initial commit of ebook 17685HEADmain

1 files changed, 4423 insertions, 0 deletions

diff --git a/17685-8.txt b/17685-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..b759d50
--- /dev/null
+++ b/17685-8.txt
@@ -0,0 +1,4423 @@
+Project Gutenberg's Wandelingen door Elzas-Lotharingen, by Anonymous
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Wandelingen door Elzas-Lotharingen
+       De Aarde en haar Volken, 1886
+
+Author: Anonymous
+
+Release Date: February 6, 2006 [EBook #17685]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WANDELINGEN DOOR ELZAS-LOTHARINGEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+            WANDELINGEN DOOR ELZAS-LOTHARINGEN. [1]
+
+
+
+
+X
+
+
+"Wij keeren naar de vallei van Orbey terug. Het kleine kanton, waarvan
+La Poutroye de hoofdstad is, droeg, volgens sommige geleerden, in de
+zestiende eeuw den naam van les Quatre-Baroches, hetgeen dan zooveel
+zou moeten beteekenen als de vier parochiën. In dien tijd was Le
+Bonhomme, de vijfde gemeente van het kanton, die thans eene bevolking
+telt van elfhonderd-tachtig zielen, niet meer dan een klein gehucht,
+bestaande uit enkele huizen, rondom een hermitage gegroept. Uit
+dienzelfden tijd, namelijk uit de zestiende eeuw, dagteekent ook
+de redactie der oude costumen van de vallei van Orbey, die door een
+voormalig raadsheer in het hof van appèl te Colmar, de heer Bonvalot,
+zijn in het licht gegeven. Zoowel in burgerlijke als in strafzaken
+werd in de vallei recht gesproken door den drost van den heer van
+Ribeaupierre, wien zestien gezworenen uit de vier parochiën waren
+toegevoegd. Kwam een dier bijzitters te sterven, dan moesten de
+overgeblevenen, ingevolge de keur, naar hun beste weten drie mannen
+uit het volk aanwijzen, om een ander te kiezen ter vervanging van
+den afgestorvene. Dit was dus eene verkiezing met twee trappen en met
+beperkt stemrecht, daar de gezworenen zelven de drie personen aanwezen,
+die hun nieuwen ambtgenoot moesten benoemen. Echter had de gemeente
+het recht, om wanneer de drie aldus aangewezen kiezers haar niet
+aanstonden, er drie anderen te kiezen, waaruit dan de drost den nieuwen
+gezworene benoemde. Hij hield vier rechtzittingen in het jaar, in elke
+parochie een; ingezetenen zoowel als vreemdelingen, die een aanklacht
+indienden, waren verplicht vooruit eene zekere som als borgstelling
+te storten. Dit geld diende om de gemaakte kosten te betalen, ook al
+kwamen partijen later met elkander tot overeenstemming. Art. 15 der
+keur van Orbey bepaalde, dat wanneer iemand, die zich wanordelijk had
+gedragen, een ander beleedigingen toegevoegd of andere verkeerdheden
+gedaan, zich wilde verontschuldigen met te zeggen, dat hij dronken
+was geweest, deze verontschuldiging niet zou worden aangenomen; de
+delinquent moest het naar het kasteel van Hohenack worden gevoerd, en
+daar gedurende drie dagen en drie nachten, op water en brood gevangen
+gezet. Bij de schrikbarende toeneming der dronkenschap in onzen tijd,
+zou de kerker van het kasteel al zeer spoedig te klein blijken om
+de veroordeelden te bevatten.--In tegenstelling met het bijna overal
+gehuldigde recht van eerstgeboorte, heerschte in de vallei het gebruik
+dat het jongste kind het kasteel of het huis der ouders erfde; het
+overige van de nalatenschap, met uitzondering van het woonhuis, werd
+onder de kinderen gelijkelijk verdeeld. De jongste, die het huis
+met het daarbij behoorende erf, schuren, stallen en tuin, erfde,
+moest evenwel zijne broeders en zusters op eene of andere wijze,
+hetzij door afkoop in eens, hetzij door jaarlijksche uitkeering,
+schadeloos stellen.
+
+De ruïnen van het kasteel van Hohenach kronen nog heden een
+bergtop boven La Baroche. In de tiende eeuw behoorde dit kasteel
+aan de graven van Egisheim, later aan de graven van Ferrette en aan
+de aartshertogen van Oostenrijk, die het in 1277, met de geheele
+vallei van Orbey, aan de heeren van Ribeaupierre schonken. Een zware
+vierkante toren, van groote steenen opgetrokken, verrijst nog te midden
+eener zandsteengroeve. Andere en belangrijker groeven, die eene zeer
+harde steensoort opleveren, bevinden zich in een naburigen berg, den
+Grooten-Hohnack genoemd, in tegenstelling van den Kleinen-Hohnack
+of Hohenach, waarop weleer de feodale burcht stond. De top van
+den Grooten-Hohnack bereikt eene hoogte van negenhonderd-tachtig
+el. Volgens de overlevering, zouden de holten in de rotsen van
+dezen berg door de tooverheksen als ketels worden gebruikt, om
+haar spijzen te bereiden, wanneer zij, in het middernachtelijk uur,
+op haar bezemstelen gezeten, naar den top des bergs varen, om haar
+sabbath te vieren.
+
+La Baroche ligt op het plateau, aan den voet van de beide
+Hohnacks. Onder plateau is hier evenwel geen vlak terrein te verstaan;
+veeleer is de grond hier zeer ongelijk. De driehonderd-veertien huizen
+van de gemeente of de parochie zijn over eene vrij groote oppervlakte
+verspreid. De omtrek bestaat uit bosschen, akkers en weilanden; de
+inwoners leggen zich op den landbouw toe en zijn tegelijk wevers en
+veefokkers. De mannen zijn niet afkeerig van het stroopersbedrijf;
+de vrouwen verhuren zich dikwijls als minnen. Ook hier treft u het
+verschijnsel, dat de gezinnen talrijker zijn, naarmate de inkomsten
+beperkter zijn.
+
+Dat de romaansche gezinnen rijkelijk met kinderen zijn gezegend,
+kunnen wij dadelijk opmerken, wanneer wij even de school bezoeken, waar
+jongens en meisjes thans verplicht zijn, duitsch te leeren. Overigens
+had Bernard, de huisknecht van den pastoor, wel gelijk toen hij de
+aardige gezichtjes van de kleine meisjes in de school roemde. Hij
+verhaalt ons ook, dat zijn meester, de waardige geestelijke, al de
+leden der parochie, met inbegrip van hem, Bernard, op eene photografie
+had gebracht. Waarom? Omdat de bron, die de school en ook de pastorie
+van drinkwater moet voorzien, niet meer aan die verplichting voldoet,
+en omdat de gemeenteraad wel wat talmt met het aanbrengen der noodige
+herstellingen. Om den onderprefect te overtuigen, hoe noodig die
+voorziening is en hem te bewegen, daartoe last te geven, is de pastoor
+op den vernuftigen inval gekomen om de jongens van het dorp te laten
+photografeeren bij de waterlooze pomp, hunne ledige emmers en gieters
+toonende, die zij niet kunnen vullen.
+
+Sedert de inlijving bij Duitschland, draagt La Baroche den officiëelen
+naam van Zell, waaraan geen germaansch oor zich kan ergeren, want
+Zell is een zuiver duitsch woord. Maar de waardige pastoor van La
+Baroche--ik vergis mij, van Zell--toont ons een gezangboek, een
+meesterstuk van kalligrafie, minstens twee eeuwen oud, dat in de
+sakristie zijner kerk wordt bewaard; en volgens dat gezangboek zou
+de ware naam van de parochie niet zijn Zell, maar Zeel. Dit laatste
+woord nu is ongetwijfeld van gallischen oorsprong en beteekent
+stoel, zetel. Nog heden, wanneer ge eene boerenwoning binnentreedt,
+kunt ge den huisheer tot zijne vrouw of zijn kind hooren zeggen:
+"_Va! guouarre ein Zeel!_" ga, haal een stoel.--Vraagt ge aan lieden
+uit den omtrek den weg naar Zell, dan zetten zij groote oogen op,
+en blijven het antwoord schuldig.
+
+Tusschen Baroche en Turckheim ligt, op een voorsprong van den berg,
+de oude kapel van Onze-Lieve-Vrouwe van de drie Korenaren, (Notre Dame
+des trois Epis), vroeger slechts eene eenvoudige bedevaartsplaats,
+thans een vrij druk bezocht zomerverblijf met drie hotels. Omtrent
+den oorsprong van de heilige stede zijn verschillende legenden in
+omloop. Volgens eene daarvan zou een Jood zich met list hebben meester
+gemaakt van eene gewijde hostie en die in den grond hebben begraven op
+eene woeste plek, waar nu de kapel van Onze-Lieve-Vrouwe staat. Maar
+nauwelijks was het gruwelstuk volbracht, of een hevig onweder barstte
+los: de donder ratelde en de hemel scheen in vuur te staan. Den
+geheelen nacht doolde de Jood, in doodsangst, door het bosch rond,
+zonder den weg naar zijn huis te kunnen vinden. Toen eindelijk het
+onweer bedaarde en de zon aan de kimmen verrees, zag hij, tot zijne
+uiterste verbazing, op de plek waar hij de hostie begraven had, drie
+gouden korenairen, waarop, stralende van licht, de heilige hostie
+lag, terwijl, onder begeleiding van hemelsche muziek, eene menigte
+van bijen bezig waren een omhulsel van doorschijnende witte was te
+bouwen. Getroffen door dit wonder, zwoer de Jood zijn geloof af,
+verkocht al zijne goederen en bouwde, als boete voor zijne euveldaad,
+de kapel van Onze-Lieve-Vrouwe der drie Korenairen.
+
+Eene andere, nog meer verspreide legende luidt aldus. Een boer, die
+in het bosch gras sneed, werd op deze zelfde plek door een adder
+gebeten, en overleed aan die wonde. Aan den eikeboom, waaronder
+men zijn lijk gevonden had, werd nu, naar het vroom gebruik dier
+tijden, een Moeder-Gods-beeld geplaatst: dit geschiedde namelijk
+in 1491. Korten tijd daarna ging een boer uit Orbey langs den boom
+met het Madonnabeeld, en knielde, volgens het gebruik, neder, om
+voor de ziel van den doode te bidden. Terwijl hij vurig biddende
+nederlag, ontwaarde hij eensklaps een bovenaardsch licht, dat het
+beeld omstraalde. Straks verscheen hem, in dien glans, de Moeder Gods
+zelve in al haar majesteit, omstuwd door een koor van engelen. In
+de eene hand hield zij drie lichtende korenairen, in de andere een
+stuk ijs: daarmede te kennen gevende, dat jaren van overvloed of van
+gebrek aanstaande waren, naarmate de bewoners des lands zich zouden
+bekeeren of hun zondig leven voortzetten. De dorpeling begreep
+dat hij dit gezicht aan de omwonende bevolking kond moest doen;
+maar hetzij onachtzaamheid, hetzij vrees, hij liet het na en kocht,
+zonder iets te zeggen, op de markt van Nieder-Morschweier een zak
+koren, waarvoor hij ook gekomen was. Maar toen hij den zak op zijn
+paard wilde laden, waren alle pogingen daartoe vergeefs: de vereende
+krachten van alle mannen op de markt schoten te kort om den zak ook
+maar even op te tillen. De boer verstond de waarschuwing, en verhaalde,
+diep geroerd, zijn gezicht van dien morgen. Aanstonds kon nu de zak op
+het paard worden gelegd. De lieden van Nieder-Morschweier togen nu in
+processie, voorafgegaan door den boer uit Orbey, naar den boom met het
+Moeder-Gods-beeld, en bouwden op de plek eene kapel, waarin het beeld
+van Onze-Lieve-Vrouwe werd geplaatst. Weldra werd het heiligdom door
+bedevaartgangers bezocht, wier aantal steeds wies, naarmate de roep
+zich verspreidde van de wonderen en teekenen, door de Madonna verricht.
+
+Op vier schilderijen, in het koor der tegenwoordige kapel opgehangen,
+zijn de voornaamste episoden van dit laatste verhaal afgebeeld. Deze
+kapel staat overigens niet in verhouding tot den roem van de
+bedevaartsplaats, die nog zeer druk bezocht wordt; zij is in
+spitsbogenstijl gebouwd, maar in een tijd, toen men dien stijl niet
+meer begreep. In 1633 door de Zweden verbrand, werd de kapel weder
+herbouwd na de inlijving van den Elzas bij Frankrijk. De inwendige
+versiering lijdt aan overlading en pleit niet voor den smaak der
+ontwerpers; maar al te veel heeft men toegegeven aan den zin voor
+boerschen opschik.
+
+De Trois-Epis zijn omstreeks een uur verwijderd van den Hohnack en
+van La Baroche. In anderhalf uur kan men, langs zeer goede wegen, met
+rijtuig van het station van Turckheim, van Nieder-Morschweier en van
+Ammerschweier daarheen gaan. Na de opening der nieuwe hotels is deze
+plek een geliefkoosd zomerverblijf geworden, zoowel om de schoonheid
+van het omringende landschap, als om de gezonde, zuivere berglucht,
+te midden der dennenbosschen. Op eene hoogte van tusschen de zes- en
+zevenhonderd meter gelegen, heeft men van hier een prachtig uitzicht
+over het dal van de Fecht en de vlakte van den Elzas. De profane
+bezoekers schrikken evenwel de vrome bedevaartgangers niet af. Onlangs
+nog ontmoetten wij op onzen weg eene schaar van boerinnen, barrevoets,
+met den rozekrans in de hand, onder het opzeggen van gebeden, in
+processie opgaande naar het heiligdom, zonder zich te laten storen door
+een troep jongelieden, die er een ruw vermaak in schenen te vinden,
+het godvruchtig gezang te overstemmen door het uitbrullen van allerlei
+dronkemansliederen. Gelukkig zijn dergelijke tooneelen hier zeldzaam:
+in den regel heersenen hier rust en stilte, kalmte en vrede.
+
+
+
+Het water van de hooge vlakte der Trois-Epis vloeit ten deele naar de
+Fecht, ten deele naar de Weiss; welke laatste rivier uit het Witte- en
+uit het Zwarte-meer te voorschijn komt. Als wij den weg van Orbey naar
+Kaysersberg volgen, langs het kristalheldere water van het rivierke,
+dat zingend, murmelend, huppelend en stoeiend voorwaarts spoedt, dan
+laten wij de vallei van Freland links liggen, en houden te Alspach
+stil. Alspach was vroeger een klooster van Clarissen, dat thans tot
+papierfabriek is ingericht, en dus geheel van voorkomen en karakter
+veranderd. Wat nog van de kerk over is, wordt als historisch monument,
+met eene bijdrage van den staat, in stand gehouden: dat is echter
+niet veel meer dan een romaansch portaal uit de twaalfde eeuw, en een
+stuk van het koor. Het is niet meer mogelijk, zich eene voorstelling
+te maken van het inwendige der kerk: de overgebleven ruimte is door
+beschotten in een aantal grootere en kleinere hokken afgedeeld; het
+noordelijke zijschip is verdwenen. Hier en daar ziet men nog enkele
+fragmenten van het oude beeldhouwwerk.
+
+Met de oude muren, die werden gesloopt om ruimte te maken voor de
+moderne fabriek, verdween ook de poëzie, of bleef zij althans enkel in
+de herinnering leven. Maar immers is de herinnering zoo vaak het beste
+deel in ons leven? Ik zal u dan ook maar niet vertellen, hoe de zware
+vrachten hout, die ge onderweg tegenkomt, in het voormalige klooster
+van Alspach tot papierdeeg worden gemaakt: ik houd mij overtuigd dat
+ge daarin niet het allergeringste belang stelt. Veel liever verhaal
+ik u, in korte trekken, eene van die treffende geschiedenissen,
+zooals er zoo velen gevonden worden in den rijken schat der legenden
+van den Elzas.--Er leefde dan, in vroeger tijd, in het klooster van
+Alspach eene non, die een ridder beminde. Beiden van edelen stam,
+beiden schoon en beminnelijk, hadden de jonkvrouw en de edelknaap
+elkander, in den opgang hunner bloeiende jeugd, bij een schitterend
+feest ontmoet; en die ontmoeting had in beider hart het vuur der reine
+minne ontstoken. Zij zwoeren elkander trouw en eeuwige liefde. Daar
+weerklonk de roepstem ter kruistocht; en de jonge ridder hechtte
+zich het kruis op den schouder en trok naar het Heilige Land. Op
+haar voorvaderlijken burcht achtergelaten, wachtte zijne geliefde,
+wachtte en wachtte langen tijd op zijn terugkeer. Eindelijk, daar
+kwam de tijding, dat hij in den krijg tegen de ongeloovigen gevallen
+was. De jonkvrouw, nu haar zoetste hoop vervlogen was, zeide der wereld
+vaarwel, en nam den sluier aan bij de Clarissen van Alspach.--Maar zie,
+kort nadat zij de onherroepelijke gelofte had afgelegd, daar keerde
+de ridder terug: zijne wonden hadden hem langen tijd aan het ziekbed
+gekluisterd: nu stond hij daar, een krijgsheld Christi, geëerd en met
+roem omstraald. Doch wat baatte hem dat alles, nu zij, aan wie zijn
+hart behoorde, voor altijd voor hem verloren was! In sprakelooze
+smart verzonken, trad hij de kloosterkerk binnen, en herkende de
+stem zijner zielsbeminde, die met de Clarissen in het koor de heilige
+liederen zong. Toen kon hij zich niet langer bedwingen: een snijdende
+wanhoopskreet weerklonk door de kerk en deed het gezang verstommen:
+ook de jonkvrouw had haar minnaar herkend.... Maar hij waggelde de
+kerk uit: hij legde zwaard en wapenrusting neder, hulde zich in de
+grove pij des kluizenaars, en bouwde zich eene kluize in de vallei van
+Sint-Jan, van waar hij het uitzicht had op het klooster. En wanneer het
+zilveren kloosterklokje opriep ten gebede, dan boog ook hij de knieën,
+en mengde zijne gebeden met die der zusteren, zich verheugende in
+de gedachte dat althans hun beider zielen elkander ontmoetten in het
+gebed, in afwachting dat zij eenmaal elkaar zouden wederzien in het
+zalig paradijs. Zoo leefden beiden voort, jaren en jaren achtereen,
+tot eindelijk, op den vijftigsten verjaardag van zijn terugkeer
+uit het Heilige-Land, voor beiden, den ridder en de jonkvrouw, ter
+eigener stonde de ure der verlossing sloeg. Zij stierven op hetzelfde
+oogenblik en werden naast elkander ter ruste gelegd.
+
+
+
+
+XI
+
+
+Het slaat tien uren als wij onzen intocht houden in Kaysersberg. De
+oude toren van Barbarossa verheft zich in de lucht boven de
+ouderwetsche puntgevels van de oude keizerlijke stad. De eene zijde
+van den toren is in schaduw; de andere wordt verlicht door het bleeke
+schijnsel der maan in haar laatste kwartier. Beneden ons hooren wij,
+te midden der plechtige stilte, het murmelend ruischen van de Weiss,
+die, even als wij, van Alspach komt. Er is niemand meer op straat te
+zien. Slechts nu en dan, met groote tusschenruimten, hangen enkele
+berookte lantarens aan dwars over de straat gespannen ijzerdraden,
+en zenden haar flauwe stralen in duistere hoeken. Waarom ook zou
+het gemeentebestuur geld uitgeven voor eene betere verlichting; gaan
+niet de meeste menschen hier met de kippen op stok, zonder zelfs de
+waarschuwing van den nachtwaker af te wachten? Daar komt hij ginds
+juist den hoek om, de eerwaardige nachtwaker, met zijn hellebaard
+in de rechter- en zijne doffe lantaren in de linkerhand. Daar heft
+hij, met min of meer schorre stem, zijn lied aan, in het eigenaardig
+lokaal dialekt:
+
+
+    Horihà wass ich eich well saïa:
+    D'glock het zeni g'schlaïa.
+    Hann sori zeu Fir un Liecht;
+    Dass i Gott un Maria b'hiet! [2]
+
+
+Daar er behalve ons niemand op straat was, kon ik aan de verzoeking
+geen weerstand bieden, om, op eenigen afstand achter hem, met luider
+stemme zijn lied te herhalen: al moet ik toegeven dat dit weinig
+strookte met mijne waardigheid als volksvertegenwoordiger. Verbaasd
+over die onverwachte echo, stond de man eensklaps stil. Zijne aarzeling
+duurt maar kort: wij zullen ondervinden dat de sergeant van de wacht
+hem met den sterken arm zal bijstaan. Het is niet voor het eerst dat
+zij met hun beiden nachtelijke zwervers hebben opgepakt, en hun geleerd
+dat het in een geordenden staat niet voegt, de vertegenwoordigers
+van de overheid in de uitoefening van hun ambt te bespotten.
+
+"Kom aan, nachtwacht, laten wij ons niet boos maken. Ga liever,
+met den sergeant van de wacht, met mij mede naar den bakker daar:
+wij zullen daar warme broodjes eten en er een glas wijn bij drinken!"
+
+De nachtwacht is een man die zijne wereld verstaat: glimlachend
+antwoordt hij dat een oud soldaat geen glas Gleisberger mag
+versmaden. Hij en de sergeant zullen gaarne van de partij zijn, zoodra
+zij hunne ronde zullen hebben gedaan, die voor dit bijzonder geval
+een weinig zal worden ingekort. Zoo gezegd, zoo gedaan. Tien minuten
+later kloppen wij aan de deur van den bakker, die zich haast voor
+de policie en haar beschermelingen den toegang tot zijne woning te
+ontsluiten. Met ons vijven bij den vroolijk brandenden oven gezeten,
+drinken wij ons glas blanken Geisberger, op de gezondheid van keizer
+Barbarossa, wiens steenen beeld de pomp versiert, en eten met smaak
+de geboterde broodjes, zoo heet uit den oven.
+
+De klapperman van Kaysersberg is iemand, die de wereld gezien
+heeft. Niemand is beter op de hoogte van de geschiedenis der goede
+stad, zoowel in het verleden als in het tegenwoordige. Eer hij zijn
+eersten rondgang begint, vertelt hij aan de kleine kinderen, die op
+zijne knieën klauteren, een sprookje van den ouden tijd, waarbij zij
+met open mond zitten te luisteren, al krijgen zij kippevel van de
+akeligheid.--En wat er zoo al 's avonds en 's nachts gebeurt:--nu,
+daar weet hij van mee te praten! Maar dat is het niet, wat ons belang
+inboezemt: wij willen de geschiedenis van Kaysersberg vernemen: en onze
+nachtwacht zal ons die geschiedenis vertellen, zoo goed als een boek.
+
+Mag hij er niet trotsch op zijn, dat zijne vaderstad al in oude
+dagen de zetel was van een rijksvoogd, legerhoofd en opperrechter
+tevens, aan wiens gezag de rijkssteden Munster en Turckheim waren
+onderworpen, zoowel als de onderdanen des keizers in de heerlijkheden
+van Hohenlandsburg en Rappolstein? De aanstelling van dien keizerlijken
+rijksvoogd was mede een gevolg van den brief, dien keizer Adolf van
+Nassau, in 1293 aan de goede burgers van Kaysersberg verleende, en
+waarbij hij hun al de rechten, vrijheden, privilegiën en keuren schonk
+van Colmar. Naar luid der overlevering, zou het kasteel, waaraan de
+stad haar eigenlijken ouden naam van Kaysersberg ontleent, gesticht
+zijn door keizer Frederik Barbarossa, tot wiens familiebezittingen
+ook de Elzas behoorde. Onze klapperman houdt natuurlijk aan de
+traditie vast, ofschoon geen enkel dokument de waarheid daarvan
+bevestigt. Het is gansch niet onwaarschijnlijk, dat reeds de Romeinen
+hier een versterkt kamp of een wachtpost hadden, want daar de oude
+romeinsche heerbaan van Mons Brisacus naar Tullum, van den Rijn dwars
+door de Vogesen, hier juist door een soort van bergpas heenliep, was
+dit punt van strategisch gewicht.--Van eene romeinsche nederzetting
+is echter niets met zekerheid bekend: daarentegen staat het vast,
+dat Kaysersberg, hetwelk toen gemeenschappelijk aan de graven van
+Horburg en de heeren van Rappolstein behoorde, in het jaar 1226,
+voor den schijnbaar zeer geringen prijs van tweehonderd-vijftig mark
+zilver, door Hendrik, roomsch-koning en zoon van keizer Frederik II,
+werd gekocht. Wölfelin, landvoogd van den Elzas, zou, naar men wil,
+het kasteel gebouwd hebben: en wel om, met het oog op de vijandige
+verhouding tusschen keizer Frederik II en den hertog van Lotharingen,
+meester te zijn van den voornaamsten weg over de Vogesen. Het nut
+van den maatregel bleek weldra: want in 1237 bood Kaysersberg een
+hardnekkigen tegenstand aan den bisschop van Straatsburg, Hendrik
+von Stahleck, die de zijde van den paus tegen den geëxcommuniceerden
+keizer gekozen had. Maar het volgende jaar maakte de hertog van
+Lotharingen zich, in naam van Innocentius III, van de stad meester,
+geholpen door een deel der bezetting, welker trouw aan den keizer
+door den pauselijken banvloek aan het wankelen was gebracht.
+
+Eenmaal tot vrije stad verheven, kon het niet uitblijven of Kaysersberg
+lokte een aantal vasallen en hoorigen uit de omliggende heerlijkheden
+binnen hare muren. Zij breidde zich gaandeweg uit, en nam in bloei en
+welvaart toe, maar toonde zich ook dankbaar jegens keizer en rijk,
+aan wier bescherming zij zoo veel verschuldigd was. Steeds zond zij
+getrouw hare gewapenden in het veld, naast die van Straatsburg en
+Colmar, wanneer het er op aankwam, den overmoed en de rooverijen van
+de landgraven te beteugelen, den rijksvrede te handhaven of den keizer
+tegen zijne vijanden te steunen. De leden van den voornaamsten adel,
+de Beyers, de Landsbergs, de Rathsamhausen, de Hattstadts, de Erbachs,
+de Rappolsteins, de Schwendi's, de Furstenbergs, vervulden het ambt
+van rijksvoogd van Kaysersberg, dat somwijlen vereenigd was met dat
+van landvoogd van den Elzas. Na zijn terugkeer uit Italië, vertoefde
+Karel IV de geheele Meimaand van het jaar 1351 in het kasteel, en
+riep daar de afgevaardigden bijeen der steden van den Elzas. In 1374
+schonk diezelfde keizer aan de stad het toen zoo begeerde recht, om
+den Joden te vergunnen, tegen betaling, binnen hare muren verblijf
+te houden. De keizers Sigismund, Frederik III en Karel V begiftigden
+de stad met nieuwe privilegiën. De laatste vergrooting greep plaats
+onder de regeering van Sigismund, die haar vergunde, haar muren en
+wallen naar den kant van Kientzheim uit te zetten, en tevens aan
+Kientzheim verbood, die uitbreiding op eenige wijze te belemmeren. De
+rijksvoogden, die meermalen elders resideerden, ontvingen steeds bij
+de aanvaarding van hun ambt, den eed van trouw en gehoorzaamheid van de
+burgers, waar tegenover zij zich verbonden, om de stad bij hare rechten
+en vrijheden te bewaren. Het contingent van Kaysersberg onderscheidde
+zich vooral in den oorlog, dien de steden van den Elzas tegen Karel
+den Stoute voerden, met name in Zwitserland en bij het beleg van Nancy.
+
+Mogen wij onzen klepperman gelooven, dan heeft geene enkele stad in
+den Elzas ooit soldaten geleverd, of zal ooit soldaten leveren, die in
+dapperheid en onversaagdheid met de wijngaardeniers van Kayserbergs
+heuvelen zijn te vergelijken. Nu, terwijl wij bezig zijn, ons aan
+dien wijn te goed te doen, zou het niet beleefd zijn, onzen braven
+nachtwaker tegen te spreken. Maar wat die buitengewone dapperheid
+zijner voorvaderen aangaat: hij kan toch niet loochenen dat de poorters
+van Kaysersberg de zwakheid of de dwaasheid hebben gehad, te zwichten
+voor de eischen der oproerige boeren en hun een contingent te leveren,
+dat in het bloedige gevecht bij Scherweiler, den tienden Mei 1525,
+voor het grootste gedeelte in de pan werd gehakt. Had Kaysersberg
+bij die gelegenheid de zaak van keizer en rijk, dat wil zeggen,
+hare eigene zaak, lafhartig verraden, het is niet meer dan billijk
+te erkennen, dat de burgers zich overigens, tijdens de hervorming,
+kenmerkten door hunne onwankelbare trouw aan de katholieke Kerk. Toen,
+in 1523, de pastoor de luthersche leer in de kerk begon te verkondigen,
+werd hij door zijne parochianen letterlijk dood geslagen. Korten tijd
+daarna verdreven een troep vrouwen, met zeissen gewapend, een aantal
+aanhangers van Luther, die van naburige plaatsen naar Kaysersberg
+wilden trekken, om hun geloofsgenooten te hulp te komen. Johan
+Geiler, de beroemde kanselredenaar, die tot aan zijn dood in 1510,
+in de kathedraal van Straatsburg predikte, en wiens leerredenen,
+vol vuur en oorspronkelijkheid, eene eerste plaats innemen onder de
+uitnemendste proeven der toenmalige kanselwelsprekendheid, ontving
+te Kaysersberg zijne opleiding.
+
+Gedurende den dertigjarigen oorlog, viel Kaysersberg, ondanks
+zijn sterk kasteel en zijne zware muren, in handen der Zweden,
+zoo als trouwens ook met Ammerschweier en Turckheim het geval
+was. Eenige jaren later werd de stad, bijna zonder slag of stoot,
+genomen door eene afdeeling van het fransche leger onder de bevelen
+van den maarschalk de La Force. Een deel van de fransche troepen
+nam zijn intrek in den toen reeds half verwoesten burcht, waaruit
+de keizerlijken, door de burgers geholpen, hen vergeefs trachtten
+te verjagen. Sedert heeft Kaysersberg geen rol in de geschiedenis
+meer gespeeld. Zij bleef aan het gezag van den koning van Frankrijk
+onderworpen, en een fransche gouverneur trad in de plaats van den
+keizerlijken rijksvoogd. Tegenwoordig is Kaysersberg gedaald tot den
+rang van eene eenvoudige districtshoofdplaats.
+
+Van welke zijde men de stad ook nadert, hetzij uit het dal, hetzij
+van den kant der vlakte, steeds trekt de oude burcht het eerst uwe
+aandacht, fier tronende op zijne rots, omgeven door de met wijngaarden
+beplante heuvelen, waarboven zijn gekanteelde toren uitsteekt. De oude
+poorten, waaronder de weg vroeger doorliep, zijn thans afgebroken;
+de muren verbrokkelen tot puin, en de grachten groeien dicht. De muur
+heeft nergens meer zijne oorspronkelijke hoogte behouden; maar nog
+verheffen zich vier of vijf, deels ronde, deels vierkante torens boven
+de wallen. Twee dezer torens bereiken eene aanzienlijke hoogte. Van
+den burcht, die door een gekanteelden muur met de stad verbonden is,
+heeft men een fraai uitzicht over den ingang der vallei en over de
+vlakte, die aan den verren gezichteinder door den Kayserstuhl en de
+bergen van het Schwarzwald wordt begrensd. Aan den uitgang der vallei
+bespeurt ge Kientzheim en Sigolsheim, in een krans van wijnbergen. De
+Weiss stroomt voor een gedeelte om de stad en voedt ook een zijkanaal,
+dat ten behoeve der molens en fabrieken is aangelegd; dit kanaal loop
+ten deele onder de huizen door. Over de rivier ligt eene steenen brug
+met twee bogen, die ter wederzijde door gekanteelde muren, bij wijze
+van leuningen, is omgeven en in het midden versierd met een kapelletje,
+waarin het beeld is geplaatst van Johannes Nepomucenus. Deze brug is
+minstens drie eeuwen oud.
+
+De toren van den ouden burcht is rond. Door de zorg van den Club
+der Vogesen heeft men van binnen een nieuwe wenteltrap aangebracht,
+die naar het door een muur omgeven plat voert. Hoewel de toren niet
+met gehouwen steenen is bekleed,--hetgeen vreemd genoeg schijnt,
+want de naburige steengroeven bieden voortreffelijk materiaal in
+overvloed,--maakt hij nog, in spijt van de verwoestingen door den
+tijd aangericht, eene fiere, krijgshaftige figuur. Hoe vast en stout
+en trotsch staat hij daar op zijn rotsheuvel, de kloeke toren van
+den ouden keizerlijken burcht. Zijne hoogte bedraagt zeventig voet;
+de hoofdingang, waarheen men langs een ladder of trap moet opklimmen,
+bevindt zich ter halver hoogte.
+
+Zoo men, ten behoeve van het verkeer, de oude poorten van Kaysersberg
+heeft moeten afbreken, zijn toch, aan de beide uiteinden van de
+hoofdstraat, de met kolommen versierde wachthuizen blijven staan. En
+niet alleen zijn er wachthuizen aan de ingangen der stad, maar er
+is nog een derde in het midden, dicht bij het stadhuis.--Hoewel de
+straten eigenlijk te nauw zijn, springen de bovenverdiepingen der
+huizen nog vooruit, waardoor het verkeer nog meer belemmerd wordt;
+gezwegen nog van de hoopen wingerdstaken en druivenmoer, die in de
+maand November de zijstraatjes geheel versperren. De oude huizen, met
+hun spitse gevels en hooge puntdaken, prijken doorgaans met allerlei
+snijwerk in hout, dat dikwijls niet van kunstwaarde ontbloot is,
+en in ieder geval aan die huizen een pittoresk voorkomen geeft. Even
+als elders in den Elzas, zoo heeft ook hier de overgangstijd uit de
+middeleeuwen naar de renaissance op Kaysersberg dien karakteristieken
+stempel gedrukt, die ons uit vele andere steden, voornamelijk in het
+midden en het zuiden van Duitschland, bekend is. De moderne witkwast,
+die alle beeldwerken en versieringen van den goeden ouden tijd op
+de gevels der huizen onder een laag kalk of pleister bedekt, draagt
+vooral niet tot verfraaiing bij en getuigt allerminst voor onzen
+smaak en kunstzin. Hij, die het pittoreske, het karakteristieke en
+eigenaardige dier oude gevelversieringen bemint, kan niet anders
+dan er zich hartelijk over verheugen, wanneer de afschuwelijke domme
+kalklaag bij geheele stukken afvalt, en alzoo op nieuw de verborgen,
+naïeve schoonheden voor den dag komen, die onverstand en eene redelooze
+mode aan het oog onttrokken hadden. Op de binnenplaats van het huis
+van den heer Bägert, burgemeester van Kaysersberg, wordt uwe aandacht
+getrokken door een put in den stijl der duitsche renaissance, met
+zeer veel smaak versierd, en voorzien van dit vierregelig versje,
+ten nutte der voorbijgangers:
+
+
+    Drinks tu Wasser in dein Kragen
+    Uber Disch, es kalt den Magen
+    Drink mässig alten, subtilen Wein,
+    Rath ich, und lass mich Wasser sein. [3]
+
+    MDCXVIII.
