diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:45:32 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:45:32 -0700 |
| commit | a6a2fabae4e345a7017c2d9e29b9bd546a29fd87 (patch) | |
| tree | 0a5c49b1a976b5d2c739ddcb425a26c4f7797437 /14865.txt | |
Diffstat (limited to '14865.txt')
| -rw-r--r-- | 14865.txt | 4387 |
1 files changed, 4387 insertions, 0 deletions
diff --git a/14865.txt b/14865.txt new file mode 100644 index 0000000..b738c6d --- /dev/null +++ b/14865.txt @@ -0,0 +1,4387 @@ +The Project Gutenberg eBook, Gwaith Alun, by Alun, Edited by Owen M. +Edwards, Illustrated by John Thomas + + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + + + + +Title: Gwaith Alun + +Author: Alun + +Release Date: February 1, 2005 [eBook #14865] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII) + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH ALUN*** + + + + +Transcribed from the 1909 Ab Owen edition by David Price, email +ccx074@coventry.ac.uk + + + + + +GWAITH ALUN + + +[John Blackwell (Alun): alun0a.jpg] + +[Gwaith Alun: alun0b.jpg] + + + + +Rhagymadrodd. + + +Ganwyd John Blackwell (_Alun_) mewn bwthyn ger y Wyddgrug yn 1797. Un o +Langwm oedd ei fam--gwraig ddarbodus a meddylgar; a dilynai ei mab hi i'r +seiat a'r Ysgol Sul, gan hynodi ei hun fel dysgwr adnodau ac adroddwr +emynau. Mwnwr call, dwys, distaw, oedd ei dad, a pheth gwaed Seisnig +ynddo; cydymdeimlai yntau a'i fachgen. + +Yn unarddeg oed, heb addysg ysgol ond yn awyddus am wybodaeth, +prentisiwyd ef gyda chrydd oedd yn fardd. Pan yn ddwy ar bymtheg, wedi +bwrw ei brentisiaeth, medrai fforddio prynnu llyfrau; a cherddai'n aml i +Gaer i chwilio'r siopau. Derbyniai gylchgronau, prynnai lyfrau Cymraeg, +chwiliai am feirdd. Llenorion yr ardal oedd ei gyfeillion, y gynghanedd +ei hoffter. + +Yn 1823 disgleiriodd fel seren yn awyr Eisteddfod Cymru. Yn Eisteddfodau +Rhuthyn, Caerwys a'r Wyddgrug tynnodd sylw; gyda'i awdl Genedigaeth +Iorwerth II. yn y gyntaf, a chyda'i awdl Maes Garmon yn yr olaf. Yr oedd +ei fryd erbyn hyn ar gymeryd urddau eglwysig, a chafodd noddwyr caredig. + +Yn 1824 aeth i'r Beriw, pentref hyfryd ger y fan yr abera afon Rhiw i +afon Hafren. Yma dysgai Ladin a Groeg gyda'r ficer, y Parch. Thomas +Richards. Yn y lle tawel Seisnig hwn, cymerodd ei awen edyn ysgafnach, +cywreiniach. Clerigwyr pobtu'r Hafren oedd ei gyfeillion, ac yn eu mysg +yr oedd Gwallter Mechain ac Ifor Ceri. Yma, at Eisteddfod y Trallwm, y +cyfansoddodd ei draethawd gorchestol ar yr iaith Gymraeg. + +Yn Rhagfyr, 1825, ymaelododd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen; pasiodd ei +arholiad gradd olaf ym Mai, 1828. Ymdrechodd yn galed; a'i fryd ar +lwyddiant yn yr arholiadau, ar astudio llenyddiaeth Gymreig, ac ar +ymbaratoi at waith pwysig ei fywyd. Gloewodd ei awen, a dysgodd felodi +newydd, yng nghwmni Homer a Vergil. + +Daeth adre at Eisteddfod Dinbych yn 1828; cafodd ynddi wobr am ei Farwnad +Heber, a chynrychiolai ei gyd-efrydydd Ieuan Glan Geirionydd, trwy +eistedd drosto yn y gader enillasai awdl Gwledd Belsasar. + +Ionawr 15, 1829, ordeiniwyd Alun yn gurad Treffynnon. Bu yno, yn fawr ei +barch fel gweinidog a llenor, hyd 1833, pryd y rhoddodd Arglwydd Brougham +iddo fywoliaeth Maenor Deifi ym Mhenfro. Yn 1834 cychwynodd y +_Cylchgrawn_, cylchgrawn gwybodaeth fuddiol, mewn rhyddiaith clasurol a +phur. Yr oedd y _Gwladgarwr_ eisoes ar y maes; a digiodd Alun ei +gyfeillion, yn enwedig Ieuan Glan Geirionydd ac Erfyl, am wrth-ymgais. +Ond ychydig elynion fu iddo. Yr oedd mor anhunangar a hael ei ysbryd, +mor ddifyr a mwyn ei gwmni, mor bur ei fuchedd. + +Bu farw Mai 19, 1840; a chladdwyd ef ym Maenor Deifi. Cyhoeddwyd ei +waith yn 1851. + +Eos Cymru oedd Alun,--yn felus a dwys yr erys ei nodau yng nghlust ei +genedl. + +OWEN M. EDWARDS. +_Ebrill 9, 1909_. + + + + +Cynhwysiad. + + +[Ceisiwyd trefnu'r darnau mor agos ag y gellid i'w trefn amseryddol.] + +I. Y WYDDGRUG. 1797-1824. + +Iddo Ef +Angau +Cymdeithas Caer +Dau Englyn Priodas +Genedigaeth Iorwerth II. +Cerdd Gwyliedydd y Wyddgrugr +Llwydd Groeg +Eisteddfod Caerwys +Dafydd Ionawr +Gwyl Ddewi +Eisteddfod y Wydderug +Rhywun +Maes Garmon + +II. ABERIW. 1824. + +Bywyd yn Aberiw +Ifor Ceri +Emyn Pasg +Englyn i Ofyddes +A Pha Le Mae? (Cyf.) +Eisteddfod y Trallwm +Caroline +Beddargraff +Bugeilgerdd +Yr Hen Amser Gynt +I -- +Gadael Rhiw + +III. RHYDYCHEN. 1825-1828. + +At Gyfaill +College Life +At Lenor +Telyn Cymru +At ei Rieni +Cywydd y Gwahawdd +Disadvantages and Aims +Calvinism +At ei Fam, pan oedd Weddw +Cwyn ar ol Cyfaill +Marwolaeth Heber +Seren Bethlehem + +IV. BLYNYDDOEDD ERAILL. 1828-1840. + +At Manor Deifi +Cathl yr Eos +Abad-dy Tintern +Can Gwraig y Pysgotwr +Y Ddeilen Grin + + + + +Y Darluniau. + + +ALUN + + "Does destyn gwiw i'm can, + Ond cariad f' Arglwydd glan." + +COLOFN MAES GARMON--S. MAURICE JONES. + +CARTREF MEBYD ALUN--S. MAURICE JONES. + +CASTELL CONWY {1a} + + "Ar furiau tref ai rhaid trin + Anhoff astalch a ffestin?" + +MARATHON + + "Gwnawn weunydd a llwynydd llon, + Mawr hwythau, fel Marathon" + +CAERWYS {1b} + + "Lluman arfoll Minerfa + Sydd uwch Caerwys ddilys dda." + +RHYWUN {1c} + + "Gwyn ac oer yw eira Berwyn." + +UN O HEOLYDD CAERWYS + + "Hawddamor bob gradd yma, orwych feirdd." + +YR AMSER GYNT {1d} + + "Bu'n hoffi mi, wrth deithio 'mhell + Gael croesaw ar fy hynt." + +GWRAIG Y PYSGOTWR + + "Dwndwr daear sydd yn darfod, + Cysga dithau ar dy dywod." + + + + +Rhai Geiriau. + + +[Lle rhoddir yr esboniad yn Saesneg, dealler mai esboniad Alun ei hun yw +hwnnw.] + +Abred, ystad dadblygiad trwy gyfnod drwg anelwig i ddynoliaeth hapus; +"treiglo abred," mynd trwy holl dro trawsfudiad. + +Arfeddyd, bwriad, amcan. + +Balawg, uchel. + +Brathawg, _apt to stab, assassinating_. + +Breila, breilw, rhosyn. + +Breyr, uchelwr, gwrda, barwn. + +Callawr, crochan. + +Deddyw, daeth. + +Diachreth, di-gryn, cadarn. + +Diarynaig, _hero_ + +Digrawn, llifol, heb gronni + +Digyrrith, hael, caredig. + +Dyheuent, _gasping for breath_. + +Dyspaidiad, _in the intermission_. + +Eiriach, cynhilo + +Elwch, llawenydd, gorfoledd. + +Enrhaith, _fellows_. + +Ffladr, caruaidd, taer wenieithus, anwyl. + +Fflwch, llawn; buan. + +Galon, gelynion. + +Germain, _shout_. + +Gofynaig, cais. + +Gorthaw, distawrwydd, amynedd. + +Gwawrwalch, _a valiant man, a hero_. + +Graid, _fire, urgency_. + +Gryw, Greek. + +Gwaladr, tywysog, rheolwr. + +Gyrr, _attack, onset_. + +Hadledd, dirywiad, dinistr. + +Heng, gwth, taith orfod. + +Hirell, _gleams of light_. + +Huddug, tywyll, trist. + +Hwi'n golofn, _form into a column_. + +Loes gwefrawl, _electrical shock_. + +Lleuai, _read_. + +Main, meini. + +Mwd, tan y to, nenfwd. + +Nwyfre, awyr, nef. + +Rhialyd, natur, greddf. + +Rhom, rhyngom. + +Sarllach, bost, bloddest. + +Sawdan, Soldan, Sultan. + +Sitwyr, _rangers, freebooters_. + + + + +ALUN. + + +[Ym Mhonterwyl, Ger Y Wyddgrug: alun8.jpg] + + + +"IDDO EF." + + +_Dat. i. 5_. + +'Does testun gwiw i'm can +Ond cariad f' Arglwydd glan + A'i farwol glwy; +Griddfanau Calfari, +Ac angau Iesu cu, +Yw nghan a mywyd i, + Hosanna mwy. + +Paham bu i ddeddf y net +Ymaflyd ynddo EF, + A rhoi iddo glwy? +Fe roddwyd yn y drefn, +Fy meiau ar ei gefn; +Pwy na roi floedd drachefn-- + Hosanna mwy. + +Ergydiwyd ato EF, +Gan uffern, byd, a nef, + Eu saethau hwy: +Arhodd ei fwa'n gry', +Nes maeddu uffern ddu, +A phrynu mywyd i, + Hosanna mwy. + +Caniadau'r nefol gor, +Sydd oll i'm Harglwydd Ior + A'i ddwyfol glwy; +Y frwydr wedi troi, +Ellyllon wedi ffoi,-- +Sy'n gwneyd i'r dyrfa roi + Hosanna mwy. + +O faint ei gariad EF! +Nis gall holl ddoniau'r nef, + Ei dreiddio drwy: +Mae hyn i mi'n beth syn, +I ruddfan pen y bryn +Droi'n gan i mi fel hyn, + Hosanna mwy. + +Pan ddelo'r plant ynghyd, +O bedair rhan y byd, + I'w mangre hwy; +Tan obaith yn ddilyth, +Cael telyn yn eu plith, +I ganu heb gwyno byth, + Hosanna mwy. + +Tra bwyf ar riwiau serth, +Preswylydd mawr y berth, + Rho'th gwmni trwy; +Mae cofio am y loes +Dan arw gur y groes, +Yn rhyw feluso f'oes, + Hosanna mwy. + +Na ddigied neb o'r plant, +Am imi ganu ar dant + O'u telyn hwy: +Myfyrio'r tywydd du +Fu ar ein Iesu cu, +A droes fy nghan mor hy', + Hosanna mwy. + + + +ANGAU. + + +_Englynion a ysgrifenwyd yn ddifyfyr ym mynwent y +Wyddgrug_. + +"Ni foddir (mae'n rhyfeddol)--chwai angau, + A chyngor dymunol; + Er wban, griddfan greddfol, + (Uthr in' yw!) ni thry yn ol. + +Er gwaedd mam,--er gweddi myrdd, + Er gwen byd,--er gwyneb hardd, + Er swn cwyn,--er seinio cerdd, + Er ing ffull, mynn angau'i ffordd. + +Ni eiriach rai bach rhag bedd,--i'r cedyrn + Rhoir codwn i'r dyfn-fedd; + A mirain feibion mawredd + Ostyngir, siglir o'u sedd. + +I'r llaid yr aeth fy nhaidiau,--i huno, + Fu'n heinyf er's dyddiau: + I'r ystafell dywell dau, + Ryw funud, yr af innau. + +Ond cael nod hynod, a hedd--yr Iesu, + A drws i dangnefedd; + Yn dawel yn y diwedd, + Af i gaban bychan bedd. + + + +CYMDEITHAS GYMREIGYDDOL CAERLLEON. + + +Boed llwydd, mewn pob dull addas,--a chynnydd + I'ch enwog Gymdeithas; + Heb stwr, na chynnwr, na chas-- + Geni beirdd heirdd fo'i hurddas. + +Bu gannoedd drwy bob gweniaith,--addefent, + Am ddifa'r Omeriaith; + Aent hwy i lawr i fynwent laith-- + I fyny safai'r fwyn-iaith. + +Heddyw gwelaf na faidd gelyn--er gwyn, + Roi gair yn ei herbyn; + A dolef gref sy'n dilyn, + "A lwyddo Duw, ni ludd dyn." + +Cur llawer fu Caerlleon,--y gw'radwydd + Sy'n gwrido hanesion; + Am groesi'r Clawdd hir i hon, + Brethid calonnau Brython. + +'Nawr Cymry gant wisgant wen, + Chwarddu gant a cherddi gwin, + Ceir bri, a chwmni, a chan, + O fewn Caer heb ofn y cwn. + +Byw undeb, gyda bendith,--a daenir + O'ch doniawl athrylith: + Gelyn breg, rhwyg rheg rhagrith + I chwerwi'ch plaid, na chaer i'ch plith. + + + +DAU ENGLYN + + +Ar Briodas Mr. P. Williams a Miss Whitley, Broncoed. + +Gan Naf eiddunaf i'r ddau--bob undeb, + A bendith, a grasau, + I fyw'n hir, ac i fwynhau + Dedwyddwch hyd eu dyddiau. + +Eirchion y gwaelion heb gelu,--pur rad + Parhaus fo'n defnynnu: + Pob urddawl ollawl allu + Iddyn' ddel--medd Ioan Ddu. + +Tach., 1812 + + + +GENEDIGAETH IORWERTH II. + + +_Llais llid Iorwerth_. + +Clywch! clywch! ar hyd lannau Clwyd +Ryw swn oersyn o arswyd! +Gorthaw'r donn, cerdda'n llonydd, +Ust! y ffrwd,--pa sibrwd sydd? +O Ruddlan daw'r ireiddlef +Ar ael groch yr awel gref; +Geiriau yr euog Iorwerth, +O 'stafell y Castell certh; +Bryd a chorff yn ddiorffwys,-- +Hunan-ymddiddan yn ddwys: +Clywch, o'r llys mewn dyrys don, +Draw'n sisial deyrn y Saeson,-- +"Pa uffernol gamp ffyrnig? +A pha ryw aidd dewraidd dig? +Pa wrolwymp rialyd +Sy'n greddfu trwy Gymru 'gyd? +Bloeddiant, a llefant rhag llid, +Gawrwaeddant am deg ryddid,-- +'Doed chwerwder, blinder, i blaid +Ystryw anwar estroniaid; +Ein gwlad, a'n ffel wehelyth,-- +Hyd Nef,' yw eu bonllef byth; +Ac adsain main y mynydd,-- +Och o'u swn!--yn gasach sydd; +'Ein gwlad lan amhrisiadwy,' +Er neb, yw eu hateb hwy. + +"Pa les yw fod im' glod glan +Am arswydo'r mawr Sawdan,-- +Pylu asteilch Palestin, +Baeddu Tyrciaid, bleiddiaid blin; +Troi Chalon wron i weryd, +Ie, curo beilch wyr y byd,-- +Os Gwalia wen,--heb bennaeth, +A'i mawrion gwiwlon yn gaeth,-- +Heb fur prawf,--heb farrau pres, +Na lleng o wyr, na llynges,-- +A ymheria fy mawr-rwysg, +Heb fy nghyfri'n Rhi mewn rhwysg? +Er cweryl gyda'r cawri, +A lladd myrdd, nid llwydd i mi; +Ni fyddaf, na'm harfeddyd, +Ond gwatwor tra byddo'r byd. + +"Ha! ymrwyfaf am ryfel, +O'm plaid llu o ddiafliaid ddel: +Trowch ati'r trueni trwch, +Ellyllon! gwnewch oll allwch. + +"I ti, O Angeu, heddyw y tyngaf, +Mai am ddialedd mwy y meddyliaf; +Eu holl filwyr, luyddwyr, a laddaf, +Un awr eu bywydau ni arbedaf; +Oes, gwerth, i hyn aberthaf,--gwanu hon +Drwy ei chalon fydd fy ymdrech olaf. + +_Dichell Iorwerth_. + +"Ha! ha! Frenin blin, i ble +Neidiodd dy siomgar nwyde? +Oferedd, am hadledd hon, +Imi fwrw myfyrion; +Haws fydd troi moelydd, i mi, +Arw aelgerth, draw i'r weilgi, +Nac i ostwng eu cestyll, +Crog hagr, sef y creigiau hyll. + +"Oni ddichon i ddichell, +Na chledd na nych, lwyddo'n well? +Rhyw ddu fesur ddyfeisiaf,-- +Pa ystryw ddwys, gyfrwys gaf? +Pa gais? pa ddyfais ddifeth +Gaiff y budd,--ac a pha beth? + +"'Nawr cefais a wna r cyfan,-- +Mae'r meddwl diddwl ar dan; +Fy nghalon drwy 'nwyfron naid, +A llawenydd ei llonaid; +Gwnaf Gymru uchel elwch, +I blygu, a llyfu'r llwch:-- +I wyr fy llys, pa'nd hyspyswn +Wiw eiriau teg y bwriad hwn?" + +A chanu'r gloch a wnai'r Glyw, +Ei ddiddig was a ddeddyw,-- +"Fy ngwas, nac aros, dos di, +A rhed," eb ei Fawrhydi,-- +"Galw ar fyrr fy Mreyron, +Clifford hoew, Caerloew lon; +Mortimer yn funer fo, +A Warren, un diwyro." + +Deuent, ymostyngent hwy +I'w trethawr, at y trothwy: +O flaen gorsedd felenwawr +Safai, anerchai hwy'n awr,-- + +"Cyfeillion bron eich Brenin, +A'i ategau'r blwyddau blin,-- +Galwyd chwi at eich gilydd +Am fater ar fyrder fydd; +Gwyddoch, wrth eu hagweddau, +Fod llu holl Gymru'n nacau +Ymostwng, er dim ystyr, +I'm hiau o gylch gyddfau'u gwyr; +Ni wna gair teg na garw,-- +Gwen, na bar,--llachar, na llw, +Ennill eu serch i'm perchi, +Na'u clod i'm hawdurdod i: +Ni fynnant Bor, cynnor cain, +Ond o honynt eu hunain; +Ganedig bendefig da, +O'u lluoedd hwy a'u llywia:-- +Ond cefais, dyfeisiais fodd, +O dan drais, i'w dwyn drosodd; +Ac i mi gwnant roddi rhaith, +Ac afraid pellach cyfraith; +Rhoi llyffeithair a gair gaf,-- +Gair Gwalia gywir goeliaf:-- +Yn rhywfodd, ni ddysgodd hon +Er lliaws, dorri llwon: +Elinor, lawen araf, +Mewn amhorth yn gymorth gaf; +Mererid i'm Mreyron +I'w cais pur trwy'r antur hon." + +Traethai'r Brenin, gerwin, gau, +Ar redeg ei fwriadau; +A'r Cyngor wnai glodfori, +Mor ddoethwedd rhyfedd eu rhi, +A'i ddihafal rialyd, +Mewn truthiaith, gweniaith i gyd. + +Yna'r arglwyddi unol +A gilient, nesent yn ol, +Gan grymu pen i'w Brenin, +Laig ei glod, a phlygu glin. + +_Ufudd-dod y Frenhines_. + +E geisiai frys negesydd +Yn barod, cyn darfod dydd,-- +A gyrrai, ar farch gorwych, +I'r brif-ddinas y gwas gwych, +A gofynaig i'w Fanon, +A gair teg am gariad hon: +Y lonwech bur Elinawr +Serchog, oedd yn feichiog fawr; +Gofynnai a hwyliai hon, +Gryn yrfa, i Gaernarfon, +Ar fyrder, fod mater mawr +I'w ddisgwyl y dydd esgawr. + +O fodd ufuddhaodd hon, +Iach enaid, heb achwynion; +Dechreuai'r faith daith, 'run dydd, +Mewn awch, a hi'n min echwydd; +Gwawl lloer, mewn duoer dywydd, +A'i t'wysai pan darfai dydd; +Oer y cai lawer cawod, +Cenllysg yn gymysg ag od; +Anturiai, rhodiai er hyn, +Trwy Gwalia, tir y gelyn; +Er ymgasgl bar o'i hamgylch, +A'i chell yn fflamiau o'i chylch,-- +Ni wnai hon ddigalonni, +Mor der oedd ei hyder hi; +(Ow! ow! 