca235a1
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig001.png
diff --git a/79256-h/images/fig002.png b/79256-h/images/fig002.png
new file mode 100644
index 0000000..60c4163
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig002.png
diff --git a/79256-h/images/fig003.png b/79256-h/images/fig003.png
new file mode 100644
index 0000000..62ae731
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig003.png
diff --git a/79256-h/images/fig004.png b/79256-h/images/fig004.png
new file mode 100644
index 0000000..2b58dcb
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig004.png
diff --git a/79256-h/images/fig005.png b/79256-h/images/fig005.png
new file mode 100644
index 0000000..998842e
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig005.png
diff --git a/79256-h/images/fig006.png b/79256-h/images/fig006.png
new file mode 100644
index 0000000..c36eb24
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig006.png
diff --git a/79256-h/images/fig007.png b/79256-h/images/fig007.png
new file mode 100644
index 0000000..d55f5af
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig007.png
diff --git a/79256-h/images/fig008.png b/79256-h/images/fig008.png
new file mode 100644
index 0000000..4b3fc7a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig008.png
diff --git a/79256-h/images/fig009.png b/79256-h/images/fig009.png
new file mode 100644
index 0000000..d9c01aa
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig009.png
diff --git a/79256-h/images/fig010.png b/79256-h/images/fig010.png
new file mode 100644
index 0000000..40c6f38
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig010.png
diff --git a/79256-h/images/fig011.png b/79256-h/images/fig011.png
new file mode 100644
index 0000000..1be2a8a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig011.png
diff --git a/79256-h/images/fig012.png b/79256-h/images/fig012.png
new file mode 100644
index 0000000..6fa54de
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig012.png
diff --git a/79256-h/images/fig013.png b/79256-h/images/fig013.png
new file mode 100644
index 0000000..d84c141
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig013.png
diff --git a/79256-h/images/fig014.png b/79256-h/images/fig014.png
new file mode 100644
index 0000000..cedd9dd
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig014.png
diff --git a/79256-h/images/fig015.png b/79256-h/images/fig015.png
new file mode 100644
index 0000000..37acea0
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig015.png
diff --git a/79256-h/images/fig016.png b/79256-h/images/fig016.png
new file mode 100644
index 0000000..2bbf13a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig016.png
diff --git a/79256-h/images/fig017.png b/79256-h/images/fig017.png
new file mode 100644
index 0000000..844a828
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig017.png
diff --git a/79256-h/images/fig018.png b/79256-h/images/fig018.png
new file mode 100644
index 0000000..54dc60c
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig018.png
diff --git a/79256-h/images/fig019.png b/79256-h/images/fig019.png
new file mode 100644
index 0000000..69fe994
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig019.png
diff --git a/79256-h/images/fig020.png b/79256-h/images/fig020.png
new file mode 100644
index 0000000..6e194ce
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig020.png
diff --git a/79256-h/images/fig021.png b/79256-h/images/fig021.png
new file mode 100644
index 0000000..699e795
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig021.png
diff --git a/79256-h/images/fig022.png b/79256-h/images/fig022.png
new file mode 100644
index 0000000..d19192a
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig022.png
diff --git a/79256-h/images/fig023.png b/79256-h/images/fig023.png
new file mode 100644
index 0000000..de0d79b
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig023.png
diff --git a/79256-h/images/fig024.png b/79256-h/images/fig024.png
new file mode 100644
index 0000000..b85fbd4
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig024.png
diff --git a/79256-h/images/fig025.png b/79256-h/images/fig025.png
new file mode 100644
index 0000000..d0d1d63
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig025.png
diff --git a/79256-h/images/fig026.png b/79256-h/images/fig026.png
new file mode 100644
index 0000000..1f8c8f6
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig026.png
diff --git a/79256-h/images/fig027.png b/79256-h/images/fig027.png
new file mode 100644
index 0000000..496c7c6
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig027.png
diff --git a/79256-h/images/fig028.png b/79256-h/images/fig028.png
new file mode 100644
index 0000000..4475b8d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig028.png
diff --git a/79256-h/images/fig029.png b/79256-h/images/fig029.png
new file mode 100644
index 0000000..1dd84af
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig029.png
diff --git a/79256-h/images/fig030.png b/79256-h/images/fig030.png
new file mode 100644
index 0000000..80eb366
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig030.png
diff --git a/79256-h/images/fig031.png b/79256-h/images/fig031.png
new file mode 100644
index 0000000..a254e39
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig031.png
diff --git a/79256-h/images/fig032.png b/79256-h/images/fig032.png
new file mode 100644
index 0000000..5375f01
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig032.png
diff --git a/79256-h/images/fig033.png b/79256-h/images/fig033.png
new file mode 100644
index 0000000..929bcb6
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig033.png
diff --git a/79256-h/images/fig034.png b/79256-h/images/fig034.png
new file mode 100644
index 0000000..3f51e05
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig034.png
diff --git a/79256-h/images/fig035.png b/79256-h/images/fig035.png
new file mode 100644
index 0000000..ae997b5
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig035.png
diff --git a/79256-h/images/fig036.png b/79256-h/images/fig036.png
new file mode 100644
index 0000000..9d1cdc4
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig036.png
diff --git a/79256-h/images/fig037.png b/79256-h/images/fig037.png
new file mode 100644
index 0000000..0da87d5
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig037.png
diff --git a/79256-h/images/fig038.png b/79256-h/images/fig038.png
new file mode 100644
index 0000000..24a6c77
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/fig038.png
diff --git a/79256-h/images/frontcover.jpg b/79256-h/images/frontcover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c379255
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/frontcover.jpg
diff --git a/79256-h/images/initial-c.png b/79256-h/images/initial-c.png
new file mode 100644
index 0000000..1625a7f
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-c.png
diff --git a/79256-h/images/initial-d.png b/79256-h/images/initial-d.png
new file mode 100644
index 0000000..c28c428
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-d.png
diff --git a/79256-h/images/initial-h.png b/79256-h/images/initial-h.png
new file mode 100644
index 0000000..6c7c4fb
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-h.png
diff --git a/79256-h/images/initial-i.png b/79256-h/images/initial-i.png
new file mode 100644
index 0000000..79351ad
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-i.png
diff --git a/79256-h/images/initial-j.png b/79256-h/images/initial-j.png
new file mode 100644
index 0000000..8746086
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-j.png
diff --git a/79256-h/images/initial-k.png b/79256-h/images/initial-k.png
new file mode 100644
index 0000000..5a0f6ef
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-k.png
diff --git a/79256-h/images/initial-o.png b/79256-h/images/initial-o.png
new file mode 100644
index 0000000..78bc4fe
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-o.png
diff --git a/79256-h/images/initial-s.png b/79256-h/images/initial-s.png
new file mode 100644
index 0000000..b931395
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/initial-s.png
diff --git a/79256-h/images/map.png b/79256-h/images/map.png
new file mode 100644
index 0000000..c7b8ace
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/map.png
diff --git a/79256-h/images/ornament.png b/79256-h/images/ornament.png
new file mode 100644
index 0000000..ebf770f
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/ornament.png
diff --git a/79256-h/images/spine.jpg b/79256-h/images/spine.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cd19a69
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/spine.jpg
diff --git a/79256-h/images/titlepage.png b/79256-h/images/titlepage.png
new file mode 100644
index 0000000..f82252d
--- /dev/null
+++ b/79256-h/images/titlepage.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6c72794
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This book, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..fd5a781
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1 @@
+[Project Gutenberg](https://www.gutenberg.org) public repository for eBook [#79256](https://www.gutenberg.org/ebooks/79256)