+
+
+Weleer was er te Kaysersberg eene kommanderije van de Duitsche orde
+en een klooster der Minderbroeders: welk laatste, tot het jaar 1433,
+in de vallei van Sint-Jan nabij Alspach stond. De parochiale kerk,
+die er van buiten vrij verwaarloosd uitziet, maakt geen gunstigen
+indruk, maar toch is zij de aandacht waard, omdat zij in haar bouw
+de sporen vertoont van de kunst uit verschillende tijdperken. Het
+romaansche portaal bestaat uit een drievoudigen rondboog, door
+kolommen gedragen: boven de deur ziet men de kroning van Maria door
+Christus. Het middelschip is in romaanschen, de beide zijschepen en
+het koor zijn in oud-gothischen stijl. Zien wij elders, naast nieuwe
+kerken, vaak oude torens, hier daarentegen is de toren nieuw. De
+bedoeling met den bouw van dien toren was alleszins loffelijk:
+men wilde het middeleeuwsche gebouw verfraaien; maar de uitkomst is
+allerbedroevendst. Die moderne toren, nu aan het eerwaardige monument
+vastgeplakt, maakt een jammerlijke figuur; het is een tusschending
+tusschen een koepel en een campanile, iets dat misschien, van suiker
+of gebak vervaardigd, op het dessert van eene bruiloftstafel geene
+onaardige vertooning zou maken.
+
+Achter het hoogaltaar ziet men een diptyk, voorstellende, aan de
+eene zijde de Kruisvinding, aan de andere Maria-Boodschap. Naar men
+zegt, zouden deze schilderijen van Holbein zijn, die eenigen tijd
+te Kientzheim heeft gewoond. Ook het moderne houtsnijwerk verdient
+de aandacht. In de zijschepen vindt men nog andere oude schilder-
+en beeldwerken, vermoedelijk uit de zestiende eeuw afkomstig, als ook
+eene voorstelling van het Heilige-Graf, in deze eeuw vervaardigd en
+zich onderscheidende door groote zuiverheid van bewerking.
+
+Bijna vlak naast de kerk staat het raadhuis of _Gemeindehaus_,
+een gebouw uit de zestiende eeuw, met een vooruitspringend balkon
+boven de deur, in den stijl der renaissance. Op de eerste verdieping
+vindt men twee zalen, waarvan de wanden en de zoldering met hout
+beschoten en met snijwerk versierd zijn; de gebeeldhouwde deuren
+zijn in gecanneleerde pilasters met dorische kapiteelen gevat. De
+paneelen tusschen de vensters zijn met hertenkoppen versierd. In een
+kast bewaart men kolossale met ijzer beslagen klompen, die, naar men
+beweert, aan een reus zouden hebben behoord. Deze legendarische reus
+was een vreemdeling, die op een winterdag van het jaar 1763 door de
+stad trok, en in de nabijheid van Alspach in de sneeuw omkwam. De
+klompen wegen twee-en-twintig pond; zij zijn groot genoeg om als wieg
+te worden gebruikt voor de laplandsche kinderen, die ik dezen zomer
+in Noorwegen heb gezien.
+
+Alvorens wij het stedeke verlieten, waren wij nog in den winkel van
+den apotheker, vlak bij het stadhuis, getuigen van een niet onaardig
+tooneeltje. De held van het drama was een kleine dreumes, die de
+bijenstallen, in den tuin onder de muren van het oude kasteel, had
+willen doorzoeken. Was het hem alleen om den honig te doen, of wilde
+hij met zijn stok tegen de nijvere insekten vechten? Wat hiervan zij:
+de bijen waren met zijne verschijning niet ingenomen. Verstoord over
+deze inmenging in haar huiselijk leven, vielen zij eendrachtig op
+den beklagenswaardigen knaap aan, en staken hem in zijn gezicht, in
+zijn ooren, zijn neus, op zijn handen. De arme jongen stond weerloos
+tegenover de menigte zijner aanvallers; hem bleef niet anders over dan,
+luid schreeuwende, zoo hard mogelijk naar huis te loopen. Nu brengt
+zijne moeder hem bij den apotheker, om een geneesmiddel te vragen
+voor zijn schrikkelijk opgezwollen gezicht. De apotheker troost den
+bedremmelden deugniet met het vooruitzicht op spoedige beterschap,
+en wij maken van de gelegenheid gebruik, om een schets van het
+schilderachtige tooneeltje te ontwerpen.
+
+Na ons bezoek te Kaysersberg, zijn Kientzheim en Ammerschweier aan de
+beurt. Ondanks kleine verschillen van plaatselijken aard, gelijken
+al deze stadjes van het elzasser wijnland zeer sterk op elkander,
+en vertoonen hetzelfde karakter. Overal ziet ge dezelfde oude muren,
+dezelfde oude grauwe, ronde of vierkante torens, dezelfde nauwe
+straten, dezelfde huizen met puntgevels, afgewisseld door enkele
+nieuwerwetsche woningen. Kientzheim ligt zoo dicht bij Kaysersberg,
+dat ge het, bij het verlaten van laatstgenoemde stad, aanstonds
+gewaar wordt. Eene wandeling van een kwartier brengt u van de eene
+plaats naar de andere. Het gemeentebestuur van Kientzheim heeft in den
+laatsten tijd eene der poorten en een stuk van den muur laten afbreken;
+maar de andere poort is blijven staan; en dat is zeer gelukkig, want
+zij past volkomen bij het kasteel van de familie Golberg, met zijn
+kanteelen en torentjes. Onwillekeurig waant ge u in de middeleeuwen
+verplaatst, en het zou u niet verbazen, onder de poort den soldenier
+te zien staan met zijn hellebaard in de vuist, om iederen vijand den
+toegang te betwisten.
+
+Op den heuvel links, boven Sigolsheim, ziet ge den witten voorgevel
+van een ander kasteel, thans bewoond door den gewezen bisschop van
+Straatsburg, Monseigneur Ræss, die zich zoo roemrijk onderscheiden en
+zoo groote aanspraak op aller dankbaarheid verworven heeft gedurende
+de treurige dagen van het beleg der stad in den nazomer van 1870. Van
+het terras van het kasteel van Sigolsheim heeft men een der schoonste
+uitzichten over de vlakte van den Elzas, waar de Fecht, wegduikende
+onder den lommer der boomen, door de groene velden slingert. De
+eerwaardige prelaat, dien wij met zijn gezegenden, krachtvollen
+ouderdom geluk wenschen, beklaagt zich alleen over de zwakheid zijner
+beenen. Nadat de bisschop, op zijn twee-en-negentigste jaar, een val
+heeft gedaan, zijn die beenen niet meer zoo vlug als vroeger.
+
+Terwijl wij een glaasje koppigen tokayer drinken, die in den tuin van
+het kasteel groeit, deelt de oude bisschop ons zijne meening mede,
+dat het welbekende Leugenveld, waar Lodewijk de Vrome door zijn leger
+verraden werd, in de nabijheid van Sigolsheim is te zoeken. Althans
+de kroniekschrijver Nithard zegt uitdrukkelijk dat het kamp van
+de zonen des Keizers in de buurt van die plaats was opgeslagen:
+_Juxtaque Sigwaldi montem castra ponunt_.--De tokayer, waarvan ik
+zoo even sprak, komt van den wijnstok, uit Hongarije overgeplant door
+Lazarus von Schwendi, den bekenden veldheer van Keizer Maximiliaan,
+die de Turken bij Tokay versloeg. In 1563 ontving Schwendi, tot
+belooning van zijne diensten, de heerlijkheid Hohenlandsberg, waartoe
+ook Kientzheim behoorde. Hij woonde in het tegenwoordige kasteel
+van Grolberg; in de kerk ziet men nog zijn grafsteen, met dien van
+zijn zoon. De ridders zijn in hoog-relief, in volle wapenrusting,
+blootshoofds, met het zwaard op zijde, de hand op hun helm en hun
+ijzeren handschoenen.--Boven de poort van Kientzheim ziet ge, in den
+steen uitgehouwen, een monsterachtigen kop, die tegen de voorbijgangers
+de tong uitsteekt. Wil hij ze uitlachen, omdat zij van den wijn des
+lands gedronken hebben?
+
+De familie van Golberg is beroemd in de magistratuur. Een harer leden,
+Philippe-Aimé, in 1786 te Colmar geboren, is een der schrijvers van
+de _Antiquités de l'Alsace_, die hij met Godfried Schweighäuser heeft
+uitgegeven. Schweighäuser was de zoon van den geleerden hellenist,
+den uitgever van Appianus, Athenæus en Polybius; hij was professor in
+de klassieke letterkunde aan de hoogeschool te Straatsburg. Philippe
+de Golberg, raadsheer in het hof van appel te Colmar, vervolgens
+procureur-generaal en lid van de Kamer van afgevaardigden, had
+Schlosser en Niebuhr vertaald, belangrijke philologische studiën
+geschreven over Tibullus, Cicero en Suetonius, en de beschrijving van
+Zwitserland geleverd voor het _Univers pittoresque_ van Didot. Het
+groote werk over de oudheden van den Elzas is eene aanvulling van
+de _Alsatia illustrata_ van Schoepflin, in 1772 uitgegeven, en een
+waardig monument van de archeologie des lands, eene bron, waaruit alle
+volgende geschiedschrijvers steeds zullen moeten putten. Schoepflin
+had vooral zijne aandacht gewijd aan de keltische en gallo-romeinsche
+oudheden; evenzoo Oberlin en Silbermann, die evenwel ook de monumenten
+uit de middeleeuwen binnen den kring hunner beschouwing begonnen
+op te nemen. Golberg en Schweighäuser verdeelden den arbeid onder
+elkander: de een bestudeerde de antiquiteiten en monumenten in het
+departement van den Boven-Rijn, de andere in het departement van den
+Beneden-Rijn. Hun gemeenschappelijken arbeid zag, in 1828, te Mulhausen
+het licht, in twee groote, prachtig geïllustreerde folio deelen.
+
+De oudheidkundige onderzoekingen en nasporingen worden in den Elzas
+nog steeds met grooten ijver voortgezet. Er heeft zich eene speciale
+commissie gevormd voor de instandhouding van de historische monumenten
+des lands; haar voorzitter, de kanunnik Straub, is belast met de
+uitgave van een tijdschrift, dat de belangstelling voor deze studie
+levendig houdt. Staats- en gemeentebesturen werken ijverig mede en
+verleenen met milde hand de noodige subsidiën, om de historische
+monumenten in stand te houden en ze, voor zooveel dat binnen
+menschelijk vermogen ligt, voor een ontijdigen ondergang te bewaren.
+
+
+
+
+XII
+
+
+De Weiss uit de vallei van Orbey ontmoet de Fecht bij de bosschen
+van het Niederwald, niet ver van het station Bennweier. Bij de
+groote brug van Ingersheim is de bedding van de Fecht in den zomer
+dikwijls droog; maar wat lager, te midden der bosschen en weiden,
+herleeft het rivierke weer. Als de bedding droog is, levert zij een
+treurigen aanblik op. Dorre kiezelbanken wijzen den loop des waters
+aan, en bereiken somwijlen eene lengte van ettelijke honderden
+ellen. Hoogstens baant zich een dunne waterstraal al kronkelend
+een moeizamen weg door de banken van kiezelsteen, die hier en daar
+bijna de hoogte der oevers bereiken. Het is alsof ge eene of andere
+wadi in de Sahara voor u zaagt, ver van bewoonde streken, aan zich
+zelve overgelaten. En inderdaad is de Fecht, na haar doorgang onder
+de fraaie steenen brug van Ingersheim, aan zich zelve overgelaten,
+want anders zou zij zoo niet, geheel naar willekeur, toomeloos en
+tuchteloos rondzwerven, groote uitgestrektheden gronds bedervende, die
+uitmuntend weiland konden opleveren, en wier verwaarloosde toestand nu
+een verwijt is voor eene zoo hoog ontwikkelde, nijvere bevolking. Wie
+deze landstreek voor de eerste maal ziet, moet aanstonds begrijpen,
+hoe dringend noodzakelijk het is, het werk der rivierverbetering in
+den Elzas ter hand te nemen en krachtig door te zetten.
+
+Toen wij eene beschrijving gaven van de reservoirs van het
+Zwarte- en van het Witte-meer, hebben wij ook gesproken van een
+plan tot regularisatie van de Ill en de tot haar gebied behoorende
+wateren. Dit plan is thans in uitvoering; dientengevolge zullen al onze
+bergstroomen, zoo onregelmatig in hun loop, nu eens droog, dan weer
+verwoestend buiten hun oevers tredende, moeten worden geregulariseerd
+en binnen eene vaste en regelmatige bedding besloten. De regularisatie
+heeft reeds plaats gehad voor een belangrijk gedeelte van de Ill,
+tusschen Horburg en Meyenheim, en zal nu nog voortgezet moeten worden
+voor al de wateren en beken, die in deze rivier uitloopen. Op de
+Fecht missen de tot dusver aangelegde werken te zeer verband en
+samenhang om elkander van dienst te kunnen zijn. Van daar dat men
+voortdurend gedwongen is, de dijken beneden Ingersheim te herstellen,
+die telkens bezwijken, als ten gevolge van hevige en aanhoudende
+regens, de sneeuw plotseling smelt. Het water wast dan met zoo
+verbazende snelheid, dat ik zelf meer dan eens heb gezien, hoe,
+in den loop van weinige uren, de zwakke, kalme waterstraal, die
+nauwelijks eenige liters kan opleveren, aanzwelt tot een geweldigen
+stroom, die eene massa water van honderd kubieke meters per sekonde
+aanvoert. Het is niet te zeggen, welke schromelijke verwoestingen zulk
+een plotselinge, overstelpende aanvoer van water veroorzaakt. Dikwijls
+genoeg werden de dorpen en vlekken langs den oever der rivieren met
+volslagen ondergang bedreigd. Te Turckheim worden nog ieder jaar,
+des zondags na Sint-Thomas, openbare godsdienstoefeningen gehouden,
+om de herinnering te bewaren aan vreeselijke overstroomingen, die het
+stadje bijna hadden vernield, en om de herhaling van dergelijke rampen
+af te bidden. Nog al te dikwijls verandert de opgezwollen rivier van
+bedding, tot groote schade voor de omliggende weilanden.
+
+Reeds in de eerste tijden na de inlijving van den Elzas bij Frankrijk,
+droeg de regeering aan hare ingenieurs de taak op, om de uitspattingen
+van de Fecht te beteugelen. Gaandeweg werden er nu langs de rivier
+dijken aangelegd; en om hetzij die dijken zelven, hetzij enkele
+bedreigde punten van den oever te verdedigen, werden in de rivier
+kribben gemaakt. Het gemeentebestuur van Colmar, vreezende voor het
+behoud van het kanaal van Logelbach, waarin de Fecht zich bij herhaling
+uitstortte, liet in 1760 een stevigen straatweg aanleggen, die tevens
+als waterkeering dienst deed, en die zich langs den rechteroever
+van de prise d'eau van het kanaal boven Turckheim, uitstrekte tot
+tegenover de steengroeven van den Letzenberg, boven Ingersheim. In
+1778 bestond er eene doorloopende bedijking, ter hoogte van drie el,
+en zich uitstrekkende van de prise d'eau van het kanaal van Logelbach
+tot de brug van Ingersheim. Maar men had, bij den aanleg dezer werken,
+aan de Fecht een te breed bed gelaten, met plotselinge versmallingen
+bij de bruggen. Het gevolg hiervan was, dat er nieuwe doorbraken
+vielen, en dat eindelijk de werken, die niet meer werden onderhouden,
+in verval geraakten. Gaan er eenige jaren zonder ongelukken voorbij,
+dan worden allicht de noodige voorzorgsmaatregelen vergeten. Komt er
+dan eindelijk weer eene groote overstrooming, die het bed der rivier
+verlegt, akkers en landerijen verwoest, en zelfs dorpen en vlekken met
+den ondergang bedreigt, dan gaat er weer een algemeene kreet op, en
+dringt men aan op het onverwijld nemen van alle mogelijke maatregelen
+om het kwaad te koeren. Het eenige afdoende middel is de normalisatie
+van de rivier en het vormen eener vaste en regelmatige bedding, in
+staat om in alle voorkomende gevallen het water af te voeren. Tot
+de verbetering behoort ook het afsnijden van bochten en krommingen,
+waardoor de loop der rivier wordt verkort; daar hierdoor echter tevens
+het verval wordt vermeerderd, moet het evenwicht worden hersteld en
+de al te snelle afstrooming getemperd door middel van stuwen. De heer
+Stoecklin, tegenwoordig inspecteur-generaal der bruggen en wegen,
+heeft voor de Fecht ook de vorming aanbevolen van een zomer- en van
+een winterbed, welk laatste voldoende ruimte moet aanbieden voor
+den afvoer bij hoog water. Dit stelsel, met den besten uitslag in
+Baden toegepast voor de riviertjes, die uit het Schwarzwald komen,
+is ook bij de verbetering van de Ill gevolgd.
+
+Het is natuurlijk hier niet de plaats om ten aanzien van deze
+aangelegenheid in nadere bijzonderheden te treden; maar ge moogt de
+schilderachtige vallei van de Fecht niet verlaten, zonder een bezoek
+te brengen aan het goed van de familie Herzog, op de helling van den
+Letzenberg. Een reuzentrap van meer dan vierhonderd treden voert
+u in eens boven op den berg. Deze trap loopt uit op een ringmuur,
+die blijkens het opschrift boven de poort, in 1850 gezet werd, om
+aan de arme werklieden werk te verschaffen. Binnen getreden, wordt
+uwe aandacht getrokken door eene witte kapel, in italiaanschen stijl,
+op een hoogte gebouwd, die door acacia's en dennen is omringd. Verder
+bespeurt ge een smaakvol chalet met sierlijke bloembedden; en overal
+langs de berghellingen wijnstokken. Op sommige plaatsen is de helling
+zoo steil, dat zelfs de wijnstok er niet wortelen kan; de naakte
+rotswanden rijzen daar loodrecht omhoog boven een uitgestrekt park
+met lommerrijk geboomte en fluweelige grasperken. Van het terras
+voor de kapel overziet de blik de geheele vlakte van den Rijn en de
+vallei van de Fecht. De kathedraal van Straatsburg, de rotsen van
+den Kaiserstuhl, de besneeuwde toppen der Alpen, rondom de Jungfrau
+geschaard, zijn bij helder weer duidelijk zichtbaar, even als het
+Munsterthal en de volkrijke dorpen in het bassin van de Ill. Dit
+verrukkelijk panorama aanschouwende, zou men geneigd zijn, de aarde
+voor een paradijs te houden en de namelooze ellende te vergeten, die
+als een looden last op haar weegt. Maar zoo ge u voor een oogenblik
+door uwe droomen laat medevoeren, de zwarte rook uit de tallooze
+schoorsteenen langs het kanaal van Logelbach, waar het wemelt van
+spinnerijen en weverijen, allen door stoom gedreven, roept u aldra
+tot de werkelijkheid terug. Deze streek is een der middelpunten van de
+elzassche katoenindustrie, die hier op groote schaal gedreven wordt,
+en aan honderden gezinnen arbeid en brood verschaft.
+
+
+
+Aan den voet van den Letzenberg, aan de oevers van de Fecht en van
+het kanaal van Logelbach, werd de slag bij Turckheim geleverd, die de
+definitieve inlijving van den Elzas bij Frankrijk ten gevolge had. In
+het jaar 1674 trok een duitsch leger, onder aanvoering van omstreeks
+twintig vorsten, het land binnen, dat bij den vrede van Munster aan
+Frankrijk was afgestaan. Den vierden October, bij Entzheim, door het
+minder talrijke leger van Turenne geslagen, betrokken de Duitschers
+de winterkwartieren, om nieuwe versterkingen af te wachten, alvorens
+den veldtocht te heropenen. Het keizerlijke leger bezette geheel den
+Boven-Elzas, van Huningen tot Obernai, van Belfort tot Landskron;
+men leefde vroolijk en lustig in de winterkwartieren, volkomen
+gerust gesteld door den geveinsden terugtocht der Franschen naar
+de andere zijde van de Vogesen. Een aantal dames maakten, in het
+gevolg van de generaals en hoofdofficieren, den veldtocht mede. De
+keurvorstin Dorothea van Brandenburg hield haar hof te Colmar,
+waar de stedelijke regeering, de aanzienlijke burgers en de gilden
+wedijverden in huldebetoon, in geestdrift en toewijding. De geheele
+adel van den Elzas hield de zijde van Duitschland, zoowel als de
+oude vrije steden. De keurvorst Frederik Willem van Brandenburg,
+die de keizerlijken te hulp was gesneld, zwoer dat hij den grond
+van den Elzas niet zou verlaten, zoo lang hij nog een enkel man
+over had, in staat om de wapenen te voeren.--Maar--zoo als het
+in het duitsche leger doorgaans ging en overal gaan moet, waar
+eenheid van gezag ontbreekt,--de verschillende legerhoofden lagen
+voortdurend met elkander overhoop, en het algemeen belang werd aan
+persoonlijke hartstochten en berekeningen opgeofferd. Wangunst,
+naijver, kinderachtige veeten deden telkens nieuwe moeielijkheden
+uitbarsten; men twistte onderling, en bekommerde zich niet om de
+bewegingen van Turenne, die, naar men zich voorstelde, in Lotharingen
+werd opgehouden door den buitengewoon strengen winter.
+
+Daar verspreidde zich eensklaps, in de laatste dagen van December,
+de tijding, dat het fransche leger, na een koenen marsch, om de bergen
+heen was getrokken en voor Belfort stond. Verrast, maar in het minst
+niet ongerust, trokken de keizerlijke veldheeren, Bournonville,
+Caprara en de keurvorst van Brandenburg, hun troepen samen bij
+Colmar. In der haast werden nu schansen en bolwerken opgeworpen langs
+het kanaal van Logelbach, tusschen Colmar en Turckheim, terwijl in de
+eerstgenoemde stad de gilden en de poorters zich wapenden om mede te
+helpen bij de verdediging. Iedereen verklaarde zich bereid, tot het
+uiterste weerstand te bieden: de magistraat, de geestelijkheid en
+het volk. Aan het hof van de keurvorstin Dorothea twijfelde niemand
+aan de overwinning; de vorstin zelve had de legerhoofden en de dames
+van het hof uitgenoodigd tot een schitterend feestmaal, dat den dag
+vóór Driekoningen zou worden gevierd.
+
+Inmiddels was Turenne reeds tot Colmar genaderd. Bij een
+voorpostengevecht had de fransche generaal, op den negen-en-twintigsten
+December, de keizerlijken genoodzaakt uit Mulhausen te wijken. Den
+derden Januari, na te Ensisheim krijgsraad te hebben gehouden, trok
+hij, langs den voet der bergen, naar Colmar. Twee dagen later, voor het
+aanbreken van den dageraad, brak het fransche leger van Pfaffenheim op,
+en trok, in drie evenwijdige kolonnes, voort, de infanterie voorop. Op
+den Letzenberg staande, ziet ge, ten zuiden, den heuvel van Egisheim,
+met de ruïnen van zijn drie torens: de troepen van Turenne trokken
+daar langs. Drie duitsche eskadrons, aan gene zijde van de beek,
+die den weg naar Belfort doorsnijdt, op den uitkijk gesteld, maakten
+rechtsom keert, toen zij de Franschen bespeurden. De twee kolonnes,
+die onder bevel van den graaf de Lorge door de vlakte marcheerden,
+hielden stil voorbij het kerkhof van Wettolsheim, en ontplooiden
+hun liniën tot tegenover Wintzenheim, de infanterie op den linker,
+de kavalerie op den rechter vleugel. Turenne zelf, die met de derde
+kolonne langs de bergen trok, had van de hoogten van Wettolsheim
+gezien, hoe de keizerlijken hunne stelling namen tusschen Colmar en
+Turckheim, achter het kanaal, waar langs hunne talrijke artillerie werd
+opgesteld. Eensklaps links afslaande, marcheerde Turenne, met veertien
+bataillons infanterie, eenige eskadrons gendarmes en lichte kavalerie,
+benevens vier kanonnen, over de steile, smalle paden der wijnbergen;
+trok vervolgens langs de hellingen van den boschrijken heuvel, waarop
+de ruïne troont van den Hohlandsburg, die reeds in den dertigjarigen
+oorlog verwoest was; en daalde, ondanks de sneeuw, die den weg
+versperde, achter den Plixburg, in het dal van de Fecht af. Tegenover
+Zimmerbach trok hij over de rivier; en weldra vertoonden de fransche
+soldaten zich op de beide oevers nabij Turckheim, tot groote verbazing
+der vijanden. In een oogwenk werd de stadspoort door de dragonders
+open gebroken. De luitenant van Turenne, Foucault, viel, doodelijk
+getroffen, op de brug neder; maar een ander officier, Tilladet,
+bezette de stad met eenige honderden musketiers en grenadiers. Drie
+regimenten infanterie bezetten de heuvels en wijnbergen boven de stad,
+onder bevel van den markies de Mouchy. De lichte kavalerie plaatste
+zich aan den ingang van den weg naar Turckheim; andere afdeelingen
+bezetten het kerkhof en den molen aan gene zijde van het kanaal van
+Logelbach. De met beleid en spoed uitgevoerde beweging was volkomen
+gelukt: Turenne tastte den vijand in de flank aan.
+
+Een verwoed gevecht volgde: het kerkhof en de molen werden driemaal
+genomen en hernomen. De markies de Mouchy sneuvelde, en het paard
+van Turenne werd onder hem doodgeschoten. De duitsche artillerie
+teisterde de Franschen, die, ten gevolge van den moeilijken
+tocht over de wijnbergen, hunne kanonnen nog niet hadden kunnen
+opstellen. Inmiddels spoedde de korte Januaridag naar den avond:
+er moest een einde aan komen. Zonder op de overmacht der vijanden
+te letten, liet Turenne nu zijne soldaten, in gesloten gelederen,
+onder het slaan der trommels en het schetteren der trompetten,
+ondanks het geweldig vuur der duitsche kanonnen, naar de bevrozen
+rivier oprukken. Men trok over de rivier en viel op den vijand aan,
+die wankelde, week en weldra in wanorde terugtrok.
+
+Nu stormden de fransche soldaten den vluchtenden vijand na; maar
+Turenne, die wist dat de keizerlijken nog de overmacht hadden en
+de mogelijkheid van een vernieuwden aanval vreesde, riep zijne
+troepen terug. De voorzorgsmaatregel bleek onnoodig: de verwarring
+bij de keizerlijken was zoo groot en de verstandhouding tusschen de
+legeraanvoerders zoo slecht, dat aan een hervatting van den strijd
+niet werd gedacht. De aftocht ging weldra in volslagen vlucht
+over. Bournonville, de keurvorst van Brandenburg, de keurvorstin
+Dorothea maakten zich met alle anderen zoo haastig mogelijk uit
+de voeten. Van het aangekondigde feest kwam niets: in plaats van
+feestzangen hoorde men het gekerm der gewonden en de doodskreten der
+stervenden, uitgestrekt op den hard bevroren grond der weilanden
+langs de Fecht. De straten van Colmar weergalmden van het rumoer
+der vluchtende soldaten, van het geratel der haastig aangespannen
+kanonnen en ammunitiewagens. Doodelijke schrik vervulde de harten
+der burgers, die gemeene zaak hadden gemaakt met de keizerlijken, en
+nu de wraak van den overwinnaar vreesden. Turenne kwam den volgenden
+morgen in de stad, en nam zijn intrek in de herberg _Zum Schwarzen
+Berg_; hij liet de inwoners met rust en strafte hen niet voor hunne
+vijandelijke houding. De keizerlijken trokken over den Rijn terug,
+en de Elzas was voor Duitschland verloren.
+
+Den veertienden Januari bracht de secretaris van den raad van
+Straatsburg aan Turenne brieven van de regeering dier stad, waarbij
+een beroep werd gedaan op de edelmoedigheid van den overwinnaar. De
+burgerij van Straatsburg was woedend tegen de keizerlijke generaals,
+die zich aan gene zijde van den Rijn hadden teruggetrokken en het
+land ten prooi lieten aan den vijand. De troepen, die door hunne stad
+trokken, werden door het gemeen uitgejouwd en beleedigd.
+
+De inlijving van de hoofdstad van den Elzas was nu nog slechts
+eene kwestie van tijd. Zij had, in vollen vrede, bij verdrag
+plaats: den dertigsten September 1681 hield Lodewijk XIV zijn
+intocht in Straatsburg, dat bij den vrede van Rijswijk, in 1697,
+aan Frankrijk werd afgestaan. Voor immer, zoo luidde de formule
+in het vredestraktaat. Evenzoo werd, bij den vrede van Frankfort,
+in 1871, de Elzas weder door Frankrijk aan Duitschland afgestaan,
+om voor immer met het nieuw herboren Duitsche rijk vereenigd te
+blijven.--De geschiedenis heeft overvloedig geleerd, dat de eeuwigheid
+der traktaten van zeer korten duur kan zijn; in onzen tijd vooral
+zijn zij ter nauwernood het papier waard, waarop zij geschreven
+zijn. Niemand acht zich door het bezworen verdrag, het plechtig
+gegeven woord, inderdaad verbonden; zoodra de partij, die bij het
+verdrag werd benadeeld, haar kans schoon ziet, verbreekt zij het,
+waartoe altijd een voorwendsel is te vinden, en doet op nieuw een
+beroep op de wapenen. Het besef van de onbetrouwbaarheid der traktaten,
+van de bijna volkomen vernietiging van het rechtsgevoel, is zeker niet
+de minste oorzaak van het vreeselijke feit, dat de staten van Europa,
+ook in vollen vrede, tot de tanden gewapend tegenover elkander staan,
+als roovers steeds loerende op elkanders bezit en geene veiligheid
+kennende dan die door vrees voor de overmacht wordt afgedwongen.
+
+
+
+Ik sprak zoo even van de katoenindustrie, die langs het kanaal van
+Logelbach een harer hoofdzetels in den Elzas heeft. Ik zal u niet
+uitnoodigen, een dier fabrieken, spinnerijen, weverijen, verwerijen
+of hoe ze meer heeten mogen, te bezoeken; maar ik mag niet verzwijgen
+wat den eigenaars dier groote industrieele inrichtingen--waaronder
+aan de familie Herzog eene eerste plaats toekomt--tot eer strekt:
+namelijk hetgeen zij in het belang hunner talrijke werklieden
+hebben gedaan. Allerlei inrichtingen zijn, op aansporing en met
+ijverige medewerking en ondersteuning van de patroons, in het
+leven geroepen. Vereenigingen tot ondersteuning van behoeftige
+kraamvrouwen, kinderbewaarplaatsen, speeltuinen, scholen voor kinderen
+en volwassenen, ambachtsscholen, volksbibliotheken, huizen voor jonge
+meisjes, weeshuizen, ziekenfondsen, coöperatieve winkelvereenigingen,
+spaarbanken, arbeiderswijken:--ziedaar de instellingen, die, onder
+verschillende namen, overal in den Elzas en ook hier, medewerken tot
+verbetering van het lot der fabriekarbeiders en tot hunne moreele en
+materieele verheffing.
+
+In de onmiddellijke nabijheid van Colmar vinden wij de arbeiderswijk,
+de _cité ouvrière_, behoorende tot de katoenspinnerij Bagatelle. De
+naar één model gebouwde woningen hebben eene beneden- en eene
+bovenverdieping, een kelder en een zolder, benevens twee deuren,
+waarvan de eene op straat en de andere op het binnenplein van de wijk
+uitkomt; tot het huis behoort ook een kleine plaats met schuur. De
+ramen van den voorgevel zijn breed, ten einde gelegenheid te geven voor
+het houden van winkeltjes of voor het maken van kleine werkplaatsen. De
+huizen van de middengroep ontvangen hun licht alleen aan de voorzijde;
+daarentegen hebben zij op de bovenverdieping een soort van houten
+veranda. De benedenverdieping bevat eene zit- en eene slaapkamer,
+benevens eene keuken; op de bovenverdieping vindt men twee vertrekken,
+waarvan het grootste door een beschot in tweeën kan worden verdeeld.
+
+De bedoeling met de stichting van deze wijk was niet alleen om den
+arbeiders voor matigen prijs eene goede woning te bezorgen, maar
+ook om hen aan te moedigen tot spaarzaamheid: tegen eene geringe
+vergoeding boven de gewone huur, konden zij na verloop van zekeren
+tijd, eigenaar hunner woning worden. Dit doel is echter te Colmar niet
+dan bij uitzondering bereikt. Over het algemeen weten de arbeiders
+niet voor zoo langen tijd te sparen en voor de toekomst te zorgen;
+daar komt nog bij dat de meeste werklieden in de fabrieken van
+Logelbach in de omliggende dorpen wonen, waar zij in den regel hetzij
+een huisje, hetzij een stukje grond, hetzij eene koe of eenige geiten
+bezitten. Bijna iedereen is eigenaar, daardoor gehecht aan den grond,
+en tevens van nature en krachtens zijn eigen belang, een verdediger
+der maatschappelijke orde.
+
+Is dit een niet te hoog te waardeeren voorrecht, niet minder uitmuntend
+is het dat in al de tot de fabrieken behoorende scholen zeer goed
+onderwijs gegeven wordt. Een dezer scholen, tot Bagatelle behoorende,
+grenst aan het kosthuis waar de ongehuwde werklieden hun intrek kunnen
+nemen. Mevrouw Herzog, die dit huis heeft gesticht, neemt daarin ook de
+kranken op, die in hunne woning geene goede verpleging kunnen vinden;
+de verzorging der zieken is aan zusters van liefdadigheid, alzoo aan de
+beste handen, toevertrouwd. Elken morgen komt mevrouw Herzog, met een
+harer kinderen aan de hand, zelve hare zieken bezoeken, om hun woorden
+van troost en bemoediging toe te spreken, of, in ernstige gevallen, den
+geneesheer te raadplegen. Hulde, eerbiedige hulde aan de edele vrouw,
+wier voorbeeld meer nut sticht dan vele predikatiën en vertoogen,
+en die door hare eenvoudige daad krachtiger medewerkt tot oplossing
+van wat men de sociale kwestie noemt, dan alle staathuishoudkundigen
+te zamen met al hun theorieën en stelsels.
+
+
+
+
+XIII
+
+
+Colmar is eene open stad, met eene schilderachtige, schoone ligging,
+halverwege tusschen Basel en Straatsburg, aan de oevers van de Ill,
+en met een mooi uitzicht op de Vogesen. Om haar oude monumenten,
+haar historische herinneringen, haar fraaie wandelingen, verdient
+zij wel dat de reiziger hier ophoude, waar ik hem durf verzekeren
+dat hij eenige aangename dagen slijten kan. In de vorige eeuw
+had het hoogste regeeringscollege van den Elzas hier zijn zetel,
+en ook na de inlijving bij het Duitsche rijk heeft Colmar het
+hooggerechtshof van het nieuwe rijksland behouden. Met haar bevolking
+van zes-en-twintigduizend-tweehonderd inwoners, waaronder een aantal
+magistraatspersonen en rechterlijke ambtenaren, is Colmar juist zulk
+een rustig, kalm, gezellig stedeke, als men zich ten verblijve zou
+kunnen wenschen. Een deel der bevolking leeft van den landbouw; de
+meer rumoerige fabriekarbeiders wonen bijna allen in de voorsteden en
+langs het kanaal van Logelbach: de stad zelve bleef tot dusver van de
+plaag der fabrieken verschoond. Haar ligging aan het spoorwegnet, die
+haar in rechtstreeksche verbinding brengt met Zwitserland en Frankrijk
+en ook met het Schwarzwald, aan de overzijde van den Rijn, heeft op
+de ontwikkeling van haar handel en nijverheid zeer gunstig gewerkt.