'n wir beri'r bwriad +Tra glew, er dinistrio gwlad:)-- +Daeth, wrth deithio o fro i fryn, +Y faith yrfa i'w therfyn. + +A'r deyrnes gynnes, heb gel +Yn ddiegwan ddiogel; +Rhoes Iorwerth eres warant,-- +Ae rhingyll i gestyll, gant, +Am alw cydymweliad +Brenin ac arglwyddi'n gwlad: +Rhuddlan oedd y fan i fod +Hygof erfai gyfarfod; +I dorri rhwystrau dyrys +Y gelwid, llunid y llys:-- +D'ai'r eurfig bendefigion +O amryw le 'Nghymru lon; +Yno y daeth yn y dydd, +Gwalia o gwrr bwygilydd. + +Ond oedai Edward wedyn +Eu galw i'r llys, hysbys hyn; +Disgwyliai a dwys galon,-- +Heb gau ei amrantau 'mron, +I'w fanon wirion, arab, +Ar awr ferth, esgor ar fab. + +Harddai y lle--rhoi fwrdd llawn, +A gosod rhyw esgusiawn; +Ond er yr holl arfolli +Holl blaid ein penaethiaid ni +Ni charent y gwych aeron-- +Y dawnsiau a'r llefau llon: +Y morfa llwm a hirfaith, +Lle berw tonn, oedd llwybr eu taith, +A myfyrient am fawrion +Aeth mewn cyrch dan dyrch y donn,-- +Y glewion, enwogion wyr +Laddwyd, a'r prif luyddwyr: +Rhodient pan godai'r hedydd +Fel hyn, hyd i derfyn dydd; +A'u dyddiau oll fel diddim, +Synnent, ond ni ddwedent ddim: +Wedi egwyl ddisgwyliad, +O fewn eu bron daeth ofn brad,-- +Swn, fal rhwng sisial a son, +"Llawrudd a chyllill hirion;" +'Roedd gwaelod y trallod trwch, +I wyr Gwalia'n ddirgelwch. + +_Geni Tywysog_. + +Wele! o'r diwedd, ar ol hir dewi, +Deuai i Iorwerth genadwri +O Gaersalwg,--gwnai ei groesholi,-- +Yna ei holl anian oedd yn llonni +Hyd grechwen, pan glywodd eni--bachgen +Ag aur wialen a gai reoli. + + Ac yna a'i udganwr +A'i gorn teg i gern y twr: +Galwyd arglwyddi Gwalia, ar unwaith, +Ar heng hirfaith i ddod i'r gynghorfa. + +Pob rhyw gadr waladr oedd +Yn esgud yn ei wisgoedd; +Distain wnai iddynt eiste +Bob yn lwyth--bawb yn ei le: +Deuai'r Ynad dirinwedd, +Mewn parchus, arswydus wedd; +Mewn rhwysg a muner-wisgoedd, +Coron ar y coryn oedd; +A gwyneb yn llawn gweniaith, +O drefn y dechreuai draith. + +"Fy neges, brif enwogion, +A glywiau teg y wlad hon,-- +Nid ydyw i wneyd adwyth, +Dwyn loesion llymion yn llwyth,-- +I fygwth clwyf a gwaith cledd, +Nac i lunio celanedd; +Ond o fwriad adferu +Eich hyfawl barch fel y bu; +Cymru ben baladr ffladr fflwch +Heddyw sydd eisiau heddwch; +Rhoddi Llywiawdwr addwyn, +Nwyfre maith, wnaf er ei mwyn; +Un na's trina es'roniaith, +Na swn gwag Seisonig iaith; +Fe'i ganwyd ar dir Gwynedd, +Dull Sais, na'i falais, ni fedd; +Addefir ef yn ddifai,-- +Ni wyr un fod arno fai: +Yn fwynaidd gwybod fynnwn, +Beth wnewch? Ufuddhewch i hwn?" + +* * * * * + + Cydunent, atebent hwy,-- +"Ymweledydd mawladwy, +I'n cenedl rhyw chwedl go chwith +Ydyw geiriau digyrrith; +Cymru wech,--nis cymrai hon +Lyw o astrus law estron; +Ond tynged a brwnt angen, +A gwae ei phobl, blyga'i phen: +Llin ein llon D'wysogion sydd +'Leni mewn daear lonydd: +Rho di'r llyw cadarn arnom +A dedwydd beunydd y b'om:-- +Enwa 'nawr, er union waith, +Y gwr del wisga'r dalaith, +'Nol cyfraith, fel b'o rhaith rhom, +Na thyrr ing fyth awr rhyngom: +Ie, tyngwn, at angau, +Yn bur i hwn gwnawn barhau." + +Fulion! ni wyddent falais, +Dichellion, na swynion Sais. + Dwedai'r blin Frenin ar frys-- +"Felly ces fy ewyllys, +Doe y daeth, megis saeth, son +Yn erfai o Gaernarfon, +Fod mab rydd wynfyd i mi, +Nawdd anwyl, newydd eni; +A hwn fydd eich llywydd llon, +A'ch T'wysog enwog union: +Dal a wnaf, nes delo'n wr, +Drethi eich llywodraethwr; +Bellach, y bydd sarllach Sais, +Mawr ddilwrf Gymry ddeliais." + +Gwelwent, a safent yn syn, +Ymhleth ddiachreth ddychryn; +A phob boch oedd yn brochi,-- +Tro'i brad aml lygad i li. + +_Araeth Madog_. + +Ebai Madog, enwog wr,-- +"Ha! rymusaf ormeswr! +Tybiais falch wawrwalch lle'r el, +Wir awch, yn wr rhy uchel, +I lochi brad dan lech bron, +A challawr i ddichellion: +Ond ni wnei gu Gymru'n gaeth, +Bro dirion, a bradwriaeth; +Ni phryni serch prid, didwyll, +Ac odiaeth hon, gyda thwyll: +Os gall dy frad ddwyn gwlad glau +I gur a chwerw garcharau,-- +Nis gall dy ewin-gall wau +Rhwym a ddalio'r meddyliau: +A oedd cochi perthi'n pau, +A llawruddio'n holl raddau,-- +Ein llyfrau, a'n gotau gwaith,-- +A'n haneddau ni'n oddaith, +Y teryll aer,--torri llw, +A'r brad ger Aberedw,-- + +Ow! ow! yn ddiwegi ddim yn ddigon, +I ddangaws, i araws i oes wyrion, +Fel rhyw anhawddgar ac afar gofion +Mai marwor meryw yw ystryw estron? +Ond am y wlad, deg-wlad hon,--gwybydd di, +Rhaid iti ei cholli, er dichellion. + +"Os yw breg gwgus, a braw, +Fal wedi dal ein dwylaw, +Daw ail gynnwrf, dilwrf da, +I drigolion dewr Gwalia; +Codwn, arfogwn fagad, +O wrol wych wyr y wlad; +Mewn bar y bonllefa'r llu +'Camrwysg ni oddef Cymru,-- +Rhi o'n huchel wehelyth, +Cymro boed i'r Cymry byth!' +Ni chaiff Sais, trwy ei drais, drin +Iau ar warr un o'r werin! +Daw'r telynau, mwythau myg, +Ddewr eu hwyl, oddiar helyg; +Rhed awen, er id wahardd, +Cerdd rhyfedd rhwng bysedd bardd; +Gwnant glymau a rhwymau rhom, +Enynnant y tan ynnom; +Dibrin pawb oll dadebrant,-- +Heb ochel, i ryfel 'r ant; +A'n mynwes yn lloches llid, +Ein harwyddair fydd 'Rhyddid!' + +"Ag arfau ni wna'n gorfod +Tra'n creigiau a'n bylchau'n bod; +Cariwn mewn cof trwy'r cweryl, +Y'mhob bwlch, am Thermopyl; +Gwnawn weunydd a llwynydd llon, +Mawr hwythau, fel Marathon; +Yn benaf llefwn beunydd,-- +'Marw neu roi Cymru'n rhydd?' + +"Os colli'n gwlad, anfad wyd, +O'r diwedd dan ruddfan raid,-- +Yn lle trefn, cei pob lle troed, +Wedi ei gochi a'n gwaed; +Trenga'n meibion dewrion dig, +A llawryf am y llurig. + +"Yn enw Crist eneiniog--ymroddaf + Am ryddid ardderchog; +A'r un Crist fu ar bren crog, +Ni ymedy a Madog." + + E daw ar hyn,--d'ai ar ol +Ryw ddistawrwydd ystyriol. +Ac Iorwerth, ar y geiriau, +Fel llew dig ffyrnig mewn ffau; +Malais y Sais, echrys wg, +A welid yn ei olwg. + +_Tyb Euraid Ap Ifor_. + + O ryw fuddiol arfeddyd,--rhoi'n rhagor +Euraid Ap Ifor ei dyb hefyd,-- + +"Hyf agwrdd bendefigion, +Rhy brysur yw'r antur hon; +Ar furiau tref, ai rhaid trin +Anhoff astalch a ffestin? +Mae llid yn fy mron hynaws, +At Saeson, a'u troion traws; +Ond serch, a glywserch i'm gwlad, +O'm calon a rwyddlon red; +Na ato fyth, etwa fod +Neint hon yn gochion i gyd,-- +Arafwn,--o'r tro rhyfedd +Hwyrach cawn, y mwynhawn, hedd; +E ddaw ergyd ddiwyrgam, +Lawn cur, i ddial ein cam; +Ac hefyd dylid cofio,-- +Er prudded, trymed y tro,-- +Er angeu'r gair fu rhyngom, +'R amodau, rhwymau fu rho'm: +Pan roddo Gymro y gair, +Hwnnw erys yn wir-air; +Ei air fydd, beunydd heb ball, +Yn wir, fel llw un arall: +Ein hynys hon i estron aeth, +A chyfan o'n gwiw uchafiaeth; +Ond ni throes awch loes, na chledd, +Erioed mo ein hanrhydedd; +A'n hurddas a wnawn arddel, +Y dydd hwn, a doed a ddel: +Ein hiawn bwys yn hyn, O bid, +Ar Dduw a'i wir addewid. +Duw a'n cyfyd ni, cofiwn, +Y diwedd, o'r hadledd hwn; +Heddyw, oedwn ddywedyd +Ein barn, yn gadarn i gyd; +Profwn beth dd'wed ein prif-fardd,-- +Gwir iawn bwyll yw geiriau'n bardd;-- +Pa lwyddiant, yn nhyb Bleddyn, +A ddigwydd o herwydd hyn?" + +Amneidient mewn munudyn +Ar yr ethol ddoniol ddyn,-- +Yna, a phwys ar ben ei ffon, +Y gwelid y gwr gwiwlon: + +Ei farf fel glan arian oedd,--mewn urddas, +Cyrhaeddai hon wasg ei wyrddion wisgoedd; +Yn null beirdd, enillai barch,--ar bob peth +E ddygai rywbeth hawddgar a hybarch. + +_Proffwydoliaeth Bleddyn_. + +D'wedai, agorai'r gwir-air,-- +"Clyw frenin gerwin, y gair! +'R hyn ddaw, trwy fy llaw i'r llys, +Duw y dynged a'i dengys; +Am ennyn aer mwy na neb, +Troi a chynnal trychineb, +Gwneyd ochain yn seilfain sedd,-- +Rhoi dy wersyll ar d'orsedd! +Am ddifrodi, llosgi, lladd, +Brad amlwg, a brwd ymladd; +A rhoi bro, mewn taro tynn, +I wylo am Lywelyn:-- +(Iachawdwr a braich ydoedd, +Ac anadl ein cenedl oedd;) +Fel y rhoist gur, mesur maith, +Y telir i ti eilwaith. +O! trochaist lawryf mewn trwch-waed, +Dy arlwy wrth Gonwy oedd gwaed. +Hwn geraist yn lle gwirawd,-- +Bleiddiaid sy'n ffoi rhag cnoi cnawd. + +Y mae maith och mam a thad, +Gwaedd a chur gweddw a chariad,-- +A main lle mae ymenydd +Llawer dewr, a gollai'r dydd,-- +Temlau, ac aneddau'n wag, +Yn rhoi manwl air mynag,-- +I un gwrdd ddwyn gwan yn gaeth,-- +Iddo gael buddugoliaeth: +Ond llion mawrion am hyn +O ddialedd a ddilyn. + +"Awr na feddyli, daw'r nef ddialydd, +Dy waed oera ar dywod y Werydd; +Cydwybod Iwfr wna dwrf cyn y derfydd, +Hon a'th boena--gyrr ddrain i'th obenydd; +Caiff Brython gwirion dan gerydd--fyw'n llon, +Eu muriau'n llawnion, a marw'n llonydd. + +"A gwaeth nac oll a wnaethost, +Mewn du far mynni dy fost,-- +Gwenaist pan gwelaist galon +Wiw a phur ar waew-ffon! +Ti ddigred, ni roist ddeigryn +Yn y lle yr wylwyd llyn! +Llanwaist gron goron a gwaed, +Ac arall yf y gorwaed! +Clyw'n swn!--mwd Bercley'n seinio, {26} +Dychryn i'w ganlyn ac O! +Marwol loesion bron Brenin, +Tan grafangau bleiddiau blin. +Hyfryd dduwiesau Hafren, +Pan glywant a wisgant wen. + +Daw blwyddau llid a bloeddiad, +Du hin, ar warthaf dy had! +Clyw! ddolefau, briwiau bron, +O'r Twr Gwyn {27} mae'r taer gwynion; +Dy hilion, mewn du alaeth, +O dan gudd, leiddiaid, yn gaeth! +A mynych gwna cromeni +Y Twr cras watwor eu cri: +Ni adewir o'r diwedd +Wr o dy sil ar dy sedd. + +"Ha! ha! 'r dwyrain egyr ei dorau,-- +Ai cwrel sydd yn lliwio cyrrau +Creigydd, moelydd, a du gymylau? +Nage, gwawrddydd glan, eirian oriau, +Wiwber anwyl sydd ar y bryniau; +Gwelwch Gymru ar fynydd golau, +A'n iach wyrion o'i chylch yn chwarau, +(Rhos sy' o danynt ar sidanau,) +Hust! ust! ust!--mae'n dyfod i'm clustiau, +Gathl enwog oddiar ei thelynau,-- +Cerddorion a Beirdd, heirdd eu hurddau, +Yn dorf bloeddiant,--'Wi! darfu blwyddau +Yr ochain anwar a chynhennau;'-- +Par y don i'm hyspryd innau--roi llam, +Mwy e grychneidia'm gorwych nwydau. + +"Daw dyddiau mad a diddan, +A mawr lwydd i Gymru lan; +Dyddiau bwrcaswyd iddi, +Ar dy ddichell dywell di; +O Dduw Ner daw'r hoewder hwn, +I'n Duw eilchwyl diolchwn: +Derfydd amser blyngder blin, +Curaw tymhestlog gerwin. +Daw hinon a daioni +O dy drais, na's tybiaist ti; +Bydd cof mewn gwledd am heddyw, +A chlod am it' fod yn fyw: +Iach amrant Lloegr a Chymru, +Daw'r ddwy-wlad mewn cariad cu; +Yna'n y ddwy mwy ni ddel, +I'w trefi helynt rhyfel; +Un llys fydd drwy'n hynys hon, +Una'i gwyr dan un goron; +Unant nerth, rhag rhyferthwy, +Un reddf ac un ddeddf i'r ddwy; +Un Duw arnynt, un deyrnas, +Un lluoedd, un floedd, un flas: +Gwelaf Frython, {28}--'rwy'n llonni, +Yn eistedd ar d'orsedd di! +Ac o ystlys a gwestle, +Y gyllell hir gyll ei lle: +A o gof ymladdau gant, +Eu hing hefyd anghofiant; +Cant gyd-fwynhau breintiau braf, +Law-law i'r genedl olaf: +Lle gwelwyd twyll a galar, +Echrys boen, a chroes a bar,-- +Rhinwedd welir a hinon, +Gwenau, a bonllefau llon; +Rhyfela dry'n orfoledd, +Screchiadau yn hymnau hedd. +Ar eirian fro Eryri, +Ei chreigiau a'i hochrau hi,-- +Lle mae trigfa'r bar yn bod, +A dwyn arfau dan orfod;-- +Lle gwelir llu y gelyn, +A'u bloedd hell, y blwyddau hyn,-- +Anhirion elynion lu, +A'u tariannau'n terwynu;-- +Anianawl serch yn ennyn, +A ffoi at y gwaew-ffyn;-- +Tyf breilos, a rhos di-ri', +Ar hon, a'r loew lili; +Eos fydd bob dydd yn dod +I fryn, yn lle cigfranod: + +"Ar y llethri a'r tyli telaid, +Tybiaf y gwelaf y bugeiliaid, +Lwythau dofion, yn mhlith eu defaid, +Tarfant a chanant ffwrdd ochenaid, +Llamsach wyn bach yn ddibaid,--mor ddifyr, +Chwim a mygyr gylch y mamogiaid. + +"Lle codwyd bwyeill cedyrn, +Bydd twmpathau chwarau chwyrn; +Dawnsio pan y darffo y dydd, +A thelyn ar frith ddolydd: +I'n hynys, pan ei hunir, +Daw tawelwch, heddwch hir; +A chywir heddwch a rhyddid +Wneir y dydd hwnnw yn aur did; +Ar wddwf Cymru rhoddir +Y gadwen hon i gadw'n hir; +Y drefn gaeth wriogaethol, +Mwya'i nerth, a i ddim yn ol; +Bydd un gyfraith, 'run rhaith rhawg, +I lwyth isel, a Th'wysawg: +Iraidd wiwlon rydd-ddeiliaid, +Ri'r gwlith, yn eu plith o'u plaid; +Colofnau y breintiau bras, +A chadarn-weilch y deyrnas; +Ar bob mater a cherydd, +Rheithwyr yn farnwyr a fydd: +'R un fro wnaeth gwyar yn frith, +O dda gynnyrch ddwg wenith; +Cod yr amaeth, cydia'i rwymau, +Cain reolau, cyn yr haulwen; +Deil waith odiaeth, dol a thidau, +Iau a bachau lle bo ychen; +Teifl yr hadau,--llusga'r ogau, +Egyr ddorau gwar ddaearen, +Er cael cnydiau, yn eu prydiau, +Rhag i eisiau rwygo asen. + +"Esmwytho nos amaethydd, +Heddwch, diofalwch fydd,-- +Y daw gelyn digwilydd +I'r berllan, na'r ydlan rydd; +Ac ni raid braw daw un dydd, +Ryw ormeswr i'r maesydd, +Neu Fodur cryf i fedi +'Nol anferth drafferth i drin: +Tybia'i wlad yn Baradwys,-- +Dyry gainc wrth dorri'i gwys +A swch fuasai awchus +Gleddyf un dewr hyf di-rus; +Ymaith ar unwaith yr a, +Uwch ei boen y chwibiana. + +"Ac anterth cymer gyntun, +Heb i ofal atal hun; +O hyd yn ddiwyd ddiarf +Heb fod dan orfod dwyn arf +Heb elynion o Gonwy +O fewn maes i'w hofni mwy. + +[Castell Conwy. "Heb elynion o Gonwy +O fewn maes i'w hofni mwy.": alun25.jpg] + + "A thew ffrwyth ar + Gwnna'n gynnar; +Daw mawnog, gallt, a mynydd, +A bronydd, yn dir braenar. +"Y ddwy wlad cyd addolant, +Cyd foli'r Ion union wnant; +Rhont glodydd i'w Dofydd da, +Law-law mewn Haleluia: + +"Yna y tyf yn y tir +Bob helaeth wybodaeth bur, +O ddirgelion meithion mor, +Daear, a'i sail, hyd i'r ser. + +"Helicon pob ffynnon ffel, +Parnassus pob bryn isel: +Eu rhyfedd faner hefyd +Achuba, orchfyga fyd; +O Gressi'r maes hagr asw, +I antur lan Waterlw: +Ac y diwrnod cadarnwych +Bydd y deyrnas addas wych +Heb ei bath, heibio i bob +Un arall o fewn Ewrob; +Rheola mewn rhialyd +O begwn i begwn byd." + + Gyda bloedd, gweda Bleddyn, +"Y nefol Ior wna fel hyn, +Foreu tawel o frad tywyll, +A llewyrcha o'r ddichell erchyll: +Molwn Dduw y Nef, gan sefyll, +Yna pawb a awn i'n pebyll." + + + +CERDD CALAN GWYLIEDYDD Y WYDDGRUG. + + +Ymysgydwch o'ch cysgadrwydd-- + Yn filoedd dowch i foli Duw; +Torrodd gwawr ar flwyddyn newydd, + Gobeithiaf mai un ddedwydd yw: +Mae pob Calan fel yn gwaeddi, + A'r tymhorau bob yr un,-- +Yn eu dull yn dwys bregethu-- + "Derfydd dyddiau byrion dyn." + +Heddyw'm gorchwyl innau dderfydd, + Alwai'n chwaneg mo'no chwi; +Drwy fy nghylch yn bur wyliedydd + A lladmerydd y bum i; +Mi fynegwn ddull y tywydd, + P'un ai teg ai garw'r gwaith, +Fel y gwypech ar obenydd + Ai addas oedd y dydd i daith. + +Do, mi wyliais gylch eich drysau + Ar ryw oerion oriau hir, +Rhag i ddynion drwg eu nwydau + Dorri eich aneddau'n wir; +Tywydd garw, mwy nag oerni, + Ni wnai nhroi oddiar fy nhaith, +A chan ofal i'ch gwas'naethu + Methais gysgu lawer gwaith. + +Daeth fy ystod at ei therfyn, + Darfu'm tro oddeutu'ch tre', +Un galenig wyf yn ofyn + Am fy llafur