+
+Maar deze ontwikkeling heeft ook tengevolge gehad, dat Colmar zich
+beklemd begon te gevoelen in haar gordel van oude muren, en dat zij
+dien muur stuk voor stuk is gaan afbreken, om zich ruimte te maken
+en versche lucht te scheppen. Gaandeweg ondergaat de stad eene
+herschepping. In plaats van de drie oude poorten, waarop weleer
+de wegen naar Basel, Breisach en Rufach uitliepen, ziet ge overal
+nieuwe straten, die u naar buiten voeren. De huizen, waarvan de
+bovenverdiepingen soms zoo schilderachtig in de straat plachten uit
+te steken, trekken zich terug en zwichten voor de onverbiddelijke
+rooilijn. De sloopingskoorts dreigt ook de overgebleven gedeelte van de
+oude wallen, zonder eenige noodzaak, omver te halen; zelfs de boomen
+dier wallen loopen ernstig gevaar. De verfoeilijke speculatiewoede,
+voor wie niets heilig of eerbiedwaardig is, die zelfs met euvele hand
+in schandelijken overmoed Rome vernielt en schendt, is ook tot hier
+doorgedrongen. Men zegt, dat al deze veranderingen en verbouwingen
+in het belang der hygiëne zijn: de hygiëne speelt in deze onze dagen
+eene zeer gewichtige rol en in haren naam worden vele onzinnigheden,
+vele gruwelen zelfs gepleegd; ik weet niet, of zij ook inderdaad bij
+deze gedaanteverwisseling van Colmar is betrokken. Maar zooveel is
+ontwijfelbaar zeker, dat het pittoreske, dat de esthetica er zeer
+onder lijdt. Als de laatste gracht zal zijn gedempt met het puin van
+den laatsten muur; als alle toegangen naar de stad in breede, vlakke,
+rechte wegen zullen zijn herschapen; als alle huizen zooveel mogelijk
+naar hetzelfde model zullen zijn gebouwd en alle straten met de liniaal
+getrokken:--dan zal Colmar misschien, onder sommige opzichten, iets
+gewonnen hebben en beantwoorden aan de eischen eener moderne stad,
+maar dan zal het ook even eentonig, even karakterloos zijn, dan zal het
+alle oorspronkelijkheid, alle individualiteit hebben ingeboet, volmaakt
+onbeduidend zijn, plat, vulgair en vervelend in de hoogste mate.
+
+Maar--wat de toekomst moge brengen--thans is het, Goddank! nog zoover
+niet. Laat ons hopen, dat eene verstandige regeering een middel zal
+weten te vinden om aan de eischen en behoeften van den nieuwen tijd
+te voldoen, zonder te kort te komen in den eerbied, aan de monumenten
+van vroeger eeuw verschuldigd. Ondanks de pogingen van haar sloopers
+en verwoesters, biedt de goede stad Colmar nog genoeg merkwaardigs,
+om een belangstellend bezoeker te boeien. Wie met den spoorweg of langs
+den weg van Logelbach in de stad komt, wordt aanstonds getroffen door
+de prachtige boomgroepen, perken en standbeelden van het zoogenoemde
+Marsfeld, dat vroeger een deel uitmaakte van den stadswal en zijn
+krijgshaftigen naam ontleent aan de omstandigheid dat hier vroeger
+de militairen exerceerden. Op het midden van het plein prijkt het
+standbeeld van generaal Rapp. Een ander standbeeld, dat van admiraal
+Bruat, verrijst midden in de groote allée, die van het plein naar het
+Gouvernementshuis voert, een statig indrukwekkend gebouw, dat menig
+vorstelijk paleis in de schaduw stelt. In de Meimaand verspreiden de
+oude linden van het Marsfeld een verkwikkelijken lommer en vermengen
+den zoeten geur van hun bloesems met het doordringend parfum der
+bloeiende jasmijnen. Hoe vele uren heb ik, als gymnasiast, daar
+met mijne kameraden van buiten doorgebracht, aan den voet van het
+standbeeld van Bruat allerlei plannen besprekende van verre reizen,
+aan gene zijde van den oceaan. Wij kwamen daar samen op het etensuur,
+en gaven er ons middagmaal aan, tevreden met een stuk droog brood,
+waardoor wij vier stuivers uitspaarden: welke stuivers dan werden
+gebruikt voor het aankoopen van reisverhalen.
+
+Iederen morgen en iederen avond gingen wij te voet van Colmar naar
+Turckheim, met onzen tasch op den rug, onverschillig voor koude of
+warmte, regen of zonneschijn. Waar zijn die vroolijke gelukkige dagen,
+zoo vol zoete illusiën, gebleven!
+
+Aan het Marsfeld grenzen de met linden en kastanjes beplante wallen,
+die de stad omringen en door den muur worden omzoomd. Feitelijk vindt
+men die boomen nog slechts tusschen de Rufacher- en de Baselerpoort,
+of, om juister te spreken, tusschen de plaatsen waar die poorten
+hebben gestaan. Want alle oude poorten zijn verdwenen. Vroeger waren
+die poorten groote, zware, vierkante torens, gelijk aan die, welke
+nog te Turckheim in stand zijn gebleven. Bij de uitlegging van den
+muur werden die oude poorten afgebroken; in het begin van deze eeuw
+werden zij vervangen door ijzeren hekken, waarvan het laatste thans
+terecht is gekomen voor den ingang van het ziekenhuis. Aan alle
+kanten breidt de stad zich tegenwoordig buiten de oude wallen uit;
+het nieuwe aristokratische kwartier, met zijn door tuinen omgeven
+villa's, ligt achter, het Gouvernementsgebouw, langs den weg naar
+Rufach. De oude muur, die in 1682 werd gebouwd, ter vervanging van
+de in 1673 gesloopte vestingwerken, is nog hier en daar staande
+gebleven, met name langs de Lauch; en die oude vervallen brokken
+maken een zeer schilderachtig effekt. Aardig en karakteristiek bij
+uitnemendheid is het gezicht, waar de Lauch--eene beek, die in de Ill
+uitloopt--de stad binnentreedt en bij de Vischmarkt een der takken
+van het kanaal van Logelbach ontmoet. Gij zoudt u bijna in Venetië
+verplaatst kunnen wanen: de huizen met hunne hooge spitse daken
+rijzen rechtstreeks uit het water op, afgewisseld door kleine smalle
+tuintjes, waar de vruchtboomen buigen onder den overvloedigen oogst en
+de wingerd zijne ranken uitspreidt langs de grauwe muren. Hoog geladen
+groenteschuiten glijden langzaam door het water; onder het boomen
+wisselen de schuitevoerders een groet met de vrouwen en meisjes, die
+langs den kant haar goed spoelen. Het water ziet er uit als chocolade
+en schijnt, ondanks den snellen stroom, dik en drabbig.
+
+De voornaamste straten van Colmar, breed genoeg voor de behoeften
+van het verkeer, volgen evenwel niet de rechte lijn, althans niet
+voor langen tijd. Een van de aardigste stadgezichten biedt de
+Lange-Gasse, van de protestantsche kerk tot het Hof van appèl. Een
+aantal oude huizen prijken hier nog met hunne torentjes en erkers. Na
+de openbare gebouwen en monumenten, zooals de Sint-Maartenskerk,
+het voormalige klooster Unterlinden, de Korenhal, het Kaufhaus, het
+Gouvernementsgebouw, wijden de vreemdelingen, meer dan de inwoners
+zelven, hunne aandacht aan deze oude huizen. Daaronder verdient in
+de eerste plaats vermelding het zoogenoemde Kopfhaus (Huis met de
+hoofden), met zijn puntgevel en zijn hoektorentje van gehouwen steen,
+met grijnzende koppen versierd; voorts het huis Pfister, dat met
+zijn uitstekenden traptoren, zijn erker, zijn houten balkon, zijn
+onlangs gerestaureerde freskoos, met recht de parel der burgerhuizen
+van het oude Colmar mag worden genoemd. De Schädelgasse, waarin dit
+huis uitkomt, smal, ter wederzijde omzoomd door huizen, waarvan de
+bovenverdiepingen uitspringen, was, naar men zegt, in de middeleeuwen
+de hoofdstraat der stad. Aan het einde der straat, naar den kant van de
+Lange-Gasse, ziet men nog een ander oud huis met een zwaren hoektoren,
+en in het voorportaal een opschrift in oud-duitsch, vermeldende dat
+dit huis, tot straf voor een oproer, moest worden gesloopt.
+
+"In het jaar toen men schreef na Gods geboorte
+dertienhonderd-acht-en-vijftig, des maandags na Sinte-Agnietedag,
+was de doorluchtige vorst, hertog Rudolf van Oostenrijk, stadhouder
+des rijks in den geheelen Elzas, en sprak vonnis ter zake van het
+oproer tegen den landvoogd, den burgemeester en den raad van Colmar,
+en beval deswege dat dit huis zou worden gebroken en nimmermeer
+opgebouwd worden, tot eene eeuwige gedachtenis."
+
+In spijt van 's hertogs vonnis, werd het toch weder opgebouwd; en
+als ten spot van zulke beslissingen voor de eeuwigheid, heeft men
+de vorstelijke uitspraak in steen gebeiteld en in den muur geplaatst
+van het huis zelf, waarvan hij de oprichting verboden had! Een aantal
+andere huizen prijken, behalve met beeldwerken en versieringen boven de
+deur, met vrome spreuken en opschriften, getuigen van den degelijken,
+godsdienstigen zin der voorgeslachten. Meestal beveelt de eigenaar
+zijne woning aan de hoede van God: _Deus dedit incrementum_, zegt een
+dezer opschriften; _Deus quoque custodiet_. Elders geldt het zoowel
+het huis als het gezin: _Accrescat domui res simul et decus_! "Moge
+dit huis groeien in kracht en in eere!" Juist, zoo behoort het. Eer
+zonder kracht of welvaart is eene halve zegen; welvaart zonder eer is,
+en was toen eene schande. Daarom _res et decus_: voorspoed en eere. Een
+ander huis richt zich tot de voorbijgangers: "Gij bewondert, zoo luidt
+het opschrift, mij en degenen, die mij gemaakt hebben: doe meer voor
+mij dan zij hebben kunnen doen: bid God dat hij mij beware."--De bede
+is tot hiertoe verhoord. Hoe vele huizen, niet minder rijk aan beeld-
+en schilderwerken en opschriften, zijn sedert gevallen onder den hamer
+der sloopers! Het tegenwoordige geslacht, naar eigen smaak en op eigene
+wijze willende wonen, haalt de woningen van het voorgeslacht omver,
+om ze te vervangen door anderen, die gemakkelijker en doelmatiger
+zijn ingericht, die warmer en beter verlicht zijn. Die meerdere
+gemakken zijn niet te versmaden; maar in vele gevallen zouden zij
+ook in de bestaande oude huizen zijn aan te brengen, die althans
+dit ééne hebben wat de nieuwerwetsche woningen ten eenemale missen,
+namelijk karakter en stijl.
+
+Wie zich op een mooien avond, als de maan haar fantastisch schijnsel
+over de stad werpt en licht en schaduw zoo tooverachtig verdeelt, op
+den hoek plaatst van de oude Schädelgasse, tegenover de Groenmarkt,
+tusschen het Kaufhaus en het gebouw van het Hof van appèl, die kan zich
+gemakkelijk verbeelden eenige eeuwen terug te zijn gegaan. Voor zich
+ziet hij een huis met een puntgevel in renaissancestijl, versierd
+met gegroefde pilasters; en links daarnaast verrijst, met hare
+zware steenen leuning en haar koepelvormig dak, de buitentrap van
+het Kaufhaus, waarvan de smaakvolle balustrade zich tegen den hemel
+afteekent. Op de Groenmarkt zelve, ter rechterhand, beurt het Edelhof
+zijn hoogen trapgevel ten hemel, waarvan elke trede met een pinnakel
+is versierd. Links stuit de blik tegen den gelijksoortigen gevel van
+het huis met den zuilengang, waarvan de slanke achtkantige torentjes,
+met hun arabesken en spitse daken, door hun bevalligen vorm en schoone
+evenredigheden zoo te recht de bewondering opwekken.--Het Kaufhaus, dat
+vier eeuwen oud is, is meermalen in den loop der tijden van bestemming
+veranderd. In 1480 gebouwd, diende het aanvankelijk als entrepôt
+voor de wijnen, het graan en de verschillende koopwaren, waarvan de
+stad Colmar, krachtens octrooi van de Keizers Lodewijk van Beieren
+en Karel IV, belasting mocht heffen. Later vestigde de magistraat er
+zijn zetel; de tegenwoordige gymnastiekzaal in de benedenverdieping
+werd toen als folterkamer gebruikt; de bovenverdieping dient thans
+voor de vergaderingen van de Kamer van koophandel.
+
+De voormalige groentenmarkt, die weleer op het plein voor het Kaufhaus
+gehouden werd, is thans overgebracht naar eene overdekte markt, waar
+wij de fontein van den Wijnboer gaan bewonderen, die wel de aandacht
+verdient. Het voornaamste sieraad van die fontein is het beeld
+van een jongen wijnboer of arbeider, uitrustende van zijn werk. De
+warmte heeft hem zijne kleederen voor het grootste deel doen afwerpen;
+met zijne krachtige armen tilt hij een kleinen emmer omhoog, die bij
+de wijnboeren in den Elzas in gebruik is. Naast hem zit zijn trouwe
+metgezel, zijn hond. Dit fraai bewerkte bronzen beeld, een geschenk
+van de fransche regeering, is het werk van den heer Auguste Bartholdi,
+van Colmar geboortig, die ook de monumenten voor generaal Rapp en
+admiraal Bruat vervaardigd heeft. Dit laatste standbeeld, insgelijks
+van brons, versiert mede eene fontein; toen het in 1863 te Parijs
+werd tentoongesteld, droeg het de algemeene goedkeuring weg. In de
+lommerrijke lindenlaan, waarin het nu is geplaatst,--die laan waar
+ik mijne eerste lessen in de aardrijkskunde leerde;--staat het beeld
+van den admiraal in fiere rustige houding op een prachtig zandsteenen
+voetstuk, uitmuntende door zijne smaakvolle proportiën en door de
+vier groote allegorische figuren, vier werelddeelen voorstellende.
+
+Rapp en Bruat zijn beiden van Colmar geboortig, even als Pfeffel
+en Schöngauer, wier gedenkteekenen wij in het museum Unterlinden
+zullen zien. Rapp, tijdens het eerste keizerrijk opperbevelhebber
+van het Rijnleger, sedert pair van Frankrijk, bekend door zijne
+heldhaftige verdediging van Dantzig, aanschouwde op den 21sten April
+1771 het levenslicht in het Kaufhaus, waarvan zijn vader portier
+was. Op zestienjarigen leeftijd als vrijwilliger bij een regiment
+kavalerie in dienst getreden, nam hij een werkzaam aandeel aan de
+eerste veldtochten van Napoleon, die hem na den slag bij Marengo tot
+zijn adjudant benoemde. Geen andere generaal van het keizerrijk kan in
+persoonlijken moed en vooral in onafhankelijkheid van karakter met hem
+op eene lijn worden gesteld. Hij vervulde verschillende belangrijke
+zendingen en ontving op het slagveld twee-en-twintig wonden.--De
+admiraal Bruat, die jonger was dan generaal Kapp, trad in 1811 in
+dienst; hij stierf als opperbevelhebber van de fransche vloot in het
+Oosten, na de inneming van Sebastopol. Zijne onverschrokkenheid en
+vermetele moed verzekeren hem voor immer eene schitterende plaats in
+de geschiedboeken der fransche marine. Hij nam deel aan den slag van
+Navarino en vertoonde de fransche vlag zoowel in de Levant als in de
+Antilles en in de Stille-zee; aan hem dankt Frankrijk het protektoraat
+over, dat wil zeggen het bezit van de Taïti- of Sandwich eilanden; hij
+bestuurde de met zoo schitterenden uitslag bekroonde expedities in de
+zee van Azof, gedurende den Krim-oorlog. Even als Rapp onderscheidde
+ook admiraal Bruat zich als diplomaat en bekwaam administrateur.
+
+
+
+
+XIV
+
+
+Als alle steden langs den Rijn, was Colmar eens zeer rijk aan kerken
+en godsdienstige gestichten, die tegenwoordig voor het meerendeel aan
+hunne oorspronkelijke bestemming zijn onttrokken. Behalve de collegiale
+kerk van Sint-Maarten, vinden wij het klooster van Unterlinden, het
+Franciskanerklooster, de kerk der Dominikanen; de kloosters van de
+Catherinetten, van de Kapucijnen, van de Augustijnen, de kommanderij
+van Sint-Jan, de priorie van Sint-Pieter; de filiaalhuizen der abdijen
+van Munster, van Marbarch, van Arlesheim en Alspach.--De priorie van
+Sint-Pieter is een lyceum geworden, maar waarin sedert de inlijving
+bij Duitschland, geen leerlingen meer worden opgenomen; de kerk is
+nog voor de katholieke eeredienst bestemd. Het Franciskanerklooster,
+in het midden der dertiende eeuw gesticht en door de pest van 1541
+ontvolkt, dient tegenwoordig als stedelijk ziekenhuis; daar al de
+monniken, met uitzondering van den pater-gardiaan, aan de pest waren
+overleden, kocht de stad al de bezittingen van het klooster voor
+tweeduizend-zevenhonderd gulden, met de verplichting ten eeuwigen dage
+de monniken, op hun doortocht door Colmar, gastvrijheid te verleenen
+of anders twee zilveren batsen uit te keeren. Met het ziekenhuis is
+een weeshuis verbonden, benevens eene inrichting tot opleiding van
+vroedvrouwen, beiden door partikuliere liefdadigheid gesticht. Het oude
+Kapucijnerklooster is thans ook tot een ziekenhuis ingericht, onder
+leiding der zusters van Niederbronn; terwijl het klooster der dames
+Catherinetten sedert 1792 tot militair hospitaal, dient. Omstreeks den
+zelfden tijd werd het Dominikanerklooster tot gevangenis vernederd,
+terwijl de kerk als korenbeurs wordt gebruikt.
+
+De meeste kerken van de voormalige kloosters zijn echter nog steeds
+voor de eeredienst bestemd; zoo, bijvoorbeeld, de Franciskaner-kerk,
+waarvan het koor en het schip door een muur gescheiden zijn; het
+laatste is als protestantsche kerk ingericht, terwijl het koor
+bestemd is voor de Katholieken, die in het stedelijk gasthuis zijn
+opgenomen. Geene enkele van deze kloosterkerken verdient uit een
+architektonisch oogpunt bijzondere vermelding.
+
+De kollegiale kerk van Sint-Maarten zou een goed figuur maken
+als kathedraal, indien Colmar de zetel van een bisschop was. Zij
+verrijst midden in de stad, en vertoont, hoezeer uit verschillende
+tijdperken dagteekenend, niet die plotselinge overgangen in stijl en
+wijze van versiering, die elders zoo vaak den indruk van het geheel
+bederven. De oude uitgangen van het dwarsschip zijn toegemetseld. Onder
+de beelden, die den linkerboog van het portaal van Sint-Nikolaas, aan
+het zuidelijke dwarsschip, het oudste gedeelte van de kerk, versieren,
+ziet men ook het beeld van den architekt, kenbaar aan een winkelhaak,
+dien hij in de hand houdt. Bovendien staat daarnevens zijn naam in
+den steen gebeiteld, en wel in het fransch: _Maistres Humbret_. De
+bouwmeester van de Sint-Maartenskerk van Colmar was dus, even als de
+schepper van het groote portaal van de Sint-Theobaldskerk te Thann,
+een Franschman of misschien een Lotharinger. Het koor, een eeuw jonger
+dan het schip, werd, naar men zegt, gebouwd door Willem van Marburg,
+in 1366 overleden.
+
+In de middeleeuwen, toen onze goede Elzassers, als trouwens al
+hunne tijdgenooten, rijker waren aan geloof dan aan geld, vorderde
+de voltooiing van een zoo belangrijk werk als de bouw van de
+collegiale kerk van Colmar, in eene nog weinig bevolkte stad, uit
+den aard der zaak zeer veel tijd, daar met de beschikbare middelen
+rekening moest worden gehouden. Het is dus niet te verwonderen, dat
+dergelijke monumenten--waaraan op verschillende tijden, verschillende
+architekten, anders gevormd en met andere denkbeelden bezield, hebben
+gewerkt,--die eenheid van stijl missen, die een kenmerk behoort te
+zijn van in hun soort volmaakte kunstgewrochten.--De oorsprong van de
+Sint-Maartenskerk was eene eenvoudige kapel, in de negende eeuw door
+de Benediktijner-monniken van Munster gebouwd. Het schip dagteekent
+uit het midden van de dertiende eeuw; de bouw van dit deel der kerk,
+waarvoor van alle kanten giften werden ingezameld, duurde niet minder
+dan vijftig jaren. Oorspronkelijk vervingen twee groote kapellen de
+plaats van het koor. Om dit laatste tot stand te brengen, moesten op
+nieuw, ook in den vreemde, giften worden ingezameld. Reeds in 1284
+richtte de bisschop Hendrik van Basel eene oproeping tot de geloovigen,
+waarbij hij hen vermaande de kerk van Colmar niet onvoltooid te laten,
+maar haar tot een Gode waardig heiligdom te maken. Zijn vicaris
+Albrecht vroeg bijdragen van al de inwoners van Basel, omdat de
+inkomsten van de particuliere fondatie van Sint-Maarten ontoereikend
+waren. De tweede toren, die het groote portaal aan de noordzijde
+flankeeren moest, werd nooit voltooid en reikt niet hooger dan het dak
+van het schip. Het tegenwoordige bovenstuk van den bestaanden toren,
+aan de zuidzijde, werd na den brand van 23 Mei 1572 aangebracht.
+
+In 1798 door de revolutionaire horden geplunderd en gesloten, werd
+de kerk later aan de katholieke eerdienst teruggegeven; maar in dien
+tijd was zij bezoedeld door de dusgenoemde eeredienst van de Rede,
+hier, als elders in het republikeinsche Frankrijk, alleszins waardig
+vertegenwoordigd door eene veile deerne, die, zoo goed als naakt,
+op het altaar plaats nam. Pfeffel, de fabeldichter, wiens standbeeld
+wij straks voor Unterlinden zullen zien, zond aan een vriend, die hem
+het besluit tot instelling van de eeredienst der Rede had medegedeeld,
+dit puntdicht:
+
+
+    "Ein Tempel der Vernunft soll unsere Städte zieren;
+    Recht schön; doch macht' ich gern, in Unterthänigkeit,
+    Die kleine Motion: eh man ein Haus ihr weiht,
+    Erst die Vernunft zu decretiren."
+
+
+Toen de blinde dichter later, langs de kerk gaande, daar binnen
+hoorde kloppen en timmeren, vroeg hij, wat er nu weer gaande was. Men
+antwoordde hem, dat het stedelijk bestuur toebereidselen liet maken
+voor het feest van het Opperwezen, dat ook te Parijs, onder voorgang
+van Robespierre, was gevierd. Daarop antwoordde hij dadelijk met
+dit ex-tempore:
+
+
+    "Darfst, lieber Gott, nun wieder sein;
+    So will's der Schach der Franken.--
+    Lass flugs durch ein paar Engelein
+    Dich schön bij ihm bedanken."
+
+
+Van binnen is de kerk zeer eenvoudig. De steenen muren zijn kaal,
+uitgezonderd alleen in de kapel van Onze-Lieve-Vrouwe, rechts van
+het koor. Men heeft die kapel onlangs in den stijl der dertiende eeuw
+gerestaureerd, en haar met muurschilderingen versierd, die een zeer
+goed effekt maken. Ook het zeer fraaie en bevallige beeld der Madonna,
+op het altaar, is in denzelfden stijl beschilderd.--Het hoogaltaar van
+gesneden hout, zonder eenig schilderwerk hoegenaamd, is in volkomen
+overeenstemming met de eigenaardige verlichting der kerk, terwijl het
+beeldwerk zelf geheel past bij den architektonischen stijl van het
+gebouw. Dit altaar is het meesterstuk van een uit Colmar geboortigen
+kunstenaar, den heer Klem, wiens werk men in verschillende kerken
+in den Elzas terugvindt. Er is een oogenblik sprake van geweest,
+dit altaar te vergulden of te kleuren, maar men heeft zeer te recht
+van dat voornemen afgezien. Alle figuren zijn in relief en in rond
+beeldwerk. Zes zuiltjes met gebeeldhouwde kapiteelen dragen het
+altaarblad. In de twee bogen ter weerszijde van de middelste nis,
+waarin de relikwiënkast van Sint-Maarten moet worden geborgen, zijn
+de zinnebeelden van de vier Evangelisten geplaatst. De trapjes van
+de altaartafel prijken met eene uitmuntend gebeeldhouwde fries:
+een slinger van wingerdbladen met druiventrossen en korenschoven
+vermengd, de symbolen van de eucharistie. In het midden verrijst de
+tabernakel, die door eene kleine deur van verguld brons, met het Lam
+Gods versierd, gesloten wordt; ter wederzijde van den tabernakel
+ligt een engel in knielende houding. Pilasters, door eene open
+gewerkte galerij verbonden, vormen, ter hoogte van den tabernakel,
+vier paneelen en verdeelen in drie ongelijke vakken eene prachtig
+gewelfde en rijk gebeeldhouwde nis, die de geheele breedte van het
+altaar inneemt. In het midden ziet men het Avondmaal: de figuren, op
+de helft der natuurlijke grootte, vertoonen den traditioneelen type
+en teekenen zich uitmuntend af tegen den donkeren achtergrond. In
+het bovenste gedeelte van het altaar wordt de aandacht dadelijk
+getrokken door de hoofdgroep, Christus voorstellende, omringd door
+heiligen uit den Elzas. In de iets lager gelegen zijnissen--even als
+de middelste nis bekroond door kunstig gesneden bloemen en spitsen
+en naalden, door al den weelderigen rijkdom der gothiek,--ziet men
+tafreelen uit het leven van Sint-Maarten den patroon der kerk, en van
+Sint-Arbogast, den patroon van het bisdom. In de groep ter linkerhand
+is Sint-Arbogast voorgesteld, door zijn gebed het leven terug gevende
+aan Siegbert, den zoon van koning Dagobert. De rechter groep verbeeldt
+Sint-Maarten, met zijn zwaard zijn mantel doorsnijdende om daarmede
+een naakten bedelaar te kleeden.--De personen in de middelste
+nis rondom den Heiland gegroepeerd, verbeelden Sint-Fidelius van
+Sigmaringen, eerst advokaat te Colmar, vervolgens Kapucijner-monnik
+en martelaar; Sint-Firminus, bisschop, stichter van de abdij van
+Murbach, met het model zijner abdijkerk in de hand; Sinte-Odilia,
+de maagd van Hohenburg, in knielende houding, in het gewaad eener
+non, het geopende boek in de hand, waarin twee oogen zijn afgebeeld,
+ter herinnering aan het wonder, waardoor zij het gezicht herkreeg;
+Sinte-Richardis, echtgenoote van Keizer Karel den Dikke, met een
+hermelijnen mantel bekleed en haar kroon nederleggende voor de voeten
+van den Zaligmaker; Sint-Maternus, de eerste apostel van den Elzas,
+die eene kerk met drie torens in de hand houdt, ten teeken van de drie
+door hem gestichte bisdommen; Sint-Morand, de apostel van de Sundgau,
+met een wingerdrank in de hand, ter herinnering aan de legende, volgens
+welke hij den wijnstok in den Elzas zou hebben ingevoerd; Sinte-Huna,
+de godvruchtige edelvrouwe van Hunaweier, in aanbidding neergebogen;
+eindelijk Sint-Leo IX, de groote Paus; tegenover Sinte-Richardis
+neergeknield, biedt hij den Heiland het wapenschild van Colmar aan,
+als om 's Heeren zegen af te smeeken over de stad, in wier nabijheid
+de doorluchtige opperpriester geboren werd.--Geheel uit hout gesneden,
+in de stijl der veertiende eeuw, heeft het hoogaltaar van Sint-Maarten
+eene hoogte van zestien el, en mag met volle recht, om den rijkdom
+en de onberispelijke bewerking der ornementen, om het diepe, fijne
+gevoel dat uit alle beelden en groepen spreekt, onder de kunstwerken
+een hoogen rang innemen; zeer zeker is het het beste van dien aard,
+dat wij in het geheele land bezitten.
+
+Alvorens wij een blik werpen op het verleden van Colmar, willen
+wij den toren van de Sint-Maarten beklimmen om van daar de stad te
+overzien.--Een aardig gezicht, niet waar, waarvoor ge u wel de moeite
+wilt getroosten om de tweehonderd-drie-en-veertig treden te beklimmen
+van de wenteltrap, die naar den omgang van den toren leidt. Volgens
+eene plaatselijke traditie, zou die omgang een vereenigingspunt zijn
+geweest van de tooverheksen: vandaar de naam van Hexenplatz, waaronder
+dit plat nog heden bekend is. Ter wille van de gewone stervelingen,
+die aan duizeligheid onderhevig kunnen zijn, heeft men in het jaar 1766
+dit torenplat van een steenen balustrade voorzien. De hoogte van het
+plat bedraagt niet meer dan acht-en-veertig el boven het kerkplein:
+juist voldoende om in het rond, in het oude Colmar, de voornaamste
+gebouwen te herkennen, aangewezen op den plattegrond van Merian uit
+het jaar 1643. Het meer verwijderde uitzicht is ook wel de moeite
+waard. Aan de eene zijde overzien wij de geheele keten der Vogesen,
+aan de andere de berggroep van den Kayserstuhl, en tusschen die beiden
+de vlakte van de Ill en van den Rijn; de twee rivieren zelven zien
+wij niet: zij duiken weg in het groen; de bergen van het Scharzwald,
+doorgaans zeer duidelijk zichtbaar, zijn nu op het heete middaguur,
+in een trillenden nevel gehuld. Er is geen wolkje aan den hemel: de
+brandende Junizon straalt in volle kracht en stooft de bloeiende aarde,
+die in vollen zomerdos prijkt. Hoe vol en rijk zijn de boomgroepen
+van het Marsfeld, en de moestuinen van de Aue, in het vochtige dal
+van de Lauch! Achter de tuinen beginnen de bosschen, begrensd door
+steenachtige terreinen, die voor bebouwing ongeschikt zijn. De akkers,
+in de vlakte van de Ill, zoo bij uitnemendheid vruchtbaar, zijn thans
+bedekt met blonde halmen, afgewisseld door wijngaarden, overal waar
+de nachtvorsten in de lente zich niet al te streng doen gevoelen. Aan
+den voet der heuvelen beginnen de wijnstokken over de geheele lengte
+der vallei van de Fecht, achter de Logelbach, waarvan de uitgestrekte
+fabriekgebouwen als het ware eene voorstad van Colmar vormen. En welk
+een prachtige omlijsting vormen de Vogesen, zoo schoon en bevallig
+met hunne fraai geteekende, schilderachtig afgeronde hellingen, niet
+te steil en niet te flauw, geheel met bosch bekleed tot aan de groene
+weiden in de hoogte; met hunne stout gevormde toppen, hier en daar
+oprijzende en den blik tot zich trekkende. De Letzenberg met zijne
+witte kapel, de ruïnen van den Hohenlandsburg, de drie torens van
+Egisheim, de bedevaartskapel der Drei Aehren, het kasteel Hageneck
+met de scherp geteekende zigzags van den nieuwen weg:--ze zijn allen
+duidelijk zichtbaar. Voorts overal, waarheen wij den blik ook wenden,
+volkrijke dorpen en vlekken met hunne torens, ver en nabij, sommigen
+opdoemende aan den gezichteinder, tusschen den Rijn en de bergen, van
+Schlettstadt tot Rufach en nog verder. In waarheid, mijne vrienden,
+de Elzas is een mooi land.
+
+Het doet er dan ook weinig toe, dat op het bovenstuk van den toren
+van Colmar gegronde aanmerkingen te maken zijn. De torenwachter,
+die hier woont, en die de klok moet luiden, zoodra er in de stad of
+in den onmiddellijken omtrek brand uitbarst, is tevreden met zijne
+hooge positie. Niet zonder kennelijk welbehagen noemt hij ons de
+namen van alle dorpen en vlekken in het ronde, benevens die van de
+bergen en rivieren. Met de zekerheid van iemand die er alles van weet,
+zal hij u uitleggen dat de voorgevel van zijne kerk minder kaal en
+rijker versierd zou zijn, indien de bouwmeesters over meer geld hadden
+kunnen beschikken. De aan zijne zorg toevertrouwde klokken zijn meest
+allen uit het jaar na den brand, en voeren als wapenteeken den ouden
+tweehoofdigen adelaar van het heilige Roomsche rijk. Met een dezer
+klokken moest, van Allerheiligen tot Sint-Mathias, elken avond van
+zeven tot acht uren worden geluid: en dat wel krachtens eene keure van
+de magistraat, houdende bevel dat geen enkel herbergier of koekbakker
+zijne klanten na dat uur mocht houden, met bedreiging van ernstige
+straf en schande. Dat in den goeden ouden tijd aan deze keur van de
+zorgzame burgervaderen stipt de hand werd gehouden, zou ik niet durven
+verzekeren. De statuten van de Waagkeller-vereeniging, opgericht,
+"om te drinken, te eten en zich onderling te vermaken", geven wel
+grond voor het vermoeden, dat ook vroeger, evenals tegenwoordig,
+de policieverordeningen uitzonderingen toelieten.
+
+Elk gebouw van het oude Colmar, de burgerhuizen daaronder begrepen,
+is als het ware een levende getuige van het verleden der stad,
+eene leesbare bladzijde uit haar geschiedboek. Een aantal huizen
+dagteekenen uit de middeleeuwen, toen het poorterschap van de
+oude vrije stad verbonden was aan den eigendom van eene woning aan
+'s heeren straat. Daartoe behoort onder anderen het gothische huis
+op het plein, tegenover het Sint-Nikolaas portaal van de parochiale
+kerk, door den passementwerker Adolph met groote kennis en keurigen
+smaak gerestaureerd.--Daarnaast prijkt het commissariaat van policie
+met een fraai uitstekend balkon, een zoogenaamden erker, boven een
+portaal met het jaartal 1597. De duitsche renaissance heeft niets
+volmaakters in zijne soort geschapen dan dit balkon. Op dat balkon
+legden de heeren der stedelijke regeering en de groot-baljuw van
+den Elzas, tegenover de burgerij, den eed af, dat zij de stad bij
+hare vrijheden en privilegiën zouden handhaven. Vroeger stond op de
+plaats van dit gebouw eene aan Sint-Jacobus gewijde kapel, waarvan
+de krypt, die tot knekelhuis diende, nog bestaat. Rechts, onder den
+grooten boog die toegang geeft naar de Schädelgasse, werd door den
+provoost recht gesproken. De koetspoort, bij dien boog, vormde den
+ingang naar de herberg van de schoenmakers, waar de dichter George
+Wickram zijne zangerschool stichtte, van waar het handschrift der
+Minnesinger en Meistersinger, dat op de koninklijke bibliotheek te
+Munchen bewaard wordt, afkomstig is. Alle ambachtsgilden hadden zulk
+eene eigene herberg of plaats van bijeenkomst, die aan een bijzonder
+uithangteeken kenbaar was; even als de godsdienstige corporatiën, die
+van buiten daaronder begrepen, haar hof of huis in de stad hadden,
+waar de tienden en de opbrengsten der landerijen werden geborgen
+en waar haar rentmeester woonde. Die huizen onderscheidden zich
+doorgaans door bijzonder fraai beeldwerk: zoo als bij voorbeeld het
+Huis met de hoofden, weleer de herberg voor de gasten en bezoekers
+van het Dominikanerklooster.
+
+Colmar draagt er roem op, ten tijde van het heilige Roomsche rijk
+eene vrije stad te zijn geweest, met eene eigene zelfstandige
+regeering. Haar oorsprong hangt samen met eene hoeve, die tot het
+domein der eerste frankische koningen behoorde; maar de ontdekking van
+steenen, potten en andere voorwerpen uit den romeinschen tijd levert
+het bewijs, dat hier reeds vroeger een centrum van bevolking was. Voor
+zoo veel wij weten, komt de naam der plaats het eerst voor in 823,
+in een giftbrief van Lodewijk den Vrome aan de abdij van Munster,
+gedagteekend _ad fiscum nostrum nomine Columbarium_. Hadden wij over
+meer tijd en ruimte te beschikken, dan zouden wij ons verdiepen in de
+vraag, of deze naam Columbaria een latijnsche vorm is van het duitsche
+Kohlmarkt, dan wel of hij eenvoudig is afgeleid van de duiventil, die
+bij elke hoeve behoorde. De monnik van Sint-Gallen verhaalt in zijne
+kroniek van den tijd van Karel den Groote, dat de machtige Keizer,
+in een zijner oorlogen tegen de Saksers, de bijzondere dapperheid
+opmerkte van twee jonge soldaten, en bij navraag van hen vernam dat
+zij bastaarden waren, afkomstig uit het vrouwenhuis van Columbra. Men
+heeft daaruit afgeleid, dat tot de koninklijke hoeve van Columbarium
+ook een vrouwenhuis behoorde: dat wil zeggen, een lokaal waar de
+vrouwen arbeidden, die de wol en het linnen sponnen en weefden en de
+kleederen vervaardigden voor de lieden van het hofgezin. In 884 hield
+Keizer Karel de Dikke hier, omstreeks het feest van Maria-Zuivering,
+een algemeene vergadering van den adel en de geestelijkheid zijner
+staten, een soort van rijksdag, om te beraadslagen over de maatregelen
+tegen de invallen der Noormannen. Volgens onze geschiedschrijvers
+bevatte het koninklijk domein, de bakermat der toekomstige stad,
+twee hoeven, het Oberhof en het Niederhof. In 1160 werd de hoeve
+of de villa, zoo als zij in de jaarboeken van de abdij van Munster
+genoemd wordt, door brand vernield.
+
+Deze brand mocht veeleer eene weldaad dan een ramp heeten. Niet
+alleen herrees de villa uit haar puin, maar reeds eene eeuw later had
+zij zoodanige beteekenis verworven, dat zij tot den rang van stad
+werd verheven en met een muur omgord. De vrije boeren, eigenaars
+of pachters van de verstrooide hoeven, waaruit Colmar toen bestond,
+en de werklieden--vrijgelatenen of vluchtelingen--die zich bij hen
+gevoegd hadden, gevoelden weldra de behoefte om hunne personen, hunne
+bezittingen en hunne vrijheid te kunnen verdedigen tegen de aanvallen
+der adellijke heeren uit den omtrek. Daartoe was het noodig, de stad
+met stevige muren te omringen, die haar beveiligden tegen verrassing
+en overrompeling. De landvoogd Wölfelin gaf dus, in 1214, vergunning,
+de stad met muren en wallen te versterken. De ommuurde ruimte omvatte
+in de dertiende eeuw niet meer dan de zuidelijke en oostelijke wijken
+van de tegenwoordige stad, en toch was het er nog verre van af, dat
+deze ruimte geheel zou bebouwd zijn. De sedert gevolgde stichting
+van de kommanderij van Sint-Jan en van een paar kloosters bewijst,
+dat er nog genoeg onbezette terreinen binnen de muren te vinden waren.
+
+Bij een octrooi van 1226, door keizer Frederik II tot den rang eener
+vrije, keizerlijke rijksstad verheven, koos Colmar met warmte de
+partij van dien monarch in zijne geduchte worsteling met de Curie. De
+vrij verklaarde gemeente bleef met zoo trouwe gehechtheid aan haar
+weldoener verknocht, dat zij zelfs de partij koos van een avonturier,
+die zich, na 's keizers dood, voor Frederik II wilde doen doorgaan,
+hetgeen der poorterij op eene zware boete te staan kwam ten behoeve
+van den levenden keizer, Rudolf van Habsburg. In dien tusschentijd
+had de bisschop van Bazel een kapittel ingesteld, om met den pastoor
+de goederen der Sint-Maartenskerk te beheeren. Aan het hoofd van dit
+kapittel, dat door twee bullen van Paus Gregorius IX, in Juni 1234,
+bevestigd werd, stond de domproost, die door de kanunniken werd
+verkozen, maar de investituur van den abt van Munster ontving. Een
+deken, door den abt benoemd, nam de dienst van pastoor waar; terwijl
+een der andere kanunniken met de leiding van het koor was belast. De
+kanunniken, die door het kapittel verkozen werden, waren niet aan het
+gezag van de poorterij onderworpen. Zij ontvingen zekere uitdeelingen
+in natura, onder voorwaarde dat zij te Colmar wonen zouden, maar met
+de bevoegdheid om elders de lessen aan eene universiteit te volgen,
+zonder daardoor de inkomsten van hunne prebende te verliezen. Bij
+giftbrief van 15 December 1283 schonk een der kanunniken, meester
+Jacob, die jaren lang gratis het ambt van scholaster had vervuld,
+veertig pond, waarbij het kapittel nog tien pond voegde: van welk
+kapitaal de jaarlijksche rente, ten bedrage van vijf pond, moest dienen
+om den scholaster te bezoldigen. Ook hier, als schier overal elders,
+was de school eene stichting der kerk en wies onder hare hoede op. Het
+zegel van een der scholasters van Sint-Maarten stelt den eerwaarden
+leeraar voor, gezeten voor zijn lessenaar en een schrijver verklarende,
+terwijl de leerlingen rondom hem op den grond zitten en met ingespannen
+aandacht luisteren.--In dien zelfden tijd was een aanvang gemaakt met
+den bouw der collegiale kerk, maar de voortgang van dien arbeid werd
+belemmerd door innerlijke verdeeldheid en burgertwist. Er waren toen
+twee partijen in de stad: de eene hield de zijde van den bisschop van
+Straatsburg, de andere stond voor den keizer en het rijk. Deze laatste
+partij werd aangevoerd door den provoost Johan Rösselmann, den zoon
+van een gewoon werkman uit Turckheim, die, ten koste van zijn leven,
+Colmar in handen leverde van Rudolf van Habsburg, geruimen tijd voor
+deze den keizerlijken troon beklommen had. Na zijne verkiezing tot
+Roomsch koning schonk het hoofd der dynastie van Habsburg, te Weenen,
+den 29 December 1278, aan de burgers van Colmar eene stedelijke keur,
+die de grondslag werd van hun recht en later tot regel diende ook
+voor andere steden. De keizer verbond zich daarbij, niemand dan een
+poorter van Colmar tot provoost of schout te benoemen; deze schout
+zou de bevoegdheid hebben om het burgerrecht te verleenen aan wien
+hij wilde, zelfs aan hoorigen, die, wanneer hun heer hen niet binnen
+het jaar opvorderde, niet meer van hun recht konden worden ontzet. De
+burgers mochten leenen bezitten; de edelen werden vrijgesteld van
+gewone belastingen, op grond van hunne bijzondere persoonlijke
+verplichtingen jegens het rijk.
+
+Weldra vinden wij, naast den schout, die door den keizer werd
+benoemd en als diens vertegenwoordiger gold, melding gemaakt van den
+burgemeester en de vertegenwoordigers der gilden. Naar het schijnt,
+was de burgemeester aanvankelijk niet anders dan een afgevaardigde van
+de gilden, dat is van de burgerij, bij het stedelijk bestuur. Door de
+burgers als hun hoofd erkend, hoogst waarschijnlijk rechtstreeks door
+hen gekozen, en geroepen om een tegenwicht te vormen tegenover het
+gezag van den keizerlijken schout, kon het niet anders of het gezag
+en de invloed van dezen magistraatspersoon moest zich gaandeweg
+uitbreiden. Onder den invloed der gilden won de demokratische
+geest steeds in kracht; en langzamerhand, met en zonder schokken en
+botsingen, ging ook hier het gezag en de leiding der zaken uit de
+handen van den schout over in die van den stedelijken raad, waarvan
+de burgemeester voorzitter was. Zoo als wij zagen, was reeds bij het
+octrooi van 1278 bepaald, dat de waardigheid van schout uitsluitend
+aan een poorter van Colmar kon worden opgedragen. Dat was een eerste
+stap; later kocht de stad van den keizer het recht der benoeming, en
+nu werd het schoutambt eenvoudig eene stedelijke betrekking, en de
+schout, in plaats van een keizerlijk, een stedelijk ambtenaar. Van
+toen af was de burgerij in het volle bezit der macht; maar daarmede
+was in geenen deele aan de stad het genot van rust en vrede verzekerd:
+evenals in bijna alle andere stedelijke republieken der middeleeuwen,
+waren ook te Colmar twisten en partijschappen aan de orde van den dag.
+
+De gilden namen, door hare hoofdmannen, rechtsstreeks aandeel aan de
+regeering; het getal dier gilden, die de gansche burgerij omvatten,
+was aanvankelijk twintig, later tien; daarnevens vormden de adellijke
+familiën, wier aantal omstreeks dertig bedroeg, twee curiën. De eerste,
+die op de lijst der burgemeesters voorkomt, is Walther von Sleztat,
+die in 1296 _magister burgensium_ was.--Uit een vonnis, des vrijdags
+na Sint-Nicolaas van het jaar 1323 gewezen, in een proces van de
+nonnen van Unterlinden tegen de edelen van Nortgasse, leeren wij de
+inrichting der rechtspleging kennen. In eerste instantie werd recht
+gesproken door de schepenbank, onder voorzitting van een afgevaardigde
+van den keizerrijken schout; van de uitspraken van deze rechtbank
+was beroep op den stedelijken raad, die in hoogste ressort vonnis
+velde. Natuurlijk was de stedelijke raad, behalve met de hoogste
+rechterlijke macht, ook met wetgevende macht bekleed en berustte de
+regeering der stad in zijne handen.
+
+Na de inlijving bij Frankrijk, ging natuurlijk de zelfstandigheid en
+autonomie der oude vrije rijksstad verloren. De stedelijke regeering
+van Colmar werd ondergeschikt aan het gezag van den koninklijken raad,
+die binnen zijne muren zetelde. Een _préteur_, door den koning benoemd,
+verving de plaats van den ouden keizerlijken schout: de stedelijke
+regenten werden onafzetbaar verklaard en ontleenden dus hun mandaat
+niet langer aan de keuze der burgerij. Dit bleef zoo tot de omwenteling
+uitbrak, die de bestaande instellingen vernielde en der maatschappij
+een ander aanzien gaf.
+
+
+
+
+XV
+
+
+Onder de monumenten van de oude stad hebben wij ook het klooster
+Unterlinden genoemd: een eenvoudig, onaanzienlijk gebouw, in de
+nabijheid van de Korenbeurs, in de voormalige kerk der Dominikanen. Dit
+oude klooster is thans tot museum ingericht. Voor den hoofdingang
+staat het standbeeld van Pfeffel, door den beeldhouwer Friedrich
+vervaardigd. Een smal straatje of poortje, aan de beide einden met
+een ijzeren hek gesloten, geeft toegang tot het museum. Ondanks
+den frisschen, geurigen naam van Unterlinden, is nergens een linde
+te bespeuren. Boven de poort ziet gij het wapenschild van de orde
+van Sint-Dominicus: een hond, met een brandenden fakkel in den
+bek, waarmede hij de wereld verlicht. Behalve eene galerij van
+schilderijen uit de school van Schöngauer, die voor de geschiedenis
+der kunst in Duitschland van groot belang is, bevat het museum eene
+rijke verzameling van antiquiteiten en medailles, eene ethnografische
+collectie en eene van natuurlijke historie, benevens eene belangrijke
+bibliotheek. Het inwendige van het klooster is, op zich zelve, uit
+een architektonisch oogpunt bovendien wel de aandacht waard.
+
+Binnentredende, ziet ge een ruimen vierkanten hof, door eene
+sierlijke zuilengalerij omringd. In het midden van den hof verrijst
+het steenen standbeeld van den schilder-graveur Maarten Schöngauer;
+het voetstuk is tot fontein ingericht. Aan de eene zijde wordt de
+voormalige kloosterhof begrensd door het schip der kerk, aan de drie
+andere door gebouwen voor woning en andere doeleinden bestemd. Reeds
+vóór de revolutie heeft het schip zulke belangrijke veranderingen
+ondergaan, dat het niet meer mogelijk is, zich eene voorstelling te
+maken van zijne oorspronkelijke gedaante; daarentegen munt het koor
+uit door zuiverheid van stijl en edele soberheid. Maar ondanks de
+omgeving, is het toch de kloosterhof zelf, die bovenal uwe aandacht
+trekt. Met zijn sierlijke bogen, zijne zuiltjes, zijne opengewerkte
+rozetten, mag deze kloosterhof als een der schoonste gewrochten
+gelden uit den tijd der invoering van den franschen spitsbogenstijl
+in Duitschland. Misschien is dit het eenige zoo volledige exemplaar
+in den stijl der dertiende eeuw, dat wij bezitten. Drie dubbele
+rondbogen met gebloemde kapiteelen, in den westelijken kloostergang,
+zijn vermoedelijk van een vroegeren bouw afkomstig en behooren tot de
+eerste helft der dertiende eeuw. Het standbeeld van Schöngauer, een
+werk van Bartholdi, is in volkomen overeenstemming met het karakter
+van den hof. Het beeld stelt een middeleeuwschen kunstenaar voor, in
+de kleederdracht van zijn tijd, in een album bladerende. Het voetstuk
+is versierd met vier allerbevalligste figuurtjes: een schilder,
+kleuren mengende op zijn paneel; een graveur, met zijn stift op
+de plaat teekenende; een beeldhouwer, die zoo juist een prachtig
+wierookvat heeft voltooid; eindelijk een geleerde in de lezing van
+een boek verdiept. De wetenschap en de plastische kunst zijn dus
+vertegenwoordigd.--Deze stille hof, met zijn groen en bloemen,
+zijne speling van licht en schaduw, zijne rust en kalmte en die
+omlijsting van sierlijke booggangen, stemt u onwillekeurig tot
+peinzen en nadenken; en het kost inderdaad moeite een gevoel van
+wangunst te onderdrukken jegens de gelukkigen, wien het in minder
+koortsige en bewogen tijden vergund was in zulke kalme verblijven hun
+leven aan studie en kunst, aan wetenschap en gebed te mogen wijden,
+zonder onophoudelijk door het rumoer der buitenwereld aan hun idealen
+levenskring ontrukt te worden.
+
+De stichting van het klooster Unterlinden valt in de eerste jaren der
+dertiende eeuw. Twee edele vrouwen, Agnes van Mittelheim en Agnes
+van Herckenheim, vestigden zich op de plaats van het tegenwoordige
+klooster, waar eene van haar een huis bezat, in de nabijheid van een
+lindenboschje. Op raad van eenige andere vrome dames, die zich bij haar
+aangesloten hadden en eene godsdienstige vereeniging vormden, brachten
+zij hare woning over buiten de stad, op eene plaats _Uff Muhlin_
+genaamd, nevens eene aan Sint-Jan den Dooper gewijde kapel. Broeder
+Walther, lezer der Dominikanen te Straatsburg, nam zelf de godvruchtige
+vrouwen in de orde op, op Sint-Andriesdag van het jaar 1232. Maar de
+toenemende onveiligheid buiten de stad noopte de nonnen, twintig jaren
+later, om haar oud verblijf binnen de muren weder te betrekken. Voor
+zoo ver zij nog mochten aarzelen, moest, naar de legende verhaalt,
+elke twijfel wijken tengevolge van een visioen van haar heiligen
+patroon, die in den eigen nacht aan alle zusters verscheen en haar
+gelastte naar de stad terug te keeren. Toen zij gereed stonden _Uff
+Muhlin_ te verlaten, hoorden zij eene stem, die smeekend zeide:
+"Neemt mij mede." Verwonderd omziende, van waar dat verzoek komen
+mocht, bespeurden de nonnen een klein beeld van den Dooper. Zij
+verstonden den wenk en namen het beeld met zich: nog heden kunt gij
+het zien in de sakristij van de Sint-Maartenskerk, een der weinige
+monumenten van de kunst des houtsnijders uit de dertiende eeuw. Het
+oude klooster moest aanzienlijk worden vergroot, en eene nieuwe kerk
+gebouwd, die in 1269 door Albrecht den Groote, bisschop van Regensburg,
+werd ingewijd. Weldra verwierf het klooster der Dominikaner nonnen van
+Colmar eene groote vermaardheid; in de geschiedenis van de duitsche
+mystiek neemt dit Unterlinden eene zeer voorname plaats in. Binnen de
+muren van dit klooster leefden, in de veertiende en de vijftiende eeuw,
+uitmuntende vrouwen, de geur van wier innige godsvrucht, heiligen
+levenswandel en hooge geestesgaven zich wijd en zijd verspreidde en
+niet weinig bijdroeg tot de edele glorie van het gewijde gesticht,
+omzweefd door liefelijke legenden en dichterlijke wonderverhalen.
+
+Eeuwen lang was het uitgestrekte, rijke klooster de roem van Colmar,
+tot de revolutie ook dit monument vernielde. Op den tweeden Maart van
+het jaar 1792 werden, op bevel van het departementaal bestuur, ondanks
+de tranen en smeekbeden der nonnen, de klokken weggenomen: zestig
+nationale garden beschermden de kerkschenners tegen de verbitterde
+bevolking. Reeds in Mei van het vorige jaar, bij de uitdrijving der
+Kapucijners, had de kavalerie eene charge moeten maken op de burgers,
+die dom en bekrompen genoeg waren om de zegeningen der revolutionaire
+vrijheid niet te begrijpen!--Tot staatseigendom verklaard, werden
+de gebouwen van Unterlinden tot in 1842 als kazerne gebruikt; in dat
+jaar gingen zij aan de stad over, als vergoeding voor de geldelijke
+bijdrage voor den bouw eener nieuwe kavalerie-kazerne. Een deel der
+gebouwen werd sedert afgebroken: een ander deel tot verschillende
+doeleinden gebruikt, om niet te zeggen vernederd. Eindelijk kwam men
+op het denkbeeld, om de eerbiedwaardige, zoo gruwelijk mishandelde en
+geschonden zalen en vertrekken van Unterlinden uit hun diep verval
+op te heffen, door er eene bestemming aan te geven, althans niet te
+zeer in strijd met de edele traditiën aan dit eenmaal zoo beroemde
+klooster verbonden. Er werd dan besloten, de stedelijke bibliotheek
+en de wetenschappelijke en artistieke collectiën van den Opper-Elzas
+in de nog gespaard gebleven gebouwen van Unterlinden te plaatsen:
+een besluit, dat op de ontwikkeling en den wetenschappelijken zin
+van deze geheele streek een zeer gelukkigen invloed heeft uitgeoefend.
+
+In de eerste plaats wordt de belangstelling der kenners gewekt
+door de schilderij-verzameling, bepaaldelijk door de werken van
+oude duitsche meesters, de voorgangers van Dürer en Holbein. Deze
+schilderijen zijn in het schip van de oude kloosterkerk geplaatst,
+dat, hoewel wat bekrompen, toch eene geschikte gelegenheid aanbiedt
+en door de smalle spitsboogvensters voldoende licht ontvangt. Achter
+in het koor staat het beroemde, geheel uit hout gesneden en vergulde
+altaar uit eene kerk van Isenheim afkomstig. De twee beschilderde
+vleugeldeuren van dit altaar vormen nu, in de kerk van Unterlinden,
+de scheiding tusschen de schilderijen in het koor en die in het
+schip. In het koor hangen de werken van de oude duitsche school;
+het schip is bestemd voor de schilderijen uit later tijd. De twee
+diptyken stellen voor, de eene Christus aan het kruis; de andere,
+de Moedermaagd met het Kind; en aan de keerzijde Maria-Boodschap en
+de Opstanding, en de Verzoeking van Sint-Antonius en Sint-Paulus,
+en Sint-Antonius in de woestijn. Volgens eene oude overlevering
+zouden deze schilderijen het werk zijn van Albrecht Dürer; maar de
+tegenwoordige kunstcritici kennen ze toe hetzij aan Hans Baldung
+Grün, hetzij aan Matthias Grünewald van Aschaffenburg, zonder dat
+echter voor de eene of de andere hypothese afdoende argumenten kunnen
+worden aangevoerd. Aan den linkerwand van het koor ziet men eene reeks
+tafreelen uit het Lijden, met groote uitvoerigheid en nauwkeurigheid op
+gouden grond geschilderd: dit kunstwerk draagt het jaartal 1465. De
+tafreelen uit het leven van Jezus, uit de school van Schöngauer
+afkomstig, zijn van een anderen stijl: de teekening verraadt meer
+gevoel en de techniek staat hooger; getuige de zoo zeer bewonderde
+Pietà, de Maagd het Kind aanbiddende, de engel in Maria-Boodschap,
+de heilige Antonius, en de Heilige Maagd den engel ontvangende:
+al te gader uitmuntend geconserveerde schilderstukken. Men is het
+niet eens over de vraag, van wie deze stukken afkomstig zijn, en
+de vergelijking met de gravuren van Schöngauer schijnt eene andere
+hand te verraden. Wij zullen hierop nader terugkomen, na een blik op
+de galerij van moderne schilderijen, waarin sommige voortreffelijke
+stukken van nog levende meesters uit den Elzas de aandacht trekken
+en ten volle verdienen. Wij wijzen slechts op de genre-stukken en op
+de tafreelen uit het elzasser leven van Pabst, van Jundt, van Brion;
+op de landschappen van de twee Salzmann's en Bernier; het gezicht op
+Capri van Benner, den slapenden Bader en eene Magdalena van Henner;
+de zegekar des Doods van Schuller en vooral zijn Schlitters uit de
+Vogezen; eindelijk op de miniaturen van Michel Hertrich.
+
+In den vloer van het koor ziet men de fragmenten van een
+prachtig romeinsch mozaïek, te Bergheim, in den omtrek van Colmar,
+opgegraven. De vleugels van den kruisgang bevatten een aantal steenen
+monumenten en antiquiteiten, fragmenten van beeldhouwwerk uit alle
+tijdperken, beginnende met de gallo-romeinsche grafteekenen van Kempel,
+de eigenaardig bewerkte steenen van den ouden heidenschen muur van
+Frankenburg, de votief-altaren uit het Hattenerwoud, de stèles en
+grafzerken van Horburg, tot de romaansche basreliefs en de spuiers
+aan de gothische kerken der middeleeuwen. Deze fragmenten zijn uit
+verschillende deelen van den Elzas afkomstig. Het standbeeld van
+Schöngauer, dat daar zoo rustig en ernstig midden op den hof verrijst,
+die schepping van een onzer tijdgenooten, waardig eene plaats in
+te nemen onder de meesterstukken der kunst, schijnt te waken over
+deze overblijfselen van de beeldhouwkunst der vroegere eeuwen. Bij
+gebrek aan ruimte in den kruisgang rondom den kloosterhof, is men
+genoodzaakt geweest, eenige steenen monumenten buiten te plaatsen,
+op het square rondom het monument van Pfeffel. Eene afzonderlijke
+zaal bevat de afgietsels en pleisters van de meesterstukken der
+klassieke beeldhouwkunst. Overigens bevatten de gebouwen van het
+museum schier geene andere beeldwerken dan het blazoen van de orde der
+Dominikanen, boven den ouden ingang, waarvan wij reeds met een enkel
+woord gesproken hebben. Dit blazoen is ontleend aan de legende van
+Sint-Dominicus, waarin onder anderen verhaald wordt, dat zijne moeder,
+eenigen tijd voor zijne geboorte, een geheimzinnigen droom had: zij
+droomde namelijk, dat zij een hond ter wereld bracht, die de wereld
+verlichtte met een fakkel, welken hij in den bek hield. In het klooster
+van Santa-Maria del Fiore te Florence, dat aan de Dominikanen behoort,
+ziet men eene oude fresko, waarop de Paus is afgebeeld, omringd door
+kardinalen en prelaten, terwijl de geloovigen, onder de gedaante van
+eene kudde schapen, rondom hem op den grond liggen, terwijl honden,
+de Dominikanermonniken voorstellende, de kudde tegen de wolven der
+ketterij verdedigen. Deze voorstelling is, even als het blazoen,
+eene woordspeling: de jongeren van Sint-Dominicus noemden zich ook
+_domini canes_, honden des Heeren.
+
+Behalve de beide genoemde galerijen van beeldwerken en schilderijen,
+bevat het museum ook nog eene verzameling antiquiteiten en
+medailles. Geheel het leven der voorgeslachten op den alouden bodem van
+den Elzas treedt ons hier aanschouwelijk voor oogen; en daar het museum
+voor ieder gratis openstaat, wordt het ook druk bezocht en wekt het
+de algemeene belangstelling. Wordt ergens in de stad of op het land,
+iets gevonden dat uit een artistiek of archeologisch oogpunt waarde
+heeft, aanstonds wordt het naar Colmar, naar Unterlinden gezonden. Een
+reeks van vitrines, wier aantal van jaar tot jaar toeneemt, bevat een
+schat van voorwerpen van allerlei aard, sieraden, gereedschappen,
+wapens, zooveel mogelijk naar geografische orde gerangschikt,
+en met opgave van de plaats, waar ze gevonden zijn. Men vindt hier
+gedenkteekenen van alle rassen, die den Elzas bewoond hebben, van de
+voorhistorische tijden en de vestiging der Kelten af, overblijfselen
+van alle beschavings-perioden. Hier zijn oude kleedingstukken en
+tapijtwerken, fraaie geschilderde glazen, prachtige meubelen van
+gesneden eikenhout, die nog tot voorbeeld voor onze kunstenaars
+kunnen dienen. Zie eens die reusachtige koffers en die vorstelijke,
+zoo uitnemend schoon bewerkte kasten, waarin bijna plaats is voor
+een geheel huishouden. Op de beschilderde glazen de portretten van
+aanzienlijke burgers van Colmar in ouderwetsche kleederdracht, en de
+wapens der steden van den elzasser stedenbond, afkomstig van vensters
+der groote zaal van het Kaufhaus, waar zij eigenlijk hadden behooren
+te blijven; in den ijver om het museum van Unterlinden te verrijken,
+is men hier te ver gegaan. Een smaakvol en ijverig verzamelaar, de heer
+Fleischhauer, de tegenwoordige president van de Schöngauer-Vereeniging,
+wier schepping het museum is, heeft al deze voorwerpen met grooten takt
+gerangschikt, zoodat zij rondom den schoorsteen van den Waagkeller,
+eene soort van antiek gemeubeld vertrek vormen. De groote moderne
+vensters, die men in deze zaal heeft aangebracht, passen echter ten
+eenemale niet bij de omgeving, en maken in een gothisch monument een
+allerongelukkigst effekt.
+
+Wij moeten nog terugkomen op de schilderijen van de oude school, in
+het museum van Unterlinden bewaard, die vooral voor de geschiedenis der
+kunst van zoo groote waarde zijn. Trouwens, al hadden zij geene andere
+verdienste, dan haar wondervol, schitterend koloriet, dat ondanks
+den tijd nog al zijn frischheid en glans behouden heeft, dan nog
+zouden deze schilderijen ten volle de belangstelling verdienen. Het
+is voorwaar geen kleine lof voor den ouden kunstenaar, dat vier
+eeuwen niets hebben ontnomen aan den gloed en de pracht zijner
+verwen, wanneer wij zien, dat moderne schilderijen, in ditzelfde
+museum aanwezig, binnen de korte spanne tijds van een menschenleven,
+geheel van toon en kleur veranderen. De vorderingen der scheikunde,
+waarvan de industrie in zoo velerlei opzicht voordeel trekt, hebben
+onze hedendaagsche schilders nog niet in staat gesteld, het koloriet
+der meesters uit de vijftiende eeuw ook maar nabij te komen.
+
+Wanneer wij de oude schilderijen in het museum van Colmar aan
+Schöngauer toeschrijven, dan volgen wij daarin de traditie en de
+algemeen aangenomen meening. Wij kunnen ons hier niet verdiepen
+in de kritische beschouwingen en geleerde vertoogen, waartoe de
+veel besproken kwestie omtrent Schöngauer en zijn werk aanleiding
+heeft gegeven. Noch de meester zelf, noch zijne leerlingen hebben de
+moeite genomen de schilderijen te teekenen, waarvan de echtheid zoo
+hevig betwist of betwijfeld wordt. De verdienste van deze stukken
+is geheel afgescheiden van den naam des schilders: zij ligt in haar
+beteekenis voor de geschiedenis der kunst en in haar verwonderlijk
+koloriet. Sommigen getuigen van diep gevoel en verdienen ook om de
+uitdrukking waardeering: maar afgescheiden van de kleur, zijn de
+meesten, althans met onzen tegenwoordigen maatstaf gemeten, niet meer
+dan middelmatig, vooral door de gebrekkige teekening.
+
+Bij gebreke van authentieke bewijzen moeten ook de bekwaamste
+en scherpzinnigste critici zich bepalen tot gissingen omtrent de
+vervaardigers van de schilderijen uit de school van Colmar. Daar de
+meest bevoegde rechters elkander op bijna alle punten tegenspreken, is
+het zaak zich van elk gewaagd oordeel te onthouden. De heer Goetswiller
+noemt in zijn boek over het museum van Colmar een tiental schilderijen
+op, in deze verzameling en in de Sint-Maartenskerk aanwezig, die hij
+voor het werk van Schöngauer houdt. In de sakristij van St. Maarten
+hebben wij de _Madonna in de rozenhaag_, een stuk dat door sommigen
+uitbundig is geprezen en eene voorname plaats inneemt in de historie
+der kunst. De Moedermaagd zit met het kind Jezus in haar armen op eene
+bank, omringd door bloeiende rozenstruiken. Schitterend gekleurde
+vogels zingen in het gebladerte, terwijl twee in het blauw gekleede
+zwevende engelen eene kroon boven haar hoofd houden. De gouden grond
+doet den glans van het koloriet, dat hoofdzakelijk uit verschillende
+nuancen van rood bestaat, nog te meer uitkomen. De uitdrukking
+van reinheid en onschuld in het gelaat en de geheele houding der
+Madonna, de levendige beweging van het kind en de beide zwevende
+engelen overtreffen alles, wat in dit opzicht door de tijdgenooten van
+Schöngauer is geleverd. Maar met de Madonna's van Rafaël of van Murillo
+is deze Lieve Vrouwe niet op eene lijn te stellen, zij is en blijft een
+duitsch burgermeisje, met eene blozende kleur en een gezond voorkomen,
+maar zonder hoogere idealiteit: de Moeder des Heeren denkt men zich
+anders. De schilder moest zijne modellen kiezen in de omgeving waarin
+hij leefde. Schöngauer heeft een aantal Madonna's gegraveerd, zij
+onderscheiden zich van de geschilderde door meer bevalligheid en dieper
+gevoel. In het museum bevinden zich nog eenige andere schilderijen,
+die met meer of minder recht aan den meester worden toegeschreven,
+maar waarvan wij hier geene nadere omschrijving geven kunnen.
+
+Zeker niet van Schöngauer zijn de zestien tafereelen uit het
+Lijden, waarvan wij reeds vroeger spraken, en die uit de oude kerk
+der Dominikanen afkomstig zijn. De ruwe en onbeholpen wijze van
+teekenen zou alleen reeds voldoende zijn om ons te overtuigen, dat
+wij hier niet het werk van dien meester voor ons hebben, al stond
+de vervaardiger van deze stukken niet buiten zijn invloed. Daar is
+toch zekere overeenkomst, zekere verwijderde verwantschap tusschen
+deze schilderijen en de gravuren van Schöngauer, die allen van zijn
+naamteeken zijn voorzien. Het museum van Colmar bezit maar zeer
+weinig origineele gravuren van den beroemden kunstenaar, slechts
+enkele platen in deze verzameling dragen zijn monogram. De heer
+Amand-Durand heeft in 1881, te Parijs, eene volledige verzameling
+phototypiën van al de platen van Schöngauer uitgegeven. Het aantal
+dier platen bedraagt ruim honderd, voor het meerendeel godsdienstige
+voorstellingen behelzende, waaronder vele meesterstukken. Albrecht
+Dürer heeft meer dan eens Schöngauer gevolgd en hem onder anderen
+een zijner schoonste Madonna-typen ontleend. Wie de teekeningen en
+gravuren van den colmarschen meester naast de hem toegeschreven
+schilderijen legt, kan niet nalaten getroffen te worden door de
+meerdere voortreffelijkheid der eersten, zoo wat teekening als
+uitdrukking en levensvolle bezieling betreft.
+
+Wij kunnen ons bij de schilderijen niet langer ophouden, maar moeten
+nog een blik werpen op het altaar van gesneden hout, dat een der
+sieraden van het museum is en uit het klooster der Antoniten van
+Isenheim afkomstig is. Langen tijd gold dit altaar voor een der
+schoonste monumenten van dien aard in de geheele Christenheid; in
+de vorige eeuw kwamen reizigers en kunstenaars van heinde en verre
+naar Isenheim om dat kunstwerk te bewonderen. Wat wij nu in het koor
+der voormalige kerk van Unterlinden zien, is slechts een gedeelte
+der vroegere heerlijkheid, maar wat gespaard bleef, is voldoende om
+een denkbeeld te geven van het wonderschoon geheel. Vlak boven de
+altaartafel zien wij, in drie nissen, de borstbeelden van Christus en
+van de twaalf apostelen. Hooger prijkt, in het midden van het blad, het
+beeld van Sint-Antonius, den patroon der orde, met Sint-Augustinus
+aan zijne rechter, en Sint-Hieronymus aan zijne linkerhand,
+alle drie in natuurlijke grootte en hoog relief. Sint-Antonius is
+zittende afgebeeld, bekleed met eene tuniek en een wijden mantel,
+in de eene hand den zoogenoemden Sint-Antonieskruk, in de andere een
+gesloten boek houdende. De kleine knielende figuur aan de voeten van
+Sint-Augustinus verbeeldt zeer waarschijnlijk den schenker van het
+altaar. Al de beelden die gekleurd zijn, verkeeren in uitmuntenden
+toestand. Zij behooren ongetwijfeld tot de uitnemendste scheppingen
+der duitsche kunst in een tijd, toen het ideaal der middeleeuwen
+met zijne naïeviteit, en zijne hooge opvatting en diep gevoel nog
+de gemoederen beheerschte en vervulde, maar tegelijk de invloed van
+eene meer realistische opvatting zich begon te doen gevoelen en het
+streven naar individualiteit meer op den voorgrond trad. Let op de
+uitdrukking van majesteit en kalmte in de figuur van Sint-Antonius,
+dien eerwaardigen grijsaard, die als een vorst troont te midden van
+het altaar. Sint-Augustinus, in vol bisschoppelijk ornaat, met de
+mijter en den staf, is niet minder uitmuntend dan het beeld van den
+patroon der orde. Het hoofd van Sint Hieronymus verdient niet minder
+de aandacht; wat kracht en diepte van uitdrukking betreft, zoekt
+deze kop zijne wedergade in de kunstscheppingen van dien tijd. In
+het kleed van een romeinsch kardinaal gedost, met den hoed op het
+hoofd, slaat de beroemde kerkvader een smeekenden blik ten hemel;
+het vermagerde, edele gelaat getuigt van arbeid, zelfverloochening
+en zielestrijd. In de linkerhand houdt hij de Heilige Schrift, aan
+welker vertaling en verklaring hij het grootste deel van zijn leven
+heeft gewijd; de rechterhand is opgeheven, als om de toehoorders
+te vermanen en te waarschuwen. Aan zijne voeten slaapt de leeuw,
+de metgezel van den grooten kluizenaar.