yn y lle; +Chwi sy'n meddu da a moddion-- + Digon sy'n eich llety llawn,-- +Gwnai ychydig o'ch gweddillion + DIC a'i deulu'n llawen iawn. + + + +LLWYDD GROEG. + + +Awdl ar fuddugoliaethau diweddar y Groegiaid ar y Tyrciaid. + +Llwydd, llwydd, fwyn arwydd, i fanerau--Groeg, + Hir rwyged ei llongau +Bob rhes o lu gormes gau, +Drwy'r moroedd draw a'r muriau. + +"A llwydd gyfarwydd a fo +I'w Rhyddid, yn eu rhwyddo: +Na lanwed yn oleuni, +Cafn y Lloer {33} uwch cefn y lli'; +Ond isel, isel eisoes +Drwy gred ymgrymed i'r Groes. + + A thra tonn, Marathon, a muriau, +A rhin milwyr yr hen ymylau, +A gaent ffyniant gynt a hoff enwau, +O'u iawn barodrwydd, yn eu brwydrau, +Gwasgarer, gyrrer dan gaerau,--yn haid, +Weis Soldaniaid, isel eu doniau." + +[Marathon. "A thra tonn, Marathon, a muriau, +A rhin milwyr yr hen ymylau.": alun33.jpg] + +Fal hyn o bob dyffryn deg, +Ac ynys a gylch gwaneg; +O'r tyrau muriau mawrion, +Mannau dysg a min y donn,-- +Y glau Awen a glywodd +Y llais, a'r adlais a rodd +Groeg hen, yn gwiriaw cynnydd +Ei golau ddawn ac ail ddydd. + +Ar ystlysau ei mynyddau, +A'i ffynhonnau hoff yn unawl, +Gwelwyd chwithau, a'ch telynau, +Hen dduwiesau hoen ddewisawl; +Yn galw o'i nych i'w goleu'n ol--eich gwlad, +Ac iawn fwriad, a gwe anfarwawl. + +Ac wrth wych adlais, a gwyrth eich odlau, +Cysgodolion y diwydion dadau, +Yr aml areithwyr, y milwyr hwythau, +Gwyr fu o ddinam ragoraf ddoniau, +A neidiant, beiddiant o'u beddau,--a'u plant +A iawn gynhyrfant hwy i gain arfau. + +Mae Pindar, oedd gar gorwyllt, +A dawn ei gan o dan gwyllt; +Tyrtaeus yn troi tuedd, +I roi clod i wyr y cledd: +"O! (meddant,) p'le mwy addien, +Yn gwrr c'oedd, nag yw'n Groeg hen? +Ein gwlad fwyn, o glod a fu, +Unwaith, yn mawr dywynnu, +Eto'i gyd ytyw a'i gwedd, +A'i rhannau yn llawn rhinwedd: +Ym mro bon y mae hir haf, +Ber awel a byrr aeaf. +Yr haul y sy'n rheoli, +Heb roi haint, ar ei bro hi; +Mae nos, yn ei mynwesydd, +Megis chwaer ddisglaer i ddydd; +Aml y lle, ym mol ei llawr, +A mannau'r harddaf mynawr; +Hemaetus felus y fydd, +A diliau mel ei dolydd; +A'i ffrwythydd gwinwydd, fal gynt, +Di-odid mai da ydynt. +Holl natur bur heb wyro, +Sy'r un fraint i'r seirian fro, +A phan oedd, yn hoff ei nerth, +Briod-fan pob dawn brydferth. + +"Yma gwir Ryddid, a'i myg aur roddion, +Sef celfyddydau a doniau dynion: +Rhin a roi eil-oes i'r hen wrolion, +A gair odiaethawl i'w gorau doethion, +A wnaent gynt i helynt hon--anrhydedd, +Ynt, (ddi-hoff agwedd) o tan ddiffygion." + +Wrth eu haraith, effaith ddig, +Dawn y wlad, yn weledig, +Fal yspryd tanllyd o'u tu, +A wnae'n anadl enynnu,-- +Gan ddangos, yn achos Ner, +A'i fendith, a'i gyfiawnder, +Y mawr fri o dorri'r did, +I ymroddi am Ryddid. + +Pwy ar alwad, a piau wroliaeth, +Ni ddaw i'w dilyn, a nawdd o'i dalaeth, +A rhin fal arwyr yr hen filwriaeth, +Draw a hwylient i Droia ehelaeth, +Os y goll o Ryddid sy' gwaeth--na'r hen +Golled o Helen, gai hyll hudoliaeth? + +Hen anghrist, un athrist oedd, +O'r tu arall i'r tiroedd, +A gododd,--gwaethodd drwy'r gad, +Ar filoedd i'w rhyfeliad: +Un oedd o'r rhai aneddant +Uffern boeth yn ei ffwrn bant,-- +Hoffai lid a gofid gau, +A'i llwydd ydoedd lladdiadau; +Seirph tanllyd, gwaedlyd eu gwedd, +Gwenwynig, (gwae anhunedd) +Ei gwallt oedd,--a gwyllt eiddig, +Rhag hedd oedd dannedd ei dig; +Ei llygaid yn danbaid des +Oedd uffernawl ddwy ffwrnes; +A'u sylwedd, o'r iseloedd, +A'u mawr lid, tra marwawl oedd. + +O! pa ryfel, a'i uchel ochain, +Dial a'i ofid, a dolefain, +O'i chodiad irad yn y Dwyrain, + +'Fu'r un baich i fawrion a bychain; +Baban a mam (un ddamwain) lle cafodd, +Dieneidiodd o dan ei hadain. + +Ond Duw'r hedd o'i ryfedd rad, +Yn 'diwedd, roi wrandawiad +I'w blant,--pan godent eu bloedd, +Dan ofid hyd y nefoedd: +O Scio wylo, alaeth, +I'w glustiau'n ddiau a ddaeth; +A rhoes, Ior y Groes, ar gri, +Dyst eirian o'i dosturi; +D'ai'n gymorth, da borth di-baid, +Nes i ryw'r Nazareaid, +Rai marwawl, er eu muriau, +Ac erfyn eu gelyn gau. + +Angylion, genadon gwynion gannoedd, +Gyrrai i'w llywiaw, y gorau lluoedd, +Rhwygent y muriau, rhoi gwynt y moroedd +I'r ddi-ofn daran, hwyl ar ddyfnderoedd, +Llu'r Proffwyd dan arswyd oedd--pan welent, +Hwy draw a gilient i eu dirgeloedd. + +Yn awr (a Duw'n ei wiriaw) +Golygwn ddwthwn a ddaw,-- +Pan deflir, lluchir i'r llawr +Ddu arfawg anghrist ddirfawr; +A phan gair, yn hoff ei gwedd, +Gaer enwawg i'r gwirionedd: +Drwy reol gwydrau'r awen, +Draw'r llwydd a welaf drwy'r llen;-- +Llwydd oesoedd lluoedd Iesu, +Pan gant y feddiant a fu +O ddiwall wlad addewid, +Heb gaethder, llymder, na llid. + +Gyrr y Dwyrain, ac oer ia diroedd +Y dwfn eira, eu di-ofn yrroedd; +Gyrr y Deau hithau ei hieithoedd, +A Gorllewin ei gorau lluoedd; +Un fwriad a niferoedd--y fawr-blaid +O Groesadiaid, ac eres ydoedd. + +Bydd ar dyrau Salem furiau, +Y banerau yn ben arwydd, +I'r tylwythau, ar eu teithiau +I le'u tadau, olud dedwydd; +Ar Fosciaid y blaid heb lwydd,--dyrchefir +Ac eres welir y Groes hylwydd. + +A thi, Roeg, a'th ddaear wych, +A'th awyr brydferth hoew-wych, +A welir eto eilwaith, +Fal gynt, er rhyfelawg waith, +Yn llwyddo'n fronlle addysg, +A lle llawn pob dawn a dysg; +Byddi, heb nam, yn fam faeth +I rinwedd--i wroniaeth-- +I ddidwyll gelfyddydau, +Pob llwydd, a wna pawb wellhau; +I bob mad gariad gwladawl, +A fu gynt dy fwya' gwawl. + +Ac iawn adferir, gwnn, dy furiau, +Dy awen, llwynydd, dy winllanau, +Dy brif-ysgolion, dirion dyrau, +Lleoedd doethion ddynion o ddoniau; +Sparta hen, Athen hithau--a gant lwydd, +A fydd ddedwydd o gelfyddydau. + +Darlunir hyd ar lenni, +A mynnir, gwn, o'th meini +Gelfyddyd byd heb oedi; +Y dynion a adweini, +Yn rhediad eu mawrhydi, +Yn eil-oes, gwnn, a weli; +Eu cerf-ddelwau, lluniau llawn, +Fodd uniawn, a feddieni. + +Llwydd, llwydd, a dawn rwydd, dan ryddid--eto + Iti a chalondid: + Yn y byd hwn, na boed tid + Dan nefoedd yn dynn ofid. + +Ond aed (ac O! nad oeded)--lywodraeth + Ddi-ledryw gwlad Alffred, + A'i moliant i ymweled + A thir y Gryw, a thrwy Gred. + +Y Rhyddid sydd gyd-raddawl,--oll hydrefn + A llywodraeth wladawl, + Sydd dda;--a chyd-gerdda gwawl + Gair yr Iesu, gwir rasawl. + +A llwydd Dduw iddi, a lleoedd heddwch, +Gyrred allan o'i gaerau dywyllwch: +I ni y mae digon yma o degwch +Gael in', a'i hurddas, Gwalia'n ei harddwch; +Nes troi'n glynnau'n fflamau fflwch,--a'n creigiau, +Llonned ei dyddiau'n llen a dedwyddwch. + + + +HAWDDAMOR. + + +Englynion ar agoriad Eisteddfod Caerwys, 1823. + +Nawddamor bob gradd yma,--orwych feirdd, + Rhowch fyrddau 'ni wledda; + Lluman arfoll Minerfa + Sydd uwch Caerwys ddilys dda. + +Bu Caerwys, er pob corwynt--a 'sgydwai + Weis cedyrn eu tremynt,-- + Er braw, anhylaw helynt, + Nyth y gain farddoniaeth gynt. + +Troi o hyd mae byd heb oedi--a'n isel, + Mewn oesoedd, brif drefi; + Rhoes Groeg hen, a'i Hathen hi, + Awr i Gaerwys ragori. + +[Caerwys. "Er braw, anhylaw helynt, +Nyth y gain farddoniaeth gynt.": alun40.jpg] + +[Un O Heolydd Caerwys. "Rhoes Groeg hen, a'i Hathen hi, + Awr i Gaerwys ragori.": alun56.jpg] + + + +DAFYDD IONAWR. + + +Englyn o fawl i'r Bardd clodwiw am ei ymdrechiadau haeddbarch i ddiddyfnu +yr Awen oddiwrth ffiloreg a sothach, a'i chysegru i wasanaeth rhinwedd a +duwioldeb. + +Yr Awen burwen gadd barch,--unionwyd + Gan IONAWR o'i hamharch; +Hefelydd i glaf alarch +A'i mawl yw yn ymyl arch. + + + +GWYL DDEWI. + + +Penhillion a ddatganwyd yn Nghymdeithas Gymroaidd Rhuthyn, Gwyl Ddewi, +1823. + +Ton,--"_Ar hyd y Nos_." + +Trystio arfau tros y terfyn, +Corn yn deffro cawri y dyffryn,-- +Tanio celloedd--gwaed yn colli, +Yn mro Rhuthyn gynt fu'n peri +I'r ael dduo ar Wyl Ddewi, + Ar hyd y nos. + +Heddyw darfu ystryw estron, +Ellyll hwyr, a chyllill hirion; +Saeson fu'n elynion inni, +Heno gwisgant genin gwisgi-- +Law-law'n dawel Wyl ein Dewi, + Ar hyd y nos. + +Clywch trwy Gymru'r beraidd gyngan +Rhwygo awyr a goroian-- +Swn telynau--adsain llethri-- +O Blumlumon i Eryri-- +Gwalia ddywed--'Daeth Gwyl Ddewi,' + Ar hyd y wlad. + +Felly ninnau rhoddwn fonllef +Peraidd lais ac adlais cydlef; +Rhaid i'r galon wirion oeri +Cyn'r anghofiwn wlad ein geni, +Na gwledd Awen bob Gwyl Ddewi, + Ar hyd y wlad. + + + +EISTEDDFOD Y WYDDGRUG. + + +AT MR. E. PARRY, CAERLLEON. + +_Wyddgrug, Awst 16eg, 1823_. + +Goroian! goroian! Mr. Parry anwyl. Bydd Callestr yn enwocaf o'r +enwogion eto. Yr ydwyf newydd ddychwelyd o ystafell y dirprwywyr yn y +Leeswood Arms, lle y cydsyniodd y gwladgarol Syr Edward Llwyd i gymeryd y +gadair yn ein Heisteddfod; a rhoddodd 5l. at ddwyn y draul. Gosododd +y mater o flaen yr uchel-reithwyr (_grand jury_) am y Sir, a +thanysgrifiodd pob un o honynt bunt, gydag addaw ei noddi. Taflodd yr +Uchel-sirydd ei deir-punt at y draul, gan addunedu, er mai Sais oedd, y +byddai iddo noddi athrylith gwlad ei henafiaid hyd angeu. Dyma ddechreu +yn iawn onide! Bellach, fy nghyfaill, ni raid i chwi wrido wrth son am +eich sir gynhennid. Mae tan yn y gallestr, ac wedi ei tharaw o dde, hi a +wna holl Gymru "yn brydferth goelcerth i gyd." Gosododd Callestr yr +engraifft i holl siroedd eraill Cymru, trwy gymeryd y peth yn orchwyl y +sir, yn y cyfarfod uchaf sydd ganddi. + +Nid oeddym ar y cyntaf yn meddwl ond am un bunt yn wobrau am y +cyfansoddiadau goreu; maent yn awr wedi eu codi i bump, a disgwylir pan y +cyferfydd y dirprwywyr nesaf y gellir eu hychwanegu eto. Dyna'r pryd y +llwyr benderfynir ar y testynau, yr amser, y barnwyr, a'r gwobrau; a +byddaf yn sicr o anfon rhai o'r hysbysiadau argraffedig yn gyntaf oll i +fy nghyfaill caredig a gwresog o Gaer, heb ddymuno mwy na'i weled yn +ymgeisiwr llwyddianus. + +Mi a glywais fod Mrs. Parry a'i mab yn iach galonnog.--Dyma i chwi +ychydig rigwm a gysoddais wythnos neu ddwy yn ol, ar destun a mesur can +ragorach y doniol Erfyl. Chwi a welwch wrthi mai amcan at annerch y "gwr +ieuanc dieithr" ydyw, fel pe buaswn wyddfodol. + +Henffych, amhrisiadwy drysor, + Blaenffrwyth y serchiadau mad; +Ni fedd natur bleser rhagor + Na theimladau mam a thad. + +Wrth olygu'th wyneb siriol, + Gaiff dieithr godi ei lef, +'Mhell uwchlaw syniadau bydol-- + Erfyn it' fendithion Nef? + +Nid am gyfoeth, clod, na glendid + Caiff fy nymuniadau fod; +Dylai deiliaid tragwyddolfyd + Gyrchu at amgenach nod. + +Boed i'th rudd sy'n awr a'i gogwydd + At y bur dyneraidd fron, +Ddangos oedran diniweidrwydd,-- + Gwisged bob lledneisrwydd llon. + +Dy wefus sydd wrth ei chusanu + 'N ail i rosyn teg ei liw,-- +Boed i hon yn ieuanc ddysgu + Deisyf am fendithion Duw. + +Na wna achos wylo defnyn + O'r llygaid 'nawr mewn cwsg sy'n cloi, +Ond i dlodi dyro ddeigryn + Os na feddi fwy i'w roi. + +Dy ddwy law, sy'n awr mor dyner, + Na bo iddynt gynnyg cam; +Ond rho 'mhleth i ddweyd dy bader + Ac i ofyn bendith mam. + +Na boed gwen dy wyneb tirion + Byth yn gymysg gyda thrals, +Ac na chaffo brad ddichellion + Le i lechu dan dy ais. + +Na boed byth i'th draed ysgogi + Oddiar ffordd ddaionus Duw: +Er ei chau a drain a drysni-- + Llwybr i'r Baradwys yw. + +Boed i'th riaint fyw i'th arwain + Gam a cham ar lwybrau gwir; +Na foed arnat ras yn angen + Tra yma yn yr anial dir. + +Yr ydwyf yn gyrru eich llyfrau yn ol, gyda'r diolchgaiwch gwresocaf am eu +benthyg. Yn y sypyn, hefyd, cewch hen ysgrif-lyfr, haws ei ddeall na'r +llall: mynnwn gyfeirio eich sylw at y "Cywydd i law merch," ac ni chewch +eich siomi. Mae beirniaid da wedi meddwl mai llaw ysgrifen SION TUDUR ei +hun ydyw y llyfr hwn, ond prin y gallaf goelio hynny. Yn Rhuthyn y +prynais i ef, am 1s. 6c. 'Digon o newid arno,' meddwch chwithau. Pe +meddyliwn na byddai yn bechod anfaddeuol, gormeswn ar eich tiriondeb +ymhellach, a gofynwn am fenthyg _Transactions of the Cymmrodorion_, +yn ol gyda'r dygiedydd. Yr ydwyf, ar ddymuniad gwr Eglwysig, yn bwriadu +cyfieithu "Hanes y Cymry, o farwolaeth Llewelyn hyd eu hundeb a Lloegr." + +Maddeuwch fusgrellni fy llythyr,--yn wir mae gorfoledd am lwyddiant ein +Heisteddfod wedi fy nghymysgu yn llwyr, fel na wn pa beth a ysgrifenais. + + + +"RHYWUN." + + +Clywais lawer son a siarad +Fod rhyw boen yn dilyn cariad; +Ar y son gwnawn innau chwerthin +Nes y gwelais wyneb Rhywun. + +Ni wna cyngor, ni wna cysur, +Ni wna canmil mwy o ddolur, +Ac ni wna ceryddon undyn +Beri im' beidio caru Rhywun. + +Gwyn ac oer yw marmor mynydd, +Gwyn ac oer yw ewyn nentydd; +Gwyn ac oer yw eira Berwyn, +Gwynnach, oerach, dwyfron Rhywun. + +Er cael llygaid fel y perlau. +Er cael cwrel yn wefusau, +Er cael gruddiau fel y rhosyn, +Carreg ydyw calon Rhywun. + +Tra bo clogwyn yn Eryri, +Tra bo coed ar ben y Beili, +Tra bo dwfr yn afon Alun, +Cadwaf galon bur i Rywun. + +Pa le bynnag bo'm tynghedfen, +P'un ai Berhiw ai Rhydychen, +Am fy nghariad os bydd gofyn, +Fy unig ateb i fydd--Rhywun. + +Caiff yr haul fachludo'r borau, +Ac a moelydd yn gymylau,-- +Gwisgir fi mewn amdo purwyn +Cyn y peidiaf garu Rhywun. + +[Cartref Gwyn: "Gwynnach, oerach, dwyfron Rhywun.": alun48.jpg] + + + +MAES GARMON. + + +_Rhagymadrodd_. + +Boed Hector flaenor a'i floedd, +Eirf Illium a'i rhyfeloedd, +Groeg anwar mewn garw gynnen, +Bynciau y per Homer hen; +Hidled Virgil, wiwged was, +Win awen uwch AEneas; +Gwnaed eraill ganiad eurwedd +Am arfau claer,--am rwyf cledd, +Byllt trwy dan gwyllt yn gwau, +Mwg a niwl o'r magnelau; +Brad rhyw haid, a brwydrau hen, +Oes, a phleidiau Maes Flodden; {45a} +Gwarchau, a dagrau digrawn, +Cotinth a Valencia lawn, {45b} +Eiliant bleth, a molant blaid +Gywreinwych ei gwroniaid. + + Mae gennyf yma i ganu +Fwy gwron, sef Garmon gu; +Ag eirf dig eu gorfod oedd, +Gorfodaeth braich gref ydoedd; +Hwn gadd glod a gorfodaeth +Heb ergyd na syflyd saeth; +I lu duwiol a diarf +Yn wyrth oedd,--ac heb nerth arf; +Duw yn blaid, a wnae eu bloedd +Heibio i ddawn y byddinoedd. + +_Hwyrddydd ar y Mor_. + + Y dwthwn 'raeth cymdeithas +Gwyr Rhufain, o Frydain fras, +Ar hwyrddydd o ryw harddaf, +Mwyna 'rioed yn min yr haf; +E giliai'r haul, glauar hin, +Ag aur lliwiai'r Gorllewin; +Goreurai gyrrau oerion, +Ferwawg a del frig y donn; +Holl natur llawen ytoedd, +Ystwr, na dwndwr, nid oedd; +Ond sibrwd deng ffrwd ffreudeg +Llorf dannau y tonnau teg; +A'r tawel ddof awelon, +Awyr deg ar warr y donn; +Ton ar don yn ymdaenu, +Holl anian mewn cyngan cu, +Gwawr oedd hyn, a gyrr i ddod, +Ac armel o flaen gwermod; +Cwmwl dwl yn adeiliaw, +Oedd i'w weled fel lled llaw. + +_Tymhestl_. + +Ael wybren, oedd oleubryd,--a guddid + Gan gaddug dychrynllyd,-- +Enynnai yr un ennyd, +Fel anferth goelcerth i gyd. +Mor a thir a'u mawrwaith oedd, +Yn awr, fal mawr ryfeloedd; +Mawr eigion yn ymrwygo, +Ar fol ei gryf wely gro; +Archai--gan guro'i erchwyn, +A'i