+
+
+
+
+XVI
+
+
+Wij hebben lang in het museum van Colmar getoefd, misschien wel
+te lang naar de meening van sommigen onder onze lezers, die van
+niets zoozeer overtuigd zijn als van de waarheid, dat de mensch van
+kunstgenot alleen niet leven kan. Daarom, hoe gaarne wij ook verder
+de zeer ingewikkelde vraag zouden wenschen te bespreken, van welken
+meester de voornaamste schilderijen in de galerij van Unterlinden
+zijn, wij mogen hier niet langer toeven. Maar toch zou ik achten,
+aan mijn plicht te kort te hebben gedaan, indien ik mijn lezers
+niet op de hoogte bracht van het weinige, dat ons omtrent het leven
+van den beroemden schilder-graveur Martin Schöngauer, het hoofd der
+school van Colmar, bekend is. Tot dusver zijn de geleerden het ten
+eenemale oneens, zoowel omtrent den tijd waarin hij geleefd heeft,
+als omtrent den juisten vorm van zijn naam en omtrent de waarde
+van zijne kunstwerken.--Over zijne werken hebben wij reeds in alle
+bescheidenheid onze meening gezegd. Ten aanzien van zijn sterfdag
+houden wij ons aan eene geschreven aanteekening in het register
+der jaargetijden, die in de parochiale kerk van Sint-Maarten waren
+gesticht. Dit register, door den heer Hugot ontdekt, wordt in het
+stedelijk archief bewaard. Op bladz. 29 van dit register leest men de
+volgende aanteekening in het latijn: "Martin Schöngauer, de roem der
+schilders, vermaakte vijf stuivers voor zijn jaargetijde en voegde
+er negentien stuivers en zeven penningen bij voor het jaargetijde van
+zijn vader, waarvoor hij verkreeg een jaargetijde zonder vigiliën. Hij
+stierf op Maria-Zuivering, in het jaar 1488."--Een opschrift op het
+portret van Schöngauer in de Pinakotheek van Munchen, afkomstig van
+de hand van Hans Burgkmaier, noemt den tweeden Februari 1499 als den
+sterfdag van den ouden meester. "_Mayster Martin Schongawer, Maler,
+genent Hipsch Martin von wegen seiner Kunst, geboren zu Kolmar,
+aber von seinen Aeltern ein Augsburger Bu(rger) des Geschlechts vo
+Her Casparn, und is (gest)orben zu Kolmar anno 1499 auf den 2t(en
+tag) Hornings, dem Got Genad.--Ich sein Junger Hans Burgkmair im
+Jar 1488_".--Deze twee aanteekeningen, waaruit in ieder geval blijkt
+dat Martin Schöngauer of Schöngouwer te Colmar werd geboren en in de
+laatste jaren der vijftiende eeuw aldaar is gestorven, zijn eigenlijk
+alles wat wij omtrent den kunstenaar weten: de bijzonderheden van
+zijn leven zijn ons onbekend.
+
+De plaatselijke overleveringen maken melding van het huis _Zum
+Schwanen_, in de kleine Augustijnerstraat, achter de Sint-Maartenskerk,
+als zijnde het eigendom van Schöngauer. Door hetgeen nog van de
+voormalige versiering van deuren en vensters over is, geeft dit huis
+ons nog een staaltje van de burgerlijke bouwkunst der vijftiende eeuw
+te Colmar; ongelukkig is ook dit huis misvormd en geschonden, om aan
+de eischen van den modernen smaak te voldoen. Te oordeelen naar zijn
+portret in de Pinakotheek van Munchen, dat het jaartal 1453 draagt,
+was Schöngauer toen een man van ongeveer dertig jaar; hij zou dus
+omstreeks het jaar 1420 geboren zijn. Albrecht Dürer, die in 1492 te
+Colmar kwam om in het atelier van Schöngauer te studeeren, vond hem,
+volgens de verklaring van Christian Scheurl in zijn _Vita Antonie
+Kressen_, in 1515 gedrukt, niet meer in leven. Schöngauer zelf was een
+leerling van Rogier Van der Weyde. Met Albrecht Dürer een der scheppers
+van de duitsche kunst, heeft hij door zijne talrijke leerlingen
+en navolgers de beginselen en de techniek der vlaamsche school in
+Duitschland ingevoerd en bekend gemaakt. Geen enkel duitsch schilder
+voor hem heeft in dezelfde mate het talent bezeten om de schoonheid
+van het menschelijk gelaat weer te geven. Zijne schilderijen, vooral
+in de steden langs den Boven-Rijn verspreid, vonden grooten aftrek in
+Italië en Frankrijk, in Engeland en Spanje. Onder de werken, die aan
+hem worden toegeschreven, zag ik er een in het museum te Madrid: een
+altaarstuk, door gothische bogen in drie vakken of nissen verdeeld,
+voorstellende den Zaligmaker, de Madonna en Sint-Jan; in de galerij
+van het paleis Sciarra Colonna te Rome, de Dood van Onze-Lieve-Vrouwe;
+in de Pinakotheek te Munchen, de Intocht van David in Jerusalem met
+het hoofd van Goliath; in de National Gallery te Londen, nogmaals
+de Dood van Onze-Lieve-Vrouwe, van veel kleiner afmetingen dan onze
+schilderijen te Colmar, maar met eene fijnheid van uitdrukking, een
+diepte van gevoel en een meesterschap van bewerking, die Schöngauer
+anders slechts in zijne gravuren toont te bezitten.
+
+En nu, na dit kunstpraatje, begeven wij ons tot lager sfeer en dalen
+wij af naar de keuken, van welke het niet valt tegen te spreken,
+dat zij in ons leven nog meer plaats inneemt dan de schilder- of
+beeldhouwkunst. En door dit te erkennen, willen wij allerminst geacht
+worden, de materieele behoeften en begeerten te verheffen boven de
+geestelijke goederen en den smaak voor het schoone; noch ook op eenige
+wijze afbreuk te doen aan de rechten der gedachte en van het ideaal
+op de leiding en het bestuur des levens. Maar, wat ik u bidden mag,
+deftige heeren, ernstige lieden uit elken stand, gij die hoegenaamd
+geen prijs stelt op een goed diner, die uitsluitend leeft in hoogere,
+ideale sfeer en nimmer bezweken zijt voor do verlokkingen van een
+keurige tafel;--wat ik u bidden mag, weest niet te haastig met uw
+anathema! Vergunt mij, aan mijne vrienden, die belang stellen in
+alles wat ons mooi en goed vaderland, onzen Elzas, betreft, ook eens
+te vertellen, hoe en wat men er alzoo eet. Toen ik mij voorstelde
+als uw gids, om u al het merkwaardige en belangwekkende, al het
+schoone en loffelijke van ons land te toonen, heb ik mij zelven de
+dure verplichting opgelegd om niets dan de waarheid te zeggen. En nu
+is het eene onbetwistbare waarheid, dat de wijze van voeding altijd
+eene vrij belangrijke rol heeft gespeeld in de zeden en gewoonten,
+in de geheele manier van leven ook der Elzassers van vroeger en later
+tijd. Arbeidzaam, verstandig, moedig als het noodig is, trouw in
+zijne liefde, gehecht aan zijne voorvaderlijke godsdienst, bereid tot
+ieder offer ten behoeve van zijn geloof, zijn vaderland en zijne eer,
+is het goede volk van den Elzas ook gansch niet onverschillig voor
+de genietingen en voorrechten van hetgeen men een goed leven noemt.
+
+Bij een vrij zacht klimaat laat de grond van den Elzas de kultuur toe
+van alle planten der gematigde luchtstreek. Zijne rijke golvende
+korenakkers zijn sinds ouden tijd beroemd; zijn moestuinen en
+boomgaarden zijn de rijkste en schoonste van geheel Duitschland
+geweest; zijn bekende wijnbergen hebben het edele druivensap geleverd,
+dat tot in de best voorziene kelders van Engeland en Zweden wordt
+bewaard. Reeds de oude schrijvers prijzen om strijd de aangenaamheden
+en voorrechten van deze gezegende streek, die zij den wijnkelder,
+de korenschuur, de voorraadkamer der omliggende landen noemen,
+en waarvan zij de vruchtbaarheid met die van Touraine en Lombardije
+vergelijken. Weinig landen, zegt de _Géographie française_ van Duval,
+leveren zoo veel gemakken en aangenaamheden voor het leven op. Wild
+en visch van allerlei soort dragen rijkelijk bij tot de voeding der
+menschen.--Het is geen wonder, dat Duitschland nooit heeft opgehouden,
+naar de herovering van dit door de natuur zoo rijk gezegende land
+te trachten.
+
+De uitbreiding van den landbouw, de ontwikkeling der industrie, in
+het algemeen de voortgang der beschaving is van nadeeligen invloed
+geweest op den wildstand en op de vischrijkheid der wateren. Wij zullen
+nader gelegenheid hebben om van de uitgestorven soorten te spreken
+en de nog levende te bestudeeren. Daarentegen was het land nooit zoo
+rijk als tegenwoordig aan huisdieren, noch bezat het immer daarvan
+zoo voortreffelijke exemplaren.--De meeste groenten, die wij nog
+heden, naargelang der verschillende jaargetijden, op de spijskaarten
+vermeld vinden, worden reeds in de capitulariën van Karel den Groote
+genoemd. Als nu, bracht toen de lente spinazie, bieten, bernagie,
+ossetong, boerekool, zuring, chicorei, berenklauw, paardebloemen
+(molsla), waarvan de bladeren, evenals die van de papaver en de
+winterbonen, gegeten werden. Een in de middeleeuwen zeer geliefde
+spijs, die bij ons in onbruik is geraakt, leverden de bladeren van
+de maartsche viooltjes, vermengd met jonge brandnetels, wilde latuw
+en de eerste uitspruitsels van wilde hop, die echter minder hoog
+stonden aangeschreven dan rapousjes en sperges. Met den zomer kwamen
+pieterselie, worteltjes, suikerwortels, radijs, peulen, doperwten,
+snijbonen, rogge en spelt, waarvan men de onrijpe korrels als groente
+at. De herfst bracht op zijn beurt witte kool, bonen, komkommers,
+pompoenen, waarbij zich sedert het laatst der zeventiende eeuw de
+aardappel voegde, die het brood der armen geworden is; vervolgens
+bloemkool, artisjokken, tomaten en meloenen. De winter voorzag nog de
+tafel van ingemaakte groenten, zoo als erwten, snijbonen, linzen en
+andere, de onvermijdelijke zuurkool vooral niet te vergeten. Behoudens
+enkele uitzonderingen, maken al deze groenten ook tegenwoordig nog
+deel uit van de volksvoeding. Sommige grovere soorten zijn in onbruik
+geraakt, andere fijnere groenten vallen thans binnen ieders bereik.
+
+Vraag eens het oordeel van onze lekkerbekken in den Elzas en
+Lotharingen. De fijnste kenners, zij die door het gansche land
+aan de beste tafels hebben aangezeten, zullen u dan wel, in
+vertrouwen, enkele bevoorrechte plekjes noemen, beroemd hetzij
+door de voortreffelijkheid der keuken in het algemeen, hetzij
+door de ongeëvenaarde wijze, waarop men sommige schotels weet te
+bereiden. Ondanks het stelsel van verplicht onderwijs, ondanks de
+algemeene bekendheid der recepten van den _Bon Cuisinier français_,
+ondanks de sneltreinen, die ons de weelde vergunnen, gebakken schol
+uit de Noordzee of ingelegde groenten uit Amerika op onze tafel te
+zien verschijnen; ondanks dat alles, kennen wij toch, hier en daar
+verspreid, sommige huizen, waar zekere uitgezochte spijzen beter
+dan ergens elders worden toebereid en beter smaken ook. Niet zonder
+innige ontroering gewagen onze gastronomen van de wonderen van Vader
+Jundt, in zijn restaurant de _Poêle-des-Vignerons_ te Straatsburg,
+en van de weleer, ten tijde van Rieffenach, zoo beroemde _Deux-Clefs_
+te Colmar. In deze beide huizen, waar de moderne weelde geen toegang
+had en nieuwigheden niet spoedig werden ingevoerd, wijdde de meester
+in eigen persoon al zijne zorg en aandacht aan de keuken en wist men
+van de nieuwere ontdekkingen partij te trekken, zonder met de goede
+oude traditie te breken. Nergens at men zoo goed, nergens vond men
+eene zoo keurige tafel en zoo voortreffelijken wijn; nergens voelde
+men zich zoo volkomen op zijn gemak. Tijdens de restauratie, vóór
+het noodlottige jaar 1830, was het _Hotel des Deux-Clefs_ te Colmar,
+juist om zijne uitmuntende tafel, een van de vereenigingspunten der
+elzasser oppositie. De generaal Foy, Benjamin Constant, Marcel Barthe,
+Voyer d'Argenson, als gasten van den toekomstigen pair van Frankrijk
+Hartmann, hebben daar mede de vierschaar gespannen van het fransche
+liberalisme. Ach, waarom hebben zij niet liever al hunne aandacht
+gewijd aan de pasteitjes van ganzelever en aan de uitgelezen merken
+der elzasser wijnen, in plaats van Frankrijk te helpen storten in de
+roekelooze omwenteling van Juli 1830! Hoe geheel anders zou de loop
+der geschiedenis voor het ongelukkige land zijn geweest, hadde men
+deze onvergefelijke domheid niet begaan.... Maar wij zouden vergeten,
+dat wij nog aan tafel zitten.
+
+Wanneer ik u de spijskaart van de table d'hôte in de _Deux-Clefs_
+voorlegde, dan zoudt ge moeten toestemmen, dat men daar, voor den
+in het minst niet buitensporigen prijs van twee marken en tachtig
+pfenningen, een uitmuntend diner kan krijgen, met inbegrip van
+een halve flesch wijn. In de herberg van het Stubengeselschaft van
+Schlettstadt, overeenkomende met den Waagkeller te Colmar, betaalden
+de klanten, in 1520, zeven of acht penningen voor een goeden maaltijd,
+met inbegrip van wijn. Dit verhaalt ons de eerzame kroniekschrijver
+Hieronymus Gebweiler, die er bijvoegt dat de wijn voortreffelijk,
+en de spijzen overvloedig en heerlijk klaar gemaakt waren; hij
+deelt ons echter het menu niet mede. Ten gevalle van liefhebbers van
+oude menus, nemen wij er een over uit de _Edelsassische Chronick_,
+in het jaar 1592 door Herzog te Straatsburg gedrukt. Het geldt de
+beschrijving van een feestmaal, op dinsdag vóór Sint-Valentijn,
+in 1439 gegeven, ter gelegenheid van de blijde inkomste van den
+bisschop Robrecht van Beieren. Het feestmaal, waaraan meer dan
+driehonderd geestelijken deelnamen, bestond uit drie reeksen van
+gerechten, ieder van vijf schotels. _Eerste gerecht_: 1º kool; 2º
+gekookt ossevleesch; 3º ragout van kippen met zoete amandelen; 4º
+visch in zwarte gelei; 5º vlapastei. _Tweede gerecht_: 1º ragout van
+wilde zwijnevleesch; 2º hertepastei; 3º gruttepap met gerstsuiker;
+4º gebak; 5º blanc-manger. _Derde gerecht_: 1º rijst met suiker; 2º
+kapoenen, kippen en gebraden speenvarkentjes; 3º gelei van gevogelte
+en kalfsvleesch met saus; 4º gebak in den vorm van peren; 5º compote
+van pruimen. Onder de versierde schotels, die op de tafel van den
+bisschop werden geplaatst, wordt een kasteel genoemd van fijn gebak,
+waaruit een zwerm levende vogeltjes fladderde, met een vijvertje
+waarin kleine vischjes zwommen. Nog twee andere prachtschotels
+verdienen vermelding: een gebraden speenvarkentje, aan de eene
+zijde verguld en aan de andere verzilverd, en een gebraden pauw in
+zijn vollen vederdos.--Van een diner, den 19 November 1705, op het
+stadhuis van Mülhausen gegeven door een dertigtal burgers, aan wie
+pas het stedelijk burgerrecht was toegekend, is ons het volgende menu
+bewaard gebleven: 1º kippesoep, gekookt rundvleesch, kippenpastei, een
+kalkoen, niet genoemde groente, bloemkool; 2º gebraden kalfsschijf,
+gebraden haas, ragout van hertevleesch, kapoen, duiven, snippen,
+zwaluwen, ganzen, eenden, compote van peren en pruimen; 3º twee
+schotels met beignets, taarten, gebak, confituren, enz. Aan dezen
+maaltijd namen vijf-en-zestig gasten deel; de nieuw opgenomen burgers,
+die de kosten betaalden, hadden met den waard van den _Wildeman_
+eene overeenkomst gesloten tegen acht pfundstäbler--zegge, tien pond
+veertig stuivers--per hoofd, waaronder veertig pfundstäbler voor wijn.
+
+Vreemde gasten en bezoekers zoowel als inheemsche schrijvers en
+moralisten zijn eenstemmig in hunne getuigenis omtrent den sterk
+ontwikkelden zin voor gezelligheid en feesten, onder alle klassen der
+bevolking in den Elzas. In vroeger tijd, meer nog dan tegenwoordig,
+werd de aangeboren smaak voor tafelgenot voortdurend geprikkeld
+en onderhouden, vooral ook omdat men ruimschoots over de middelen
+kon beschikken om aan die begeerte te voldoen. Elke eenigszins
+merkwaardige omstandigheid in het huiselijk leven, elk feest, hetzij
+van kerkelijken, burgerlijken of militairen aard, dat de menschen met
+elkaar in aanraking brengt, werd en wordt nog steeds onveranderlijk
+gevierd met een overvloedigen maaltijd. Wordt een kind ten doop
+gedragen, dan mag het vroolijke doopmaal, de welkomstgroete van
+den jonggeborene in het leven, niet achterblijven. Ter gelegenheid
+van een huwelijk is een enkel feestmaal natuurlijk niet voldoende:
+de beide familiën, vrienden en bekenden geven een reeks van feesten
+ter eere van het jeugdige paar. Maar ook bij het overlijden van een
+bloedverwant of vriend wordt nog steeds de overoude gewoonte van
+het begrafenismaal in eere gehouden. Geen congres of vergadering van
+welken kring ook is denkbaar zonder een banket--dat niet zelden het
+beste is van al wat er gedaan wordt. Wanneer een hooggeplaatst persoon,
+een bisschop of een prefect, eene stad bezoekt, wordt hem een maaltijd
+aangeboden. Doet een nieuwe pastoor of een nieuwe dominé zijn intrede,
+dan moet de gemeente hem toch behoorlijk ontvangen; aanvaardt een
+nieuwe burgemeester het bestuur, dan vraagt hij de leden van den raad
+en andere notabelen ten eten, om op de aangenaamste wijze kennis met
+hen te maken. Vandaag is het de dag van den patroon der plaats, morgen
+is het schuttersfeest; nu moet er een nieuwe klok worden gedoopt of
+een nieuw orgel ingewijd; dan weer moet de gemeentelijke rekening
+worden opgenomen, of wordt eene publieke verkooping gehouden, of is
+er een gouden of een zilveren bruiloft, of wel worden de maaiers
+onthaald, of het einde van den wijnoogst gevierd. Dat alles kan
+niet naar eisch geschieden, zonder dat er bij gegeten en gedronken
+wordt. Maar wij zijn nog niet aan het einde: vergeet Sint-Maarten
+niet met zijn gans, en den heerlijken Kerstboom, en Sint-Sylvester,
+en Drie-Koningen met zijn taart, en Vastenavond, en den Meidag, en
+Sint-Jan met zijn vuur, en de maaltijden bij vischpartijtjes, en de
+drukke slacht in de sombere Novemberdagen: al die gelegenheden geven
+van zelf aanleiding tot partijtjes en maaltijden, waarvan boeren en
+burgers evenzeer houden, waarbij kapitaal gegeten en flink gedronken,
+luid gelachen en met volle borst gezongen wordt, en waarbij het ook
+aan vroolijke, hartige, soms wel wat gepeperde scherts niet ontbreekt.
+
+Een satiricus van de zestiende eeuw, Johann Fischart, de
+straatsburgsche Rabelais, die eene soort van duitschen of elzasser
+Gargantua geteekend heeft, geeft ons eene opsomming van de huiselijke
+en openbare feesten, die met maaltijden werden gevierd. Het in zijn
+boek geschetste tafereel vertoont ons een zeer sprekend beeld van
+de zeden en gebruiken des lands in zijn tijd. Hij telt niet minder
+dan drie-en-vijftig verschillende gelegenheden op, die voor onze
+feestlievende vaderen aanleiding gaven tot pret maken. Gérard neemt
+de lange lijst van Fischart over en voegt er zijne scherpe, bijtende
+aanmerkingen bij.--Was het om aan wezenlijke of voorgewende misbruiken
+een einde te maken, dan wel om het heilzaam onderscheid tusschen
+de standen te bewaren, gedachtig aan de wijze spreuk der oudheid:
+_Quod licet Jovi, non licet bovi_;--was het daarom dat wettelijke
+bepalingen tegen weelde en overdaad in het leven werden geroepen? De
+verzameling der politieverordeningen of keuren van de oude vrije
+rijkssteden in den Elzas geeft ons in ieder geval een aardig kijkje
+op de buitensporigheden van den vroegeren tijd en getuigt ook van
+den oprechten ijver om die misbruiken tegen te gaan. Te Straatsburg
+werd in 1628, onder de regeering van den stadtmeister Böckling
+von Böcklingshausen, bij keur verboden om ter gelegenheid van een
+bruiloft meer dan twintig personen, behalve de familieleden, uit te
+noodigen. "Om de misbruiken te weren van de verderfelijke weelde en
+overdaad, die overal is doorgedrongen en zelfs bij lieden van lagen
+stand," was het aan personen uit de burgerklasse verboden om meer
+dan acht schotels op tafel te doen brengen; ook mochten de feesten
+niet langer dan twee dagen duren.
+
+Het uitvaardigen van verbodsbepalingen tegen overmatige tafelweelde is
+op zichzelve nog geen bewijs, dat de geheele bevolking des lands in
+overvloed leeft of van alle goederen der aarde genieten kan. Tijdens
+den bouw der kerk van Sint-Legerius te Gebweiler, ontvingen de
+werklieden als voedsel gedurende de geheele week "knoflook en brood
+zoo veel zij verlangden; maar des zondags hadden zij vleesch en alle
+andere zaken in overvloed." Knoflook met roggebrood, gedurende de
+geheele week--dat mocht in waarheid geen overvloed heeten, vooral
+niet in een tijd, dien de kroniekschrijver van het jaar 1182,
+bij uitnemendheid een goeden tijd noemt. Nog in de achttiende eeuw
+aten de bergbewoners van Ban-de-la-Roche brood van boekweit, en was
+roggebrood voor hen eene lekkernij, waarvan de arbeiders slechts
+nu en dan konden genieten. Op het platteland eten de arbeiders
+thans voor het minst masteluinbrood, de werklieden in de stad,
+wit tarwebrood. Bij beider middagmaal ontbreekt maar zelden rund-
+of varkensvleesch. Een elzasser boer gebruikt geregeld per dag zijn
+vier maaltijden in den zomer en drie in den winter: ontbijt ten zeven
+uren 's morgens, middagmaal tusschen elf en twaalf uur, vesperbrood
+ten vier uren, en avondmaal na zeven uren. Het middagmaal ten elf
+of twaalf uur is meestal de voornaamste maaltijd van den dag. Op de
+tafel der burgers verschijnen elke week, in regelmatige volgorde,
+ongeveer dezelfde spijzen, verschillend naar gelang van de saizoenen,
+en natuurlijk behoudens afwijkingen naar smaak of goedvinden. Voor
+de invoering van de aardappelen, at men te Straatsburg, 's maandags,
+schnitze; dinsdags, koolrapen; woensdags, erwten of bonen; donderdags,
+rijst of gerst; vrijdags, spinazie of snijboonen; zaterdags, linzen;
+zondags zuurkool. Nog voor korten tijd was het te Colmar algemeen
+gebruik, 's maandags aardappelen te eten; dinsdags zuurkool; woendags,
+peen, rapen of kool; donderdags, ingemaakte groente, rijst of gerst;
+vrijdags, meelspijs; zaterdags koolrapen; zondags zuurkool, waarvan
+het overschot dinsdags weer op tafel verscheen.
+
+Nu zijt ge vrij wel op de hoogte, hoe men in den Elzas eet. Ter wille
+der volledigheid zou ik nu nog het een en ander moeten zeggen over
+sommige spijzen, die meer bepaald aan het land eigen zijn. Maar wie
+kent niet, bij ervaring of bij gerucht, de zuurkool, de noedels
+en meelspijzen, de schnitze van gedroogde appelen of peren, de
+verschillende soorten van pannekoeken, de rijstenbrij en gortepap, de
+brij van ingemaakte groenten, de ganzeleverpasteitjes, de leberknöpfle
+of balletjes van kalfslever, de karpfenkröplin of balletjes van
+karpers, de velerhande gebakjes, taarten en koeken? Reeds in de
+vijftiende eeuw heeft Anna Keller, huisvrouw van Wecker, geneesheer te
+Colmar, een boek over de kookkunst uitgegeven, dat aan de prinses van
+Oranje was opgedragen en waarin de beste wijze werd omschreven voor het
+toebereiden der meest gebruikelijke spijzen. Een ander gastronomisch
+handboek, in 1671 te Molsheim verschenen onder den titel van _Kochbuch
+so für geistliche als auch weltliche Haushaltungen_, heeft niemand
+minder tot schrijver dan Bernardijn Buchinger, bij zijn leven abt
+van Lützel, kerkelijk ridder in den souvereinen raad van den Elzas,
+een geleerd en ernstig man, die het toch niet beneden zich achtte,
+een kookboek te schrijven voor geestelijke en wereldlijke keukens.
+
+En nu genoeg van de keuken en hetgeen daarmede in verband staat. Wij
+eindigen met den hartelijken wensch, dat de aloude zin voor
+gezelligheid in deze verre van opwekkende, aangename tijden niet
+moge verkoelen; dat de lange reeks der voorvaderlijke feestdagen,
+dagen van maaltijden en van hartelijke verkwikkende vroolijkheid,
+niet worde ingekrompen, hetzij dan omdat de middelen het volgen der
+overgeleverde gewoonte niet meer toelaten, wat treurig is; hetzij,
+wat nog veel treuriger en bedenkelijker is, omdat de rechte stemming
+tot feestvieren meer en meer gaat ontbreken, omdat de naïeve gulle,
+kinderlijke vroolijkheid, desnoods overslaande tot uitgelatenheid, meer
+en meer eene vreemdelinge dreigt te worden in onze eeuw, waarin het
+leven, ook nog in anderen dan bloot materieelen zin, voor duizenden
+bij duizenden in toenemende mate zoo zwaar en moeilijk wordt, en
+de koortsige opwinding van alle krachten en vermogens den glimlach
+wegvaagt van de lippen en het harte doet verdorren reeds in den opgang
+der jeugd.
+
+
+
+
+XVII
+
+
+Als wij Colmar verlaten, strekt zich de vlakte voor ons uit, de vlakte
+van de Ill, effen en vlak en bij uitnemendheid vruchtbaar; de groote
+vlakte van den Elzas, die ten westen door de fraaie bergketen der
+Vogesen, ten oosten door de snelvlietende wateren van den Rijn wordt
+begrensd. Elzas beteekent eigenlijk het land van de Ill: door de
+aanspoelingen van de Ill en den Rijn werd het land zelf gevormd. De
+alluviaalgronden van den Rijn zijn echter veel minder vruchtbaar dan
+die van de Ill, langs wier boorden zich een vette kleigrond uitstrekt,
+waarop alle granen en andere produkten uitmuntend gedijen. Op de meer
+steenachtige gronden, door de aanspoelingen van den Rijn gevormd,
+ziet men bosschen en boomgroepen overal waar de noodige vochtigheid
+voor weilanden of korenakkers ontbreekt. De streken langs de Ill zijn
+dan ook tweemaal zoo sterk bevolkt als die langs den Rijn, hoewel
+in beiden de landbouw de hoofdbron van het bestaan is. Noch hier,
+noch daar heeft de industrie bijzonder veel te beteekenen. Mülhausen
+reikt met haar fabrieken niet verder dan de grenzen der vlakte en
+der heuvels van de Sundgau. Buiten de industriëele middelpunten,
+in en aan den uitgang van de valleien, neemt het aantal inwoners
+af naarmate de grond armer wordt. Toch biedt deze vlakte geen
+wijduitgestrekte vergezichten: overal, tusschen de dorpen en langs
+de beken en wateringen, verheffen zich boschjes en boomgroepen,
+die de eentonigheid van het landschap breken.
+
+Maar eer wij langs de stoffige wegen onzen wandeltocht voortzetten,
+willen wij een overzicht nemen van het land, dat zich voor ons
+uitbreidt. Wij zeiden reeds dat de vlakte vden Elzas begrensd wordt
+door de keten der Vogesen en door den Rijn, die beiden van het
+zuidwesten naar het noordoosten loopen. De vlakte zet zich voort aan
+de overzijde der rivier, waar zij door de bergen van het Schwarzwald
+wordt begrensd. De Ill, op de grenzen van Zwitserland, in de Jura
+ontsproten, vervolgt haar kronkelenden loop tusschen de heuvelen en
+de golvende vlakte der Sundgau, om van Mülhausen tot Straatsburg
+evenwijdig met den Rijn te vloeien. De geheele lengte der rivier
+bedraagt honderd-tachtig kilometer, waarvan honderd-twintig voor
+het gedeelte van Mülhausen tot de samenvloeiing met den Rijn. Haar
+verval, van haar oorsprong tot haar uitmonding, bedraagt omstreeks
+vierhonderd el. Mülhausen ligt tweehonderd-veertig el boven de zee,
+Straatsburg honderd-veertig, Colmar honderd-negentig, Altkirch
+driehonderd-drie-en-twintig. Te Altkirch neemt de Ill de Largue
+op, even als zij uit de Jura afkomstig; vervolgens ontvangt zij
+achtereenvolgens de Doller, de Thur, de Lauch, de Fecht, de Liepvrette,
+de Giesen, de Bruch en nog andere rivierkens, die allen uit de valleien
+van de Vogesen afstroomen. Terwijl de Vogesen hun hoogste punt bereiken
+in den Gebweiler Belchen (1426 el), ligt de bedding van den Rijn,
+die langs den geheelen Elzas eene totale lengte heeft van tweehonderd
+kilometers, nabij Basel op tweehonderd-veertig meters boven de zee en
+te Lauterburg op honderd-vier. De totale oppervlakte van den Elzas
+bedraagt achtduizend-tweehonderd-zes-en-tachtig vierkante mijlen of
+acht-en-twintig-duizend-zeshonderd-zeven-en-zestig hektaren. Tusschen
+Sennheim en Ottmarheim, waar zij het breedst is, beslaat de vlakte
+van den Elzas acht-en-twintig kilometers, tegen twintig op de hoogte
+van Colmar of Straatsburg.
+
+Hetzij men van Colmar over Ensisheim naar het Hartwald gaat,
+hetzij men over Horburg en Breisach den weg naar den Rijn volgt,
+steeds vertoont de vlakte hetzelfde eigenaardige karakter. Ons oog
+ontmoet geen grootsche, majestueuse landschappen, zoo als de bergen
+en valleien der Vogesen ze in zoo ruimen overvloed aanbieden, en
+evenmin belangrijke monumenten; maar ter rechter- en ter linkerhand
+breidt zich het vruchtbare land uit, waarop altijd menschen aan den
+arbeid zijn en dat ons verheugt door het beeld van den gezegenden
+overvloed. Het eerste dorp, dat wij op den weg naar het Hartwald
+ontmoeten, is Heiligkreuz, dat achthonderd inwoners telt en zich in
+de veilige en weldadige schaduw van een voormalig nonnenklooster
+heeft gevormd. Dan volgt, tien mijlen verder, Meienheim, waar de
+weg over eene fraaie steenen brug naar den anderen oever van de
+Ill overgaat. Niederhergheim, Oberhergheim, Biltzheim, Niederentzen
+en Oberentzen beuren ter linkerhand langs de murmelende rivier hun
+fijne kerkspitsen ten hoogen. Dan ziet men, aan den anderen oever
+van de Ill, Regisheim en Ensisheim. Voor den tijd der spoorwegen
+werden deze dorpen, waar de paarden moesten drinken of verwisselen,
+dagelijks bezocht door twaalf of vijftien diligences, ongerekend de
+talrijke voertuigen en wagens. Tegenwoordig is de vroeger zoo drukke
+en levendige weg eenzaam en verlaten en wordt alleen nog maar gebruikt
+door boerekarren. Gelukkig heeft de vermindering van het verkeer geen
+afbreuk gedaan aan de welvaart der bevolking, dank zij de buitengewone
+vruchtbaarheid van den vetten kleigrond. Men ziet weinig boomen,
+hetgeen aan het landschap iets eentonigs en plats geeft. Bij de
+jongste normalisering van den loop der Ill heeft men hier en daar
+jonge wilgen en acacia's geplant. Voor deze normalisering, waarmede
+nu omstreeks tien jaren geleden begonnen werd, veranderde de rivier
+dikwijls van bedding en wijzigde haar onregelmatigen loop na iederen
+was, tot groote schade van het bebouwde land.
+
+Horburg mag welhaast eene voorstad van Colmar worden genoemd, even als
+Logelbach. Even boven de prachtige steenen brug van Horburg neemt de
+Ill de Thur op, en even benedenwaarts de Lauch: twee rivierkens, uit
+de valleien van Thann en Gebweiler afkomstig, en wier vereeniging met
+de Ill deze laatste, beneden den Ladhof bevaarbaar maakt. Deze Ladhof
+diende gedurende de middeleeuwen der stad tot haven: de scheepvaart
+op de Ill was toen, bij gemis van andere gemeenschapswegen, veel
+drukker dan tegenwoordig. Het dorp Horburg met eene bevolking van
+achttienhonderd-vijf-en-tachtig inwoners, behoort tot het kanton
+Andelsheim, met achttien andere gemeenten, die uitsluitend van
+landbouw leven, en die tusschen den weg langs den Rijn en de Ill
+verspreid liggen. De bevolking van het geheele kanton bedroeg in 1880
+twaalfduizend-zes-honderd-twee-en-veertig zielen, omstreeks duizend
+minder dan twintig jaar vroeger. Die vermindering der bevolking van
+het platte land is een zeer ongunstig verschijnsel, maar dat zich
+overal voordoet waar geen industrie of fabrieken zijn. Toch bezitten
+alle gemeenten langs de Ill uitmuntende bouwgronden, waarvan de
+vruchtbaarheid door geen andere overtroffen wordt. Hoewel de opbrengst
+van den grond in kwantiteit toeneemt, vermindert het aantal personen,
+die van den landbouw leven: de reden hiervan ligt zoowel in de steeds
+klimmende eischen der arbeiders, als in het toenemend gebruik van
+werktuigen.
+
+Horburg, dat met zijn prachtige linden en zijne brug over de Ill
+geene onaardige vertooning maakt, is beroemd om zijn sperges, waarin
+hier een belangrijke handel gedreven wordt, en die onze boeren uit de
+vlakte van de Ill, naar het zeggen der kenners, uitnemend weten klaar
+te maken. Gedurende zeven of acht eeuwen was Horburg een graafschap,
+dat onder de vorsten van Wurtemberg stond. Zijn sterke burcht werd
+herhaalde malen verwoest en weder opgebouwd. Opgravingen hier ter
+plaatse hebben de overblijfselen aan het licht gebracht van een
+romeinsch castrum, benevens verschillende andere voorwerpen uit
+dien tijd. Beatus Rhenanus en andere geschiedschrijvers van den
+Elzas zoeken hier de plaats van het oude Argentovaria, waar de
+legioenen van keizer Gratianus de Allemannen versloegen, na de
+schitterende overwinning, waarvan Ammianus Marcellinus ons een
+zoo treffend verhaal heeft gegeven. De commissie van de op last
+van keizer Napoleon III vervaardigde historische kaart van Gallië
+plaatst daarentegen Argentovaria bij het tegenwoordige Grusenheim,
+terwijl d'Anville en Walckenaar het te Atzenheim zoeken. Er is een
+geruime tijd verloopen sedert het jaar 377 of 384, waarin de groote
+slachting plaats had, aan welke nauwelijks een tiende gedeelte van
+het leger der Allemannen ontkwam. Bij gebreke van afdoende bewijzen
+en bij mijne volkomen onbekwaamheid in het oplossen van etymologische
+raadseltjes, moet ik mij van een oordeel omtrent de verschillende
+aanwijzingen der archeologen onthouden. Trouwens, Artzenheim,
+Grusenheim en Horburg kunnen als de punten van een driehoek
+beschouwd worden, waarvan de oppervlakte niet grooter is dan die
+van het slagveld van Froschweiler-Wörth-Reichshofen, op 6 Augustus
+1870. De afstand tusschen Horburg en Artzenheim, zoowel als tusschen
+Horburg en Grusenheim bedraagt in rechte lijn niet meer dan tien
+kilometers. Daar het germaansche leger, dat door Gratianus verslagen
+werd, op zestigduizend man wordt begroot, en dat der Romeinen op een
+derde of de helft, kunnen de beide legers zeer wel een terrein hebben
+ingenomen van zoodanige uitgestrektheid, dat de naam van Argentovaria
+op elk der drie genoemde dorpen kan worden toegepast. De verschillende
+meeningen omtrent de juiste ligging der plaats kunnen inderdaad vrij
+wat gemakkelijker met elkander in overeenstemming worden gebracht,
+dan die omtrent de etymologie van den naam Argentovaria en omtrent
+de wijze waarop daaruit de duitsche naam Horburg zou zijn gevormd
+of afgeleid. Beatus Rhenanus schreef in de zestiende eeuw, dat de
+Duitschers de laatste lettergrepen van Argentovaria hadden geschrapt,
+en aan de overblijvende syllabe _ar_ hun _burg_ hadden toegevoegd;
+even als zij, op omgekeerde manier, van _Argentoractem_ eerst
+_Storatiburgum_ hadden gemaakt, en wel door weglating van de eerste
+lettergrepen; vervolgens hadden zij door het schrappen der klinkers _o_
+en _i_, _Stratburgum_ verkregen, waaruit dan ten slotte Straatsburg
+was gegroeid! Volgens Schöpflin is Argentovaria aan het keltisch
+ontleend en beteekent zooveel als _gesloten plaats des lands_; hij
+geeft echter dadelijk toe, dat het ook kan beteekenen, _stad op den
+doortocht door het land_. Pater Bach, een geleerde Jezuïet, vertaalt
+Argentovaria, Argontarat, als _doortocht_ of _verblijf der ganzen_;
+want in het keltisch wil _rat_ zeggen doortocht, _ari_ verblijf,
+en de Galliërs noemden de wilde ganzen _gantae_, _gantes_. Willen
+wij het bij deze aardigheden maar laten?
+
+Wat er ook zij van deze etymologische raadseltjes, zooveel is zeker
+dat nog heden ten dage, in iederen herfst de wilde ganzen in den
+Elzas verschijnen, vermoedelijk zonder zich het hoofd er mede te
+breken, of zij haar naam hebben gegeven aan eene keltisch-romeinsche
+nederzetting. In al de dorpen der vlakte van de Ill houden de bewoners
+ook tamme ganzen in groote menigte. De laatsten moeten haar lever
+offeren voor de beroemde pasteitjes; op de eersten wordt jacht
+gemaakt. Zij die de plaats bezoeken, waar de slag van Argentovaria
+geleverd werd, doen dit voor verreweg het meerendeel meer ter wille
+van de jacht, dan om archeologische studiën te maken.
+
+Het verdient wel opmerking, dat de Landesausschuss, die te Straatsburg
+zitting houdt, onlangs eene wet heeft uitgevaardigd, die den wildstand
+zeer ten goede komt en ten gevolge zal hebben dat het getal der hazen
+toeneemt, terwijl dat der plattelandsbewoners vermindert. De jagers en
+jachtliefhebbers zijn met deze wet zeer ingenomen; de boeren echter,
+meestal kleine grondbezitters, dwepen er minder mede. En niet geheel
+zonder reden. Veronderstel, gij bezit een kleinen tuin of akker, dien
+gij met kool hebt beplant, en nu komen de hazen de jonge groenten
+opeten. Staat u dit niet aan en slaat gij een dezer ongenoode gasten
+dood, dan maakt de jachtopziener proces-verbaal tegen u op en ge
+betaalt eene boete, behalve de beschadiging van uw eigendom. Slechts
+wanneer uw grond behoorlijk afgesloten is, of wel indien ge eigenaar
+zijt van een stuk land van minstens vijf-en-twintig hektaren, valt ge
+buiten de termen der wet. Het is den boeren niet gemakkelijk aan het
+verstand te brengen, dat zij eene onrechtmatige daad plegen, wanneer
+zij op hun eigen grond een stuk wild, dat aan niemand behoort en hun
+groenten vernielt, vangen of doodslaan.
+
+Inmiddels vermenigvuldigen zich, in de vlakte van de Ill tot den Rijn,
+hazen en fazanten, reeën en patrijzen en kwartels naar hartelust,
+zoo zelfs dat periodieke drijfjachten moeten gehouden worden om,
+in het belang van den landbouw, eene al te sterke vermenigvuldiging
+tegen te gaan. Na zulk een drijfjacht keeren de jagers soms met drie
+of vier vol geladen wagens terug, met een buit van vierhonderd hazen,
+dertig reeën en tachtig fazanten, naar de heer Engelhard in zijn
+_Souvenirs d'Alsace_ verhaalt.
+
+In onzen tijd van sentimenteele dierenbescherming ontbreekt het
+natuurlijk ook niet aan strafpredikatiën tegen het jachtvermaak. En
+toch, hoe heerlijk is zulk eene jachtpartij, hoe rijk aan afwisseling
+en genot! Met het krieken van den dag verlaat ge uwe dompige woning,
+en wandelt in de frissche, heerlijke morgenlucht, met drie of vier
+vrienden, naar de aangewezen loopplaats. Allengs komen daar, van
+verschillende zijden, kleine groepen opdagen; het getal liefhebbers
+groeit; weldra is het gezelschap kompleet. Nu schaart ge u, met
+twintig of dertig andere jagers, langs een sloot of een hollen weg;
+wegschuilende achter boomen of golvingen van den grond. Tegenover
+u, op betamelijken afstand, heeft zich eene andere lijn gevormd van
+mannen en jongens, die nu met luid geroep en geschreeuw, en het slaan
+met stokken tegen steenen en boomen, het verschrikte wild opjagen
+en heendrijven in de richting waar gij u bevindt. Daar komen ze
+aansnellen, in ijlende vlucht, de hazen en reeën, onwetend den dood te
+gemoet. Daar knallen de schoten; daar buitelen de hazen en springen de
+reeën omhoog, om dan neer te vallen onder het knetteren der geweren,
+onder de luide bravo's bij welgelukte schoten, onder het tergend
+gefluit bij mislukte. Voorzeker, ik kan het niet tegenspreken, daar is
+iets.... nu ja, iets onridderlijks in dat neerschieten van weerlooze
+dieren, waartoe niet de minste moed wordt vereischt, niets dan zekere
+bekwaamheid in het schieten. Maar toch, de rook, het schieten, de reuk
+van het kruit, het gezicht van het bloed, het gekerm der getroffen
+dieren, het tellen van den buit, de vroolijke gesprekken, het verhaal
+van werkelijke of half werkelijke jachtavonturen:--al die beweging,
+dat rumoer, die opwinding, ze doen u het bloed sneller vlieten door de
+aderen, ze ontrukken u aan het alledaagsche, ze doen u met dubbel genot
+gevoelen dat gij leeft. En dan, dat heerlijke gevoel van vrijheid;
+die beweging en oefening in de frissche vrije lucht; het genot der
+telkens afwisselende tooneelen en landschappen, naar gelang van den
+tijd des jaars, van het weer, van plaats en uur, bij zonneschijn of
+nevel, bij regen of felle vorst, in het dichte bosch of op een open,
+zonnige plek in het woud, of wel in de vlakte, op het open kale veld
+zich uitstrekkende tot den schemerenden gezichteinder. Kunt ge niet
+begrijpen, dat het jachtvermaak, eens in vollen omvang gesmaakt,
+welhaast een hartstocht wordt?
+
+Een drijfjacht op hazen wordt doorgaans gehouden in eene vlakte van
+eene halve vierkante mijl. De jagers omsingelen het terrein, dat door
+de drijvers onder geleide van eenige jachtopzieners is afgezet. Bij
+de eerste geweerschoten trachten de meest achterdochtige hazen,
+opgeschrikt door het rumoer van de drijvers, die naar de jagers
+toe gaan, door den doodelijken cirkel heen te breken, en vallen als
+slachtoffers van hunne onvoorzichtigheid. Anderen zijn minder roekeloos
+en maken minder haast; zij gaan kalm op hun achterpooten zitten om den
+toestand te overzien. Zoo opzittende, zijn hunne voor- en achterpooten
+onophoudelijk in beweging, als trachtten zij in zenuwachtige spanning,
+onder de hen omsingelende vijanden de slechtste schutters uit te
+zoeken. Somwijlen raden zij goed, en gelukt het hun tusschen de
+nieuwelingen door te ontsnappen. Blijkt het dat zij zich vergissen,
+dan keeren zij terug, niet wetende waarheen zich te wenden, loopen
+heen en weer, gaan weer zitten, tot zij eindelijk meenen een vrijen
+uitgang, eene onbewaakte plek gevonden te hebben. Daar stormen zij
+dan op los: helaas, meestal om te vallen onder de kogels van dezen
+of genen rustenden jager. De schrik en de verbijstering van de arme
+dieren bereiken hun toppunt, wanneer de drijvers, die met hunne stokken
+zwaaien en luid schreeuwen, tot op eenige honderden schreden van de
+schutters genaderd zijn. Dan is het oogenblik gekomen van de groote
+slachting, het laatste oogenblik voor een honderdtal hazen, op eene
+kleine ruimte saamgedrongen. Zij kunnen niet teruggaan, zonder zich
+aan het gevaar bloot te stellen, dood geslagen te worden. Razend van
+schrik, overschrijden zij den noodlottigen cirkel, waarin de jagers,
+die zich nu saamgetrokken hebben en zonder tusschenpoozen hunne geweren
+laden, afvuren en weder laden, hen opsluiten. De meesten vallen dood
+op de plek of sterven, gewond, op eenigen afstand. Zoodra de gevallenen
+bijeen zijn verzameld, wordt de drijfjacht elders voortgezet.
+
+Maar het gebeurt niet altijd, dat na afloop van zulk een jacht eenige
+honderden hazen als buit worden medegevoerd: somwijlen keeren de
+jagers platzak terug, zelfs in de vlakte van den Rijn. Dit is mij
+zelven overkomen bij de eerste drijfjacht, waaraan ik deel nam, te
+Widensohlen, waar het jachtveld toch als goed bekend is. Volgens het
+zeggen van mijne medejagers, hadden de hazen zich in het kreupelhout
+verscholen, en wij konden het bosch niet laten afloopen, omdat de
+bladeren nog aan de boomen zaten. Om mijn weitasch te vullen, moest
+ik op eene boeren hofstede een kalkoen doodschieten, natuurlijk tegen
+betaling van schadevergoeding aan den eigenaar.
+
+Nog meer dan de vlakte, lokken de eilanden in den Rijn zoowel
+de jachtliefhebbers als de natuurkenners tot een bezoek uit. De
+machtige rivier, die de groote zwitsersche meren met de Noordzee
+verbindt, is eene door de natuur aangewezen heerbaan voor de tochten
+en verhuizingen der watervogels van allerlei pluimage. Platvoetige
+zwemmers, langbeenige steltloopers, breedgewiekte zeilers, allerlei
+soorten van vogels, grooten en kleinen, die de strenge winter van
+de noordpoolstreken naar zachter klimaat drijft, strijken vaak in
+dichte drommen neder op onzen Rijn. Daar is dan ook geen beter en
+gemakkelijker weg te bedenken voor de tallooze zwermen van eenden,
+wilde ganzen, raafeenden en talingen, uit de golf van Finland en
+van de klippen der IJszee afkomstig. Die weg wordt echter ook, maar
+zeldzamer, bezocht door den prachtigen zwarten zwaan, den noordschen
+vischarend, den kormoran: zeldzame, afgedwaalde bezoekers, die door
+stormen of heftige beroeringen in den dampkring uit hun baan zijn
+gedreven en het spoor bijster geraakt, maar die nu hun reis vervolgen
+in de richting der groenachtige wateren van het dal. De stilstaande
+wateren van voormalige rivierarmen, door de normaliseringswerken
+afgesneden en langzamerhand in dicht begroeide moerassen veranderd,
+bieden een uitgezocht verblijf voor de steltloopers: watersnippen,
+roerdompen, reigers, waterhoenders, en hoe ze verder heeten mogen,
+wier lange teenen hen in staat stellen over de weeke modder te
+loopen. Welwillend en gastvrij, deelen de steltloopers hun rijk met
+de plassers en ploeteraars, de zwempootigen, die in het water plompen
+en duiken. Als des avonds het zilveren vesperklokje luidt, verlaten
+de eenden de groote vijvers en kommen in de diepere gedeelten en in
+de overstroomde weilanden, waar zij zich veiligheidshalve overdag
+ophouden, en strijken onder luid gekwaak neder in de modderige
+poelen. De kievitten, van hun kant, vliegen des morgens en des avonds
+bij honderden heen en weer over de naastbijgelegen bebouwde akkers,
+maar koesteren zich, gedurende de warme uren van den dag, op de
+zandbanken en de kiezelsteenen in de oude bedding der rivier. De
+pluvieren, die in het naakte zand nestelen, zijn niet minder talrijk
+dan de spreeuwen in het riet. Twee of drie soorten van zeezwaluwen,
+die hier slechts tijdelijk toeven om haar jongen op te kweeken,
+beschrijven in het schoone jaargetijde, langs de oevers der rivier,
+haar bevallige lijnen en wendingen.
+
+De Rijn was vroeger, ja eeuwen lang, zoo nukkig en grillig als
+een jong meisje, telkens van bedding veranderende, zich nu eens op
+dezen, dan op genen oever richtende, dan zich terugtrekkende van
+den Elzas om Baden te begunstigen, straks weer omgekeerd, zonder
+regel of naspeurlijke reden. Alt-Breisach, op zijn vulkanische rots
+tronende, lag nu eens op den rechter, dan weer op den linker oever
+van de veranderlijke, onstandvastige rivier, die haar luimen bot
+vierde. Om aan dien onhoudbaren toestand een einde te maken, zijn
+de regeeringen der oeverstaten in overleg getreden, en hebben den
+stroom eene kunstmatige bedding aangewezen, waarbuiten hij niet meer
+treden kan of mag. Vóór den aanvang der normaliseeringswerken, die nu
+langs den geheelen Elzas welhaast voltooid zijn, had de hoofdstroom,
+ter rechter en ter linker zijde, een groot aantal zijtakken of armen
+uitgezonden, die deels tot de rivier terugkeerden, deels zich in het
+land verloren. Deze nu afgesloten takken, die telkens meer aanslibben,
+deze onwettige kinderen van den Rijn, volgens de uitspraak van de
+moderne wetenschap, vormen nog een net van eilanden, de woon- en
+wijkplaats der bovengenoemde vogelen. Veroordeeld om te verdwijnen,
+naar gelang van de aanslibbing der afgedamde riviertakken, nemen deze
+eilanden van jaar tot jaar in omvang toe en naderen steeds meer tot
+elkander, tot groote ergernis van de toekomstige jagers. Sommige van
+deze eilanden zijn niet meer dan kiezelbanken, waarop niets groeit
+en die bij hoog water overstroomd worden. Anderen, van meer omvang,
+door breede en diepe wateren gescheiden, hebben hooge, zandige oevers,
+omzoomd met eeuwenoude wilgen, dichte bosschen van eikenopslag en hoog
+hout, weilanden, en op de hoogere gedeelten bebouwde akkers. Reeën
+zwerven bij troepjes om door het bosch en tusschen de hooge heesters
+en varens, waar de jonge boerinnetjes, uit het frissche bad gekomen,
+ze in den zomer beloeren. Het wilde zwijn kiest zich een leger
+in de lagere gedeelten, te midden van doornen en distelstruiken,
+waar de haas eene rust en veiligheid vindt, welke hij in de vlakte
+te vergeefs zou zoeken. In den herfst, wanneer elders, in de groote
+bosschen tusschen de Ill en den Rijn, vaak gebrek aan water is, wemelt
+het hier van fazanten, en zoekt de patrijs hier eene schuilplaats,
+waarin zij zich ongenaakbaar acht. Bij drijfjachten levert deze
+streek voor de jagers zeer groote moeilijkheden op, uithoofde van
+de zoo talrijke stroompjes en beken, die elkander in alle mogelijke
+richtingen kruisen. Wenscht gij u van het eene eiland naar het andere
+te laten overzetten, vertrouw u dan gerust aan een dier flinke deernen
+toe, die volkomen voor hare taak berekend zijn en met vaste hand het
+ranke bootje weten te besturen.
+
+
+
+
+XVIII
+
+
+Ondanks haar rang van vesting, is Neu-Breisach er erg aan toe:
+geene andere stad in den geheelen Elzas heeft misschien zooveel
+geleden door de inlijving bij Duitschland als zij. Hare bevolking,
+die in 1871 nog negentienhonderd-een-en-zeventig zielen bedroeg, was
+in 1885 tot op veertienhonderd-zeven gedaald; het garnizoen, vroeger
+zestienhonderd man sterk, telt thans niet meer dan ruim vierhonderd
+man. Van de tweehonderd-zeventig huizen van het stedeke staan er
+vijf-en-vijftig ledig, ten gevolge van het vertrek hunner eigenaars,
+zonder dat zich iemand opdoet om ze te koopen. Deze achteruitgang
+is het gevolg van geheel eigenaardige omstandigheden: Neu-Breisach
+is geene handeldrijvende, industrieele of landbouwende stad: zij is
+niets meer dan eene vesting, een groot fort. In de laatste jaren van de
+zeventiende eeuw werd deze vesting door Vauban gebouwd, tegenover de
+vesting Alt-Breisach, het oude Mons Brisacus, aan den anderen oever,
+dat krachtens den vrede van Rijswijk aan Duitschland gebleven was. De
+nieuwe stad moest dan ook bepaaldelijk dienen tot huisvesting van
+soldaten. Bij koninklijke brieven van September 1698 werden, ten einde
+inwoners te lokken, aan de gezinnen, die zich in Neu-Breisach vestigen
+zouden, zekere vrijdommen en voorrechten toegestaan. De burgerlijke
+bevolking leefde dan ook bijna uitsluitend van het garnizoen, en nu
+dit laatste zoo sterk verminderd is, zien de inwoners zich gedwongen,
+naar elders te vertrekken, willen zij niet van gebrek omkomen. Daar
+komt nog bij, dat de duitsche ambtenaren in den Elzas veelal de slechte
+gewoonte hebben, om hunne huishoudelijke benoodigdheden, voor zoo ver
+dit per post geschieden kan, uit hun geboorteland te laten komen. In de
+uitgestorven straten van Neu-Breisach tiert het gras dan ook zoo welig,
+dat men sommige buurten als weiland zou kunnen verpachten. Ja, men zou
+zich des noods midden op de straat kunnen verkleeden, zonder iemands
+aandacht te trekken of door de policie lastig te worden gevallen.
+
+Op het midden van het plein staande, ziet de bezoeker te gelijk de
+vier poorten der vesting, die vlak tegenover elkander zijn gebouwd. De
+stad heeft de gedaante van een regelmatigen achthoek. Alle straten
+loopen lijnrecht, en de huizen vormen regelmatige vierkante blokken;
+zij zijn bovendien genoegzaam allen naar hetzelfde model gebouwd en
+hebben niet meer dan eene verdieping. Tijdens het bombardement van 1870
+werd ongeveer een vierde gedeelte der bestaande woningen vernield. Na
+den oorlog werden de eigenaren schadeloos gesteld, onder voorwaarde dat
+zij hunne huizen zouden herbouwen, die nu voor een deel leeg staan. Het
+groote Paradeplein, in het midden der stad, is vierkant, en heeft eene
+oppervlakte van dertienduizend-vierhonderd-zes-en-vijftig vierkante
+ellen; het plein is omringd door eene driedubbele rij van lindeboomen,
+waarvan sommigen nog sporen van kogels vertoonen. Aan iederen hoek
+bevindt een diepe waterput; onder de boomen zijn van afstand tot
+afstand banken geplaatst. Op dit ruime plein kunnen tweeduizend man
+met gemak manoeuvreeren; tegenwoordig is het er doodstil; slechts des
+avonds ontmoet men er enkele eerzame oude-jongejuffrouwen, die met
+elkander een praatje komen houden. De vier kazernen van de vesting
+bevatten huisvesting voor meer dan tweeduizend man; in de partikuliere
+huizen kunnen nog vijfhonderd manschappen en honderd-twintig paarden
+worden geborgen, ongerekend de kasematten van de wallen, die nog
+vierduizend man konden bevatten, en de stallen van de kazernen,
+die ruimte hadden voor tweehonderd-veertig paarden. Behalve de
+tweehonderd-zeventig partikuliere huizen, vindt men te Neu-Breisach
+dertig woonhuizen, die aan den staat behooren en waarin de chefs van
+de militaire administratie waren gevestigd, benevens arsenalen. De
+kerk, hoewel netjes onderhouden, is een modern gebouw zonder eenig
+karakter. Het militaire hospitaal is thans gevestigd in de lokalen van
+een voormalig Kapucijnerklooster, dat tijdens de revolutie gesloten
+werd. De gemeente Neu-Breisach reikt niet verder dan de wallen der
+vesting; de grond, waarop de stad is gebouwd, werd door den staat
+van de gemeente Wolfganzen gekocht.
+
+Voor de stichting van Neu-Breisach stond, op het toenmalige
+Stroo-eiland, dat thans met den vasten wal verbonden is, gedurende
+het laatste vierde der zeventiende eeuw, de kleine stad Saint-Louis,
+waar van 1681 tot 1698 de souvereine Raad van den Elzas zijn zetel
+hield. Van dit stadje is tegenwoordig geen spoor meer te vinden;
+de landlieden uit den omtrek noemden het Strohstadt, uit hoofde van
+de strooien daken der huizen. Zoo als men weet, was bij den vrede
+van Rijswijk bepaald, dat de tegenover Alt-Breisach gebouwde nieuwe
+stad moest worden gesloopt. Deze stad, die vlak aan den Rijn lag,
+werd ook inderdaad gesloopt, on daarmede aan de letter van traktaat
+voldaan; maar vlak daarnaast bouwde Vauban de vesting, die thans nog
+op eenige kilometers afstands van den genormaliseerden stroom ligt. Op
+de plaats van een bolwerk, dat vroeger den toegang verdedigde tot eene
+vaste brug over den Rijn, werd het fort Mortier gebouwd, vlak aan den
+oever der rivier. Tengevolge van de normaliseeringswerken, waarop wij
+straks terugkomen, werd het bed van den Rijn kunstmatig versmald en
+verlegd. Eene schipbrug is in de plaats gekomen van de oude houten
+brug uit de dertiende eeuw, die over een eiland was gelegd. Sedert
+1875 is een weinig meer bovenwaarts een nieuwe ijzeren brug gebouwd
+ten behoeve van den spoorweg van Colmar naar Freiburg. Dicht bij
+de schipbrug, aan den kant van den Elzas, staat eene oude herberg,
+waar de liefhebbers altijd uitmuntenden visch kunnen vinden, benevens
+rivierkreeften uit de Giesen en smakelijk wildbraad, met witten wijn
+die niet te versmaden is.
+
+Voor de vensters dezer herberg gezeten, kunt ge, in afwachting
+van uw vischmaal, van het uitzicht genieten op Alt-Breisach. Hoe
+geheel anders ziet die stad er nu uit, dan wij haar op prenten uit de
+zeventiende eeuw vinden afgebeeld! Verdwenen zijn de bolwerken en de
+driedubbele muren; verdwenen de hooge toren aan het einde van de brug,
+de zware gekanteelde slottoren, en de vroolijk zingende klokken van
+het Franciskaner- en het Dominikanerklooster, en ook de oude toren
+bij den waterput in de bovenstad. Slechts de statige, indrukwekkende
+Sint-Stefanuskerk verrijst nog in al hare majesteit op het hoogste
+punt van den vulkanischen heuvel, omringd door brokken muurs en
+geraamten van huizen: eene herinnering aan het bombardement van 1793,
+toen de vestingwerken der oude stad door het fransche geschut geheel
+werden vernield.
+
+Tijdens de romeinsche heerschappij lag, volgens Beatus
+Rhenanus en Schöpflin, de Mons Brisacus of Alt-Breisach op den
+linker Rijnoever, hetgeen echter door Cluvier en Zeiler wordt
+tegengesproken. Onwaarschijnlijk is het evenwel niet. De jaarboeken
+der Dominikanen van Colmar berichten dat in 1295 de rivier, die sedert
+langen tijd de stad Breisach van den Elzas gescheiden had, hare bedding
+gedeeltelijk overbracht naar de andere zijde van den berg. Reeds in
+de tiende eeuw spreekt Luitprand van Breisach als van een eiland,
+terwijl de stad op de kaart van den Elzas, in 1576 door Daniel Speckle
+vervaardigd, door een tak van den Rijn wordt omringd. Voor den geoloog,
+die de gesteldheid van het terrein onderzoekt, is de aanwezigheid
+van voormalige bermen en geulen aan de oostzijde van den rotsheuvel
+waarop Alt-Breisach is gebouwd, een afdoend bewijs, dat de rivier
+vroeger daar haar loop had. Eene wet van Valentinianus, opgenomen in
+den codex van Theodosius, is gedagteekend van de romeinsche vesting
+Brisacus, den dertigsten Augustus 369. Tegenwoordig kunnen wij op
+het terrein zelf, veel duidelijker dan in charters en kronieken,
+het spoor volgen van de verschillende beddingen, die de rivier
+achtereenvolgens innam en weder verliet, naarmate de insnijdingen in
+den bodem der vallei dieper werden, terwijl de oevers trapsgewijze
+omhoog stegen. De wijde krommingen en bochten van de oude beddingen
+de gesteldheid van den bloot gekomen rivierbodem, nog kenbaar aan
+plassen en rietbosschen, waar de liefhebbers ter eendenjacht gaan;
+de ligging der kiezelbeddingen,--dit alles stelt ons in staat,
+het vermogen en de stroomsnelheid van den Rijn in verschillende
+tijdperken te berekenen en de langzamerhand toenemende versmalling
+van zijn bed na te gaan. In historische tijden lag, naar men bijna
+met zekerheid mag aannemen, het oude Mons Brisacus nu eens op den
+eenen, dan weder op den anderen oever der rivier, naar gelang deze,
+ten gevolge van sterken was, haar loop veranderde.
+
+Wanneer wij met opmerkzaamheid de gesteldheid van de Rijnoevers in
+den Elzas en in Baden gadeslaan, kunnen wij nog de sporen ontdekken
+van drie groote takken of hoofdbeddingen, die betrekkelijk nog van
+jongen datum zijn en beurtelings door een net van zijarmen met elkander
+verbonden waren. Beneden Kembs liep de groote linkerarm van de rivier
+door de tegenwoordige vallei van de Ill tot aan Straatsburg. Naar
+het schijnt, zou de verzanding aan den bovenmond en de scheiding van
+den tegenwoordigen Rijn het gevolg zijn geweest van de natuurlijke
+werking der stroomingen, waarvan de sporen nog zichtbaar zijn in de
+aanspoelingen van keien, die van de Alpen zijn medegevoerd. Boven
+den Kaiserstuhl scheidde zich de rechterarm van den hoofdstroom af,
+liep om dien vulkanischen berg heen, en volgde dan den zoom van
+het Schwarzwald, waar de oude loop nog te herkennen is tot voorbij
+Ettlingen. Verzandingen in het bovenste gedeelte van dezen rivierarm en
+de voortgaande aanslibbing langs de verschillende beken en rivierkens,
+die van het Schwarzwald afdalen, hebben eindelijk het water van dezen
+tak teruggedrongen naar de hoofdbedding. Dit is ook ten slotte het
+geval geweest met de andere zijtakken; maar de vereeniging met de
+hoofdrivier schonk het aanzijn aan eene groote menigte eilanden en
+een warnet van grootere en kleinere kanalen en killen. Ten tijde van
+de romeinsche heerschappij waren Schlettstadt en Colmar misschien nog
+rechtstreeks met den hoofdstroom van den Rijn verbonden, hoewel dit
+niet uit geschreven dokumenten blijkt. Zeker is het echter, dat men
+te Ettlingen en te Durlach onmiskenbare sporen heeft gevonden van
+oude aanlegplaatsen uit den romeinschen tijd. De groote afstanden
+tusschen de hooge gronden ter wederzijde van de rivier, de scherpe
+bochten midden door het land, de talrijke greppels en killen, ten
+deele nog met water gevuld, de moerassen en veenen leeren ons nog
+heden, welke groote veranderingen, zelfs nog in betrekkelijk jongeren
+tijd, de loop van den Rijn heeft ondergaan. De vlekken en dorpen,
+in het overstroomingsgebied gelegen, zijn dan ook bij herhaling
+het slachtoffer geweest van deze wisselingen. Op den linkeroever
+werden Rheinau en Wörth in de middeleeuwen geheel verwoest en sedert
+herbouwd; het klooster Arnulfsau, in den omtrek van Drusenheim,
+is spoorloos verdwenen. Gelijk lot trof op den duitschen oever de
+dorpen Tringheim en Hundfeld nabij Kehl, en de kloosters Höhnua,
+Thumhauser en Mufflenheim boven Seltz.
+
+Maar de Rijn is eene te belangrijke, te beroemde rivier ook, om
+hem niet meer van nabij te beschouwen en eene opzettelijke studie
+te wijden.
+
+
+
+
+XIX
+
+
+Er bestaat geene vertrouwbare kaart, waarop men de veranderingen
+in den loop van den Rijn, sedert de middeleeuwen tot op onzen tijd,
+zou kunnen nagaan. Eene kaart van den ridder Beaurain, in Frankrijk
+vervaardigd om daarop de veldtochten van Turenne langs den Rijn,
+in de jaren 1674 en 1675, aan te wijzen, toont ons de rivier bezaaid
+met een groot aantal boschrijke eilandjes, door meer of minder breede
+armen gescheiden; zoo zelfs, dat eene militaire brug tusschen het dorp
+Plobsheim en het fort Altenheim gelegd, over acht armen van de rivier
+moest gaan om Baden met den Elzas te verbinden. Schönau, Rheinau,
+Drusenheim, Schattmatten en Seltz, tegenwoordig een à twee kilometers
+van den Rijn verwijderd, lagen toen vlak aan den oever. Vrij breede
+riviertakken vloeiden langs Wanzenau en Gambsheim, terwijl Dalhunden
+op den rechter oever lag. Voor den aanleg van het kanaal van de Ill
+naar den Rijn, dat in 1838 voltooid werd, was Straatsburg door drie
+dwarskanalen met den hoofdstroom verbonden. De normaliseringswerken,
+in de jongste tijden door de regeeringen der oeverstaten naar een
+vast plan uitgevoerd, hebben der rivier eene regelmatige en minder
+wisselvallige bedding aangewezen.
+
+Dadelijk nadat de Rijn, bij Bazel, de breede kloof tusschen
+de uitloopers van den Jura en het Schwarzwald verlaten heeft,
+raakt hij de grens van den Elzas. Op de Alpengletschers geboren
+en gevoed door talrijke beken en stroomen, die aan alle zijden
+van den Sint-Gothard, het centraalpunt der zwitsersche Alpenketen,
+afdalen, richt de prachtige rivier haar loop naar het meer Constanz,
+waarin zij zich tijdelijk verliest en als het ware de eerste
+periode van haar leven afsluit. Het schilderachtige zwabische meer
+verlatende, stroomt de Rijn naar het groote keerpunt bij Bazel,
+na vooraf de Limmatt en de Reuss, onder den naam van Aar tot
+eene belangrijke rivier vereenigd, te hebben opgenomen. De lengte
+van den Rijn, van zijn oorsprong in Grauwbunderland tot aan zijn
+uitloop in de Noordzee, bedraagt dertienhonderd-zes-en-twintig
+kilometers, waarvan vierhonderd-veertig tot de kromming bij Bazel
+en tweehonderd langs do grenzen van den Elzas. Bij het Tomameer in
+Grauwbunderland, dartelt de pas geboren rivier op eene hoogte van
+tweeduizend-driehonderd-vier-en-veertig meter boven de zee; in het
+meer van Constanz bedraagt die hoogte driehonderd-vier-en-tachtig
+meter; bij de brug te Bazel, tweehonderd-zes-en-twintig meter;
+bij de brug te Kehl, honderd-vijf-en-dertig meter, en te Lauterburg
+honderd meter: alles berekend naar het nulpunt van het amsterdamsche
+peil.--Het vermogen der rivier bedraagt tegenwoordig ter hoogte van
+Bazel, gemiddeld achthonderd kubiek meter, maar wisselt tusschen de
+tweehonderd en twaalfhonderd kubiek meters en meer. Bij sterken was
+heeft men, in het einde van December 1882, te Kehl een afvoer gehad
+van vijf- tot zesduizend kubiek meter per sekonde.
+
+Men kan eigenlijk niet zeggen dat de Rijn eene natuurlijke grens
+is, want in de eeuwen der volksverhuizing zijn stam bij stam de
+rivier overgetrokken; maar toch is de Rijn, sedert den aanvang der
+historische tijden in Midden-Europa, eene grens geweest, welker bezit
+de machtigste rijken elkander bij herhaling hebben betwist. Welk
+eene reeks van groote en gewichtige gebeurtenissen hebben, sedert
+de verschijning der Romeinen, zijne oevers niet aanschouwd! Hoe veel
+bloed heeft er niet gestroomd om het bezit van het schoone, gezegende
+land, waardoor hij zijne blonde wateren stuwt, zijne blonde wateren,
+waarin wijd beroemde steden zich spiegelen! En ook, welk een bron van
+zegen en welvaart was hij, de eeuwen door, voor de bevolking langs
+zijn zoom! Geene andere rivier misschien werd zoo vaak bezongen;
+voor geene andere klopt het hart van den Duitscher zoo warm als voor
+_Vater Rhein_, geëerd en gevierd als ware hij de schepper des lands.