dwrw ffrom--dorri ei ffrwyn; +Ymwan Udd {47} uwch mynyddoedd, +At y Nef yn estyn oedd; +Dynoethid yna weithion, +Draw i'r dydd, odreu'r donn; +Dodwodd y cwmwl dudew +Ei genllysg i'r terfysg tew; +A'r gwyntoedd rwygent entyrch, +Neifion deifl i'r Nef yn dyrch; +Deuai nos i doi y nen, +Duai'n ebrwydd dan wybren; +Ac o'r erchyll dywyll do +Tan a mellt yn ymwylltio; +Taranent nes torwynnu +Y llynclyn diderfyn du. + + Yn mysg y terfysg twrf-faith +Gwelid llong, uwch gwaelod llaith, +Yn morio yn erbyn mawr-wynt,-- +Mor yn dygyfor, a'r gwynt +Wnai'r hwyliau'n ddarnau'n ei ddig, +A'r llyw ydoedd ddrylliedig; +Mynedyddion mwyn doddynt, +Eu gwaedd a glywid drwy'r gwynt; +Llef irad a llygad lli, +Y galon ddewra'n gwelwi; +Anobaith do'i wynebau, +Ac ofn dor y gwyllt-for gau, +Gwynnodd pob gwep gan gynni,-- +Llewygent,--crynent rhag cri +Gwylan ar ben'r hwylbren rhydd, +"Ysturmant yr ystormydd!" +A mawrwych galon morwr, +Llawn o dan, droai'n llyn dwr; +Llw fu'n hawdd, droe'n llefain O! +A chan elwch yn wylo. + +_Garmon a Bleiddan_. + + Yn mawr swn ymrysonau +'R tro, 'roedd yno ryw ddau +Llon hedd ar eu gwedd hwy gaid, +A chanent heb ochenaid: +Un Garmon, gelyn gormail, +A Bleiddan ddiddan oedd ail; +Gwelent drigfannau gwiwlon, +Ac iach le teg, uwchlaw tonn,-- +Lle nad oes loes, fel isod, +Nac un westl dymestl yn dod; +Eiddunent hwy Dduw anian,-- +Traethaf a gofiaf o'r gan. + +"Hyd atad, ein Duw, eto, +Dyneswn, edrychwn dro; +Rhown i ti, rhwng cernau tonn, +Hael Geli, fawl o galon; +Rhued nawf, nis rhaid i ni, +Uwch ei safn, achos ofni: +Y lli dwfr sy'n y llaw dau,-- +Dy law, 'n Ion, a'n deil ninnau. + +"Ti yw arweinydd y taranau, +Tefli y sythion fellt fel saethau,-- +Gan roi, a dwyn, dy ffrwyn yn ffroenau +Anwar dymestl,--mae'n wir diamau: +Yng nghynnen yr elfennau--rhoddi'r gwynt, +Gelwi gorwynt,--neu gloi ei gaerau. + +"Y mor uthr udawl, a'i dra mawr ruthriadau, +Y sydd fel moelydd uwch y cymylau; +Yr wyt ti, Ynad, ar warr y tonnau, +Yn trefnu hynt y chwerw-wynt i chwarau; +Cesgli'r gwynt chwyrn i'th ddyrnau,--yn sydyn, +Arafa wedyn bob cynhyrfiadau. + +"Pa ragor in' for yn fedd +Na gwaun dir i gnawd orwedd? +Cawn i'th gol o farwol fyd, +Yn nydd angeu'n hawdd ddiengyd,-- +Mae'n calon yn boddloni +I uniawn drefn Un yn Dri." + +Pan ar ben gorffen y gan +Y terfynai twrf anian; +Clywai'r Un sy'n cloriannu +Rhawd, o'r ser i'r dyfnder du: +Arafodd, llaesodd y lli, +Trychineb, a'r trochioni; +Mor a nen ymyrrai'n ol, +I ddistawrwydd ystyriol; +Deuai hwyl a da helynt +Y donn yn gyson a'r gwynt; +Mewn un llais rhoent hymnau'n llon, +I'r hwn a roes yr hinon; +Yna y chwai dorrai dydd,-- +Dyna lan Prydain lonydd. +Doe'r llong, ar ddiddan waneg, +I ben y daith--Albion deg. + +_Prydain yn 429_. + + Hil Gomer yr amser hyn, +Oedd o nodwedd anhydyn; +Amryw nwyd wnae Gymru'n waeth, +Mawr gynnen, a Morganiaeth; +Gwyr digariad i'w goror, +Lanwai a cham, lan a chor: +Rhai ffol yn cymysgu'r ffydd +A choelion am uchelwydd; +Gwadu Crist, neu gydio'u cred +Ar glebr am "dreiglo abred"; +Pictiaid, Ysgotiaid, weis cas, +Ruthrent, lunient alanas; +A Phrydain heb undeb oedd, +Na llyw wrth ben ei lluoedd; +Y llysoedd, yn lle iesin +Farnu gwael, oe'nt defyrn gwin; +Brad amlwg, a brwd ymladd, +Gorthrech, cri, llosgi, a lladd, +Wnae Albion,--a'u troion trwch +Yn ail i ryw anialwch. + +_Taith y ddau_. + +Y teulu apostolaidd +Eu bron, cyn gorffwyso braidd, +Drwy'r wlad, ar waith clodadwy +Eu Tad, ymegnient hwy. + +Gan foreu godi,--rhoddi'n rhwyddion +Fyrr o Gilead wrth friwiau gwaelion; +Digyrith bleidio gwirion--rhag gwrthdrin, +Rhoi llaeth a gwin i'r llwythau gweinion. + +_Cynhadledd a'r Morganiaid_. + +Iselaidd furiau Salem +Godent, ac urddent a gem; +A gem y ddau ddegymydd, +Fu aur a ffurf y wir ffydd; +Gemau'r gair, disglair, dwys, +Yw parwydydd Paradwys; +Er gogan, a phob anair, +Dysgent, pregethent y gair, +Nes cwnnu'r llesg gwan o'r llaid,-- +Taro'r annuw trwy'r enaid: +Lle blin a hyll o'u blaen oedd, +Ail Eden o'u hol ydoedd; +O flaen rhain, diflannu'r oedd +Heresiau mwya'r oesoedd; +Tost iawn chwedl i genedl gam +Fu'r holiad yn Verulam: +Ugeiniau o'r Morganiaid, +Ddynion blwng, oedd yno'n blaid: +Llwyddai Ion y dynion da, +Er c'wilydd Agricola; +Ar air Ion, i lawr yr aeth +Muriau gweinion Morganiaeth. + +Dynion oedd dan adenydd--ystlumaidd + Gwestl amhur goelgrefydd; + Ymagorai'r magwrydd, + Gwelen' deg oleuni dydd. + +Morganiaid er mawr gynnwrf, +Hwynt yn eu llid droent yn llwfr; +Yna'r dorf anwar a dig, +At y gwyr godent gerrig,-- +A mynnent bwyo 'mennydd +Y rhai ffol fu'n gwyro'r ffydd! +Ond y graslon Garmon gu +A ataliodd y teulu: +Bleiddan, ar hynny, bloeddiai,-- +"Clywch! eon, ry eon rai! +Pwyllwch, arafwch rywfaint! +Godde' sy'n gweddu i saint; +I'n Duw y perthyn dial,-- +I'r annuw ein Duw a dal; +Par ei farn am bob rhyw fai, +Llaw dialedd lle dylai. +Ond cafodd fodd i faddau,-- +Drwy gur un--gall drugarhau; +Y garw boen, hyd gaerau bedd, +Agorai gell trugaredd; +A'n harch gwir, i lenwi'r wlad +Yn farn am gyfeiliornad, +Yw troi, o ras ter yr Ion, +Galonnau ein gelynion +I droedio wrth ddeddf dradoeth; +Dyn yn ddwl,--Duw Ion yn ddoeth. +Felly yn awr, dan wawr well, +Pob un ant tua'u pabell; +Nef uchod rhoed Naf i chwi,-- +Mewn heddwch dychwelwch chwi." + +Tra llefarodd, troell fawrwych +Anian droes yn iawn ei drych; +Y dymer ydoedd dwymyn +Dda'i yn ei lle,--toddai'n llyn. +Gwelent ei drwg--amlwg oedd, +A'u llid--mor fyrbwyll ydoedd; +Ust! tawelynt drwyddynt draw, +O dawelwch, doi wylaw. +'Nawr o'u dwrn yn ara' deg +Parai gwir gwymp i'r garreg; +Trwst y main, a'r ubain rhwydd +Dwys, a dorrai'r distawrwydd. +Yna'r gynulleidfa'n llon +Ddychwelent--(gwedd a chalon +Eto'n awr yn gytun oedd,) +Law yn llaw, lonna lluoedd. + +_Cyrraedd Ystrad Alun_. + +Dau gennad gwyn! Wedi gwyl +Hwy gyrchent at eu gorchwyl. +Llafurient a'u holl fwriad, +Dan Ior i oleuo'r wlad; +A'i dwyn hi dan ordinhad +Da reol, o'i dirywiad; +Dan y gwaith heb lid na gwg, +Trwy erlid, ymlid amlwg, +Doent wrth deithio bro a bryn, +I olwg Ystrad Alun; +Elai'r gwyr, gan eilio'r gan, +Drwy Faelor, oror eirian. +Hwyr hithau ddwyrai weithion, +Llwydai fry ddillad y fron; +Ucheron, {53} uwch ei chaerydd, +A'i t'wysai, pan darfai dydd; +Y lloer, a'i mantell arian, +Ddeuai un modd, yn y man; +Daeth o le i le fel hyn +Y faith yrfa i'w therfyn; +Nawdd Ior, ac arweinydd ddug +Y rhwyddgraff ddau i'r Wyddgrug: +Lletyent mewn lle tawel, +Trigle der a mangre mel; +Lle addas y lluyddwr +Rhufon, oedd yn union wr; +Un crefyddol, dduwiol ddawn, +Doeth, a'i gyfoeth yn gyfiawn; +Iachawdwr, a braich ydoedd, +Ac anadl ei genedl oedd; +I'w ardal deg, ateg oedd, +Llywiawdwr ei llu ydoedd; +Dau noddwr duwinyddiaeth, +Arfolli, noddi a wnaeth; +Eu siarad, am rad yr oedd, +A mesurau'r amseroedd; +Gwael greifion y goelgrefydd, +Rhannau a ffurf yr iawn ffydd; +A bro a'i hedd i barhau, +Uwch annedwydd och'neidiau; +Y duwiol hyfrydol fron +Ddiddenid a'u 'mddiddanion; +Rhufon er hynny'n rhyfedd, +Oedd o ddirgel isel wedd; +Son am loes sy'n aml isod, +A chael rhan uwchlaw y rhod, +Wnae'i fron der, yn nyfnder nod, +Chwyddo o ebwch ddiwybod; +Ei deg rudd, lle gwelwyd gwrid, +A ddeifiodd rhyw ddu ofid; +A dygai'r llef y deigr llaith +I'r golwg, 'nawr ac eilwaith. +'Roedd gwaelod y trallod trwch +I wyr Gallia'n ddirgelwch; +Hwy sylwent mai isel-wan +A dwl, oedd ei briod lan; +Beth fu'r anferth ryferthwy +Ni wyddent--ni holent hwy. + + Yna, a'u bron heb un braw, +Hwy wahanent i hunaw; +Pwys y daith, mor faith a fu, +A'i gwasgodd hwynt i gysgu: +Edyn Ion, rhag troion trwch, +A'u mantellynt, mewn t'wllwch. + + Yn bur a gwyneb araul, +Cwnnu yr oedd cyn yr haul +Y ddau deg, ddifreg o fryd, +A Rhufon hawddgar hefyd; +Rhodient i wrando'r hedydd +Gydag awel dawel dydd, +Hyd ddeiliog lennydd Alun, +I weld urddas glas y glyn; +Clywent sibrwd y ffrwd ffraeth +Yn dilyn hyd y dalaeth; +Y gro man ac rhai meini, +Yn hual ei hoewal hi. + +Agorir dorau goror y dwyrain, +Yna Aurora sydd yn arwyrain; +Nifwl ni 'merys o flaen ei mirain +Gerbyd llachrawg, a'i meirch bywiawg buain, +Ewybr o gylch y wybr gain--teifl gwrel, +A lliwia argel a'i mantell eurgain. + +Yna deffrodd awelon y dyffryn, +Ae' si trwy y dolau'n Ystrad Alun; +Haul drwy y goedwig belydrai gwed'yn, +Bu i Argoed hirell, a brigau terwyn, +D'ai lliw y rhod oll ar hyn--fel porffor, +A goror Maelor fel gwawr aur melyn. + +Ar ei hadain, y seingar ehedydd +Fwria'i cherddi i gyfarch y wawr-ddydd; +Deffroai gantorion llon y llwynydd +I bereiddio awelon boreu-ddydd,-- +A pher wawd i'w Creawdydd,--trwy'r wiw-nen, +O ferion awen,--am foreu newydd. + +Bwrid ar hyn heb eiriach, +Ganiadau o bigau bach; +Eu glwys-gerdd lanwai'r glasgoed,-- +Caniadau rhwng cangau'r coed; +Gwna bronfraith dasg ar las-gainc, +Trwsio'i phlu a chanu'i chainc. + +Yna llon ganai llinos--i gynnal + Cerdd geinwech yr eos, +Ymorau heb ymaros, +I Geli am noddi'r nos. + +A seiniai, pynciau pob pig +I'w Creawdwr caredig; +Nes yr aeth yn mhen ennyd +Yr wybr fan yn gan i gyd. + + Esgynnent, troent eu tri +I balawg Fryn y Beili, +I weld y wlad,--ferthwlad fau,-- +Rhedai Alun trwy'i dolau +Dyffrynol, breiniol a bras, +Oll yn hardd a llawn urddas; +Duw Celi oedd gwedi gwau +'N gywrain eu dillad gorau; +Deor myrr, neithdar, a mel, +Yn rhywiog a wnae'r awel; +Aroglai'r manwydd briglas, +Y bau a'i chwrlidau'n las; +A diffrwyth lysiau'r dyffryn +Gwlithog, fyrdd, mewn gwyrdd a gwyn. +Ebrwydd, y corn boreubryd +Alwai 'ngwrth y teulu nghyd; +Teulu y castell telaid, +'Nol porthi, mewn gweddi gaid. + +Rhufon a yrrai hefyd +Efo'r gweis, trwy'r fro i gyd, +Am neges em enwogion +I weled tir y wlad hon,-- +Yr eilient yn ochr Alun +Araeth am gadwraeth dyn; +A'u bod am weini bedydd +Yn ael y dwfr, ganol dydd; +Ag awydd ferth, gweddai fod +Bawb ynaw a'u babanod; +Mai bechan y Llan oll oedd +I gynnwys amryw gannoedd. + +_Gofid Rhufon_. + + Felly aent o'r arfoll hon +Eu tri, i'r gerddi gwyrddion; +Mawl i Dduw roent mewn teml ddail, +Gwedi 'i gwau gyda gwiail; +Ei lloriau, a gleiniau glwys, +B'rwydid fel ail Baradwys; +Sonient, with aros yno, +Am och a brad,--am uwch bro,-- +Lle na ddel gwyll neu ddolef,-- +Am urdd yn Nuw,--am ardd Nef,-- +Gardd o oesol radol rin, +A'i haberoedd yn bur-win. + +Rhufon, dan ofid rhyfawr, +Ni ddywedai--ofynnai fawr; +Danghosai' liw, nid gwiw gwad, +Loes erwin uwchlaw siarad; +O'r diwedd, 'nol hir dewi, +Ochenaid, a llygaid lli, +A'i ddagrau, fel rhaffau'n rhydd, +O'i lygaid yn wlawogydd,-- +Tan grynnu'i fant yn graen, fo +Gwynai alaeth gan wylo, + +"Enwogiawn, mi wn agos +Rhaid i 'null ar hyd y nos +Ddangos fod saeth gaeth, a gwg, +Drwy'r galon draw o'r golwg; +Y ngrudd gref, lle gwingodd graid, +Llychwinodd aml ochenaid; +Grym y groes, a dagrau'm gwraig, +Dyrr wen y diarynaig. +Mynegaf i'm henwogion +Hanes fy mriw--naws fy mron, +A'r achos o'm hir ochi,-- +Yr oedd mab iraidd i mi; +Delw i'r holl ardaloedd,-- +Eu tegwch a'u harddwch oedd; +'R oedd ei rwydd daclusrwydd clau, +A'i lun nerthol yn wyrthiau; +A gwen hoff lawen a fflwch, +Ireiddiwch ar ei ruddiau. + +"Dau lygad ei dad ydoedd, +Un enaid a'i enaid oedd; +Rhyw adyn ei rwydo wnaeth +A'i swynion, i gamsyniaeth,-- +Un tonnawg anghytunol +Droes allan, a phagan ffol; +Ac oerodd ei holl gariad +At wir Duw,--at eiriau'i dad; +Hynny fagodd genfigen, +Yr un dydd yn ei fron denn,-- +Lle cadd hen genfigen faeth, +Ddylanwodd o elyniaeth,-- +Ae'n greulon, anfoddlon fab, +Fu'n war anwyl ireiddfab; +Y diwedd oedd--gadodd ef +Mewn gwg,--huddwg ei haddef, +Gan addaw dod, diwrnod du, +A dialedd i'w deulu; +Gwauai y dwrn,--rhegai' dad, +O'm Duw! fath ymadawiad! +Er gwae im', rhwygai ymaith-- +Na wyr ond Ion ran o'i daith; +Nis gallaf, dan drymaf dro, +Ond trist ruddfanu trosto. + +"O'r diwrnod bu'r du ornwaith, +Ni chenais, ni cherddais chwaith,-- +Picellau drwg ofnau gant, +Y fron wirion fraenarant: +Na welir hwn, wylo'r wyf,-- +Ac wylo rhag ofn gwelwyf +Etifedd gwae! tyfodd gwyn +Diymarbed i'm herbyn; +Funud ni phrisiaf einioes,-- +Aeth yn faich holl ddwthwn f'oes! +O Angeu! torra f'ingedd, +'Rwy'n barod, barod, i'm bedd." + +Eto y toddai natur +Yn ddagrau fel perlau pur; +Delwai, mudanai'r dynion, +Gyda'u brawd gwaedai eu bron; +Pwyntient fys at lys hael Ion-- +Lle o allu ellyllon. + +Synnent, ac edrychent dro, +Eilwaith cymysgent wylo: +Addysgid y ddau esgob +Felly'n null cyfeillion Iob; +I ganfod fod llym gwynfawr +Bwysau ei ofidiau'n fawr. + +_Y Gynulleidfa_. + + Ar hyn d'ai gwas addas wedd, +Mynegai mewn mwyn agwedd, +Fod nifer, yr amser hyn, +Ar ddolau iraidd Alun; +A'u disgwyliad dwys gwiwlon +Am glywed clau eiriau'r Ion. + + Sychu oedd raid y llygaid llaith, +O fwriad at lafurwaith: +O'r deildy tua'r doldir +Yr elent hwy trwy lawnt hir; +A gwelent war, liwgar lu, +Yn gannoedd yno'n gwenu. +O ddisgwyl y ddau esgawb, +A gwyneb pur gwenai pawb, +O oedran diniweidrwydd, +Y'mlaen, hyd i saith-deg mlwydd; +Rhai ieuainc, mewn chwidr awydd +Yn chwarau ar geinciau gwydd; +Arafaidd d'ai'r gwyryfon, +Yn weddaidd, llariaidd a llon; +Oeswyr, a phwys ar eu ffyn, +Hulient dorlennydd Alun; +Doethaidd eu dull i'r dwthwn, +Eistedd wnai'r gwragedd yn grwn; +Pob mam lan a'i baban bach, +Ryw hoenus,--a rhai henach, +A geisient gael eu gosod +Dan sancteiddiol nefol nod; +'Nawr mewn trefn, tu cefn i'r cylch, +Gan ymgau'n gain o amgylch, +Y deuai holl wrandawyr +Y graslon enwogion wyr. + +Ar ddeulin yr addolynt +Yr Oen hoeliwyd, gablwyd gynt; +A Bleiddan, drwy fwynlan fodd, +Ar Dduw a hir weddiodd; +Eiddunodd newydd anian, +A mawr les, i Gymru lan; +I beri hedd, nes byrhau +Ochain hon a'i chynhennau,-- +A throi i'r wir athrawiaeth +Rai'n ol, ar gyfeiliorn aeth; + +Ac yna, na cha'i Morganiaeth,--na gwenwyn + O geuneint Derwyddiaeth, +Fwrw'u dilyf ar dalaeth, +Yn hwy'n lle manna a llaeth. + + Bedyddio wnaent--(byd dd'ai'n wyn) +Wyr mewn oed,--rhai man wedyn; +Yna'r sant 'nol gweini'r swydd +Ystyriol--mewn distawrwydd, +Yn ei wisgoedd wnai esgyn +I ochr llethrawg, frithawg fryn; +Ac eurmyg lleuai Garmon, +A'i dafod aur, eiriau'r Ion; +Gwrthbrofi, dynodi wnaeth +Amryw gynneiddf Morganiaeth; +Mor ffraeth ei araeth euraidd,-- +Enaid a grym hyd y gwraidd; +Y llu ddaeth i gablu gwyr, +Hwy ddeuent yn weddiwyr: +Trwy'r gair llym y troir gerllaw +Annuwiolion i wylaw; +Pan felltenai Sinai serth +I gydwybod,--gwaed aberth +Wna'i fellten a fa'i wylltaf +Ddiffodd, yn hedd ffydd yn Naf; +Agorai wefus gwrel, +A'i fant a ddyferai fel; +Drwy lawn gainc, darluniai gur +Tad a Cheidwad pechadur,-- +Yr iawn a ro'es, drwy loes lem, +Croeshoeliad Oen Caersalem; +Ban dug, trwy boenau dygyn, +Fodd i Dduw faddeu i ddyn;-- +Ei araeth gref am wyrth