+
+Bazel is gebouwd op een kiezelbank, bestaande uit keien gelijk
+aan die welke de Rijn medevoert, en waarvan het hoogste punt op
+vijf-en-zestig meters boven den tegenwoordigen middelbaren waterstand
+ligt. Deze kiezelbank verdeelt zich in en bij de stad in terrassen,
+die amphitheatersgewijze, soms met vrij steile hellingen, naar de
+rivier afdalen, en zich op regelmatige afstanden langs de beide oevers
+uitstrekken, tot ongeveer op de hoogte van Alt-Breisach.
+
+Boven de oude kiezel van deze terrassen vindt men, over groote
+uitgestrektheden, maar in zeer ongelijke dikte, de slib of
+klei, waaruit de vruchtbaarste velden in de vlakte van den Elzas
+bestaan. Deze slib, geheel verschillende van de mergelhoudende slib
+welke de rivier thans achterlaat, is vermoedelijk aangevoerd door
+het water, dat uit den ouden Rijngletscher stroomde, toen deze
+zich nog tot in de omstreken van Bazel uitstrekte. De Rijn moet
+destijds een veel vermogender rivier zijn geweest dan tegenwoordig:
+anders had hij onmogelijk tot op zoo verren afstand die massa's slib
+kunnen medevoeren, waarvan de dikte op sommige punten vijftig meters
+bedraagt. Nog heden is de stroom ter hoogte van Bazel zoo sterk,
+dat de rivier keisteenen ter zwaarte van vijf-en-twintig pond en
+meer medevoert.
+
+Tusschen de beide natuurlijke terrassen of hooge gronden, die zich
+beneden Bazel langs de rivier uitstrekken, begrenzen de wederzijdsche
+bandijken eene vlakte van drie tot zes kilometers breed, die bij
+hoog water nog wordt overstroomd, en waardoor de Rijn vroeger zijn
+loop nam in eene telkens wisselende, door tallooze kanalen doorsneden
+bedding. Van afstand tot afstand ziet men nog, twee of drie mijlen van
+den tegenwoordigen thalweg verwijderd, kommen en killen, overblijfselen
+van oude riviertakken, voor het meerendeel thans van den hoofdstroom
+afgesloten: zij vormen de thans oneigenlijk zoo genoemde eilanden van
+den Rijn. Bosschen en kreupelhout, akkers en weilanden, onder den
+naam van _ried_ en _grün_ bekend, volgen hier in bonte afwisseling
+op elkander: een waar paradijs voor de jagers. Zonder de kunstmatige
+normalisering van het rivierbed en de daarmede in verband staande
+bedijking, zou men ook nu nog kunnen zien gebeuren, wat vroeger
+herhaaldelijk plaats greep, dat de rivier bij overstrooming hare
+bedding verlegde. Zoo werd in 1570 het dorp Neuburg, bij Germersheim,
+van den rechter- naar den linkeroever verplaatst; zoo werd nog in het
+begin dezer eeuw het riviertje de Moder, bij Hagenau, gedwongen om
+zijn loop met omstreeks twintig mijlen te verlengen, ten einde den
+Rijn, nabij Fort-Louis, te bereiken. Hieruit blijkt, hoe moeilijk
+in den romeinschen tijd en in de middeleeuwen vaak de toegang tot
+de rivier was, en hoeveel strategisch gewicht werd gehecht aan die
+punten, waar het water van den Rijn in eene scherp begrensde bedding
+vloeide en dus de overtocht gemakkelijk viel.
+
+Daar waar de dus genoemde thalweg--dat is, de lijn van de grootste
+diepte--den oever raakt, bedraagt de diepte thans, gedurende het
+geheele jaar, minstens zes el beneden het nulpunt der peilschaal,
+overeenkomende met middelbaren waterstand. Op de ondiepten tusschen de
+kiezelbanken staat niet meer dan een el water en vaak nog minder. De
+pontons van de schipbruggen te Kehl en te Breisach rusten des winters
+dikwijls op de kiezel, in plaats van te drijven. Telken jare worden
+door de ingenieurs, met de werken van den Rijn belast, die banken
+opgenomen en de ondiepten gepeild. Deze ondiepten zijn eene zeer
+wezenlijke belemmering voor de scheepvaart, die zich niet ontwikkelen
+kan, zoolang het bed der rivier niet zal zijn gezuiverd en de banken
+en ondiepten weggeruimd.
+
+In de maand Februari begint de rivier te wassen. Deze aanvankelijk
+zeer geringe was houdt weder op in Maart, welke maand in onze streken
+doorgaans zeer droog is; te beginnen met April gaat de was echter
+sneller, om haar toppunt te bereiken in Juni. In Juli begint het
+water weder te zakken; de sterkste daling heeft plaats in de maand
+September. Natuurlijk komen er in de verschillende jaren meer of minder
+sterke afwijkingen voor, naar gelang het jaar droger of regenachtiger
+is.--Zoo als ik reeds zeide, nemen de ingenieurs telken jare de
+ligging en de gesteldheid der kiezelbanken op, die het bed van den Rijn
+versperren. Bij hoog water worden die banken of platen overstroomd;
+als het water zakt, komen zij weer boven. Tusschen Lauterburg en
+Straatsburg telt men niet minder dan drie-en-zestig van zulke platen;
+boven Straatsburg tot Bazel is haar aantal vooral niet minder. Ten
+gevolge van de verplaatsing van de kiezel bij hoog opperwater en
+sterken stroom, ondergaan die platen gedurige verandering, waarmede
+de schippers op den Rijn rekening hebben te houden.
+
+Deze kiezelplaten in den Rijn, die ook voor de zalmvisscherij benuttigd
+worden, verschaffen mede bezigheid aan de goudzoekers. Een charter van
+het jaar 667, door een hertog van den Elzas, Etichon genoemd, verleend,
+geeft reeds aan een klooster het recht om goud te wasschen. Nog
+in de laatste tijden leverden de goudzoekers uit den Elzas en uit
+Baden jaarlijks aan de munt te Karlsruhe voor de waarde van veertig
+à vijftigduizend francs van het kostbare metaal. Men vindt dit goud
+vooral op de kiezelplaten, met zand vermengd. Maar de arme lieden,
+die het zoeken, verdienen zoo weinig met dien arbeid, dat zij daartoe
+alleen hunne toevlucht nemen als zij niets anders te doen hebben. Het
+goud komt niet voor in de gedaante van groote of kleine korrels, maar
+van zeer dunne loovertjes, die ter nauwernood een millimeter groot
+zijn. Doorgaans bevatten tienduizend pond kiezel niet meer dan zes
+grammen goud. Een hoop kiezel van tien kubiek meters levert bij de
+wassching niet meer op dan twee en een half gram goud. Gedurende de
+beste jaren ontving de munt te Karlsruhe van twaalf tot vijftien pond,
+vertegenwoordigende vier vijfden van de geheele produktie langs den
+loop der rivier van Bazel tot Philipsburg. Wanneer men nu in aanmerking
+neemt, dat een goudzoeker nog geen twee francs per dag verdient, dan
+zal men lichtelijk begrijpen dat een zoo weinig winstgevend bedrijf
+al meer en meer verwaarloosd wordt. Het is veel voordeeliger zich als
+dijkwerker te verhuren of in de fabrieken te arbeiden, dan langs den
+Rijn goud te zoeken.
+
+Voor de uitoefening van dat bedrijf heeft de goudzoeker overigens niet
+veel gereedschap noodig. Het goudwasschen geschiedt tegenwoordig op
+vrij wel dezelfde manier, die Heberer, in 1582, te Seltz in praktijk
+zag brengen. Met een ijzeren schop voorzien, schept de goudzoeker
+eenige ponden kiezel op en schudt die in het water heen en weer,
+ze tevens oppervlakkig onderzoekende. Na de groote keien verwijderd
+te hebben, maakt hij eene beweging met de schop, zoodat het lichte
+zand door het water wordt medegespoeld. Vervolgens worden ook de
+kleine steentjes verwijderd. Na nog eenige bewegingen met de schop,
+houdt hij niets over dan zwart zand, dat eene groote hoeveelheid met
+titanium verbonden ijzer bevat, en waarin een geoefend oog al spoedig
+de verborgen goudloovertjes ontdekt. Als hij met iedere schop meer
+dan een dozijn loovertjes verkrijgt, heeft hij kans meer dan een
+franc per dag te verdienen. Na aldus eene zekere hoeveelheid zand
+verzameld te hebben, begint de operatie van het wasschen. Daartoe
+gebruikt hij eene twee el lange en een el breede schuine plank, die met
+een stuk grove wollen stof is bekleed, en aan welker boveneinde een
+soort van teenen horde is aangebracht, waarvan de traliën twee duim
+tusschenruimte hebben. Het kiezel wordt nu tegen die horde gelegd en
+vervolgens met water begoten: het zand en de nog overgebleven kleine
+steentjes worden door het afstroomende water medegevoerd, terwijl de
+goudloovertjes en het fijne zand in de wol blijven vastzitten. Het
+wollen kleed wordt nu van tijd tot tijd in eene tobbe uitgespoeld;
+en het op den bodem achtergebleven zand naar huis medegenomen om daar
+eene laatste zuivering te ondergaan. Ge ziet, het kost moeite genoeg,
+een weinig goud machtig te worden.
+
+
+
+Twee malen ben ik, te beginnen van Bazel, den Rijn afgevaren: eens met
+de ingenieurs, aan wie de uitvoering der rivierwerken is opgedragen,
+en eens in gezelschap van de leden van onzen provincialen landdag,
+die zich door eigen aanschouwing van den stand der werken wenschten
+te vergewissen.
+
+Bij den laatsten tocht was het bij uitnemendheid mooi weer met
+prachtigen zonneschijn. En de tocht was inderdaad een soort van
+triomftocht: overal werden wij met gejuich, met kanon- en geweerschoten
+ontvangen; steden en dorpen waren met vlaggen en groen versierd;
+overal werd ons de eerewijn aangeboden, en de heeren zelven waren in
+de beste en vroolijkste stemming. De vergadering was bijna kompleet,
+evenzoo als de regeeringscommissarissen. Slechts enkelen ontbraken,
+die tegen zulk eene vaart, met het oog op hunne gezondheid of hun
+gestel, meenden bezwaar te moeten maken. Daar gaat op den Rijn, zoo
+als men weet, een zeer snelle en sterke, bij wijlen zelfs een zeer
+hevige stroom; en al is iemand volksvertegenwoordiger, kan het hem
+toch overkomen, dat hij zich op het water minder op zijn gemak gevoelt.
+
+Maar liever dan u een officieel proces-verbaal aan te bieden van de
+stroombevaring door de leden van den landdag, wil ik u eenvoudig het
+verhaal doen van mijn eerste tochtje op de rivier met de ingenieurs. Op
+dien dag--het was Vrijdag, 28 September 1882--was het weer veel
+minder mooi: de hemel was grauw en donker en het regende hard. De
+hoog gezwollen wateren kookten en bruisten onder de oude brug te
+Bazel. Vader Rijn was blijkbaar niet in zijn humeur en scheen ons
+toe te roepen: "Vandaag niet! Komt mij een anderen dag bezoeken:
+ik ben nu niet te spreken." Te spreken of niet, wij zijn in het
+schuitje en kunnen niet meer terug. Vader Rijn moet het nu maar voor
+lief nemen. In woeste snelle vaart voeren de voortgejaagde golven
+ons mede: eer wij het weten, varen wij onder de brug van Huningen
+door. Bazel verdwijnt welhaast uit het gezicht, met zijne torens en
+hooge oevers. Beneden de stad verheffen zich langs de rivier eenige
+fabrieken van chemische stoffen, met haar leelijke schoorsteenen,
+die ons hun rook en roet nazenden: even onaangenaam voor den reuk
+als het vuile water en de verwerkte stoffen dier fabrieken, die in
+den Rijn uitstroomen, verderfelijk zijn voor de zalmteelt.
+
+Dicht bij de schipbrug van Huningen verbindt een ijzeren brug de
+badensche spoorwegen met het spoorwegnet van Elzas-Lotharingen;
+deze verbinding heeft voornamelijk een strategisch doel: zij moet
+namelijk de beweging mogelijk maken van troepen, die uit Zwaben en
+Wurtemberg komen, zonder het neutrale grondgebied van Zwitserland te
+schenden. Dicht bij de brug ziet men ook den mond van het kanaal,
+dat den Rijn met de Rhône verbindt; vlotvoerders zijn bezig met
+houtvlotten, uit Zwitserland en het Schwarzwald afkomstig, binnen
+het kanaal te sturen. De pontons van de schipbrug zijn gedeeltelijk
+van hout, gedeeltelijk van zink; maar deze laatsten, die moeilijk
+te herstellen zijn, verdienen geene aanbeveling. Naast de brug staat
+een magazijn, waarin de noodige materialen voor herstellingen worden
+geborgen. Ten einde in geval van snellen was of hoog opperwater
+tijdig te kunnen waarschuwen, heeft men eene telegraaflijn aangelegd,
+waardoor de bureaux van de ingenieurs te Colmar en te Straatsburg
+in rechtstreeksche verbinding staan met de brug- en dijkwachters,
+die onderling telefonisch verbonden zijn. Minder goed geregeld is
+de dijkverdediging door de oeverbewoners, wanneer er gevaar is voor
+doorbraak; het ware zeer wenschelijk, dat de regeering zich die
+zaak aantrok en eene behoorlijke organisatie met een vast personeel
+invoerde.
+
+Een paalregel, uit houten en ijzeren palen samengesteld en die in
+schuine lijn, van het midden der schipbrug, in de richting van den
+linker oever loopt, beschermt de pontons tegen het geweld van den
+stroom, wanneer bij hoog water de brug moet worden weggenomen. Ook de
+houtvlotten zoeken vaak in deze soort van haven eene wijkplaats. Hier
+verlaten wij het bootje, waarmede wij van Bazel zijn gekomen, om over
+te gaan in de gouvernementsboot voor den dienst der rivierwerken. Deze
+boot, die met vier roeiers is bemand, heeft in het midden een overdekte
+kajuit, waar wij althans voor regen en zonneschijn veilig zijn. De
+regen heeft trouwens voor het oogenblik opgehouden, maar de lucht
+blijft betrokken. Veel liever hadden wij helder en warm weer gehad:
+doch daar is niets aan te doen, en pruttelen maakt de zaak niet beter.
+
+Terwijl de boot met groote snelheid door het water glijdt, hooren
+wij in onze onmiddellijke nabijheid een zonderling geluid, het best
+te vergelijken bij het kletteren van hagel tegen de ruiten. Een der
+ingenieurs deelde mij mede, dat dit geluid werd veroorzaakt door de
+beweging der steenen op de kiezelbanken. Voor het oogenblik is geen
+van deze platen zichtbaar: bij zulk een hoogen waterstand zijn zij
+allen overstroomd. Eerst later, als het water zakt, komen zij weer
+voor den dag, maar dan op andere plaatsen dan waar zij zich vóór
+den was bevonden. Die platen zijn dus in beweging, en die beweging
+is sneller, naarmate in den Rijn sterker stroom gaat. De wrijving en
+schuring van die kiezel veroorzaakt het slib, dat het water troebel
+maakt. Op sommige plaatsen worden de kiezelsteenen, door de kracht
+van den stroom, over de lage kribben en dammen heengeworpen, hoewel
+die minstens een el boven de kiezelplaten reiken. De normaallijnen,
+die een kunstmatig bed bij middelbaren rivierstand moeten vormen,
+zijn aangewezen door rijswerk en steenglooiingen; deze kunstmatige
+bedding doorsnijdt op verschillende punten den ouden thalweg. Langs
+de afgesneden rivierarmen zien wij bootslieden, die hunne schuiten
+voorttrekken; visschers maken daar, vooral bij regenachtig weer,
+hunne beste vangst, want dan zwemmen de visschen, door de openingen
+in de oeverwerken, de zijtakken in, waar zij in menigte gevangen
+worden. Het rijsbeslagwerk is bijna overal langs de normaallijnen
+aangebracht en met steen bestort; de oude zijtakken zijn op die
+wijze voor het meerendeel afgedamd; bij hooge waterstanden stroomt
+het water over die dammen heen en ontlast zich in de afgesneden killen.
+
+Wij varen onder de brug van Rheinau door en roeien voort, nu met de zon
+vlak in het gezicht. Gelukkig! want bij zulk eene vaart op den Rijn is
+mooi weer eigenlijk een vereischte. Zonder eenige inspanning bereiken
+wij omstreeks vier uren in den namiddag de uitmonding van de Kraft,
+eigenlijk een tak van de Ill, die zich bij Erstein van deze rivier
+afscheidt. Twee mijlen verder ligt de fraaie hoeve Altenheimer Hof
+schilderachtig tusschen het geboomte. Troepen soldaten oefenen zich
+in het zeilen en sturen, in de nabijheid van een fort, dat onlangs
+aan den oever der rivier is gemaakt en waarvan niets zichtbaar is dan
+de met gras begroeide taluds. Slechts de punthelmen der schildwachten
+op den wal verkondigen u, dat wat ge daar ziet, een fort is. Niet ver
+van daar, op den badenschen oever, ligt een tweede fort: beiden maken
+deel uit van de lijn van defensie der stelling Straatsburg. Rondom
+het fort Altenheim sluiten bosschen den horizon af, maar de Rijn zelf
+opent heerlijke gezichtspunten. De rivier heeft hier eene breedte
+van tweehonderd-vijftig el; de kalme watervlakte wordt door geen
+enkele bank of plaat gebroken. De stroom is hier veel minder snel;
+bij wijlen schijnt de koninklijke stroom een effen meer. Eene kleine
+boot, vol heeren en dames, steekt vlug en licht, vlak langs ons heen,
+de rivier over. In de verte beurt de kathedraal van Straatsburg haar
+fijne torenspits in de nu helder blauwe lucht. Welk eene afwisseling
+van gezichten en landschappen, bij iedere kromming van de rivier! Toch
+valt het niet tegen te spreken, dat de rivierverbetering, hoe nuttig
+ook onder andere opzichten, niet aan het schilderachtige bevorderlijk
+is geweest: trouwens de ingenieurs-wetenschap heeft niets te maken
+met schoonheid. Haar ideaal is eene zooveel mogelijk rechte rivier,
+tusschen regelmatige, rechtlijnige oevers ingesloten; en dit ideaal
+is gewis een geheel ander dan dat van dichters en kunstenaars, ja
+ook van hen, voor wie de schoonheid der levende natuur zeer, zeer
+veel meer waard is dan de mooiste mathematische figuur. Zoo was dan
+ook, vóór de normaliseering, de Rijn onbetwistbaar veel schooner
+en pittoresker. Toen vormden, bij hoog water, de verschillende
+vertakkingen van de rivier een majestueusen, uitgestrekten waterplas,
+die op sommige plaatsen eene breedte had van ettelijke mijlen. Ook
+nu nog biedt de rivier juist daar de schoonste gezichtspunten,
+waar de nog niet afgedamde zijtakken diep landwaarts indringen, te
+midden der statige, eeuwenheugende bosschen. Welke prachtexemplaren
+van eiken en ahornen vindt men nog op de voormalige eilanden, voor
+het meerendeel begroeid met schier ondoordringbaar kreupelhout,
+de geliefkoosde verblijfplaats van wilde zwijnen en fazanten. In de
+lagere gedeelten betwisten riet en biezen en gras de plaats aan het
+kreupelhout, tenzij een warnet van doornstruiken en wilde moerbeziën
+het geheele terrein inneme. Hier en daar vindt men, op de dichtst
+begroeide eilanden, nog enkele bevers, maar zij worden van jaar tot
+jaar zeldzamer. In het museum van natuurlijke historie te Mainz zag ik
+een grooten opgezetten bever, die aan den oever van Rijn gevangen was.
+
+Omstreeks vijf uren in den namiddag varen wij onder de brug van den
+spoorweg van Straatsburg naar Kehl, en komen even daarna aan den mond
+van den zoogenoemden Kleinen-Rijn, waar wij aan land gaan. Wij zijn
+te Straatsburg.
+
+
+
+
+XX
+
+
+Een ander maal zullen wij het gedeelte van den Rijn tusschen
+Straatsburg en Lauterburg bevaren. Wij moeten nu eerst den stroom
+weer opvaren en onze wandeling voortzetten door de Sundgau en
+het Hartwald. Maar alvorens daarheen te gaan, kan ik den lust niet
+bedwingen, nog weer eens om te dolen op de eilanden in de oude rivier:
+laat het zijn om te teekenen en, lukt het, ook te jagen. Wie op de
+manier van onze moderne toeristen door een land heenvliegt, leert het
+immers nooit kennen; en onze schoone Elzas is het inderdaad wel waard,
+goed bezien en gekend te worden.
+
+In den vroegen morgen van den 24sten September ging ik met den schilder
+Lix op weg naar Plobsheim, om daar onzen gemeenschappelijken vriend
+Louis Schutzenberger op te zoeken, die op zoo menige schilderij
+de natuur en het leven langs de boorden en op de eilanden van den
+Rijn met treffende waarheid en diep gevoel heeft weergegeven. De
+kunstenaar, die naar buiten was gegaan om te jagen, had voor het
+oogenblik zijn intrek genomen bij de villa Finck. De villa Finck, wel
+bekend bij alle jachtliefhebbers in Straatsburg, is eene eenvoudige
+visschershut, verbonden met eene tapperij. De huurders der omringende
+jachtterreinen hebben daarnaast een witgepleisterd huisje gebouwd,
+waarin ieder van de gasten, naar eigen lust en smaak, zijn nachtlogies
+inricht, hetzij in een hangmat, hetzij op eene eenvoudige matras. Als
+de regen lang aanhoudt, of als het te koud wordt, kan men zich bij
+het vuur warmen. Moeder Finck, de kookvrouw, heeft in haar kelder
+een zekeren witten wijn, waarvan de goede oude vrouw zelve wel wat
+druk proeft. Over het eten behoeft men zich niet bekommerd te maken:
+de stille wateren van de voormalige Rijntakken wemelen van visch,
+en het wild van allerlei soort is niet minder overvloedig. Zelfs de
+minst geoefende jagers kunnen zooveel wilde zwijnen en reeën, hazen,
+otters, dassen, eenden, kievitten, patrijzen en fazanten, snippen en
+pluvieren schieten, als zij maar verkiezen.
+
+Wellicht kunnen niet al mijne lezers zich eene duidelijke voorstelling
+maken van de villa Finck, ook al deel ik hun mede, dat zij op vijftien
+mijlen afstands van Straatsburg ligt, in de gemeente Plobsheim, op
+een eiland in den Rijn. Welnu, verbeeld u een open plek in het bosch,
+ter uitgestrektheid van een bunder, aan den eenen kant besproeid door
+een voormaligen arm der rivier, aan de andere zijde ingenomen door
+het jachthuis en de visschershut; rondom die woningen een moestuin met
+vruchtboomen en een op latwerk rustende wingerd, waaraan donkerblauwe
+druiven hangen. Tegen den muur van het huis hangen een aantal fuiken;
+terwijl aan den waterkant een groot, op palen uitgespannen kruisnet
+hangt te drogen. Eenige blondharige kinderen, flink en gezond van
+uitzicht, barrevoets, spelen met een troepje tamme eenden, die zich
+voor de deur hebben verzameld, maar zoo straks weder te water zullen
+gaan. Een gedeelte van dit terrein behoort aan den visscher Finck, die
+hier woont met zijne zonen en kleinkinderen; het overige wordt bebouwd
+door boeren uit het naburige dorp. Een koel en lommerrijk pad voert,
+midden door het eikenbosch, naar Plobsheim. Hier en daar worden de
+eiken afgewisseld door populieren, elzen en wilgen, als ook door de
+heesters en struiken, die gemeenlijk op lage vochtige plaatsen groeien.
+
+Toen wij aankwamen scheen het mooi weer. Bij ons vertrek van
+Straatsburg, omstreeks zes uren in den morgen, hing er een dikke
+nevel over de weilanden en over het water. Nu schijnt de zon helder
+en warm, en ondanks eenige min of meer verdachte wolken, zal de zon
+ook den geheelen dag blijven schijnen:--althans naar de verzekering
+van vader Finck, die ons zeer hartelijk ontvangen heeft en dien ik
+u nog moet voorstellen. Vader Finck is visscher van beroep, maar
+oefent daarnevens, als de gelegenheid gunstig is, ook het bedrijf
+van strooper uit. Hij is altijd op den uitkijk: geen schepsel kan
+zich boven, op, of in de wateren onder de aarde bewegen, of hij merkt
+het op met zijn scherpen, doordringenden, loerenden valkenblik, die
+altijd naar eene prooi schijnt te speuren. Naar men ons verhaalde,
+had die brave man eertijds een bijzonder zwak voor het wild op den
+badenschen oever. De hemel mag weten, hoeveel reeën en fazanten
+hij, zonder jachtakte of vergunning, aan den overkant van den Rijn
+gevangen heeft! Geen wonder dat hij nu en dan in botsing kwam met de
+jachtopzieners en veldwachters, die op hem loerden. Op zekeren dag of
+in zekeren nacht--de kroniek vermeldt niet of het feit bij zon- of bij
+maanlicht plaats greep,--keerde de visscher-strooper naar huis terug
+met een portie ganzenhagel in zeker lichaamsdeel. Zoo iets vergeet
+men niet licht, vooral omdat Finck wist welke jachtopziener hem die
+poets gebakken had. Eenigen tijd daarna lag onze vriend, wiens wonden
+waren geheeld, maar die even onbekeerlijk was gebleven, op de loer in
+de biezen. Hij zag den jachtopziener, die hem zoo goed geraakt had,
+zijn geweer op een zonnig plekje in het gras nederleggen, vervolgens
+zijne kleederen uittrekken en bij zijn geweer leggen, en eindelijk
+in het water afdalen. Nauwelijks was de jachtopziener in het bad,
+of de strooper sprong uit zijn schuilhoek te voorschijn, en maakte
+zich in een oogwenk meester van de kleederen en ook van het geladen
+geweer. Toen riep hij op spottenden toon den onthutsten jachtopziener
+toe, dat hij hem de keus liet, waar hij den kogel, dien hij, Finck, hem
+nog schuldig was, wilde ontvangen, in zijn hoofd of ergens anders. De
+badensche jachtopziener, die bij ondervinding wist dat de strooper
+nooit zijn doel miste, stond daar, ter dood verschrikt... "Kom aan,
+neen!" voer Finck voort, "ik zal u niet dooden. Maar vergeet niet dat
+ik uw leven in mijne hand heb gehad."--En zonder de dankbetuiging van
+den opziener af te wachten, verwijderde de strooper zich. Later zijn
+beiden goede vrienden geworden: volgens booze tongen zelfs zoo goed,
+dat zij voor gezamenlijke rekening stroopten.
+
+Al was ons bezoek bij Schutzenberger onverwacht, de ontvangst was
+er niet minder hartelijk om. De jagers lagen nog in bed; terwijl
+zij zich gereed maakten om op te staan, namen wij een kijkje voor
+het venster. O ramp! het is eensklaps gedaan met het mooie weer:
+de lucht is geheel betrokken. Terwijl onze vrienden zich aankleeden,
+regent het reeds vrij hard. En nog geen uur geleden, verzekerde vader
+Finck ons dat de zon den geheelen dag schijnen zou! Wij vertrouwden
+op zijn woord en rekenden op zijne weerkennis. Immers, een inboorling
+van de eilanden in den Rijn, die zijn leven lang in de buitenlucht
+heeft verkeerd, die vijftig jaren achtereen het beroep van visscher
+en strooper heeft uitgeoefend, zoo iemand dient toch de voorteekenen
+van goed of slecht weer te kunnen onderscheiden! Nu, als ware hij
+een almanak, antwoordt hij, dat het best mogelijk den geheelen dag
+kan regenen. Natuurlijk, als het geen mooi weer is, zal het wel
+regenen! Maar, als om den spot te drijven met den profeet, keert de
+wind en de regen houdt op. Na verloop van eenige oogenblikken schijnt
+de zon weer zoo helder als ooit. Na een landelijk ontbijt gebruikt te
+hebben, gaan Schutzenberger en de andere heeren op de patrijzenjacht,
+om voor het diner te zorgen. Lix en ik gaan met den zoon van Finck
+een watertochtje op den rivierarm maken, vooral met het doel om te
+teekenen en te schetsen.
+
+Hoe heerlijk is toch zulk een watertochtje, onder den lommer der
+overhangende takken. Op dezen grillig kronkelenden voormaligen arm
+van den Rijn behoeven wij niet eens de riemen te gebruiken; met een
+eenvoudigen boom kan onze schipper aan de boot de gewenschte richting
+en beweging geven. Bij de villa Finck verheft zich de oever ter
+hoogte van drie el boven het kristalheldere water, rustig kabbelend
+over eene bedding van fijn kiezelzand. Verscheidene bootjes liggen
+hier aan den oever, voorzien van teenen korven, waarin de visch
+geborgen wordt. Langs den oever staan oude knoestige wilgen naast
+kleine knotwilgen, beiden nog prijkende in den dos hunner grijsachtig
+zilveren bladeren. Op den achtergrond breiden krachtvolle eiken hunne
+zware takken over het kreupelhout uit. Het hooge geboomte en het lage
+hout, doornstruiken en heesters, het heldere water, de weilanden
+en akkers--wat bieden ze een rijkdom van telkens afwisselende
+gezichten. Voeg daarbij de volmaakte kalmte, de vredige stilte en
+rust, een zeker geheimzinnig iets, dat onwillekeurig tot ernst stemt
+en zoo weldadig aandoet.--De Rijn is voor het oogenblik laag. In
+den vroegeren arm der rivier, waarop wij zachtkens voortglijden
+tusschen beurtelings kale en boschrijke oevers, nu eens in den vollen
+zonneschijn, dan wegduikende in den half doorzichtigen lommer, is de
+stroom vrij zwak. Somwijlen nemen riet en biezen de plaats in der
+boomen: hun vezelige wortels bedekken de hellingen en zweven boven
+het gedaalde water.
+
+Na een half uur gevaren te hebben komen wij aan de uitmonding van
+dezen arm, die nog niet geheel van den genormaliseerden Rijn is
+afgesloten. Dit is op meer plaatsen het geval, maar die openingen
+verminderen van jaar tot jaar, en binnen een niet al te langen tijd zal
+de geheele Rijn ter wederzijde met eene bijna onafgebroken doorloopende
+kaai of oeverbekleeding zijn voorzien.--Terwijl mijn vriend Lix eene
+schets maakt van de dijk- en oeverwerken, ga ik bij de hoeve van
+Altenheim, tegenover het nieuwe fort, aan wal. Men is daar bezig eene
+nieuwe dijkwachterswoning te bouwen. Daar de stand van den Rijn op dit
+oogenblik vrij laag is, zijn hier en daar de kiezelplaten ook weder
+zichtbaar. Op een dezer platen is een geheele zwerm van kievitten,
+minstens vijftig in getal, neergestreken: zij verzamelen zich daar
+voor de verhuizing naar zuidelijker klimaat, warrelen door elkaar
+en zwieren nu en dan boven de rivier. Een andermaal hoop ik over de
+fauna van de Rijnoevers te spreken.
+
+De zon steekt vinnig, als broeide er een onweder; ik beklim den
+bandijk, die hier dicht langs den genormaliseerden oever loopt en
+dicht bij het fort Altenheim wordt afgebroken door een breed kanaal,
+dat door eene sluis met den Rijn in gemeenschap staat. Te midden
+van het groen teekenen zich hier en daar de witte muren van eenige
+verspreide boerenwoningen. Aan den oever teruggekeerd, vind ik Lix, die
+zijne schets voltooid heeft, waarna wij weder in de boot plaats nemen.
+
+De hemel, die eenige uren helder is geweest, is op nieuw met wolken
+overdekt: het dondert reeds in de verte, en weldra valt de regen bij
+stroomen neder. Doornat nemen wij afscheid van Schutzenberger, ten
+einde over Breisach naar den Rijn terug te keeren.--De volgende morgen
+vindt ons dan ook in een char-à-bancs op den grooten weg tusschen
+Neu-Breisach en Geiswasser. Overal langs den weg zijn nog de sporen
+zichtbaar van den geweldigen orkaan, die den 16den Juli van het vorige
+jaar hier heeft gewoed. Een aantal boomen liggen tegen den grond,
+hetzij ontworteld, hetzij halverwege den stam afgebroken. Zoo groot
+was de kracht van den wind, dat het te veld staande koren letterlijk
+werd gedorscht en het graan uit de halmen weggedreven. Daken werden
+weggeslagen, en eene geduchte hoos vernielde op haar weg alle gewassen
+en een goed deel van den oogst.
+
+Niet ver van Ober-Saasheim wordt onze aandacht getrokken
+door een afgebranden molen naast een uitgedroogd kanaal. De
+voortgaande verdieping van het bed van den Rijn, tengevolge van de
+verbeteringswerken, is oorzaak dat gaandeweg de toevoerkanalen naar
+de molens droog loopen, waardoor de molenaars hunne broodwinning
+verliezen. Dit is eene zeer ernstige schaduwzijde van een overigens
+zoo nuttig werk, waardoor het algemeen belang ongetwijfeld gebaat
+wordt. Achter den afgebranden en verlaten molen verrijst het
+prachtige bosch met zijn hoogstammig geboomte en rijk geschakeerden
+groenen dos. Midden door het bosch brengt een zijpad ons in weinige
+oogenblikken naar Geiswasser.--Daar bevinden wij ons weer binnen de
+grenzen van het gebied der eilanden.--Geiswasser is in het najaar
+een allerbevalligst dorp, wegschuilende tusschen het groen, zonder
+eigenlijke straten, dicht bij den Rijn, en toch door den bandijk
+tegen overstrooming beveiligd. De huisjes staan in schilderachtige
+wanorde overal verspreid: ieder bouwt zich zijne woning waar en zoo
+als hij verkiest, zonder zich in het minst om regelmaat of rooilijn
+te bekommeren. De meesten zijn omringd van een boomgaard met een
+schat van vruchtboomen, door groenende hagen omsloten. De dorpelingen
+bebouwen hun akkers, visschen in de oude rivierarmen of werken aan de
+dijken, wanneer die herstelling behoeven. In het voorbijgaan werpen
+wij door een openstaand venster een blik in een dier eenvoudige,
+echt landelijke woningen: de familie staat gereed aan tafel te gaan,
+en naar vroom gebruik spreekt de eerwaardige vader des gezins het
+_Benedicite_, het gebed voor het eten.
+
+Wij slaan al wandelend de onophoudelijke afwisselingen in het landschap
+gade. Straks dwaalden onze blikken over de ruime, wijde vlakte, aan
+den horizon begrensd door eene lijn van bosschen, waarboven zich in
+de verte de schemerende top van den Kayserstuhl verhief.--Merk nu op
+dit breede water, nog altijd eene vertakking van den vroegeren Rijn,
+op sommige plaatsen zeer diep, terwijl ge het op andere punten met
+baggerlaarzen aan kunt doorwaden. Hier en daar verdwijnt het water
+schier geheel onder riet en biezen; elders vloeit het met nauw hoorbaar
+murmelen over fijn kiezelzand, terwijl van achter de boomen op naburige
+eilandjes, het plechtstatig ruischen van den koninklijken stroom ons
+in de ooren klinkt. Het water is buitengewoon doorschijnend, helder
+als kristal: nu althans, nu de Rijn laag is. Witte kiezelplaten,
+hier en daar uit het water oprijzende, steken scherp af tegen het
+donkergroen der boomen, waarboven zich weder de schemerende omtrekken
+van den Kayserstuhl teekenen. De boomen op de aan overstrooming
+blootgestelde uiterwaarden zijn voornamelijk wilgen, olmen, elzen, die
+met doornstruiken en lage heesters vermengd een schier ondoordringbaar
+kreupelbosch vormen, waarin de wilde zwijnen hun leger hebben. Bij den
+oever ziet men sierlijke groepen van populieren, afgewisseld met eiken
+en ahornboomen. Om de hoogste stammen slingeren zich verschillende
+woekerplanten, zoo als de wilde hop en anderen, die met haar grillige
+slingers en bloemen de takken omranken. In het diepe gedeelte van de
+kil liggen twee schuiten aan den oever gemeerd: eene schilderachtige
+stoffage te midden van dit herfstlandschap, beschenen door het kalme,
+stemmige licht van de dalende najaarszon.