gras +Wnai un oer bron yn eirias. + +_Dychryn y ffoaduriaid_. + + Ynghanol y dduwiol ddysg, +Clywid cynnwrf, twrf terfysg; +Llefau galar gyda'r gwynt, +Sitwyr yn neshau atynt! +Ar hyn, dyna ofngar haid +O derydd ffoaduriaid,-- +Lu gwael o liw--ac ael wleb, +A gwannaidd oedd pob gwyneb: +"Daeth," dyhenent d'wedent hwy, +"Awr hyf warth a rhyferthwy; +Mae Saison, anunion wyr, +A brathawg lu y Brithwyr, +A'u miloedd dros dir Maelawr,-- +Gwelsom fin y fyddin fawr! +Temlau a thai llosgai'r llu-- +Nen a magwyr sy'n mygu; +Ha! erlidiant ar ledol +Y rhai ddaeth yn awr i'r ddol; +Clywch don anhirion eu nad, +Ffown, ffown! am amddiffyniad." + +Y gair, fel loes gwefrawl, a +Darfodd pob rhan o'r dyrfa; +A chwerw nod dychryniadau +Oedd yn eu gwedd hwy yn gwau; +Mewn ofnawl, ddidawl ddadwrdd, +Mynnent ymroi, ffoi i ffwrdd; +Ond Rhufon, drwy fwynlon fodd, +Un teilwng, a'u hataliodd-- +Nad oedd y fyddin, erwin hynt, +Eto yn agos atynt: +Enynnodd aidd hen anian +Y milwr dewr, mal ar dan. + +_Milwr a Sant_. + +"Rhyfel!" dolefai Rhufon, +Ag araul fryd gwrol fron, +"Heddyw fy hen gleddyf hir, +I ddwyn aeth a ddyncethir; +Gwnaf wyrthiau trwy gnif erthwch-- +Gwnaf weld eu llu'n llyfu'r llwch; +Codwn, arfogwn fagad +O wrol wych wyr y wlad; +A'm milwyr a'u hymwelant, +Pob gwr fydd gonc'rwr ar gant; +Wyf Rufon, er f'oer ofid, +A ddeil arf drwy dduwiol lid; +Terwyniant ein tariannau +Ni ddeil bron y galon gau; +Heno o'u balch lu, ni bydd +Un i leidio'n haelwydydd; +Trwy ryfel dihefelydd, +Ac enw Duw,--cawn y dydd! +Y'mlaen! pur yw'n hantur hon!" +"Arafa, danbaid Rufon!" +Eb Garmon,--"Er pob gormes +Yn fur prawf, yn farrau pres, +Mae telid gadernid Ion +Is awyr o gylch Seion; +Ei phen a'i hamddiffynydd +Yw'r Duw sy'n Greawdwr dydd; +Ein hiawn bwys yn hyn, O bid +Ar Dduw a'i wir addewid; +A Duw a'n cyfyd ni, cofiwn, +Y diwedd o'r hadledd hwn; +"Y Duw a barai fod aberoedd +O sawr diliau, mewn cras ardaloedd, +I gynnal ei blant gannoedd,--a dwfr fal +Gwawr y grisial o graig yr oesoedd, +Ac a lywiai Iago a'i luoedd +Mawr a difraw, rhwng muriau dyfroedd,-- +A Pharaoh a'i anhoff yrroedd--wnai gau +O fewn dorau y gorddyfnderoedd; +Y Duw hwnnw gyfyd hinon +Awyr dawel, o oriau duon, +Dilai gwared ei deulu gwirion +Rhag galanas a rhwyg gelynion; +Y Duw fu'n blaid Gedeon, rwystra i yrr +Yr un o'r Brithwyr wanu'r Brython." + +Trwy galon Rhufon yr aeth +Cywir donau crediniaeth; +Distawodd, lleddfodd y llu, +Eu gwelw wawr a'u galaru; +Heb ddal ynni, boddlonynt +I weision Ior hwylio'r hynt. + +Hwy roddent gyfarwyddyd +Am hwyl y gorchwyl i gyd. + +Ag ysgafn droed i goed gwydd, +Encilient dan y celydd; +Rhufon hoff, er mwyn cloff, claf, +Anwylaidd, safai'n olaf; +A thawel gynorthwyai +Y gweinion efryddion rai. + +Yn ol dod dan gysgod gwig +I gyd, ar lawr y goedwig, +Plygent lin, ac a min mel +Yn ddwys mewn gweddi isel: +Yn ysbaid hyn, os bai twrf, +Ochenaid lesg, a chynnwrf,-- +Codai Garmon lon ei law, +Agwedd Ust! ac oedd ddistaw. + +Er gwersi, er gweddi'r gwyr, +Er teg osteg, ac ystyr,-- +Gwael agwedd y golygon +Ddwedai fraw y ddiwad fron. + +Ar hyn, dyna'n syn neshau +Athrist dwrf, a thrwst arfau; +Lwyrnych estronawl oernad, +Croch gri, a gwaeddi,--"I'r gad";-- +Yr waedd oedd yn arwyddaw +Fod galon llymion gerllaw: + +Yna y treigl swn eu traed, +Yn frau o fewn cyrrau'r coed,-- +Lleng a'u gwich am ollwng gwaed +Gwyr o ryw hawddgara 'rioed. + +Adeg alarus ydoedd, +Ac awr heb ei thebyg oedd; +Awr gerth, na ddileir o go', +Ac awr calonnau'n curo; +Y goch ffriw aeth a'i lliw'n llwyd, +Dewr wedd ae'n orsedd arswyd. + +Trwy'r ddol y gelynol lu, +Groch anwar, wnai grechwenu, +Er dannod gwarth Prydeinwyr,-- +(Rhy fuan gogan y gwyr.) + +Gan ymnerth, ac un amnaid, +Yn llu yn awr, oll 'e naid +Y Brython,--yn llon eu llef, +Unllais, ac adlais cydlef, +Germain oedd, rho'i Garmon air, +Addasol ei ddewisair,-- + +_Haleluia! Haleluia_! lawen, +Ar y gair, ebrwydd y rhwygai'r wybren, +Creigiau,--a chwedi pob crug a choeden +Yn y dyspeidiad oedd yn d'aspeden; +A'r engyl yn yr angen--yn uno,-- +A gawriai yno holl gor y wiw-nen. + +Chwai hyrddiwyd galon chwerw-ddull, +Dychrynnent, ffoent mewn ffull. + +"Frithwyr ffel! beth yw'r helynt? +Dewch i gad,--ymffrostiech gynt! +Hai! ffwrdd! codwch waewffyn, +Hwi'n golofn,--dacw'n gelyn! +Ymrestrwch,--troediwch mewn trefn, +Och! enrhaith! beth yw'ch anrhefn?" + +Unwaith ni wrendy'r annuw, +I'w dilyn mae dychryn Duw; +Eu heirf serth, yn y twrf sydd, +Wana galon eu gilydd;-- +Astalch i astalch estyn, +A chledd sydd yng ngledd y'nglyn. + + Clywai Alun destun da, +Alawon Haleluia; +A chiliodd dros ei cheulan,-- +Hi droes lif ar draws y lan; +A mynnent hwy, er maint hon, +Yn eu braw, rwyfaw'r afon: +I dawch Alun dychwelynt,-- +Aeth hon fel y Gison gynt: +A mawr dwrdd--ym merw'r donn, +Cell agerdd cylla eigion: +Gwenodd Alun, gwyn ddiluw, +Gael yno dorf galon Duw; +Llafuriodd y llifeiriaint, +Gyda si, i gadw y saint; +Sugnai'r llyn y gelyn gau, +Gwingodd dan grafanc Angau. + +O foreu dwl, ar fyrr daeth +Gwawr deg o waredigaeth; +'Nawr gwelai'r Cymry'r galon, +Yn soddi is dyli'r donn; +Gan wau yn dyrrau dirif, +A swn eu llais yn y llif; +Llifeiriant a i holl farrau, +Tonnau certh, arnynt yn cau:-- +Nodent nad oedd mewn adwy, +Glan, na maes, un gelyn mwy; +Prin coelient--safent yn syn-- +Ddolef eu ciaidd elyn. + +Dyferai eu clodforedd, +Drwy'r glynnau yn hymnau hedd; +Ac yn eu plith canai plant, +Swn melus atsain moliant. + + Yna'r saint mewn eres hwyl +A anerchent,--iawn orchwyl-- +Araf lef i'r dyrfa lan, +Dorrent ollyngdawd eirian. + +"Ein Ner, mewn blinder, fu'n blaid +I'w war union wirioniaid; +Duw'n y blwng wrandawai'n bloedd,-- +Boddai yna'r byddinoedd. + +"Eurawg olwynion hen Ragluniaeth, +Barai'r dolydd, y wybr a'r dalaeth, +I wyrthiol adsain germain gaeth,--Alun +Foddai y gelyn,--caem fuddugoliaeth. + +"Duw Ner roes yr hoewder hwn, +I'n Duw eilchwaith diolchwn; +Llawforwyn fu'r llifeiriant, +Gyda bloedd i gadw ei blant. + +"Iolwn na byddo'i wiwlwys--ogoned, + Ac enaint Paradwys, +Gilio oddiar Gwalia ddwys, +Na'u aroglau o'r Eglwys. + +"Duw'r hedd fo'n eich harwedd chwi, +Drwy genedl lawn drygioni; +A chwedi oes heb loes lem, +Noswyliaw boch yn Salem." + + Hwy wahanent ar hynny, +Heb wybod ofn,--bawb i'w dy; +A'r lleddf ddau genadwr llon +Draw hefyd i dy Rhufon. + + Ac ar hwyl deg, yr ail dydd, +Dwyreent mewn dir awydd, +I rodio i lawr at ffrwd las, +Glennydd lle bu galanas: +'Nawr aber, fel arferol, +Ydoedd hi ar hyd y ddol; +Ciliai'r dylif, clwy'r dylaith, +A'i dwrf oll, pan darfu'i waith; +Dai'r ardal yn dir irdeg, +Lle berwai tonn, ddai'n llwybr teg: +Gwelent hwy, wrth geulan tonn, +Gelanedd eu gelynion; +Yn dyrrau, 'n rhesau di ri, +O'r Belan hyd i'r Beili. + + Gwelai Rhufon dirionwawr, +Ar hyn, ryw lencyn ar lawr. +Ei ddull, ei wedd, a'i ddillad, +A'i lun, oedd fel un o'r wlad. +Craffai arnaw--draw fe drodd, +A lliw egwan llewygodd; +Oherwydd y tramgwydd trwm +A ddyrysodd ei reswm; +Drwy'i galon a'i dirgeloedd, +Safai bar,--can's ei fab oedd; +Ei deulu o'i ddeutu ddaeth, +Gan weled ei ddygn alaeth; +Rhoent uwch ei fab, drygfab,--dro +Eu ced olaf,--cyd-wylo; +Uchel oernych alarnad +Wrth ei ddwyn fry i dy i dad: +(Gwyddent mai dilyn geu-dduw, +A dal dig, a gadael Duw,-- +Trwy lithiol rai ffol, di-ffydd, +Wnai ei ddwyn i'w ddienydd!) + +Hwy ddeallent, modd hollol, +A ddwedai, 'nawr, am ddod'n ol, +Ryw ddiwrnod, a dyrnod du +Dialedd ar ei deulu. + +Iddo fe gwnaed angladd fawr, +Hir wylwyd ar ei elawr: +(Mae natur bur ei bwriad +A maith ddeddf mewn mam a thad;) +Er brad, er braenaru bron +Ei rieni, rai union,-- +Eto wylodd y teulu, +Am y mab, fel cynfab cu; +Ni pheidient am anffodion +A thranc gwas ieuanc, a son; +Ac a pharch gwnaent er cofthau, +Hel peraidd, lwysaidd lysiau; +Hel mwysion freila maesydd, +Hel blodau ar gangau'r gwydd; +Hel mawr ar lili mirain, +Hel y rhos ar ol y rhain; +Hel llawryf digoll irwedd, +Hela'r bawm i hulio'r bedd: +A dagrau rhwydd, sicrwydd serch, +Mwydent, llenwent y llannerch. + + Garmon, er cof mwynlon mad, +Gweddus, o'r holl ddigwyddiad, +O fewn y tir roes faen teg, +A geiriau ar y garreg;-- + +"Daw hinon, er llid annuw, +I'r dyn doeth a gredo'n Duw; +A dylaeth, barn, a dolef, +I'r adyn fo'n erbyn Nef." + + + +ABERIW. + + +AT MR. E. PARRY. + +_Berriew, Chwef_. 10, 1824. + +ANWYL GYFAILL, + +Mae ymdeithydd yn myned heibio i Lerpwl, a rhesymol i mi achub y +cyfleustra i ysgrifenu at un a brofodd ei gyfeiligarwch drwy amryfal +dirionderau. Chwi a welwch wrth ddyddiad y llythyr fy mod yn mhell o +fangre fy mam. Daethum yma y 30ain o'r mis diweddaf, a chefais Mr. +Richards a'r holl deulu yn foneddigaidd, tirion, a charedig. Mae yma dri +o wyr ieuainc yn cael eu parotoi i'r Brif Ysgol,--ni welais dri erioed +mor wahanol eu hansawdd a'u tymherau i'w gilydd; ond trefnodd y +Rhagluniaeth y cefais fy mwrw arni o'r bru, a'r hon a drefnodd fy +ngherddediad hyd yma, iddynt fy nerbyn gyfeillgarwch agos yr wythnos +gyntaf o'm hainfodiad yn eu plith. Fel hyn, y mae'r coelbren wedi +syrthio i mi mewn lle hyfryd o ran teulu i gyfaneddu yn eu plith, ac am +gyfeillgarwch sydd fel olew i olwynion fy natur, gallaf ddywedyd "dyma +etifeddiaeth deg." Pe byddai lle yn y byd a barai i mi anghofio yr +aelwyd y dysgais ymgropian hyd-ddi gyntaf--y llanerchau a fuont olygfeydd +fy chwareuyddiaethau plentynaidd,--neu i laesu fy hiraeth am gyfeillion +lliosog a hawddgar,--ac yn bennaf oll am fy nhirionaf dad a mam, dyma'r +fan debycaf oll. Ond nid hawdd datod rhwymau a gydiwyd gan serch, ac a +gysegrwyd gan ffyddlondeb. Felly rhaid addef yr hyn y byddai yn ffolineb +ei wadu--fod fy meddwl yn ehedfan yn fynych ar adenydd dychymyg o lannau +Hafren i ochrau Alun, Clwyd, Dyfrdwy, a Mersey, lle y profais +gyfeillgarwch oedd yn fel i'm genau ac yn iechyd i'm hesgyrn. Os gwelwch +chwi neb o'r hen fechgyn a ymffrostiant fod eu henwau y'nghoflyfr +Gwalia,--dywedwch fy mod yn cofio atynt ac yn dymuno yn dda iddynt. + +Am danaf fi, er yn rhy isel mewn sefyllfa i allu gorchymyn, ac yn rhy +wael mewn dawn i allu teilyngu sylw, eto fy ymdrech pennaf hyd angeu +(ni'm cyhuddir o ymffrost wrth wnenthur y broffes) fy ymdrech, yn nesaf i +foddloni fy Nghreawdwr, a meithrin cydwybod dawel, a fydd trefnu fy +ngherddediad fel na wnelo fy ngwlad wrido o'm harddel. + + + +IFOR CERI. + + +TO THE REV. C. B. CLOUGH, MOLD. + +_Berriew, March 1st, 1824_. + +REV. AND DEAR SIR, + +In Mr. Richards, my expectations have been more than realised; and I +cannot sufficiently express my thanks to the Committee for selecting such +a person to be my tutor. His kind solicitude for my domestic comforts, +is as unremitting as his attention to my advancement in literary +pursuits. His religion is so far removed from wild enthusiasm as it is +from cold and affected formality. The chaste and pious manner in which +he offers up the family devotions, with his Christian precepts and +example, have made so deep an impression upon my mind, as will prove, I +trust, to my spiritual advantage. + + + +EMYN PASG. + + +Wele'r Ceidwad gaed yn Meth'lem + Acw'n marw dan ei loes, +A gwyryfon tyner Salem + 'N gwlychu a dagrau droed ei groes: +Caua'r haul ei lygaid llachar + Rhag gweld clwyfo'r Sanct ei hun; +Ei ruddfanau sigla'r ddaear, + Cryna pob peth ond y dyn. +Deuwch saint, gollyngwch ddagrau + Uwch trychineb Calfari, +Dros yr hwn a roes ochneidiau + Dan y baich haeddasoch chwi; +Drosoch hidlodd ddafnau heilltion + Is arteithiau gwg y nen, +Nid o ddwfr, ond gwaed ei galon, + Yna trengodd ar y pren. + +Dyma dristwch heb ei debyg, + Gras a chariad pur y'nglyn, +Duw'r gogoniant dan y dirmyg, + Ac yn marw i brynu dyn: +Ond wele achos llawenychu! + Testun can dragwyddel fydd,-- +Iesu'r Ceidwad sy'n dadebru + 'N gynnar ar y trydydd dydd. + +Gwelwch fel mae'n concro angau! + Syllwch ar ei ddwyfol wedd! +Grym ei fraich, a gair ei enau, + Sydd yn dryllio bolltau'r bedd: +Llengau'r nef, anrhaethol nifer, + A'i gwarchodant tua'i wlad-- +Rhwygai cerddi yr ehangder, + Cerddi croeso i lys ei Dad. + +Bellach, saint, eich dagrau sychwch, + T'rewch y gu dragwyddol gan, +C'weiriwch eich telynau, cenwch + Wyrthiau eich Gwaredwr glan: +Dwedwch iddo fathru'r gelyn, + 'Speilio lluoedd certh di ri', +T'wyso angau du mewn cadwyn, + A chysegru'r bedd i chwi. + +Bloeddiwch, 'Ryfedd Frenin Sion, + Doed y ddaear dan dy iau! +Ganwyd ti'n Waredydd dynion, + Wyt yn gadarn i iachau.' +Gofynnwch wedyn i'r anghenfil, + 'Ple mae'th golyn oer yn awr? +Fedd ymffrostgar, ddu dy grombil, + P'le mae'th fuddugoliaeth fawr?' + + + +ENGLYN I ANNERCH MISS COTTON, OFYDDES. + + +_Eisteddfod y Trallwm, 1824_. + +Gwalia lwyd lonwyd eleni,--Awen + Flodeua fel lili; +Bron bun yw ei gardd hardd hi,-- +Hil anwyl hael Lyweni. + + + +"A PHA LE Y MAE." Job xiv. 10. + + +"Ya le y mae! ow gwae! ai gwir? + Nad yn ei dir, o dan y dail +A eiliai gynt drwy helyg ir?