+
+Even als in de geheele eilandenstreek, vindt men ook hier enkele
+verstrooide boerenwoningen, die elk een eigen naam dragen.--Niet
+verre van Geiswasser ligt, midden in het lommer, een dorpje met
+den dichterlijken naam van Vogelgrün, waarvan de aardige huisjes
+wegkruipertje schijnen te spelen tusschen tuinen en boomgaarden. De
+minste huisjes veroorloven zich de weelde van eene bovenverdieping;
+maar allen hebben een eigen tuin, door eene bloeiende haag of soms ook
+door een muur van groote roode keien omringd. Te Biesheim, een grooter
+dorp voorbij Neu-Breisach, op den weg naar den Rijn, wonen een aantal
+Joden, die handel drijven in vee en in allerlei andere zaken, ook in
+huizen en land. Eene buurt van dit dorp ligt aan de Giessen, een ouden
+arm van den Rijn, die nog vrij diep is en beroemd om zijn smakelijke
+visch en zijne kreeften. Even voor dat ge te Biesheim komt, ziet ge
+op een kruispunt van den weg het monument ter eere van den generaal
+Beaupuy. Het is een cenotaphium, in antieken stijl, maar tamelijk
+plomp, evenals het monument van Desaix, bij de brug van Kehl. De
+generaal de Beauchartie de Beaupuy werd den 19den October 1796, nabij
+Emmendingen, op badensch grondgebied, gedood, bij de verdediging van
+den bergpas van het Höllenthal, tijdens den terugtocht van Moreau. Op
+dit gedeelte van den weg heeft men een allerschilderachtigst gezicht
+op Alt-Breisach, zoo schoon gelegen op zijn dubbelen vulkanischen
+heuvel, waarvan de eene zijde geheel met wijnbergen is bekleed,
+terwijl op den hoogsten top de oude eerwaardige kerk troont.
+
+Wij zouden nog lang kunnen ronddwalen op deze eilanden en uiterwaarden,
+die vooral in dezen tijd des jaars, nu de herfst het landschap met
+zijne rijke kleuren en tinten begint te tooien, eene zoo eigenaardige
+schoonheid en bekoorlijkheid bezitten; maar wij mogen hier niet langer
+toeven. Den wandelstaf ter hand genomen, naar elders heen.
+
+
+
+
+XXI
+
+
+De onvruchtbare streek tusschen den Rijn en de Ill, zich uitstrekkende
+van de heuvels van de Sundgau tot aan de Ried, anders gezegd van
+Blotzheim en Huningen tot aan de grensscheiding tusschen den Opper-
+en den Neder-Elzas, draagt den algemeenen naam van de Hart of het
+Hartwald. In het oud-duitsch beteekent Hart, ook Haardt of Harth
+gespeld, een bosch of eene boschrijke streek; het woord komt in de
+samenstelling van verschillende plaatsnamen voor. Op vele plaatsen
+echter heeft de naam het bosch zelf overleefd; de aanwas der bevolking
+en de behoefte aan beter verzekerd levensonderhoud dan de jacht kon
+opleveren, heeft gaandeweg geleid tot het uitroeien der bosschen
+en de ontginning van alle gronden, die maar eenigszins voor meer
+winstgevende bebouwing geschikt waren. Zonder op te klimmen tot
+den tijd, toen de romeinsche heirweg van Augusta Rauracorum naar
+Argentoratum, langs den Rijn en de Ill, midden door een dubbelen
+gordel van wouden liep, weten wij dat de Hart van de Sundgau nog in
+de elfde eeuw uit een onafgebroken bosch bestond, zich uitstrekkende
+van Bazel tot Blodelsheim en Ruocheim, over eene lengte van acht en
+eene breedte van twee mijlen. Op de kaart van Daniel Speckle, in 1576
+uitgegeven, beslaan de bosschen van de Sundgau, in de streek van de
+Hart, ook eene veel grootere oppervlakte dan tegenwoordig. Tegen eene
+geringe betaling verkregen de bewoners der omliggende dorpen van de
+landheeren de vergunning om den grond te ontginnen: nu slonk weldra
+het bosch aan alle kanten, en niet zelden wisten de bezitters der aldus
+ontgonnen gronden, die eigenlijk deel uitmaakten van het landsheerlijk
+domein, zich als eigenaars te doen erkennen, zij het ook maar krachtens
+langdurig bezit en overgang van het eene geslacht op het andere. Om een
+einde te maken aan deze schending van de domaniale bosschen, gelastte
+koning Lodewijk XV, in den jare 1768, de afbakening der grenzen van
+de Hart, beslaande ongeveer een-en-dertigduizend bunders, die over de
+geheele lengte niet meer dan een vierde mijl van den Rijn verwijderd
+is. De koninklijke ordonnantie spreekt van dit woud, als van "een van
+de kostbaarte domeinen der kroon, zoowel wat betreft de jaarlijksche
+opbrengst, als ten opzichte van de voordeelen, die het op kan leveren,
+hetzij voor de proviandeering van een aantal vestingen in de nabijheid,
+hetzij om te voorzien in de behoeften des legers in oorlogstijd".
+
+Tegenwoordig vormt het Hartwald nog een aaneengesloten geheel ter
+oppervlakte van omstreeks veertienduizend hektaren, bij eene lengte
+van twee-en-dertig kilometers en eene breedte afwisselende tusschen de
+twee en twaalf. Ongeveer halverwege de lengte wordt het woud doorsneden
+door het Rijn-Rhône-kanaal, in de richting van het noorden naar het
+zuiden, tusschen Munchhausen en het Napoleonseiland, van waar zich
+een zijtak naar Huningen richt. Het woud grenst aan het rechtsgebied
+van niet minder dan drie-en-twintig gemeenten, waarvan de bebouwbare
+gronden langs den zoom van het bosch den gemeenschappelijken naam
+van Hartfeld dragen. De plattelandsbevolking bestempelt met den naam
+van Hart de beide kantons Ensisheim en Habsheim in hun geheel, en
+een deel der kantons Landser en Huningen, waartoe de verschillende
+gemeenten behooren. Het Kastenwald, naar den kant van Breisach, en
+andere, minder uitgestrekte in die streek verspreide bosschen, zijn
+nog overblijfselen van het oude oorspronkelijke Hartwald, die voor
+ontginning en bebouwing niet geschikt schijnen.--De bosschen van de
+Hart doen in schoonheid verre onder voor het woud van Hageman en vooral
+voor de wouden der bergen; zij bestaan hoofdzakelijk uit hakhout van
+eiken en hagebeuken. In het begin van de vorige eeuw werd het hout
+om de twee-en-vijftig jaren geveld en verkocht; de hak geschiedde
+bij partijen van zeshonderd bunders. Tegenwoordig laat men de boomen
+niet langer dan vijf-en-dertig jaren staan: het gevolg daarvan is,
+dat het jonge hakhout meer en meer de overhand krijgt en het woud
+alle karakter verliest. Op verschillende plaatsen, waar het jonge
+plantsoen niet is opgekomen of het weder inplanten is verzuimd, worden
+de omgehakte boomen vervangen door welig kreupelhout en struikgewas,
+dat soms eene hoogte van acht tot tien el bereikt. En daar, waar de
+eiken zich ter hoogte van eenige ellen boven het hakhout verheffen,
+wekken die eiken, door hun ziekelijk voorkomen, het aantal doode takken
+en het schraal gebladerte, veelmeer medelijden dan bewondering. Als
+die ongelukkige boomen niet tijdig worden geveld, dan beginnen zij
+in het hart te rotten en verliest het hout voor een goed deel zijne
+waarde. Misschien ware het raadzaam, hier van het kweeken van eiken
+af te zien, om zich te bepalen tot het hakhout van hagebeuken; maar
+de streken, waar de wijnbouw gedreven wordt, vragen van de Hart den
+noodigen voorraad van eikenhouten staketsels, en om de exploitatie
+van het bosch zoo voordeelig mogelijk te maken, moet met deze eischen
+rekening worden gehouden.
+
+Waarom groeien de eiken in de Hart- en in het Kastenwald niet zoo goed
+als elders? Om de eenvoudige reden dat zij uit den schralen, mageren
+grond geen voldoend voedsel kunnen ontleenen om hun vollen wasdom te
+bereiken en lang te leven. Op een zekeren leeftijd gekomen, wordt de
+verdere ontwikkeling der wortels gestuit door de keisteenen, die tot
+eene vaste, samenhangende massa vereenigd zijn en waar de wortels niet
+kunnen doordringen. De teelaarde aan de oppervlakte is niet meer dan
+eene dunne laag, waarin ook de noodige vochtigheid ontbreekt, en die
+voor bebouwing ongeschikt is. Men heeft het denkbeeld geopperd om het
+grootste gedeelte van het woud in weiland te herscheppen; maar zoo
+dit plan eenmaal verwezenlijkt mocht worden, zouden daar toch geene
+goede uitkomsten van te wachten zijn. Veeleer zou men de ontginningen,
+die reeds te veel uitbreiding gekregen hebben, moeten staken, en een
+gedeelte van het thans voor den graanbouw gebruikte land weer met
+hout beplanten, of althans, met behulp van bevloeiing uit den Rijn,
+in weiland herscheppen. Een bezoek in eene boerderij van de Hart is
+voldoende om ieder deskundige hiervan te overtuigen.
+
+Ondanks zijne dorheid en zijn schralen plantengroei heeft het
+Hartwald, gedurende de laatste tien jaren van het fransche bestuur,
+aan de schatkist een jaarlijksch inkomen opgeleverd van een half
+millioen francs, ongerekend het doode hout, dat aan de arme gezinnen
+in de omliggende dorpen wordt gegeven. Voorts beschermt het woud de
+stad Mülhausen en de omliggende vlakte tegen de schrale en koude
+noord-oosten winden; terwijl eindelijk de truffels, die op open
+plekken rondom de eiken groeien, eene gezochte lekkernij zijn voor
+de liefhebbers.
+
+Gedurende de maanden September en October houden de bewoners der dorpen
+van de Hart zich ijverig bezig met het zoeken van truffels. Daar
+het verboden is met varkens in het bosch te komen, richten de
+truffelzoekers honden af, om hen bij hunne nasporingen behulpzaam te
+zijn. Om de scherpte en fijnheid van hun reukorgaan ongeschonden te
+bewaren, houdt men die honden opgesloten tot de tijd voor het inzamelen
+der truffels gekomen is. Bij voorkeur worden poedels en mopshonden
+voor dit werk gebruikt; zij toonen daarbij veel overleg en ijver,
+en hebben dit voor boven de varkens, dat zij de opgegraven truffels
+niet opeten.--De truffels van de Hart zijn minder geurig en bleeker
+van kleur dan die uit het zuiden van Frankrijk. De onderscheidene
+soorten verschillen aanmerkelijk in waarde en ook in prijs; naar
+het oordeel der gastronomen zijn die uit de eikenbosschen van den
+Opper-Elzas de besten.
+
+
+
+
+XXII
+
+
+Niet ver van de Hart, aan de oevers van de Ill, ligt Ensisheim, een
+klein landstadje, weleer de zetel van de oostenrijksche regeering en
+later van den souvereinen raad van den Elzas, tegenwoordig slechts de
+nederige hoofdplaats van een kanton. Daar ontmoeten elkander ook alle
+boosdoeners van het rijksland, in de centrale strafgevangenis. Op
+eene bevolking van drieduizend-tweehonderd-zes inwoners, volgens
+de volkstelling van 1 December 1880, waren er toen zeven-en-zeventig
+militairen en achthonderd veroordeelden, hetzij tot dwangarbeid, hetzij
+enkel tot hechtenis. In den loop van het vorige jaar (1885) werden in
+de centrale strafgevangenis tweehonderd-zeven-en-veertig veroordeelden
+opgenomen, en werden tweehonderd-acht-en-dertig ontslagen. Sedert
+November 1884 worden te Ensisheim alleen diegenen opgenomen, wier
+straftijd meer dan drie jaren bedraagt. Zij die tot een hechtenis
+van minder dan drie jaren zijn veroordeeld, zullen voortaan hunne
+straf moeten ondergaan in een der zes departementale gevangenissen te
+Straatsburg, Zabern, Colmar, Mulhausen, Metz of Saargemund, naar gelang
+zij door een der aldaar zetelende gerechtshoven zijn veroordeeld.
+
+Wie het oude stedeke nadert, ziet het eerst, half verborgen door
+wingerden en tuinen, de overblijfselen van eene dubbele versterkte
+omwalling, met breede grachten en torens. Langs den voet der muren,
+die gedeeltelijk zijn ingestort en nergens meer hunne oorspronkelijke
+hoogte bereiken, vloeit het kanaal van Quatelbach, dat door het
+water van de Ill gevoed wordt. Het bed zelf van de Ill ligt droog,
+althans op het oogenblik, even als het kanaal van de Twaalf-Molens,
+dat zijn water van de Thur ontvangt. Van de oude wallen, en nog beter
+van den toren der parochiekerk, heeft men een heerlijk uitzicht, zoowel
+op de keten der Vogesen als op de bergen van het Schwarzwald. In de
+voornaamste straat van het stadje, in de nabijheid van het raadhuis,
+wordt de aandacht getrokken door een aantal antieke huizen, zoowel
+in gothischen als in duitschen renaissance-stijl. Vele van die
+burgerwoningen zijn versierd met bevallige torentjes en erkers,
+zoo als de brouwerij Schmidt en het logement de Kroon. De erker van
+genoemd logement, waar Turenne daags vóór den veldslag bij Turckheim
+zijn intrek nam, rust op eene kegelvormige halve kolom, tegen den
+voorgevel aangebracht. De beide verdiepingen van den voorgevel
+hebben gothische vensters, en boven den hoofdingang staat het
+jaartal MDCIX gebeiteld. Onder den erker van de brouwerij Schmidt,
+vroeger de kommanderij van Sint-Jan, uit het begin der zestiende
+eeuw en in gothischen stijl gebouwd, ziet men twee medaillons met de
+beeltenissen van den Keizer en den Roomsch-Koning. Nog andere huizen
+prijken met erkers en torentjes met wenteltrappen en kruisramen met
+houtsnijwerk. Overal verrijzen hooge puntgevels in menigte. De ruime
+parochiekerk is modern en alles behalve soliede gebouwd.
+
+Een der oudste gebouwen is wel het tegenwoordige stadhuis, dat
+uit de eerste helft der zestiende eeuw dagteekent en vroeger de
+zetel was van de oostenrijksche regeering. Het gebouw heeft twee
+verdiepingen, door eene sterk uitspringende kroonlijst gescheiden. De
+benedenverdieping heeft eene open galerij, waarvan de wijde bogen
+op massieve pijlers rusten. De vertrekken der eerste verdieping
+ontvangen hun licht door breede vensters, in drie vakken verdeeld,
+waarvan het middelste hooger is dan de zijramen. Een dier vensters
+komt uit op een balkon van ijzeren traliewerk, dat in later tijd
+is aangebracht. Daar naast bevindt zich een bel voor de openbare
+bekendmakingen. De achtkantige traptoren heeft een portaal, versierd
+met gekanneleerde zuilen en medaillons met portretten van romeinsche
+keizers. Naar het schijnt, bestond de bovenverdieping oorspronkelijk
+uit twee groote zalen, beiden, met eenige zijvertrekken, bestemd voor
+de twee regeeringscolleges. Later heeft men een dezer zalen, ten
+einde in de behoeften van den dienst te voorzien, in verschillende
+kamers gesplitst. Op een der muren ziet men eene vergulde groep,
+voorstellende de gerechtigheid met een blinddoek voor de oogen. De
+andere, nog ongeschonden zaal maakt door haar grootsche afmetingen
+een majestueusen indruk; deze zaal werd in 1884, op last van generaal
+Mantouffel, stadhouder van Elzas-Lotharingen, gerestaureerd en met
+fraai houtwerk versierd. De muren en de zoldering werden op nieuw
+beschilderd en verguld, even als het gewelf van de benedengalerij. Op
+de snijpunten der balken ziet men cartouches met de wapens der steden
+van den Elzas; boven de deur prijkt het wapen van Ensisheim met den
+vroegeren oostenrijkschen arend naast den tweekoppigen adelaar van
+het nieuwe duitsche rijk. De ruiten der vensters zijn rond, naar het
+oud gothische model. Enkele gothische détails uitgezonderd, draagt
+het gebouw in zijn geheel den stempel van den stijl der duitsche
+renaissance, hetgeen ook volkomen past bij het jaartal 1535, dat op
+verschillende plaatsen in den steen is gebeiteld.
+
+In het stedelijk archief worden, nevens de registers van den
+burgerlijken stand, de overblijfselen bewaard van een meteoorsteen, die
+in de vijftiende eeuw te Ensisheim uit de lucht is gevallen. Volgens
+de registers van den burgerlijken stand, die sedert den negenden
+Juni 1582, dat is dus sedert ruim driehonderd jaren, geregeld
+zijn bijgehouden, was het getal geboorten, dat in gewone tijden
+tien of twaalf per maand bedroeg, in 1642, tegen het einde van den
+dertigjarigen oorlog, gedaald tot een of twee. Bij het doorsnuffelen
+van deze oude papieren vonden wij, onder andere curieuse stukken,
+een klacht van herbergiers, in het jaar 1787 ingebracht tegen de
+tappers of kroeghouders, omdat zij, in strijd met de stedelijke keur,
+aan hunne klanten meer dan enkel brood en kaas te eten gaven.--De
+meteoorsteen werd vroeger in de kerk bewaard, en van daar naar
+het stadhuis overgebracht. Het gewicht van dien steen bedraagt
+tegenwoordig niet meer dan vijf-en-vijftig pond, in plaats van drie
+tot vier quintalen, als op het oogenblik van zijn val. Een groot
+stuk van den steen werd aan het museum van Colmar afgestaan; voorts
+hebben een aantal aanzienlijke personages, die Ensisheim doortrokken,
+te beginnen met Keizer Karel V tot de generaals der geallieerde legers
+in 1815, er ook voor en na fragmenten van medegenomen.
+
+Volgens het in 1840 verschenen boek van pastoor Merklen, getiteld:
+_Ensisheim, jadis ville impériale et ancien siège de la Régence
+archiducale des pays antérieurs d'Autriche, ou Histoire de la ville
+d'Ensisheim, avec un précis des évènements les plus mémorables qui
+se sont passés en Alsace_,--volgens dat boek met dien wijdloopigen
+titel, zou de herinnering aan het nederkomen van dien meteoorsteen,
+waarvan wij de overblijfselen voor ons zien, zijn vereeuwigd door
+het volgende opschrift in de oudste kerk der stad:
+
+
+    Tausend vierhundert
+    Neunzig zwey,
+    Hört man allhier ein ney
+    Geschrey:
+    Dass zunächst drauss vor der stadt,
+    Den 7ten Wintermonat,
+    Ein grosser Stein, beym hellen Tag
+    Gefallen von einem Donnerschlag,
+    Aus dem Gewilk, drithalb zentner schwer,
+    Von Isen Farb; brach man in her
+    Mit statischer Procession. Sehr
+    Viel schlag man mit Gewalt
+    Davon 1492.
+
+
+Dat wil zeggen: Ten jare duizend-vierhonderd-twee-en-negentig vernam
+men hier een ongewone tijding: dat buiten, vlak voor de stad, op
+den zevenden van wintermaand, een groote steen, op klaarlichten
+dag, bij een donderslag uit de lucht was gevallen, ter zwaarte van
+derdehalf centenaar en van eene kleur als ijzer; hij werd met statige
+processie binnen de stad gehaald; met geweld werden er zeer veel
+stukken afgeslagen.
+
+In het koor van de thans afgebroken kerk vond men nog twee andere
+opschriften, het eene in het latijn, het andere in het fransch, waarin
+mede van dezen meteoorsteen melding werd gemaakt. Wij deelen alleen
+het fransche opschrift mede, dat eene eenigszins vrije vertaling van
+het latijnsche is:
+
+
+    En deux mois on a vu
+    Deux prodiges divers:
+    Dans l'un tomba du ciel cette
+    Pierre effroyable;
+    El l'on vit au suivant trois soleils
+    Dans les airs.
+    C'est ainsi que le ciel, aux mortels
+    Favorable,
+    Par un penchant secret, dans sa juste
+    Fureur,
+    Se plaît à nous montrer les traits
+    De sa douceur.
+
+
+Ik behoef wel niet op te merken, dat meteoorsteenen tegenwoordig niet
+meer zulk eene buitengewone zeldzaamheid zijn. In het museum van de
+Akademie van Wetenschappen te Stockholm heb ik er een gezien van het
+eiland Diskö, bij de westkust van Groenland, afkomstig, die de hoogte
+had van een volwassen mensch bij een meter dikte. Tweemaal in het jaar,
+in de maanden Augustus en November, snijdt onze aarde, in de oneindige
+ruimte, twee banen van meteoren. Dat zijn de zwermen van vallende
+sterren, die wij in heldere nachten kunnen waarnemen. Het volk heeft,
+in zijne dichtende fantazie, aan de meteoren van de maand Augustus den
+naam gegeven van Sint-Laurenstranen, ter eere van den heilige, wiens
+feest in die maand wordt gevierd. Op den zeven-en-twintigsten November
+van het vorige jaar (1885), tusschen zes en acht uren des avonds, was
+het aantal vallende sterren, in den Elzas zichtbaar, zoo groot dat men
+ze niet tellen kon: het verschijnsel maakte op sommige oogenblikken den
+indruk van een groot vuurwerk. Naar de sterrekundigen ons verzekeren,
+zouden deze meteoren afkomstig zijn van de komeet van Biela.
+
+Ensisheim wordt voor het eerst genoemd in een charter van het
+jaar 768; in een giftbrief van jaar 823 komt de stad voor onder
+den naam van Einsigesheim, dat in een ander stuk Ensiclesheim
+wordt geschreven. Onder het oostenrijksche bestuur was de stad de
+hoofdplaats van het landgraafschap van den Opper-Elzas en de zetel van
+de regeering, wier rechtsgebied de beide Breisgauen, het Schwarzwald
+en de vier zwitsersche woudsteden omvatte. De graven van Habsburg
+hebben hier het kasteel Königsburg gebouwd, waarvan nu geen spoor meer
+te vinden is. Behalve andere voorrechten en privilegiën, bezat de
+stad ook het muntrecht. In 1469 werd bepaald, dat van de uitspraken
+der schepenbank van Ensisheim in beroep kon worden gekomen bij het
+hooggerechtshof te Mechelen, de hoogste rechtbank voor de landen van
+de zoogenoemde Bourgondische kreits; later werd dit appel overgebracht
+naar Innsbrück in Tyrol en eindelijk bij het keizerlijk kamergericht
+te Spiers. Gedurende den dertigjarigen oorlog werd het ongelukkige
+stedeke driemaal genomen en geplunderd. Bij den vrede van Munster
+werd Ensisheim aan Frankrijk afgestaan; van 1657 tot 1674 zetelde
+hier het hoogste regeeringscollege, de souvereine raad van den Elzas.
+
+De geschiedenis van dien souvereinen raad van den Elzas werd door twee
+raadsheeren in het hof van appel te Colmar, de heeren de Neyremand en
+Pillot, in een zeer interessant boek beschreven. Toen de aartshertog
+Ferdinand van Oostenrijk, de broeder van Karel V, door den Keizer werd
+belast met het bestuur over de zoogenoemde vóór-oostenrijksche landen
+(_vorder-österreichischen Lande_), organiseerde hij de regeering op
+een geheel nieuwen voet, met twee afdeelingen of kamers, waarvan de
+eene meer bepaaldelijk met de rechtspleging, de andere met het beheer
+der financiën werd belast. Na den vrede van Munster vestigde de koning
+van Frankrijk in 1649 te Breisach, dat toen, hoewel aan den rechter
+Rijnoever gelegen, tot zijn rijk behoorde, "eene koninklijke souvereine
+Kamer, in de plaats en ter vervanging van de oostenrijksche regeering,
+vroeger te Ensisheim zetelende." Ondanks velerlei moeielijkheden en
+botsingen bleef die Kamer tot in 1657 in werking. De zeer stellig
+duitschgezinde adel van den Elzas, de voormalige rijkssteden en
+de massa der bevolking, die zeer tegen haar zin bij Frankrijk was
+ingelijfd, bleven nog jaren achtereen hunne onderlinge geschillen
+onderwerpen aan de uitspraak van het keizerlijk kamergericht te Spiers,
+in plaats van zich tot de fransche magistraten te wenden. De koning
+van Frankrijk, Lodewijk XIV, die vast besloten was, het kortelings
+veroverde land te behouden en door verdere veroveringen af te ronden,
+stelde er prijs op, de genegenheid zijner nieuwe onderdanen te
+winnen. In zijn tijd was het nog niemand in de gedachte gekomen, dat de
+staatkundige eenheid van een land in de eerste plaats afhangt van de
+administratieve eenvormigheid, of dat die eenheid noodwendig vordert
+dat voor alle deelen des lands, hoe verschillend ook door bevolking,
+door historie en traditie, door zeden en gewoonten, voor alle steden en
+dorpen precies dezelfde regelen moeten gelden. Integendeel: nog niet
+beheerscht door abstracte theoriën, hield men zich veeleer overtuigd
+dat bestaande plaatselijke gewoonten, rechten en inzettingen, in
+de historie geworteld, zooveel mogelijk moesten worden ontzien en
+geëerbiedigd, en dat, waar een nieuwe toestand veranderingen noodig
+maakte, die veranderingen zich zoo veel doenlijk aan het bestaande
+moesten aansluiten. Van die waarheid doordrongen, hief Lodewijk
+XIV de koninklijke Kamer van Breisach op en verving haar door een
+souvereinen Raad. Deze raad, die bij een edict van 1657 werd ingesteld
+en georganiseerd, moest, krachtens 's konings uitdrukkelijk bevel,
+het bestuur voeren: "op dezelfde wijze en in denzelfden vorm als door
+de oostenrijksche regeering geschiedde en overeenkomstig de wetten en
+ordonnanciën van de keizers en aartshertogen, alsmede de algemeene en
+plaatselijke keuren, brieven en privilegiën, zonder eenige verandering
+of nieuwigheid"--Bij een schrijven, gedagteekend uit Metz, den 22sten
+September, waarvan het origineel in de archieven van de prefectuur
+te Colmar berust, noodigde de groote koning den bisschop van Bazel
+uit, om bij de opening van den souvereinen raad tegenwoordig te zijn
+op den dag bepaald "door den heer Colbert, intendant van justitie en
+financiën in het genoemde land". Ten gevolge van kleine moeielijkheden
+en tegenkantingen, liep het nog tot den vierden November, eer de
+souvereine Raad in zijne nieuwe residentie kon worden geïnstalleerd.
+
+Op weinige schreden afstands van het raadhuis, waar de souvereine Raad
+vroeger zijne zittingen hield, verrijst de centrale gevangenis, weleer
+het college der Jezuïeten. In 1614 door den aartshertog Maximiliaan
+gesticht, zijn deze gebouwen meermalen van bestemming veranderd. Bij
+de verdrijving der Jezuïten in 1764 werd hun college aanvankelijk
+een werkhuis voor landloopers en vagebonden. Tijdens de oorlogen der
+revolutie diende het tot militair hospitaal en tevens tot gevangenis
+voor politieke misdadigers. In 1801 werd het op nieuw een werkhuis;
+deze inrichting werd in 1814 opgeheven, en nu werd het gebouw ingericht
+tot strafgevangenis voor mannelijke en vrouwelijke misdadigers, die
+tot langer dan een jaar kerkerstraf waren veroordeeld. Sedert 1823
+worden de vrouwen te Hagenau, in een afzonderlijk gebouw opgesloten.
+
+De gevangenis maakt--het kan en behoort ook niet anders--geen
+aangenamen indruk. Verbeeld u eene groep gebouwen, die van drie zijden
+eene binnenplaats omringen, welke aan de vierde zijde door hooge
+muren is afgesloten. Onder langs dien muur loopt eene galerij, waar
+een schildwacht met geladen geweer op en neder wandelt. Eene afdeeling
+soldaten is steeds op post in het wachthuis naast den hoofdingang. Alle
+vensters zijn van ijzeren traliën voorzien; een klein luik in de
+zware deur geeft den cipier de gelegenheid om, eer hij de deur opent,
+te zien wie zich aanmeldt. Binnentredende bevindt ge u in een donker,
+somber portaal, dat toegang geeft naar het bureau van den kommandant,
+en dat aan de zijde van de binnenplaats door eene tweede deur is
+afgesloten. Daar heeft een moedige bewaarder de opgestane gevangenen
+tegengehouden, toen, in den oorlog van 1870, de fransche troepen het
+land ontruimden en de militaire wacht in de gevangenis was ingetrokken.
+
+De kommandant der gevangenis, die de welwillendheid heeft ons de
+geheele inrichting in alle bijzonderheden te laten zien en alle
+inlichtingen te verschaffen, brengt ons ook naar de binnenplaats, waar
+wij verschillende groepen van gevangenen aan den arbeid zien, bezig met
+het leggen der fondamenten voor eene nieuwe cellulaire gevangenis. Dit
+gebouw moet tweehonderd cellen voor eenzame opsluiting bevatten. Men
+heeft aanvankelijk geaarzeld, dit werk aan de gevangenen zelven op
+te dragen: maar eindelijk werd toch besloten de proef te nemen, die
+tot dusver naar wensch is geslaagd. Terwijl wij langs hen heen gaan,
+groeten de ongelukkigen ons en nemen eerbiedig hun muts af. Sommigen
+houwen steenen; anderen metselen of vervoeren materialen; nog anderen
+zijn bezig met afbreken.
+
+In de werkplaatsen binnen het gebouw, die over de verschillende
+verdiepingen zijn verdeeld, houden de veroordeelden zich onledig
+met het vervaardigen van brillen, meubelen, lijsten voor spiegels
+en schilderijen, kleederen, schoenen, vlechtwerk. In elke werkzaal
+geschiedt de arbeid voor rekening van een aannemer, die de noodige
+gereedschappen en de grondstof levert. Een gedeelte van het werkloon,
+dat aan het bestuur over de gevangenis wordt uitgekeerd, komt ten goede
+van de veroordeelden. Volgens de daarvoor vastgestelde bepalingen
+kunnen zij, met dit verdiende geld, hunne kost verbeteren. Al deze
+werkzalen zijn steeds gesloten. Wenscht ge binnen gelaten te worden,
+dan klopt ge even aan de deur; de zaalopzichter, met een sabel op zij,
+draait het slot open en laat u in. Die zaalopzichters zijn bijna zonder
+uitzondering gewezen onderofficieren. Zij moeten nauwkeurig toezien,
+dat er van de onder hun opzicht geplaatste gevangenen geen enkel in
+de zaal ontbreekt, en zorgen voor de stipte handhaving der orde.
+
+Het trof mij, dat de meeste gevangenen een, men zou bijna kunnen
+zeggen, gunstig uiterlijk hadden. De werkelijk gemeene, terugstootende
+fysionomiën, waarop de ondeugd haar stempel heeft gedrukt, zijn
+betrekkelijk zeldzaam. Hunne kleeding herinnert aan het werkpak der
+duitsche soldaten, en bestaat uit eene muts, een mouwvest en pantalon
+van grijze kleur. Dank zij de strenge tucht en het nauwlettend
+toezicht, is alles in volmaakte orde en heerscht er overal in de
+werkzalen eene ongestoorde kalmte en rust. Slechts enkele veroordeelden
+dragen boeien aan de handen en voeten. Zij, die weigeren te arbeiden,
+worden naar eene afzonderlijke zaal gevoerd, waar zij den ganschen
+dag, onder streng toezicht, op eene rij, onbewegelijk moeten blijven
+staan. Daar zijn sommige onhandelbare naturen, op wie die straf telkens
+moet worden toegepast. Maar voor de meesten blijkt de geregelde arbeid
+een werkzaam middel tot verbetering en zedelijke opheffing.
+
+In de centrale gevangenis te Ensisheim heeft bepaaldelijk de
+vervaardiging van allerlei soort van lijstwerk en vlechtwerk een
+buitengewonen graad van volkomenheid bereikt. Nergens elders, zelfs
+niet in de gevangenissen te Berlijn, betalen de aannemers zulke
+hooge prijzen voor vloermatten of voor lijsten en ander houtwerk. De
+smaakvolle en sierlijke bewerking der produkten uit de gevangenis
+van Ensisheim is ook in het buitenland wel bekend; tot zelfs in de
+groote hoofdsteden, zoo als Parijs, Londen en Constantinopel, vinden
+die artikelen aftrek; zij worden, op bestelling, rechtstreeks door
+de aannemers derwaarts verzonden.
+
+Schenk mij nu, ten slotte, een weinig statistiek kwijt.--In het
+vorige jaar werden, in het rijksland Elzas-Lotharingen, van 1 April
+1884 tot 31 Maart 1885, vierduizend-tweehonderd-twee-en-negentig
+personen tot eenvoudige gevangenisstraf veroordeeld;
+daaronder waren drieduizend-zeshonderd-twee-en-dertig mannen
+en zeshonderd-zestig vrouwen. Het getal aanwezige gevangenen
+bedroeg gemiddeld negenhonderd-vier-en-tachtig personen, waaronder
+achthonderd-negen-en-dertig vrouwen en honderd-vijf-en-veertig
+mannen. Voor de preventieve gevangenen geeft de statistiek een
+gemiddeld getal van honderd-drie-en-negentig gedetineerden:
+er werden achtduizend-driehonderd-acht-en-twintig ontslagen en
+achtduizend-tweehonderd-zes-en-zestig opgenomen.--Vergeleken
+bij den dienst van het vorige jaar, valt er eene aanmerkelijke
+verbetering waar te nemen, want het getal vonnissen is
+van twintigduizend-zeshonderd-drie-en-tachtig gedaald tot
+achttienduizend-honderd-twee-en-dertig; het getal dagen van opsluiting
+van een-millioen-honderd-een-duizend-zeshonderd-zeven-en-zestig
+tot een-millioen-vijftigduizend-achthonderd-zes-en-dertig;
+het gemiddelde getal gevangenen van drieduizend-achttien op
+tweeduizend-achthonderd-een-en-zeventig.
+
+
+                                                  (Wordt vervolgd.)
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] Zie _De Aarde_, jaargang 1885, bladz. 208.
+
+[2] Luistert, wat ik u wil zeggen:--De klok heeft tien geslagen.--Zorgt
+voor uw vuur en licht:--Dat God en Maria u behoeden!
+
+[3] Drinkt gij water uit uw beker over tafel, dat maakt uw maag
+koud. Drink met mate ouden fijnen wijn, zoo raad ik u, en laat mij
+water blijven.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Wandelingen door Elzas-Lotharingen, by Anonymous
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WANDELINGEN DOOR ELZAS-LOTHARINGEN ***
+
+***** This file should be named 17685-8.txt or 17685-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/6/8/17685/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.