-- + Nid uwch ei fir--gan d'wchu ei fail;-- +Ni wela wych olygfa'r waen, + Ni swnia'i droed yn nawnsiau'r dref, +Gwych yw'r olygfa fel o'r blaen, + A dawnsia myrdd, _ond ple mae ef_? + +Ei ddiddan Elia ddyddiau'n ol + Dywysai i'r ddol ar hwyrol hynt; +Wrth ochrau'r llyn o'r dyffryn dardd + A gwaelod gardd fe'i gwelwyd gynt; +Is gwe o fill ni wasga'r fun, + (Ei ardd a wnaeth fel gerddi nef +Ag urdd o ros). Mae'r gerddi'r un, + Ac Elia'r un--_P le gwelir ef_? + +Fel nablau'r cor rhoe'i gerddor gan, + O'i deithi glan, nid aeth yn gloff; +Rhaiadrau, llynnau, gwyrthiau gant, + Oddeutu ei nant sydd eto'n hoff +O'i dy--mur hwn nid yw mor hardd; + Adwyau geir ar hyd ei gae, +A gwywa'n rhes eginau'r ardd, + Ymhola mill--_Y mh'le mae ef_? + +Mae beddfan newydd yn y Llan, + Yr aelwyd ddengys gadair wag; +Ac wrth y bedd, a'r wedd yn wan + Doluriau serch rhyw ferch a fag; +A'r ddol, lle bu yn gadu'r gwynt, + Ni wela'i lun, ni chlywa'i lef, +Bonllefau rhai a garai gynt, + Pa le maent hwy? _Pa le mae ef_? + + + +GWAHODDEDIGION EISTEDDFOD TRALLWM, 1824. + + +_Englynion difyfyr i'r Arglwyddes Clive a'i phlant_. + +Enynnwn i uniawn annerch--talaeth, + Am roi telaid eurferch + Montrose, mewn rhwymyn traserch + I Bowys hen--man gwib serch. + +Yr ysgeill yn ol hir wasgar--can-oes + I'r cenin sy'n gymar; + Tan wen cyd-dyfant yn war + Eu deuodd yn fri daear. + +Mwy yn yr hil, y mae'n rhaid--y rhennir + Holl rinwedd y ddwy-blaid; + Trwy eu bron, yn hylon, naid + Hen nwyfau eu hynafiaid. + +Os daw rhyw haid, i rwystro hedd--ein tir,-- + Nes troi ein tai'n garnedd, + Yn y ddiras gynddaredd, + Hil Clive fydd yn dal y cledd. + +Ond i hedd a dyhuddiant,--i godi + Dysgeidiaeth, tueddant, + Awenyddion a noddant, + Eu hiaith hen, a cherdd, a thant. + +Trwy'u diwrnod tyrred arnynt--bob undeb + A bendith--llwydd iddynt; + Anwylaidd gynnal wnelynt + Dud a gwaed hen dadau gynt. + + + +CAROLINE. + + +_Llinellau ar farwolaeth Miss Hughes, merch y +Parch. M. Hughes, Periglor Llanwyddelan, +Trefaldwyn_. + +Ceisiais dybio'r son yn anwir, + Syrthio Caroline i lawr, +Ac nad allai seren eglur, + Fachlud wedi t'wnnu ond awr: +Ond y glul ar gefn yr awel, + Swn y fron yn hollti'n ddwy, +Adsain och sy'n gwaeddi'n uchel, + Ofer anghrediniaeth mwy. + +Hir y cofir y diwrnod + A esgorodd ar y gwae, +Pan y rhedai i gyfarfod + Cyfeillesau i odrau'r cae; +Blaenai'r dyrfa tu a'r annedd, + Crechwen ar ei hwyneb pryd; +Ychydig dybiai mai i'w hangladd, + 'Roedd yn gwadd y cwmni ynghyd. + +Gyd ag eistedd, deuai angau + 'N nesu ati gam a cham, +Ac ni throi oddiar ei siwrnai, + Er gwaedd mil, er gweddi mam; +Delwai'r tylwyth gan yr alaeth, + Gwnaent ei gwely fel yn lli', +Hithau'n dawel dan yr artaith, + Pawb och'neidient ond y hi. + +Pan oedd oed yn rhoddi coron + Aeddfed ar ei dull a'i dawn; +Myrrh ac olew yr Ysgolion, + Wedi'i pherarogli'n iawn; +Pob disgwyliad gwych yn agor, + Hithau'n ddedwydd yn ei rhan, +Cadd ei galw ar ei helor,-- + Y swyn a dorrwyd yn y fan. + +Treigliad ei golygon llachar, + Ei throediad ysgafn ar y ddol, +Corff ac enaid oll yn hawddgar, + Dynnai'r galar ar ei hol; +Ond mae tryliw rhos a lili, + Wedi gwelwi ar ei gwedd, +'N awr ni ddena serch cwmpeini + Mwy na phryfed man y bedd. + +Ffarwel iddi! boed i'r ywen + Gadw llysiau'i bedd yn llon, +A gorwedded y dywarchen + Werdd, yn ysgafn ar ei bron +Sycher dagrau ei rhieni,-- + Ior y Nef i'w harwain hwy, +Nes y cwrddant ryw foreuddydd, + Na raid iddynt 'mado mwy. + + + +CYFIEITHIAD O FEDD-ARGRAFF SEISNIG. + + +Ty llong gadd lan, lle'r oedd fy nghais,-- + O'r tonnau treiddiais trwy; +Er dryllio'm hwyl gan lawer gwynt, + Na chlywir monynt mwy. + +O gernau'r 'storm ces ddod yn rhydd, + Daeth angau'n llywydd llon, +A pharodd im' mewn gobaith glan, + Angori'n 'r hafan hon. + + + +BUGEILGERDD. + + +Ar don "_Kate Kearney_." + +DEWI. + +A welaist, a 'dwaenaist ti Doli, +Sy' a'i defaid ar ochr Eryri? + Ei llygad byw llon + Wnaeth friw ar fy mron, +Melusach na'r diliau yw Doli. + +HYWEL. + +O do, mi adwaenwn i Doli,-- +Mae'i bwthyn wrth droed yr Eryri; + 'D oes tafod na dawn + All adrodd yn iawn +Mor hawddgar a dengar yw Doli. + +Un dyner, un dawel yw Doli,-- +Mae'n harddach--mae'n lanach na'r lili; + 'Does enw is nen + A swnia'n ddisen +Mor ber gyda'r delyn a Doli. + +DEWI + +Ow! ow! nid yw'n dyner wrth Dewi,-- +'Does meinir yn delio fel Doli, + Er ymbil a hi + A'm llygad yn lli, +Parhau yu gildynus mae Doli. + +Ymdrechais wneyd popeth i'w boddio, +Mi gesglais ei geifr idd eu godro, + Dan obaith yn llwyr + Y cawn yn yr hwyr +Gusanu yn dalu gan Doli. + +Mae'i mhynwes mor wynned a'r eira,-- +Mae'i chalon mor oered mi wiria'; + Ar f' elor ar fyrr + Fy nghariad a'n ngyrr-- +O oered a deled yw Doli! + +Tri pheth a dim mwy wy'n ddymuno,-- +Pob bendith i Doli lle delo,-- + Cael gweled ei gwedd + Nes myned i'm medd,-- +A marw yn nwylo fy Noli. + + + +YR HEN AMSER GYNT. + + +Bu'n hoff i mi wrth deithio 'mhell + Gael croesaw ar fy hynt; +Mil hoffach yw cael "henffych well" + Gan un fu'n gyfaill gynt. + +Er mwyn yr amser gynt, fy ffrynd, + Yr hen amser gynt; +Cawn wydriad bach cyn canu'n iach, + Er mwyn yr amser gynt. + +Yn chwareu buom lawer tro, + A'n pennau yn y gwynt; +A phleser mawr yw cadw co + O'r hyfryd amser gynt. + +Er digwyddiadau fwy na rhi',-- + Er gwario llawer punt; +Er llawer coll, ni chollais i + Mo'r cof o'r amser gynt. +Tra cura calon yn fy mron, + Drwy groes neu hylon hynt, +Rhed ffrydiau serch drwy'r fynwes hon + Wrth gofio'r amser gynt. + +[Yr Amser Gynt: "Rhed ffrydiau serch drwy'r fynwes hon + Wrth gofio'r amser gynt.": alun88.jpg] + + + +I -- + + +Ty anwyl ferch, delw'm serch, clyw annerch clwy enaid, +Tro'ist yn ddu'r cariad cu, a chanu'n ochenaid; +A oedd un llaw drwy'r dref draw i nharaw'n anhirion? +A oedd yn mhleth, at y peth, ddwrn yr eneth union? +Yn wir dy wg dagrau ddwg i'r golwg o'r galon, +Oni chaf hedd af i'm bedd i orwedd yn wirion. + +P'le mae'r gred, gofus ged, adduned oedd anwyl? +Ai si a siom yr amod drom unasom ryw noswyl? +P'le mae'r drem, fel gwawr gem, a luniem dan lwynydd? +Torrai'n syn swyn y llyn, y delyn, a'r dolydd: +Yn iach i'th wedd, mi wela 'medd, wan agwedd yn agor; +Dywed di, fy mun, i mi, a wyli ar fy elor? + +Pan weli sail y bedd, a'r dail ar adail mor hoewdeg, +Ac uwch y tir, ysgrif hir, o'r gwir ar y garreg,-- +Mai d'achos di, greulon gri, fu'n gwelwi'r fau galon; +Ai dyma'r pryd, daw gynta'i gyd, iaith hyfryd o'th ddwyfron? +Gorchwyl gwan rhoi llef drwy'r llan, troi'r fan yn afonydd, +Rhy hwyr serch felly, ferch, i'm llannerch bydd llonydd. + + + +GADAEL RHIW. + + +Gofid dwys a wasga 'nghalon, +Adael Rhiw a'i glannau gleision, +Dolau hardd lle chwardda'r meillion, + A chysuron fyrdd: +Gadael mangre englyn, +Diliau mel, a'r delyn; +Gadael can gynhenid lan, +Eu cael a'u gadael gwedyn; +Gadael man na sangodd achwyn; +Ond er gadael ceinciau'i gorllwyn,-- +_Yng ngauaf oes fe saif Trefaldwyn_, + _Ar fy nghof yn wyrdd_. + +Trwm, rhy drwn, rhoi ymadawiad +A bro na welir cuwch ar lygad, +Na diffyg ar ei haul na'i lleuad, + I ddylu blodau fyrdd; +Troi i sych Rhydychen, +O Bowys, hen bau Awen, +Lletty hedd, a bwrdd y wledd, +Lle'r adsain bryn a chrechwen: +Gadael llon athrawon gwiwfwyn +Och! ni wn pa fodd i gychwyn. &c. + +Try yr ymadawiad ysol, +Nwyf i loesau anfelusol, +Ond pa'm beiaf rhagluninethol + Anorffennol ffyrdd +Dyma law 'madawiad, +A'r llall mi sychaf lygad; +Mae'r fen gerllaw, i'm cludo draw,-- +Ofer--ofer siarad; +Yn iach bob dengar gwm a chlogwyn,-- +Yn iach, yn iach, gyfeillion addfwyn. &c. + + + +RHYDYCHEN. + + +AT GYFAILL. + +_Athrofa'r Iesu, Rhydychen, +Rhagfyr 19, 1824_. + +Gobeithio eich bod yn myned y'mlaen gyda Lladin. Ni wyddoch pa beth a +all esgor. Gallaf addaw y cewch fwy o bleser na thrafferth yn dysgu; a +gwn na byddai yn boen i'ch meddwl llym chwi dreiddio iddi ar amnaid. Mi +a ddatguddiaf i chwi fy amcan wrth eich cynghori fel hyn. Os gallwch, +trwy eich llafur eich hun, ymhyfforddi yn yr ieithoedd dysgedig,--os +addunedwch beidio croesi trothwy tafarn yn y Wyddgrug,--os peidiwch a +chyfeillachu a neb ond dynion parchus, a phrin a rhai'ny,--os byddwch +ddyfal yn eich sefyllfa,--os gyrrwch ambell i ddernyn i'r Eisteddfodau, +er mwyn tynnu sylw,--os ymddygwch bob amser yn syml, cyson, a +gostyngedig,--ac os, gyda hyn oll, y llwyddwch i dynnu cyfeillgarwch y +goreu o ddynion, Mr. Clough--meddyliwn na byddai yn anhawdd nac yn +dreulfawr i chwi gael trwydded yma. Y mae eich synwyr yn ormod i +adeiladu dim ar hyn, nac i yngan gair yn ei gylch i gyfaill eich mynwes. +Pa beth a all cardotyn fel fi ei addaw? + +Byddai yn dda gennyf pe rhoddech ddiofryd cadarn na sangech ar lawr +unrhyw dafarndy yn y Wyddgrug byth. Y mae fy mynwes i yn gwaedu heddyw +gan y clwyfau a dderbyniais ynddynt. Ni welais gyfaill da o fewn eu +muriau erioed, ac ni welais un niweidiol iawn y tu allan. Ni wna +ymddygiad isel a buchedd rinweddus a duwiol eich amddifadu o unrhyw +bleser teilwng o'r enw: yn hytrach gwna i'ch cwpan redeg trosodd--addurna +chwi ger bron eich gwlad--a thywysa chwi at ffynnon a arllwys ei dwfr pan +y bydd Alyn, a Helicon hefyd, wedi sychu. Hyderaf na ddigiwch am yr +hyfder a gymerais. Gwiriaf i chwi iddynt ddylifo oddiar deimlad mor bur +ag a gurodd erioed ym mynwes tad. Gwn eich bod yn agored i lawer o +demtasiynau, y rhai a gynyddant po fwyaf y deloch i sylw y byd. Gwn, +hefyd, fod eich cysur amserol a thragwyddol yn ymddibynnu ar eu +gorchfygu. Gwyddoch chwithau fod rhan fawr o fy nghysur innau ynglyn +wrthych fel cyfaill fy ieuenctyd. Bellach, ai gormod im' am unwaith +ddringo Ebal? Do, fy nghyfaill, cefais i wybod trwy brofiad trist fod +deniadau cyfeddach yn llymach na saethau cawr, ac yn chwerwach na marwor +meryw. Mi syrthiais i ymhlith y lladdedigion. Tybiodd fy nghyfeillion +ddarfod am danaf byth, a gadawsent fi i'm tynged. Ond, trwy y moddion +rhyfeddaf, dywedodd y Gwr y rhyfelais yn ei erbyn, "yn dy waed bydd fyw." +Cefais yn barod lawer prawf o'i diriondeb; ac nid ydwyf yn cwbl +anobeithio cael, o radd i radd, fy nerbyn i'w fyddin ac i gludo ei faner. +Hyd yn hyn, y mae fy mriwiau yn rhwystro imi gydio mewn arf; ac yr ydwyf +yn treulio fy oes gan y mwyaf wrth odreu Sion; ac weithiau, wrth godi'm +llaw at ddail y pren sydd yn iachau'r cenhedloedd, dymunwn amneidio a'r +llall at fy nghyfeillion, i beri iddynt ochel y llannerch lle y +derbyniais i y saeth a lynodd yn fy nghalon. + + + +COLLEGE LIFE + + +TO THE REV. C. B. CLOUGH, MOLD. + +_Jesus College, Oxford, +December 16th, 1824_. + +Upon the whole, I find College life far less irksome than I had +anticipated. The change, from the bosom of a family to a cloister, was +certainly not very pleasant. Yet upon that account I have less to regret +than many: my disposition or taste never quarrels with solitude. In one +instance I was rather unfortunate.--Of the three undergraduates I knew +upon my coming to College, one only was a 'reading man.' By means of the +other two, as my acquaintances increased, my room became in a little time +the daily resort of those most miserable and unprofitable of beings, +technically called '_loungers_.' This, of course, retarded my studies; +and I was often compelled to sit up, after the drones had gone away, till +four o'clock in the morning, to prepare my Lectures for the following +day. Hints were thrown away, upon my visitors, in vain. At last I saw +that either politeness or my character must be hazarded: the first was +sacrificed to preserve the last. I made a candid avowal of the low state +of my acquirements, and, that having so much to do, it would be madness +in me to trifle my days; but if they allowed me to fix a particular hour +each day, for receiving their calls, I should be most happy in seeing +them. They good-humouredly assented; and from seven o'clock in the +morning till eight was mentioned. I have my room to myself ever since; +and this has not made them less friendly. I have seen that an extensive +acquaintance is the bane of College life. + +Of intimate friends, I have here only one; and he is a bosom friend, one +whose intelligence, urbanity, abilities, and piety are alike conspicuous. +He is a son of La Trobe, the celebrated African traveller. Unfortunately +for me, he intends taking his final examination next Easter term, and +will consequently leave Oxford. When he is gone, I will endeavour to +replace him with another of the same stamp; and if I fail, I will turn an +anchorite. + +I have mixed with but very few parties; though, thanks to my +fellow-collegians, I have been occasionally invited. I have adopted this +course, partly from a wish of not incurring a debt, which it would be a +crime in one of my station to discharge; but chiefly from a distaste of +all nocturnal revels. The truth is, I never yet saw a drinking party, +two hours old, that I could lay down even one of Elis y Cowper's songs, +for the purpose of enjoying it. + +The devotional exercises, morning and evening, are profitable and +interesting; and I have an opportunity every Sunday of hearing some of +the most eloquent and impressive sermons I have ever heard. Excellent +opportunities are also afforded for reading. I 'sport my oak' and sit +down, nothing disturbs or annoys me; and had it not been for the rumbling +of carts along Ship-lane, and cries of 'muffins,' I should consider +myself in a hermitage. As for temptation, it is all a bugbear. I have +seen none here that would not vanish before a virtuous resolution. + + + +AT LENOR. + + +(MR. E. PARRY, CAERLLEON.) + +_Athrofa'r Iesu, Rhydychen, +Chwefror 25ain, 1825_. + +Y mae yn ddywenydd mawr genyf ddeall fod eich Cymdeithas yn gwellhau yn +ei hamcanion fel y mae ei gallu yn cynyddu. Hwyrach na lwyddwch i gael +cyd-ymdrechiad y Boneddion a enwasoch;--rhai o herwydd eu hoerfel at yr +achos Cymreig,--a llawer am fod rhannau eraill o'r wlad yn galw am eu +gwasanaeth yn fwy na Chaer, un ai o herwydd cymydogaeth, neu feddiannau. +Er hynny, pe na enillech ddim ond ymegniad gwresog ac unfryd trigolion +eich tref eich hunain, byddai yn werth eich trafferth, a gallwch wneuthur +gwyrthiau. + +Y mae yr Iaith Gymraeg yn deilwng o'i choleddu, ac eneidiau Cymru yn +werth eu cadw. Chwi a gewch fy nymuniadau goreu i, os ydynt werth +rhywbeth, a phe byddai gennyf well, chwi a'i caech. + +Buoch yn ddedwydd iawn gael Mr. Richards yn Gapelwr,--y mae'r gwr hwnnw +yn addurn i bob Cymdeithas lle byddo. Yr ydwyf agos yn eddigeddu y +pleser a gewch ar eich Cylchwyl, ac er hynny yn ewyllysio i chwi fil mwy. +Rhaid i mi gadw gwyliau Homer ddall yn lle Dewi Sant, ac aros fel mynach +yn fy nghell yn lle troedio'r heolydd i ddangos fy "nghenin," a gadael +i'm henaid lesmeirio wrth gyngan y delyn. Ond rhaid boddloni, ac yr +ydwyf yn foddlon ac yn ddiolchgar. + +Yr oeddych yn ymholi pa fodd yr ydwyf yn byw yma.--Credwch fi,--mor syml +a diniwed a Meudwy, a mor ddedwydd a Thywysog. Cof am gartref a hen +gyfeillion sydd weithiau yn cynhyrfu hiraeth ynof am wlad fy +ngenedigaeth, a dyna'r unig ddefnyn chwerw sydd yn fy nghwpan. Y mae +penaethiaid yr Athrofa yn dirion i'r eithaf, a chyd-astudwyr mor +gyfeillgar ag y gallwn ddymuno. + +Yr oeddwn wedi bwriadu englynion i chwi a math o awdl i'ch Cymdeithas; +ond hawdd i chwi feddwl nad oes gan un a ymunodd a'r Brifysgol y'mhen +pum' mis wedi cydio gyntaf mewn Ieithiadur nemawr amser i gysoddi dim. Pa +fodd bynnag, dyma ryw bethau yn llun englynion "Ar y ffolineb o wadu +Iaith gynhenid," a ddymunwn gyflwyno i'ch Cymdeithas a chwithau, i aros +gwell. + +A wirionwyd ar unwaith--yr adyn + Pan redai i estroniaith, + I wadu'i wlad, gyda lediaith, + Gwawdio hon, a gwadu ei hiaith? + +A yw'n gywilydd gan ei galon--iaith serch + Iaith su ei fam radlon? + Ddyddiau hir, mor dda oedd hon + I ynganu angenion? + +Ai gwr yw a gar awen--heb arddel + Iaith beirddion disgywen? + Ai un am les hanes hen + Wrthoda chwaer iaith Eden? + +Iaith oedd araeth i ddewrion,--wroniaid + Drwy enwog ymdrechion, + Tan eu heirf bloeddient yn hon + "Trowch i'r gad! tr'ewch ergydion!" + +Ac onis dewis y dyn--y gyngan + Sydd rhwng cangau'r dyffryn? + A gwin i'w fant? ac ni fyn + Iaith hudoliaeth y delyn? + +Onid yw iaith fyw mor fad--yn deilwng + O'n dilyth arddeliad? + Neb ond un gwrthun a'i gwad + Neu a ludd ei choleddiad. + +Y mae doethaf gymdeithion--Cymroaidd, + Ac amryw o'r Saeson-- + Y'Ngwalia mae angylion + Gyda'u heirf am gadw hon. + +A cheir yn pleidio ei choron--euraidd + Iorwerth a'i gyfeillion, + A gwr mawr o gyrrau Mon + Yn Llywydd yn Nghaerlleon. + +Mwy addas i was isel--a'i osgedd + Am esgyn yn uchel, + Garu ei iaith, a'r gwr wel + Werth ei hurdd wrth ei harddel. + +O'i gwrthod, gwawd ac erthwch,--a'i dilyn + Hyd elor drwy dristwch; + Ni cha lin goruwch ei lwch, + O glod goreu gwladgarwch. + +Boed gan Gymro ym mhob broydd--o'i brif-iaith + Bur fost yn lle c'wilydd, + Fel na ddel, tra y del dydd, + Lediaith ar ein haelwydydd. + + + +TELYN CYMRU. + + +_Allan o Saesoneg Mrs. Hemans, i Gymdeithas Gymreigyddol +Rhuthyn, 1824_. + +O delyn oesol! dyro eto gainc, + Fel pan ewynai'r hirlas yn y wledd; +Pan gurai bronnau gan wladgarol ainc, + Pan wlychid byrddau Owain gan y medd: +O Delyn! deffro 'ngrym yr oesoedd hen, +Adleisia'r bryn dy geinciau gyda gwen. + +Dy dant ni's tyr--Rhufeinydd erchyll don + Ddaeth dros las ddyfroedd, gyda llawer rhwyf, +Enynai fflam trwy dderi sanctaidd Mon, + A gwnai gromlechau'n garnedd yn ei nwyf, +Rhoi lwch y creiriau gyd a'r gwynt a'r lli', +Delyn, rho gainc, nis gallai d'atal di. + +Dy dant ni's torrir. Chwyfiodd baner Sais + Yn ddig ar awel flith Eryri gerth, +Uwch bloedd ei udgyrn, clywid swn dy lais, + Pan guchiai'i gestyll ar y clogwyn serth, +Cynhyrfai'th don y dewrion i fwy bri, +Eu llethri oedd ganddynt, bronnau rhydd, a thi + +Oes ddu oedd hon; pan gwympai'r glew dirus, + Pan dyfai chwyn gylch bwrdd lle gwleddodd cant, +Pan lechai'r llwynog yn y drylliawg lys, + Oedd nerth i ti'r pryd hyn--dawn ym mhob tant, +Yn nyddiau hedd dy geinciau grymus gyr, +O Delyn ber! o'th dannau un ni's tyr. + + + +AT EI RIENI. + + +_Athrofa'r Iesu, Rhydychen, +Chwefror, 11fed, 1826_. + +ANWYL RIENI, + +Yn lle esgus dros fod yn ddistaw cyhyd, rhoddaf i chwi hanes byr o'r modd +yr ydwyf yn byw. Wrth ymdrechu dyfod i fyny gyda y rhai a gawsant bob +mantais ysgolheigaidd ym moreu eu hoes, yr wyf yn gorfod bod yn ddiwyd +iawn wrth fy llyfrau. Nid ydyw treiddio i mewn i ieithoedd ond gorchwyl +sych a diffrwyth, ac i un yn fy sefyllfa i, o ran gwall cyfleusterau +boreuol, y mae yn waith digon caled. Am y tro cyntaf yn fy mywyd, yr wyf +yn cael fod "darllen llawer yn flinder i'r cnawd." Nid ydyw caethiwo fy +hun i fyfyrdod wedi cael un effaith ddrwg ar fy iechyd eto. Aeth cyfaill +i mi, a ddarllenasai lawer llai na mi, adref ddoe wedi ei nychu gan ormod +o waith. Y mae fy nghorff yn gadarn wrth natur, ond yr wyf yn gorfod +cerdded allan rywfaint bob dydd, er mwyn ei gadw mewn trefn. + +Bu holiad cyffredin yn ddiweddar ar holl aelodau ein Coleg ni. Aethum +drwyddo yn well nag yr oeddwn i na'm hathrawon yn disgwyl. O hyn i wyl +Mihangel nesaf, rhaid imi fyned drwy ffwrn boethach nag a brofais +eto,--cael fy holi ar gyhoedd o flaen yr holl Brif-ysgol, am fy +ngwybodaeth o'r Lladin a'r Roeg, a Rhesymeg. Rhaid i mi hefyd ddysgu +ysgrifeni Lladin mor rhwydd a Chymraeg. Yr wyf yn fynych yn crynu wrth +feddwl am y frawdle, yn enwedig wrth weled cynnifer a gawsant eu dwyn i +fyny yn yr ysgolion goreu o'u mebyd, yn colli'r dydd. Y mae fy mhwys yn +bennaf ar y Rhagluniaeth oruchel a fu mor dyner tuay ataf hyd yn hyn. +Y'mhellach, yr wyf yn yslyried mai fy nyledswydd ataf fy hun--at fy +nghynalwyr--ac at y plwyfolion a gaf ryw dro, hwyrach, o dan fy +ngofal--ydyw lloffa cymaint ag a allaf o wybodaeth am bob dysg a +chelfyddyd. Gwelodd y caredig Mr. Clough a Mr. Phillips fy awyddfryd am +bob hyfforddiad, a chymerasant fi gyda hwynt i wrando y darlithoedd a +draddodir gan ein prif ddysgedigion ar y celfyddydau breiniol. Y +diweddaf a glywais oedd yr enwog Ddoctor Buckland, areithydd ar natur y +ddaear, ei chreigydd a'i meteloedd. Pan ddeuaf adref gallaf roddi i chwi +rai newyddion am weithiau glo a phlwm. Hawdd i chwi weled fod y gofalon +a'r gorchwylion hyn yn difa fy holl amser, ac nid hyn yw y cwbl. Wrth +aneddu yn Nhrefaldwyn a Rhydychen, ffurfais gydnabyddiaeth a llawer o +foneddigion,--rhai o honynt, o ran dysg a dawn, ym mhlith y gwyr enwocaf +yn y deyrnas. Nid oes boreu braidd yn myned heibio nad wyf yn derbyn +llythyr o ryw gwr neu gilydd i'r wlad. Nid oes gennyf, gyda chwareu teg, +amser i ateb un o honynt; ac os bydd un gohebwr y gallaf hyderu ar ei +gyfeillgarwch i beidio digio wrthyf, yr wyf yn gadael iddo aros nes elo +fy helbul yn yr athrofa heibio. Fy mwriad yn myned dros yr holl bethau +hyn ydyw, i ddangos i chwi a'm hanwyl gyfeillion, Mr. Thomas Jones ac +Isaac, yr unig achos na ysgrifenais atoch oll lawer cyn hyn. Os gwelwch +ddim yn yr hyn a ddywedais, yn mynegi yr anrhydedd anisgwyliadwy a ddaeth +i'm rhan, gwybyddwch mai nid er mwyn cynhyrfu ymffrosl ynoch yr adroddais +ef; ond yn hytrach er eich annog i uno gyda mi mewn diolchgarwch i'r Duw +a fu mor dirion wrthyf. Bydd yn dda genych glywed fy mod i ac oddeutu +hanner dwsin o'm cyd-ysgolheigion wedi llwyddo i gael Cymdeithas Genadawl +fechan yn ein hathrofa. Yr ydym hefyd yn ymgyfarfod yn ystafelloedd ein +gilydd, yn olynol, ar nosau Sul, i ddarllen y Bibl a gweddio. Nos Sul +diweddaf yr oeddynt oll yn fy ystafell i: a phan byddo dadwrdd cyfeddach +yn taro ar ein clustiau o ystafelloedd eraill, gallwn ddweyd, "Rhoddaist +fwy llawenydd yn ein calon nag yr amser yr amlhaodd eu byd a'u gwin +hwynt." + +Hyfryd iawn oedd genyf glywed am ymwared fy anwyl chwaer. Cofiwch fi ati +yn garedig, at fy mrawd, yr holl blant, ac yn enwedig at y ferch +ddieithr. Buasai dda genyf allu anfon anrheg iddi hi a'i mam, ond mae +hynny yn bresenol o fy nghyrraedd. Gadewch iddo--mae'r galon yn llawn, +os yw'r pwrs yn wag. Byddwch gystal a rhoddi y penhillion canlynol iddi +yn lle _Valentine_: + +Henffych, ferch, i fyd o ofid, + Byd y dagrau, byd y groes: +Agoraist lygad ar yr adfyd, + Ti gei flinder os cei oes. +Mae gwlad well tu draw i'r afon,-- + Nes cael glan ar oror iach, +Rhag pob drwg, y Duw sy'n Sion, + Fo'n dy noddi, Marged bach. + +Mae'm dychymyg fel yn gwrando + P'un a glywaf mo dy sain,-- +Gan holi'r awel sy'n mynd beibio, + A yw'th wyneb fel dy nain? +A oes eurwallt ar dy goryn? + A oes rhosyn ar dy rudd? +A pha dybiau sydd yn dirwyn + Drwy'th freuddwydion nos a dydd? + +Pe bawn yna, anwyl faban, + Mi'th gofleidiwn gyda serch; +Ceit fy mendith am dy gusan, + Mi'th gyfrifwn fel fy merch: +Ac os try Rhaglumaeth olwyn + Fyth i'm dwyn i dir fy ngwlad, +Ti gei weled y gall rhywun + Garu ei nithoedd megis tad. + +Yr wyf yn gyrru --- i Ruth: mae yn rhy fychan, ond y gwir yw hyn,--hyd +wyl Mihangel nesaf byddaf yn llwm iawn o arian; wedi hynny, caf dderbyn +swm ychwanegol yn y flwyddyn. Yna mi ofalaf am dalu eich rhent, eich tir +pytatws, a phesgi'r mochyn. Rhoddwch ddillad da am Ruth . . . Unwaith +eto, yr wyf yn eich tynghedu, na oddefwch eisiau dim. Gyda bendith, nid +oes perygl na allaf ei dalu yn ol ar ei ganfed. Pa beth ydyw gwaith fy +nhad? A ydyw'n esmwyth? Cofiwch fi yn garedig at deulu Broncoed, a +rhoddwch fy serch at fy hen gyfeillion oll . . . Mae amser a phapur wedi +pallu, y gloch yn taro pedwar yn y borau--a'r ganwyll yn llosgi i'r +ganwyllbren--ni chaf ond dywedyd fy mod yn aros, + +Eich dyledog fab, +J. BLACKWELL. + + + +CYWYDD Y GWAHAWDD: + + +A anfonwyd mewn llythyr o wnhoddiad Medi 6ed, 1826, oddiwrth Ifor Ceri, +at Wilym Aled a'i Gywely. + +Eto, Aled, atolwg +Gad si'r dre', a mangre mwg; +Gad Saeson, gwawd, a sisial +Arian, a thincian, a thal; +Gad wbwb a gwau diball +Mammon i feibion y fall: +Rho i'th law,--pryd noswyliaw sydd, +Eleni un awr lonydd; +Gwamal i ti ogymaint +Hela myrdd, a holi maint +Ydyw gwerth yr indigo, +A ffwgws, heb ddiffygio, +Gan na cheir gennych hwyrach +Weled byth un Aled bach, +Na geneth, a drin geiniog +O dyrrau llawn dy aur llog. +O fewn llong tyrd tros gefn llwyd +Y _Mersey_, heb ddim arswyd,-- +A'th gymar sydd werth gemau +Prysurwch, deuwch eich dau +I Geri, fan hawddgaraf, +Man gwar, lle mae hwya'r haf: +Mor loewlon y mae'r lili +A'r rhos yn eich aros chwi, +A phleth rydd yr adar fflwch, +Hyd awyr, pan y deuwch; +Cewch eich dau wenau uniawn +Ifor a Nest, fore a nawn: +(Yma diolch raid imi +"Amen dywed gyda mi," +Ddwyn Ifor, gan Dduw nefol, +A'i wiw Nest, i Geri'n ol:) +At un Nest dda west, ddiwall, +Tyred a dy Nest arall; +Braint cyn bedd, cael medd a maeth +Maesaleg un mis helaeth; +Y mae sylwedd Maesaleg, +A'i dor, yn y Geri deg. + + Y mae un gwr mwy nag oll, +Awch digoll uwch ei degan: +Ifor bach sydd a'i ferw byth, +Drwy gofio yn dragyfyth; +"Mae'r gwr yn mhryd mebyd mau, +Enynnodd hen awenau +Y glyn, nes oedd bryn a bro, +A gwig las, yn gogleisio; +Ai pell--ai trapell y trig--y gwiwddyn +Fynnai delyn a cherdd fy Nadolig?" + + Tyrd Aled, ira d'olwyn, +A thyrd i ddoldir a thwyn; +Ac awyr lem Ceri lan, +Perarogl copa'r Aran; +Gwrandaw sibrwd y ffrwd ffraw--rhwng deilfur, +Y dwr eglur yn trydar wrth dreiglaw; +Rhodio i wrando'r ehedydd, +Dringo'r bryn ar derfyn dydd; +Hufen Nest a chan Ifor, +A dwr mad, drwy rad yr Ior,-- +Wnant it' neidio a gwisgo gwen, +Deui'n foch-goch,--doi'n fachgen. + +Gan Alun, gwan wehelyth, +O fwrdd i fwrdd, wael fardd fyth,-- +Gwely nid oes, nac aelwyd, +Na bir i'w gynnyg, na bwyd,-- +Cei law a chalon lawen, +A mwy ni cheisi, Amen. + + + +DISADVANTAGES AND AIMS. + + +TO R. GARNONS, + +_Jesus College, Oxford, +October 2nd, 1826_. + +I can hardly hope, in four short years, to surmount the disadvantages of +my youth, and gain academical distinction. To him, who in his 20th year, +learnt his Greek alphabet, a first class at College must be a hopless +aim; while an University prize must be beyond the reach of one who merely +began to speak English about his twentieth year. Aware of these +circumstances, the friends whom I consult have advised me to collect +(should necessary studies allow me leisure) as much as I can of such +information as will be useful to me in the sacred office I shall be +called upon to fill. What I shall lose in attainments, I will endeavour +to make up in Christian conduct. That God, who is the sole Dispenser of +all the blessings that has been showered upon my path, claims my first +duty. My next ambition will be to fulfil my ministry with that zeal and +decorum which characterize the spirit of our venerable Establishment; +while gratitude will prompt me to dedicate my leisure hours to the +literature of my native Principality. + +That I may thus live, is my fervent prayer; and all I ask in addition, is +a situation where I may watch over the wants of my poor, but worthy +parents; and make as far as depends on human aid, their evening set in +smiles. + +I am, Sir, your most obedient servant, +J. BLACKWELL. + + + +CALVINISM. + + +_To the Committee of the Welsh Church in Liverpool_. +_Neptune Hotel, Liverpool_, +_July 20th, 1827_. + +GENTLEMEN, + +I was nurtured among Calvinists. To their Sunday School I am indebted +for almost all the education my youthful years were blessed with. Towards +some of them I was taught in infancy to look up with reverence and +esteem; and the recollection of their Christian virtues proves to me that +whatever tendency Calvinism may have to relax the ties of moral +obligation, the argument cannot be drawn from the lives of many of its +professors. With many Clergymen who take Calvinism for their creed, I +have still the happiness to live in bonds of Christian friendship; but my +respect for the men does not blind me to their opinions. I am no +Calvinist, and ever since I have been capable of forming a judgment upon +theological subjects, I have not been a Calvinist. The sincerity of my +attachment to our national Church cannot, I trust, be doubted. I was +made a member of her by Baptism, and ever since I have attained to years +of discretion, my public devotions have been offered up within her pale. +For many a dark year--long before the idea of my being elevated to the +clerical function had received a shadow of existence, I had resolved to +live and die an humble worshipper at her altar. + +J. BLACKWELL. + + + +AT EI FAM, PAN OEDD WEDDW. + + +_Athrofa'r Iesu, Rhydychen_, +_Hyd. 19eg 1827_. + +FY ANWYL FAM, + +Fy nyledswydd ydyw hysbysu i chwi, gyda phob brys, fy mod wedi cyrraedd +pen fy nhaith yn gysurus, a chael pob peth wrth fy modd. Y mae y cyflwr +unig y gadewais chwi ynddo, yn peri i mi hiraethu mwy am danoch y tro hwn +nag un tro o'r blaen. Buasai yn dda gan fy nghalon gael aros yn agos +atoch nes i angeu ein gwahanu. Ond nid felly y mae Rhagluniaeth yn +trefnu: rhaid i ninnau ymostwng. O ddiwrnod i ddiwrnod daw y flwyddyn i +fyny, pan y caf eich gweled, gobeithio, mewn gwell iechyd ac ysbrydoedd +nag y gadewais chwi. Yn y cyfamser erfyniaf arnoch, er dim, i gadw eich +meddwl mor dawel ag y galloch: ar hyn y mae eich cysur chwi a minnau yn +ymddibynu. Ni wna tristhau ac ymofidio ddim ond gwaethygu eich llygaid +dolurus, a chlwyfo meddwl y rhai a'ch carant. Digon gwir cawsom golled +fawr,--collasom y cyfaill ffyddlonaf a thirionaf a welsom erioed; eto "na +thristawn fel rhai heb obaith." Oni adawodd dystiolaeth ar ei ol ei fod +wedi myned i ddedwyddwch--i wlad well na daear, "lle y gorffwys y rhai +lluddedig, ac ni chlywant lais y gorthrymydd." Ac os dilynwn ei lwybrau, +ni a gawn ei gyfarfod eto mewn ardal nad oes na phechod, na phoen, nag +ymadawiad o'i mewn. "Gwir ddymuniad fy nghalon, a'm gweddi ar Dduw sydd +erddoch." + + + +CWYN AR OL CYFAILL. + + +_Pan hirarosai yn Rhydychen, Mehefin, 1827_. + +(Efelychiad o "Bugail Cwmdyli," gan I. G. G.) + +Trwy ba bleserau byd +Yr wyt yn crwydro c'yd? +Mae pleser fel y lli', +A'r moethau goreu i mi +Yn wermod hebot ti, + Sior anwylaf. + +Trwm wibio llygad llaith +Am danat yw fy ngwaith; +A rhodio godre'r bryn, +A gwyrddion lannau'r llyn, +Lle rhodit ti cyn hyn, + Sior anwylaf. + +Mae peraidd flodau d'ardd +Yn gwywo fel dy fardd; +A'th ddefaid hyd y ddol, +A'u gwirion wyn o'u hol +Yn gofyn ddo'i di'n ol, + Sior anwylaf. + +Mae'n Nghymru laeth a mel, +Mae'n Nghymru fron ddi-gel, +Mae'n Nghymru un yn brudd +O'th eisiau, nos a dydd,-- +A'i gair wrth farw fydd, + Sior anwylaf. + + + +MARWOLAETH YR ESGOB HEBER. + + +Lle treigla'r Caveri {101} yn donnau tryloewon, + Rhwng glennydd lle chwardd y pomgranad a'r pin +Lle tyfa perlysiau yn llwyni teleidion, + Lle distyll eu cangau y neithdar a'r gwin; +Eisteddai Hindoo ar lawr i alaru, +Ei ddagrau yn llif dros ei riddiau melynddu, +A'i fron braidd rhy lawn i'w dafod lefaru, + Ymdorrai ei alaeth fel hyn dros ei fin:-- + +"Fy ngwlad! O fy ngwlad, lle gorwedd fy nhadau! + Ai mangre y nos fyddi byth fel yn awr? +Y Seren a dybiais oedd Seren y borau, + Ar nawn ei disgleirdeb a syrthiodd i lawr; +Y dwyrain a wenai, y tymor tywynnodd, +A godrau y cwmwl cadduglyd oreurodd, +Disgwyliais am haul--ond y Seren fachludodd + Cyn i mi weled ond cysgod y wawr. + +"Fy ngwlad! O fy ngwlad! yn ofer yr hidlwyd + I'th fynwes fendithion rhagorach nag un, +Yn ofer ag urdd bryd a phryd y'th anrhegwyd, + Cywreindeb i fab, a phrydferthwch i fun; +Yn ofer tywynni mewn gwedd ddigyfartal, +A blodau amryliw yn hulio dy anial, +A nentydd yn siarad ar wely o risial, + A pbob peth yn ddwyfol ond ysbryd y dyn. + +"Yn ofer y tardd trwy dy dir heb eu gofyn + Ddillynion per anian yn fil ac yn fyrdd; +Yn ofer y gwisgwyd pob dol a phob dyffryn + A dillad Paradwys yn wyn ac yn wyrdd; +Yn ofer rhoi awen o Nef i dy adar, +A gwythi o berl i fritho dy ddaear; +Yn ofer pob dawn tra mae bonllef a thrydar + Yr angrhed a'i anrhaith yn llenwi dy ffyrdd. + +"Dy goelgrefydd greulon wna d'ardd yn anialdir, + Ei sylfaen yw gwaed, a gorthrymder a cham: +Pa oergri fwrlymaidd o'r Ganges {102a} a glywir? + Maban a foddwyd gan grefydd y fam: +Ond gwaddod y gwae iddi hithau ddaw heibio; +O! dacw'r nen gan y goelcerth yn rhuddo, +Ac uchel glogwyni y Malwah {102b} 'n adseinio + Gan ddolef y weddw o ganol y fflam. + +"Gobeithiais cyn hyn buasai enw Duw Israel, + A'r aberth anfeidrol ar ael Calfari, +Yn destun pob cerddi o draeth Coromandel, + A chonglau Bengal hyd i eithaf Tickree; {102c} +Ac onid oedd Bramah yn crynu ar ei cherbyd, +Er y pryd y bu Swartz yn cyhoeddi fod bywyd +Yn angau y groes i Baganiaid dwyreinfyd?-- + Pan gredodd fy nhad yr hyn ddysgodd i mi. {102d} + +"A'th ddoniau yn nwch, ac yn uwch dy sefyllfa, + A'th enaid yn dan o enyniad y Nef, +Cyhoeddaist ti, Heber, yr unrhyw ddiangfa, + Gyda'r un serch ac addfwynder ag ef; +Dyferai fel gwlith ar y rhos dy hyawdledd, +Enillai'r digred at y groes a'r gwirionedd, +Llonyddai'r gydwybod mewn nefol drugaredd;-- + Mor chwith na chaf mwyach byth glywed dy lef. + +"Doe i felynion a gwynion yn dryfrith, + Cyfrenit elfennau danteithion y nen; +Y plant a feithrinit neshaent am dy fendith, + A gwenent wrth deimlo dy law ar eu pen; +Doe y datgenit fod Nef i'r trallodus-- +Heddyw ffraethineb sy' fud ar dy wefus-- +Ehedaist o'r ddaear heb wasgfa ofidus, + I weled dy Brynwr heb gwmwl na llen. {103a} + +'Fy ngwlad! O fy ngwlad! bu ddrwg i ti'r diwrnod + 'Raeth Heber o rwymau marwoldeb yn rhydd; +Y grechwen sy'n codi o demlau'r eulunod, + Ac uffern yn ateb y grechwen y sydd; +Juggernaut {103b} erch barotoa'i olwynion-- +Olwynion a liwir gan gochwaed dy feibion-- +Duodd y nos--ac i deulu Duw Sion + Diflannodd pob gobaith am weled y dydd." + +Yn araf, fy mrawd, paid, paid anobeithio, + Gwnai gam ag addewid gyfoethog yr IOR: +A ddiffydd yr haul am i seren fachludo? + Os pallodd yr aber, a sychodd y mor? +Na, na, fe ddaw bore bydd un Haleluia, +Yn ennyn o'r Gauts hyd gopau Himalaya, {104a} +Bydd baner yr Oen ar bob clogwyn yn India, + O aelgerth Cashgur hyd i garth Travancore. + +A hwyrach mai d'wyrion a gasglant dy ddelwau + A fwrir i'r wadd ar bob twmpath a bryn, +Ar feddrod ein Heber i'w rhoi yn lle blodau,-- + Ei gyfran o ysbail ddymunodd cyn hyn: +Heber! ei enw ddeffrodd alarnadau, +Gydymaith mewn galar, rho fenthyg dy dannau, +Cymysgwn ein cerddi, cymysgwn ein dagrau, + Os dinodd y gerdd bydd y llygad yn llyn. + +Yn anterth dy lwydd, Heber, syrthiaist i'r beddrod, + Cyn i dy goryn ddwyn un blewyn brith; +Yn nghanol dy lesni y gwywaist i'r gwaelod, + A'th ddeilen yn ir gan y wawrddydd a'r gwlith: +Mewn munyd newidiaist y meitr am goron, +A'r fantell esgobawl am wisg wen yn Sion, +Ac acen galarnad am hymn anfarwolion, + A thithau gymysgaist dy hymn yn eu plith. + +Llwyni Academus, {104b} cynorsaf dy lwyddiant, + Lle gwridaist wrth glod y dysgedig a'r gwar; +Y cangau a eiliaist a droed yn adgofiant + O alar ac alaeth i'r lluoedd a'th gar: +Llygaid ein ieuenctid, a ddysgwyd i'th hoffi, +Wrth weled dy ardeb yn britho ffenestri +A lanwant, gan gofio fod ffrydiau Caveri + Yn golchi dy fynwent wrth draeth Tanquebar. + +Llaith oedd dy fin gan wlithoedd Castalia, + O Helicon yfaist ym more dy oes; +Ond hoffaist wlith Hermon a ffrydiau Siloa, + A swyn pob testynau daearol a ffoes: +Athrylith, Athroniaeth, a dysg yr Awenau, +A blethent eu llawryf o gylch dy arleisiau; +Tithau'n ddi-fost a dderbyniaist eu cedau, + I'w hongian yn offrwm ar drostan y Groes. + +Pan oedd byd yn agor ei byrth i dy dderbyn, + Gan addaw pob mwyniant os unit ag ef,-- +Cofleidiaist y Groes, a chyfrifaist yn elyn + Bob meddwl a geisiai fynd rhyngot a'r nef: +Yn Hodnet {105} yn hir saif dy enw ar galonnau +Y diriaid ddychwelwyd yn saint trwy'th bregethau-- +Amddifad gadd borth yn dy briod a thithau-- + Y weddw a noddaist--y wan wneist yn gref. + +Gadewaist a'th garant--yn ysbryd Cenadwr + Y nofiaist tros donnau trochionog y mor, +I ddatgan fod Iesu yn berffaith Waredwr + I Vahmond Delhi, ac i Frahmin Mysore; +Daeth bywyd ac adnerth i Eglwys y Dwyrain-- +Offrymwyd ar allor Duw Israel a Phrydain-- +Yn nagrau a galar Hindoo gallwn ddarllain + Na sengaist ti India heb gwmni dy IOR. + +O Gor Trichinopoly, cadw di'n ddiogel + Weddillion y Sant i fwynhau melus hun, +Pan ferwo y weilgi ar lan Coromandel, + Gofynnir adfeilion ei babell bob un;-- +Ond tawed ein pruddgerdd am bennill melusach, +A ganodd ein Heber ar dannau siriolach, +Yn arwyl y Bardd a pha odlau cymhwysach + Dilynir ei elor na'i odlau ei hun? + +"Diangaist i'r bedd--ni alarwn am danad, + Er mai trigfa galar a niwl ydyw'r bedd; +Agorwyd ei ddorau o'r blaen gan dy Geidwad, + A'i gariad gwna'r ddunos yn ddiwrnod o hedd. +Diangaist i'r bedd--ac ni welwn di mwyach +Yn dringo rhiw bywyd trwy ludded a phoen: +Ond breichiau rhad ras a'th gofleidiant ti bellach, + Daeth gobaith i'r euog pan drengodd yr Oen. + +"Diangaist i'r bedd--ac wrth adael marwoldeb + Rhwng hyder ac ofn, os unwaith petrusaist, +Dy lygaid agorwyd yn nydd tragwyddoldeb, + Ac angel a ganodd yr Anthem a glywaist. +Diangaist i'r bedd--byddai'n bechod galaru, +At Dduw y diangaist--y Duw a dy roes: +Efe a'th gymerodd--Efe wna'th adferu + Digolyn yw angau trwy angau y groes." + +* * * * * + +Cyfieithiad yw'r ddau bennill olaf o emyn Heber ei hun,-- + +"Thou art gone to the grave, but we will not deplore thee, +Though sadness and sorrow encompass the tomb." + + + +SEREN BETHLEHEM. + + +(Cyfieithiad o Saesoneg H. K. White.) + +Pan bo ser anhraethol nifer + Yn britho tywyll lenni'r nen, +At _un_ yn unig drwy'r eangder + Y tal i'r euog godi ei ben; +Clywch! Hosanna'n felus ddwndwr + Red i Dduw o em i em, +Ond _un_ sy'n datgan y Gwaredwr, + Honno yw Seren Bethlehem. + +Unwaith hwyliais ar y cefnfor + A'r 'storm yn gerth, a'r nos yn ddu, +Minnau heb na llyw, nac angor, + Na gwawr, na gobaith o un tu, +Nerth a dyfais wedi gorffen, + Dim ond soddi yn fy nhrem, +Ar fy ing y cododd seren, + Seren nefol Bethlehem. + +Bu'n llusern a thywysydd imi, + Lladdodd ofn y dyfrllyd fedd, +Ac o erchyll safn y weilgi + Dug fi i borthladd dwyfol hedd;-- +Mae'n awr yn deg, a minnau'n canu, + F'achub o'r ystorom lem, +A chanaf pan bo'r byd yn ffaglu + Seren! Seren! Bethlehem! + + + +AT MANOR DEIFI. + + +TO E. WHITLEY, ESQ., BRONCOED. + +_Cardigan, March 30th, 1835_. + +MY EVER DEAR SIR, + +Old recollections--and recollections dearer for being old--make Broncoed +and the name of Whitley much dearer to my memory and heart than other +names and places. My own former humble home is now another's,--I know it +no more; and there is scarcely a house now in the parish into which I +would venture to turn besides yours, your cousin's, Mr. Clough's and two +or three more. Yet, I feel a tie between me and Mold and its +inhabitants, which nothing but death can unloose. There lies the grave +of my dear, though poor parents, and there burst the dawn of my brightest +days. The same Providence which smiled upon the beginning of my happier +years, continues kind still. I have indeed abundant reason to thank +heaven for the many, many blessings which have been showered upon my +path; nor do I forget the kind hands which were employed in showering +them, and your own amongst the number. + +When I first came to Manordeifi, there was but one service on the Sunday, +and that almost entirely in Welsh. Seeing that five of the principal +families in Pembrokeshire were under my pastoral care, and that neither +themselves nor their dependants understood any Welsh, I established two +services, one entirely English, the other exclusively in our beloved +Welsh. + + + +CATHL I'R EOS. + + +Pan guddio nos ein daear gu + O dan ei du adenydd, +Y clywir dy delori mwyn, + A chor y llwyn yn llonydd; +Ac os bydd pigyn dan dy fron + Yn peri i'th galon guro, +Ni wnai, nes torro'r wawrddydd hael, + Ond canu a gadael iddo. + +A thebyg it' yw'r feinir war + Sydd gymar gwell na gemau, +Er cilio haul, a hulio bro + A miloedd o gymylau; +Pan dawo holl gysurwyr dydd, + Hi lyna yn ffyddlonaf; +Yn nyfnder nos o boen a thrais + Y dyry lais felusaf. + +Er dichon fod ei chalon wan + Yn delwi dan y dulid, +Ni chwyna, i flino'i hanwyl rai,-- + Ei gwen a guddia'i gofid: +Ni pheidia'i chan trwy ddunos faith, + Nes gweled gobaith goleu +Yn t'wynu, megys llygad aur, + Trwy bur amrantau'r boreu. + + + +ABAD-DY TINTERN. + + +Pa sawl bron a oerodd yma? + Pa sawl llygad ga'dd ei gloi? +Pa sawl un sydd yn y gladdfa, + A'r cof o honynt wedi ffoi? +Pa sawl gwaith, ar wawr a gosber + Swniai'r gloch ar hyd y glyn? +Pa sawl _Ave_, cred a phader, + Dd'wedwyd rhwng y muriau hyn? + +Ar y gareg sydd gyferbyn, + A faluriwyd gan yr hin, +Tybiaf weld, o flaen ei eilun, + Ryw bererin ar ei lin; +Tybiaf fod y mwg o'r thuser + Eto'n codi'n golofn wen, +A bod swn yr organ seinber + Eto yn dadseinio'r nen. + +Ond Distawrwydd wnaeth ei phabell + Lle cartrefai'r anthem gynt; +Nid oes yma, o gor i gangell, + Un erddygan, ond y gwynt.-- +Felly darffo pob coel-grefydd, + Crymed byd ger bron y Gwir; +Hedd a chariad, ar eu cynnydd, + Fo'n teyrnasu tros y tir. + + + +CAN GWRAIG Y PYSGOTWR. + + +Gorffwys donn, dylifa'n llonydd, +Paid a digio wrth y creigydd; +Y mae anian yn noswylio, +Pa'm y byddi di yn effro? +Dwndwr daear sydd yn darfod,-- +Cysga dithau ar dy dywod. + +Gorffwys for! mae ar dy lasdon +Un yn dwyn serchiadau 'nghalon; +Nid ei ran yw bywyd segur, +Ar dy lifiant mae ei lafur; +Bydd dda wrtho, for diddarfod, +Cysga'n dawel ar dy dywod. + +Paid a grwgnach, bydd yn ddiddig, +Dyro ffrwyn ym mhen dy gesig; +A pha esgus iti ffromi? +Nid oes gwynt ym mrig y llwyni: +Tyrd a bad fy ngwr i'r diddos +Cyn cysgodion dwfn y ceunos. + +Iawn i wraig yw teimlo pryder +Pan bo'i gwr ar gefn y dyfnder; +Ond os cyffry dig dy donnau, +Pwy a ddirnad ei theimladau? +O bydd dirion wrth fy mhriod,-- +Cysga'n dawel ar dy dywod. + +Byddar ydwyt i fy ymbil, +For didostur, ddofn dy grombil; +Trof at Un a all dy farchog +Pan bo'th donnau yn gynddeiriog; +Cymer Ef fy ngwr i'w gysgod, +A gwna di'n dawel ar dy dywod. + +[Gwraig y Pysgotwr. "Gorffwys for, mae ar dy lasdon +Un yn dwyn serchiadau 'nghalon.": alun105.jpg] + + + +Y DDEILEN GRIN + + +Sech yw'r ddeilen ar y brigyn, +Buan iawn i'r llaid y disgyn; +Ond y meddwl call a ddarllen +Wers o addysg ar y ddeilen. + +Unwaith chwarddodd mewn gwyrddlesni, +Gwawr y nef orftwysodd arni; +Gyda myrddiwn o gyfeillion, +Dawnsiodd yn yr hwyr awelon. + +Darfu'r urdd oedd arni gynnau, +Prin y deil dan wlith y borau, +Cryna rhag y chwa ireiddlon +Sydd yn angeu i'w chyfoedion. + +Ni all haul er ymbelydru, +Na llawn lloer er ei hariannu, +Ac ni all yr awel dyner +Alw yn ol ei hen ireidd-der. + +Blaguro ychydig oedd ei chyfran, +Rhoi un wen ar wyneb anian; +Llef o'r nef yn Hydref waedda-- +Darfu'th waith,"--a hithau drenga. + + + + +Footnotes: + + +{1a} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas. + +{1b} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas. + +{1c} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas. + +{1d} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas. + +{26} Cyfeiriad at farwolaeth echrydus Iorwerth II. Cym. _The Bard_, +Gray. + +{27} Man y llofruddiwyd llawer o hil Edward. + +{28} Harri VII., buddugwr Bosworth. + +{33} Yr arwyddair dan Loer arian y Twrc yw,--"Nes llenwi hol ddaear." + +{45a} Flodden Field, by Sir Walter Scott. + +{45b} Siege of Corinth, by Lord Byron; and Siege of Valencia, by Mrs. +Hemans. + +{47} The English Channel. + +{53} Hesperus, the evening star. + +{101} Caveri.--Afon yn Ngorllewin Hindostan, a lifa heibio Trichinopoly, +claddfa yr Esgob Heber, ac a ymarllwysa i for Coromandel wrth Tranquebar. + +{102a} Ganges--prif afon India--gwrthddrych addoliad y Brahminiaid. +Cyffredin ydyw i wragedd daflu eu mabanod i'w thonnau er mwyn boddio y +duw Himalaya, a elwir yn Dad y Ganges. + +{102b} Y Malwah.--Rhes o fynyddoedd uchel yng nghanol Hindostan. Nid yw +cyngor na cherydd Prydeiniaid yn gallu rhwystro yr arfer greulon +gynhwynol o losgi gweddwon byw gyda'u gwyr meirw. + +{102c} Nid anghyffelyb Hindostan i drionglyn, Coromandel, Tickree, a +Bengal, ydynt y conglau. + +{102d} Tybir bod tua 40,000 o Gristionogion, ond bod mwy na'u hanner yn +Babyddion, yn y Carnatic. Nid yw prin werth crybwyll mai un o hil +dyscyblion Swartz, cenadwr enwog tua chan' mlynedd yn ol, ydyw yr Hindoo +a ddychymyga yr Alarnad. + +{103a} Angeu disyfyd a gymerodd Heber ymaith tra y mwynhai drochfa +dwymn. Y dydd o'r blaen--y Sabbath--cyflawnai ddyledswyddau ei daith +esgobawl. + +{103b} Juggernaut--un o eilunod pennaf Hindostan. Ar ei gylchwyl +llusgir ef ar gert enfawr i ymweled a'i hafoty. Ymdafla miloedd o'i +addolwyr dan ei olwynion trymion, ac yno y llethir hwynt. + +{104a} Gauts--mynyddoedd uchel wrth Travancore, penrhyn +deheuol.--Himalaya, mynyddoedd uwch, wrth Cashgur, penrhyn gogleddol +Hindostan. + +{104b} Llwyni Academus. Nid oes ond a wypo a ddichon ddychymygu y parch +a dalwyd yn Rhydychen i Heber, ar parch a delir eto i'w enw. Yno y daeth +gyntaf i wydd yr oes drwy ei Balestine, a gyfieithwyd i'r Gymraeg mor +ardaerchog gan yr unig wr cyfaddas i'r gorchwyl--yr enwocaf Gymro, Dr. +Pughe. + +{105} Hodnet--yn Amwythig--yno y cyflawnai Heber swydd Bugail +Cristionogol yn ddifefl hyd ei symudiad i India. + + + +***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH ALUN*** + + +******* This file should be named 14865.txt or 14865.zip ******* + + +This and all associated files of various formats will be found in: +https://www.gutenberg.org/dirs/1/4/8/6/14865 + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: +https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + |