summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/old/files/QuintOnly.html
blob: 766d1268baf4da911d6520e9d9f6bd16a5c784d7 (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465

<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
<html>
<head>
<title>Quintiliani Liber X</title>
<meta http-equiv = "Content-Type" content = "text/html; charset=UTF-8">


<style type = "text/css">

body {margin-left: 10%; margin-right: 15%;}

hr {width: 80%; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}
hr.tiny {width: 20%;}

a {text-decoration: none;}

h1, h2, h3, h4, h5, h6 {text-align: center; font-style: normal;
font-weight: normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em;
margin-bottom: .5em;}

h1 {font-size: 200%;}
h2 {font-size: 175%;}
h3 {font-size: 150%;}
h4 {font-size: 120%;}
h5 {font-size: 100%;}
div.text h5 {margin-top: 1.5em; margin-bottom: .75em;
font-weight: bold; font-size: 108%;}
h6 {font-size: 85%;}

p {margin-top: .5em; margin-bottom: 0em; line-height: 1.2;}

p.inset {margin-left: 2em;}
p.poem {margin-left: 4em; font-size: 92%; text-indent: -2em;}


/* tables */

table {margin-left: auto; margin-right: auto;
margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}

table.toc {font-family: sans-serif; font-size: 90%;
padding: .5em .5em 1em; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;
border: 3px ridge #99C;}

table.toc p {margin-top: 0em; margin-left: 2em;
text-indent: -2em; line-height: normal;}

td {vertical-align: top; text-align: left; padding: .1em 1em .1em 0em;}

td.number {text-align: right;}


/* text formatting */

.smallcaps {font-variant: small-caps;}
.greek {border-bottom: 1px dotted #666;}


/* my additions */

ins.correction {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;}

.pagenum {position: absolute; right: 2%; text-align: right;
font-size: 95%; color: #999; background-color: inherit;
font-weight: normal; font-style: normal; text-indent: 0em;}
.secnum {position: absolute; right: 92%; text-align: right;
font-size: 88%; font-weight: normal; font-style: normal;
text-indent: 0em; line-height: 1.4em;}

div.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: .5em 1em 1em;
margin: 1em 5%;}
p.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: 1em;
margin: 1em 5%; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
div.mynote p {font-family: sans-serif; font-size: 90%;}

</style>
</head>

<body>

<div class = "mynote">

<p>This free-standing HTML file contains <b>only the Latin text</b> of
Quintilian&nbsp;X. It can be read and downloaded without any other
files. For the complete book, including Introduction, Commentary and
Critical Notes, return to the
<a href = "../main.html">main file</a> or the
<a href = "http://www.gutenberg.org/catalog">Project Gutenberg page</a>
for this text.</p>

</div>

<div class = "mynote">

<p>This e-text contains a few words of accented Greek:</p>

<p class = "inset">
<span class = "greek" title = "hexin">ἕξιν</span>, <span class = "greek"
title = "phrasin">φράσιν</span>
</p>

<p>If the characters do not display properly, or if the quotation marks
and apostrophes in this paragraph appear as garbage, you may have an
incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
You may also need to change your browser’s default font.</p>

<p>All Greek words include mouse-hover <span class = "greek" title =
"like this">transliterations</span>.</p>

<p>Letters and words in <i>italics</i> are emendations, as explained in
the Commentary and Critical Notes.</p>

</div>

<p>&nbsp;</p>

<h3>M. FABI QUINTILIANI</h3>

<h3>INSTITUTIONIS ORATORIAE</h3>

<h3>LIBER DECIMUS</h3>

<p>&nbsp;</p>

<h5>A REVISED TEXT</h5>

<h5>WITH INTRODUCTORY ESSAYS<br>
CRITICAL AND EXPLANATORY NOTES<br>
AND A FACSIMILE OF THE HARLEIAN MS.</h5>

<h4>by W. Peterson</h4>

<hr class = "tiny">

<h6>[Clarendon Press, Oxford 1891]</h6>


<table class = "toc" summary = "table of contents">
<tr>
<td colspan = "3">
<h5><b>CONTENTS</b><br>
<i>table added by transcriber</i></h5>
</td>
</tr>
<tr>
<td></td><td></td>
<td class = "number">page</td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapI">I.</a></td>
<td><p>De copia verborum.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapI">11</a></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td><p><a href = "#chapI_sec46">I.46</a>
<i>De Graecorum litteris.</i></p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapI_sec46">47</a></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td><p><a href = "#chapI_sec85">I.85</a>
<i>De Romanorum litteris.</i></p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapI_sec85">82</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapII">II.</a></td>
<td><p>De Imitatione.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapII">122</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapIII">III.</a></td>
<td><p>Quo modo scribendum sit.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapIII">136</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapIV">IV.</a></td>
<td><p>De Emendatione.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapIV">151</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapV">V.</a></td>
<td><p>Quae scribenda sint praecipue.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapV">153</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapVI">VI.</a></td>
<td><p>De Cogitatione.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapVI">167</a></td>
</tr>
<tr>
<td class = "number"><a href = "#chapVII">VII.</a></td>
<td><p>Quem ad modum extemporalis facilitas<br>
paretur et contineatur.</p></td>
<td class = "number"><a href = "#chapVII">170</a></td>
</tr>
<tr>
<td colspan = "3">
<hr class = "tiny">
<h6>Sections within chapters are not listed in the table of
contents.<br>
To reach a numbered section “manually”, use the form <a href =
"#chapIII_sec2">#chapIII_sec2</a>.</h6>
</td>
</tr>
</table>


<span class = "pagenum">11</span>
<h4>M. FABI QUINTILIANI</h4>

<h3>INSTITUTIONIS ORATORIAE</h3>

<h4>LIBER DECIMUS</h4>

<hr class = "tiny">

<div class = "text">

<h5><a name = "chapI" id = "chapI">
De copia verborum.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapI_sec1" id = "chapI_sec1"> </a>
<p><b>I.</b> Sed haec eloquendi praecepta, sicut cognitioni sunt
necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, nisi illis firma
<span class = "pagenum">12</span>
quaedam facilitas, quae apud Graecos <span class = "greek" title =
"hexis">ἕξις</span> nominatur; accesserit; ad quam scribendo plus an
legendo an dicendo conferatur, solere quaeri scio. Quod esset
diligentius nobis examinandum, si qualibet earum rerum possemus una esse
contenti:
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapI_sec2" id = "chapI_sec2"> </a>
verum ita sunt inter se conexa et indiscreta omnia ut, si quid ex his
defuerit, frustra sit in ceteris laboratum. Nam neque solida atque
robusta fuerit umquam eloquentia nisi multo stilo vires acceperit, et
citra lectionis exemplum labor ille carens rectore fluitabit; et qui
sciet quae quoque sint modo dicenda,
<span class = "pagenum">13</span>
nisi tamen in procinctu paratamque ad omnes casus habuerit eloquentiam,
velut clausis thesauris incubabit.
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapI_sec3" id = "chapI_sec3"> </a>
Non autem
<span class = "pagenum">14</span>
ut quidquid praecipue necessarium est, sic ad efficiendum oratorem
maximi protinus erit momenti. Nam certe, cum sit in eloquendo positum
oratoris officium, dicere ante omnia est, atque hinc initium eius artis
fuisse manifestum est: proximum deinde imitatio, novissimum scribendi
quoque diligentia.
<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapI_sec4" id = "chapI_sec4"> </a>
Sed ut perveniri ad summa nisi ex principiis non potest, ita procedente
iam opere minima incipiunt esse quae prima sunt. Verum nos non quo modo
sit instituendus orator hoc loco dicimus,
<span class = "pagenum">15</span>
(nam id quidem aut satis aut certe uti potuimus dictum est), sed
athleta, qui omnes iam perdidicerit a praeceptore numeros, quo genere
exercitationis ad certamina praeparandus sit. Igitur eum qui res
invenire et disponere sciet, verba quoque et eligendi et collocandi
rationem perceperit, instruamus qua ratione quod didicerit facere quam
optime, quam facillime possit.</p>

<span class = "pagenum">16</span>
<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapI_sec5" id = "chapI_sec5"> </a>
<p>Non ergo dubium est quin ei velut opes sint quaedam parandae, quibus
uti, ubicumque desideratum erit, possit: eae constant copia rerum ac
verborum.
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapI_sec6" id = "chapI_sec6"> </a>
Sed res propriae sunt cuiusque causae aut paucis communes, verba in
universas paranda; quae si rebus singulis essent singula, minorem curam
postularent, nam cuncta sese cum ipsis protinus rebus offerrent. Sed cum
sint aliis alia aut magis propria aut magis ornata aut plus efficientia
<span class = "pagenum">17</span>
aut melius sonantia, debent esse non solum nota omnia, sed in promptu
atque, ut ita dicam, in conspectu, ut, cum se iudicio dicentis
ostenderint, facilis ex his optimorum sit electio.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapI_sec7" id = "chapI_sec7"> </a>
Et quae idem significarent solitos <i>scio</i> ediscere, quo facilius et
<span class = "pagenum">18</span>
occurreret unum ex pluribus, et, cum essent usi aliquo, si breve intra
spatium rursus desideraretur, effugiendae repetitionis gratia sumerent
aliud quo idem intellegi posset. Quod cum est puerile et cuiusdam
infelicis operae, tum etiam utile parum: turbam tantum modo congregat,
ex qua sine discrimine occupet proximum quodque.</p>

<span class = "secnum">8</span>
<a name = "chapI_sec8" id = "chapI_sec8"> </a>
<p>Nobis autem copia cum iudicio paranda est, vim orandi non
circulatoriam volubilitatem spectantibus. Id autem consequemur
<span class = "pagenum">19</span>
optima legendo atque audiendo; non enim solum nomina ipsa rerum
cognoscemus hac cura, sed quod quoque loco sit aptissimum.
<span class = "secnum">9</span>
<a name = "chapI_sec9" id = "chapI_sec9"> </a>
Omnibus enim fere verbis praeter pauca, quae sunt parum verecunda, in
oratione locus est. Nam scriptores quidem iamborum veterisque comoediae
etiam in illis saepe laudantur, sed nobis nostrum opus intueri sat est.
Omnia verba, exceptis de quibus dixi, sunt alicubi optima; nam et
humilibus interim et vulgaribus est opus, et quae nitidiore in parte
videntur
<span class = "pagenum">20</span>
sordida, ubi res poscit, proprie dicuntur.
<span class = "secnum">10</span>
<a name = "chapI_sec10" id = "chapI_sec10"> </a>
Haec ut sciamus atque eorum non significationem modo, sed formas etiam
mensurasque norimus, ut ubicumque erunt posita conveniant, nisi multa
lectione atque auditione adsequi nullo modo possumus, cum omnem sermonem
auribus primum accipiamus. Propter quod infantes a mutis nutricibus
iussu regum in solitudine educati, etiamsi verba quaedam emisisse
traduntur, tamen loquendi facultate caruerunt.
<span class = "secnum">11</span>
<a name = "chapI_sec11" id = "chapI_sec11"> </a>
Sunt autem alia huius naturae, ut idem
<span class = "pagenum">21</span>
pluribus vocibus declarent, ita ut nihil significationis, quo potius
utaris, intersit, ut ‘ensis’ et ‘gladius’; alia vero, etiamsi propria
rerum aliquarum sint nomina, <span class = "greek" title =
"tropikôs">τροπικῶς</span> quasi tamen ad eundem intellectum feruntur,
ut ‘ferrum’ et ‘mucro’.
<span class = "secnum">12</span>
<a name = "chapI_sec12" id = "chapI_sec12"> </a>
Nam per abusionem
<span class = "pagenum">22</span>
sicarios etiam omnes vocamus qui caedem telo quocumque commiserunt. Alia
circuitu verborum plurium ostendimus, quale est ‘et pressi copia
lactis.’ Plurima vero mutatione figuramus: scio ‘non ignoro’ et ‘non me
fugit’ et ‘non me praeterit’ et ‘quis nescit?’ et ‘nemini dubium est’.
<span class = "secnum">13</span>
<a name = "chapI_sec13" id = "chapI_sec13"> </a>
Sed etiam ex proximo mutuari licet. Nam et ‘intellego’ et ‘sentio’ et
‘video’ saepe idem valent quod ‘scio’. Quorum nobis ubertatem
<span class = "pagenum">23</span>
ac divitias dabit lectio, ut non solum quo modo occurrent, sed etiam quo
modo oportet utamur.
<span class = "secnum">14</span>
<a name = "chapI_sec14" id = "chapI_sec14"> </a>
Non semper enim haec inter se idem faciunt, nec sicut de intellectu
animi recte dixerim ‘video’, ita de visu oculorum ‘intellego’, nec ut
‘mucro’ gladium, sic mucronem ‘gladius’ ostendit.
<span class = "secnum">15</span>
<a name = "chapI_sec15" id = "chapI_sec15"> </a>
Sed ut copia verborum sic paratur, ita non verborum tantum gratia
legendum vel audiendum est. Nam omnium, quaecumque docemus, hoc sunt
exempla potentiora etiam ipsis quae traduntur artibus (cum eo qui discit
perductus est, ut intellegere ea sine demonstrante et sequi iam suis
viribus possit), quia quae doctor praecepit orator ostendit.</p>

<span class = "pagenum">24</span>
<span class = "secnum">16</span>
<a name = "chapI_sec16" id = "chapI_sec16"> </a>
<p>Alia vero audientes, alia legentes magis adiuvant. Excitat qui dicit
spiritu ipso, nec imagine et ambitu rerum, sed rebus incendit. Vivunt
omnia enim et moventur, excipimusque nova illa velut nascentia cum
favore ac sollicitudine. Nec fortuna modo iudicii, sed etiam ipsorum qui
orant periculo adficimur.
<span class = "secnum">17</span>
<a name = "chapI_sec17" id = "chapI_sec17"> </a>
Praeter haec vox, actio decora, accommodata, ut quisque locus
<span class = "pagenum">25</span>
postulabit, pronuntiandi (vel potentissima in dicendo) ratio et, ut
semel dicam, pariter omnia docent. In lectione certius iudicium, quod
audienti frequenter aut suus cuique favor aut ille laudantium clamor
extorquet.
<span class = "secnum">18</span>
<a name = "chapI_sec18" id = "chapI_sec18"> </a>
Pudet enim dissentire, et velut
<span class = "pagenum">26</span>
tacita quadam verecundia inhibemur plus nobis credere, cum interim et
vitiosa pluribus placent, et a conrogatis laudantur etiam quae non
placent.
<span class = "secnum">19</span>
<a name = "chapI_sec19" id = "chapI_sec19"> </a>
Sed e contrario quoque accidit ut optime dictis gratiam prava iudicia
non referant. Lectio libera
<span class = "pagenum">27</span>
est nec actionis impetu transcurrit, sed repetere saepius licet, sive
dubites sive memoriae penitus adfigere velis. Repetamus autem et
tractemus et, ut cibos mansos ac prope liquefactos demittimus, quo
facilius digerantur, ita lectio non cruda, sed multa iteratione mollita
et velut confecta memoriae imitationique tradatur.</p>

<span class = "secnum">20</span>
<a name = "chapI_sec20" id = "chapI_sec20"> </a>
<p>Ac diu non nisi optimus quisque et qui credentem sibi minime fallat
legendus est, sed diligenter ac paene ad scribendi sollicitudinem, nec
per partes modo scrutanda omnia, sed perlectus
<span class = "pagenum">28</span>
liber utique ex integro resumendus, praecipueque oratio, cuius virtutes
frequenter ex industria quoque occultantur.
<span class = "secnum">21</span>
<a name = "chapI_sec21" id = "chapI_sec21"> </a>
Saepe enim praeparat, dissimulat, insidiatur orator, eaque in prima
parte actionis dicit quae sunt in summa profutura. Itaque suo loco minus
placent, adhuc nobis quare dicta sint ignorantibus; ideoque erunt
cognitis omnibus repetenda.
<span class = "secnum">22</span>
<a name = "chapI_sec22" id = "chapI_sec22"> </a>
Illud vero utilissimum, nosse eas causas quarum orationes in manus
sumpserimus, et, quotiens continget, utrimque habitas legere actiones:
ut Demosthenis et Aeschinis inter se contrarias, et Servi Sulpici atque
Messallae, quorum alter pro Aufidia, contra dixit alter, et Pollionis et
Cassi reo Asprenate aliasque plurimas.
<span class = "secnum">23</span>
<a name = "chapI_sec23" id = "chapI_sec23"> </a>
Quin
<span class = "pagenum">29</span>
etiam si minus pares videbuntur aliquae, tamen ad cognoscendam litium
quaestionem recte requirentur, ut contra Ciceronis orationes Tuberonis
in Ligarium et Hortensi pro Verre. Quin etiam easdem causas ut quisque
<i>egerit utile</i> erit scire. Nam de domo Ciceronis dixit Calidius et
pro Milone orationem Brutus exercitationis gratia scripsit, etiamsi
egisse eum Cornelius Celsus falso existimat, et Pollio et Messalla
defenderunt eosdem, et nobis pueris insignes pro Voluseno Catulo Domiti
Afri, Crispi Passieni, Decimi Laeli orationes ferebantur.</p>

<span class = "pagenum">30</span>
<span class = "secnum">24</span>
<a name = "chapI_sec24" id = "chapI_sec24"> </a>
<p>Neque id statim legenti persuasum sit, omnia quae optimi auctores
dixerint utique esse perfecta. Nam et labuntur aliquando et oneri cedunt
et indulgent ingeniorum suorum voluptati, nec semper intendunt animum;
nonnumquam fatigantur, cum Ciceroni dormitare interim Demosthenes,
Horatio vero
<span class = "pagenum">31</span>
etiam Homerus ipse videatur.
<span class = "secnum">25</span>
<a name = "chapI_sec25" id = "chapI_sec25"> </a>
Summi enim sunt, homines tamen, acciditque his qui, quidquid apud illos
reppererunt, dicendi legem putant, ut deteriora imitentur (id enim est
facilius) ac se abunde similes putent si vitia magnorum consequantur.
<span class = "secnum">26</span>
<a name = "chapI_sec26" id = "chapI_sec26"> </a>
Modesto tamen et circumspecto iudicio de tantis viris pronuntiandum est,
ne, quod plerisque accidit, damnent quae non intellegunt. Ac si necesse
est in alteram errare partem, omnia eorum legentibus placere quam multa
displicere maluerim.</p>

<span class = "secnum">27</span>
<a name = "chapI_sec27" id = "chapI_sec27"> </a>
<p>Plurimum dicit oratori conferre Theophrastus lectionem poetarum
multique eius iudicium sequuntur, neque immerito. Namque ab his in rebus
spiritus et in verbis sublimitas et in
<span class = "pagenum">32</span>
adfectibus motus omnis et in personis decor petitur, praecipueque velut
attrita cotidiano actu forensi ingenia optime rerum talium blanditia
reparantur; ideoque in hac lectione Cicero requiescendum putat.
<span class = "secnum">28</span>
<a name = "chapI_sec28" id = "chapI_sec28"> </a>
Meminerimus tamen non per omnia poetas esse oratori sequendos nec
libertate verborum nec licentia figurarum: <i>poeticam</i> ostentationi
comparatam et praeter id quod solam petit voluptatem, eamque etiam
fingendo non falsa modo sed etiam quaedam incredibilia sectatur,
patrocinio quoque aliquo iuvari,
<span class = "secnum">29</span>
<a name = "chapI_sec29" id = "chapI_sec29"> </a>
quod adligata ad certam pedum necessitatem
<span class = "pagenum">33</span>
non semper uti propriis possit, sed depulsa recta via necessario ad
eloquendi quaedam deverticula confugiat, nec mutare quaedam modo verba,
sed extendere, conripere, convertere, dividere cogatur: nos vero armatos
stare in acie et summis de rebus decernere et ad victoriam niti.
<span class = "secnum">30</span>
<a name = "chapI_sec30" id = "chapI_sec30"> </a>
Neque ego arma squalere situ ac rubigine velim, sed fulgorem in iis esse
qui terreat, qualis est ferri, quo mens simul visusque praestringitur,
non qualis auri argentique, imbellis et potius habenti periculosus.</p>

<span class = "pagenum">34</span>
<span class = "secnum">31</span>
<a name = "chapI_sec31" id = "chapI_sec31"> </a>
<p>Historia quoque alere oratorem quodam uberi iucundoque suco potest;
verum et ipsa sic est legenda ut sciamus plerasque eius virtutes oratori
esse vitandas. Est enim proxima poetis et
<span class = "pagenum">35</span>
quodam modo carmen solutum, et scribitur ad narrandum, non ad probandum,
totumque opus non ad actum rei pugnamque praesentem, sed ad memoriam
posteritatis et ingenii famam componitur; ideoque et verbis remotioribus
et liberioribus figuris narrandi taedium evitat.
<span class = "secnum">32</span>
<a name = "chapI_sec32" id = "chapI_sec32"> </a>
Itaque, ut dixi, neque illa Sallustiana brevitas, qua nihil apud aures
vacuas atque eruditas potest esse perfectius, apud occupatum variis
cogitationibus iudicem et saepius ineruditum captanda nobis est, neque
illa
<span class = "pagenum">36</span>
Livi lactea ubertas satis docebit eum qui non speciem expositionis, sed
fidem quaerit.
<span class = "secnum">33</span>
<a name = "chapI_sec33" id = "chapI_sec33"> </a>
Adde quod M.&nbsp;Tullius ne Thucydiden quidem aut Xenophontem utiles
oratori putat, quamquam illum ‘bellicum canere,’ huius ‘ore Musas esse
locutas’ existimet. Licet tamen nobis in digressionibus uti vel
historico
<span class = "pagenum">37</span>
nonnumquam nitore, dum in his de quibus erit quaestio meminerimus non
athletarum toris, sed militum lacertis <i>opus</i> esse, nec
versicolorem illam, qua Demetrius Phalereus dicebatur uti,
<span class = "pagenum">38</span>
vestem bene ad forensem pulverem facere.
<span class = "secnum">34</span>
<a name = "chapI_sec34" id = "chapI_sec34"> </a>
Est et alius ex historiis usus et is quidem maximus, sed non ad
praesentem pertinens locum, ex cognitione rerum exemplorumque, quibus in
primis instructus esse debet orator, ne omnia testimonia exspectet a
litigatore, sed pleraque ex vetustate diligenter sibi cognita sumat, hoc
potentiora, quod ea sola criminibus odii et gratiae vacant.</p>

<span class = "secnum">35</span>
<a name = "chapI_sec35" id = "chapI_sec35"> </a>
<p>A philosophorum vero lectione ut essent multa nobis petenda
<span class = "pagenum">39</span>
vitio factum est oratorum, qui quidem illis optima sui operis parte
cesserunt. Nam et de iustis, honestis, utilibus iisque quae sunt istis
contraria, et de rebus divinis maxime dicunt et argumentantur acriter
<i>Stoici</i>, et altercationibus atque interrogationibus oratorem
futurum optime Socratici praeparant.
<span class = "secnum">36</span>
<a name = "chapI_sec36" id = "chapI_sec36"> </a>
Sed
<span class = "pagenum">40</span>
his quoque adhibendum est simile iudicium, ut etiam cum in rebus
versemur isdem non tamen eandem esse condicionem sciamus litium ac
disputationum, fori et auditorii, praeceptorum et periculorum.</p>

<span class = "secnum">37</span>
<a name = "chapI_sec37" id = "chapI_sec37"> </a>
<p>Credo exacturos plerosque, cum tantum esse utilitatis in legendo
iudicemus, ut id quoque adiungamus operi, qui sint <i>legendi</i>, quae
in auctore quoque praecipua virtus. Sed persequi singulos infiniti
fuerit operis.
<span class = "secnum">38</span>
<a name = "chapI_sec38" id = "chapI_sec38"> </a>
Quippe cum in Bruto M.&nbsp;Tullius
<span class = "pagenum">41</span>
tot milibus versuum de Romanis tantum oratoribus loquatur et tamen de
omnibus aetatis suae, [quibuscum vivebat], exceptis Caesare atque
Marcello, silentium egerit, quis erit modus si et illos et qui postea
fuerunt et Graecos omnes <i>persequamur</i> [et philosophos]?
<span class = "secnum">39</span>
<a name = "chapI_sec39" id = "chapI_sec39"> </a>
Fuit igitur brevitas illa tutissima quae est apud Livium in epistula ad
filium scripta, ‘legendos Demosthenen atque Ciceronem, tum ita, ut
quisque esset Demostheni et Ciceroni simillimus.’
<span class = "secnum">40</span>
<a name = "chapI_sec40" id = "chapI_sec40"> </a>
Non est dissimulanda nostri quoque iudicii
<span class = "pagenum">42</span>
summa. Paucos enim vel potius vix ullum ex his qui vetustatem
pertulerunt existimo posse reperiri, quin iudicium adhibentibus
adlaturus sit utilitatis aliquid, cum se Cicero ab illis quoque
vetustissimis auctoribus, ingeniosis quidem, sed arte carentibus,
plurimum fateatur adiutum.
<span class = "secnum">41</span>
<a name = "chapI_sec41" id = "chapI_sec41"> </a>
Nec multo aliud de novis sentio; quotus enim quisque inveniri tam demens
potest,
<span class = "pagenum">43</span>
qui ne minima quidem alicuius certe fiducia partis memoriam posteritatis
speraverit? Qui si quis est, intra primos statim versus deprehendetur,
et citius nos dimittet quam ut eius nobis magno temporis detrimento
constet experimentum.
<span class = "secnum">42</span>
<a name = "chapI_sec42" id = "chapI_sec42"> </a>
Sed non quidquid ad aliquam partem scientiae pertinet, protinus ad
faciendam <span class = "greek" title = "phrasin">φράσιν</span>, de qua
loquimur, accommodatum.</p>

<p>Verum antequam de singulis loquar, pauca in universum de varietate
opinionum dicenda sunt.
<span class = "secnum">43</span>
<a name = "chapI_sec43" id = "chapI_sec43"> </a>
Nam quidam solos veteres legendos putant neque in ullis aliis esse
naturalem eloquentiam et robur viris dignum arbitrantur, alios recens
haec lascivia
<span class = "pagenum">44</span>
deliciaeque et omnia ad voluptatem multitudinis imperitae composita
delectant.
<span class = "secnum">44</span>
<a name = "chapI_sec44" id = "chapI_sec44"> </a>
Ipsorum etiam qui rectum dicendi genus sequi volunt, alii pressa demum
et tenuia atque quae minimum
<span class = "pagenum">45</span>
ab usu cotidiano recedant, sana et vere Attica putant; quosdam
<span class = "pagenum">46</span>
elatior ingenii vis et magis concitata et plena spiritus capit; sunt
etiam lenis et nitidi et compositi generis non pauci amatores. De qua
differentia disseram diligentius, cum de genere dicendi quaerendum erit:
interim summatim, quid et a qua lectione petere possint qui confirmare
facultatem dicendi volent, attingam: paucos enim, qui sunt
eminentissimi, excerpere in animo est.
<span class = "secnum">45</span>
<a name = "chapI_sec45" id = "chapI_sec45"> </a>
Facile est autem studiosis, qui sint his simillimi, iudicare, ne
quisquam queratur omissos forte aliquos quos ipse valde probet; fateor
enim plures legendos esse quam qui a me nominabuntur. Sed nunc genera
ipsa lectionum, quae praecipue convenire intendentibus ut oratores fiant
existimem, persequar.</p>

<span class = "pagenum">47</span>
<span class = "secnum">46</span>
<a name = "chapI_sec46" id = "chapI_sec46"> </a>
<p>Igitur, ut Aratus ab Iove incipiendum putat, ita nos rite coepturi ab
<span class = "smallcaps">Homero</span> videmur. Hic enim, quem ad modum
ex Oceano dicit ipse omnium <i>fluminum</i> fontiumque cursus initium
capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum dedit.
<span class = "pagenum">48</span>
Hunc nemo in magnis rebus sublimitate, in parvis proprietate
superaverit. Idem laetus ac pressus, iucundus et gravis, tum copia tum
brevitate mirabilis, nec poetica modo, sed oratoria virtute
eminentissimus.
<span class = "secnum">47</span>
<a name = "chapI_sec47" id = "chapI_sec47"> </a>
Nam ut de laudibus, exhortationibus,
<span class = "pagenum">49</span>
consolationibus taceam, nonne vel nonus liber, quo missa ad Achillen
legatio continetur, vel in primo inter duces illa contentio vel dictae
in secundo sententiae omnes litium ac consiliorum explicant artes?
<span class = "secnum">48</span>
<a name = "chapI_sec48" id = "chapI_sec48"> </a>
Adfectus quidem vel illos mites vel hos concitatos nemo erit tam
indoctus qui non in sua potestate hunc auctorem habuisse fateatur. Age
vero, non utriusque operis sui ingressu in paucissimis versibus legem
prooemiorum non dico servavit, sed constituit? Nam benevolum auditorem
invocatione dearum
<span class = "pagenum">50</span>
quas praesidere vatibus creditum est, et intentum proposita rerum
magnitudine, et docilem summa celeriter comprehensa facit.
<span class = "secnum">49</span>
<a name = "chapI_sec49" id = "chapI_sec49"> </a>
Narrare vero quis brevius quam qui mortem nuntiat Patrocli, quis
significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium exponit?
Iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et
argumenta ceteraque <i>genera</i> probandi
<span class = "pagenum">51</span>
ac refutandi sunt ita multa ut etiam qui de artibus scripserunt plurima
earum rerum testimonia ab hoc poeta petant.
<span class = "secnum">50</span>
<a name = "chapI_sec50" id = "chapI_sec50"> </a>
Nam epilogus quidem quis umquam poterit illis Priami rogantis Achillen
precibus aequari? Quid? In verbis, sententiis, figuris, dispositione
totius operis nonne humani ingenii modum excedit? ut magni sit virtutes
eius non aemulatione, quod fieri non
<span class = "pagenum">52</span>
potest, sed intellectu sequi.
<span class = "secnum">51</span>
<a name = "chapI_sec51" id = "chapI_sec51"> </a>
Verum hic omnes sine dubio et in omni genere eloquentiae procul a se
reliquit, epicos tamen praecipue, videlicet quia clarissima in materia
simili comparatio est.
<span class = "secnum">52</span>
<a name = "chapI_sec52" id = "chapI_sec52"> </a>
Raro adsurgit <span class = "smallcaps">Hesiodus</span> magnaque pars
eius in nominibus est occupata, tamen utiles circa praecepta sententiae
levitasque verborum et compositionis probabilis, daturque ei palma in
illo medio genere dicendi.
<span class = "secnum">53</span>
<a name = "chapI_sec53" id = "chapI_sec53"> </a>
Contra in <span class = "smallcaps">Antimacho</span> vis
<span class = "pagenum">53</span>
et gravitas et minime vulgare eloquendi genus habet laudem. Sed quamvis
ei secundas fere grammaticorum consensus deferat, et adfectibus et
iucunditate et dispositione et omnino arte deficitur, ut plane manifesto
appareat quanto sit aliud proximum esse, aliud secundum.
<span class = "secnum">54</span>
<a name = "chapI_sec54" id = "chapI_sec54"> </a>
<span class = "smallcaps">Panyasin</span>, ex utroque mixtum, putant in
<span class = "pagenum">54</span>
eloquendo neutrius aequare virtutes, alterum tamen ab eo materia,
alterum disponendi ratione superari. <span class =
"smallcaps">Apollonius</span> in ordinem a grammaticis datum non venit,
quia Aristarchus atque Aristophanes poetarum iudices neminem sui
temporis in numerum redegerunt; non tamen contemnendum reddidit opus
aequali quadam mediocritate.
<span class = "secnum">55</span>
<a name = "chapI_sec55" id = "chapI_sec55"> </a>
<span class = "smallcaps">Arati</span> materia motu caret, ut
<span class = "pagenum">55</span>
in qua nulla varietas, nullus adfectus, nulla persona, nulla cuiusquam
sit oratio; sufficit tamen operi cui se parem credidit. Admirabilis in
suo genere <span class = "smallcaps">Theocritus</span>, sed musa illa
rustica et pastoralis non forum modo, verum ipsam etiam urbem
reformidat.
<span class = "secnum">56</span>
<a name = "chapI_sec56" id = "chapI_sec56"> </a>
Audire videor undique congerentes nomina plurimorum poetarum. Quid?
Herculis acta non bene <span class = "smallcaps">Pisandros</span>? <span
class = "smallcaps">Nicandrum</span> frustra secuti Macer atque
Vergilius? Quid?
<span class = "pagenum">56</span>
<span class = "smallcaps">Euphorionem</span> transibimus? Quem nisi
probasset Vergilius idem, numquam certe ‘conditorum Chalcidico versu
carminum’ fecisset in Bucolicis mentionem. Quid? Horatius frustra <span
class = "smallcaps">Tyrtaeum</span> Homero subiungit?
<span class = "secnum">57</span>
<a name = "chapI_sec57" id = "chapI_sec57"> </a>
Nec sane quisquam est tam procul a cognitione eorum remotus ut non
indicem certe ex bibliotheca sumptum transferre in libros suos possit.
Nec ignoro igitur quos transeo nec utique damno, ut qui dixerim esse in
omnibus utilitatis aliquid.
<span class = "secnum">58</span>
<a name = "chapI_sec58" id = "chapI_sec58"> </a>
Sed ad illos iam perfectis constitutisque viribus revertemur, quod in
cenis grandibus saepe
<span class = "pagenum">57</span>
facimus, ut, cum optimis satiati sumus, varietas tamen nobis ex
vilioribus grata sit. Tunc et elegiam vacabit in manus sumere, cuius
princeps habetur <span class = "smallcaps">Callimachus</span>, secundas
confessione plurimorum <span class = "smallcaps">Philetas</span>
occupavit.
<span class = "secnum">59</span>
<a name = "chapI_sec59" id = "chapI_sec59"> </a>
Sed dum adsequimur illam firmam, ut dixi, facilitatem, optimis
adsuescendum est et multa magis quam multorum lectione formanda mens et
ducendus color. Itaque ex tribus receptis Aristarchi iudicio
scriptoribus
<span class = "pagenum">58</span>
iamborum ad <span class = "greek" title = "hexin">ἕξιν</span> maxime
pertinebit unus <span class = "smallcaps">Archilochus</span>.
<span class = "secnum">60</span>
<a name = "chapI_sec60" id = "chapI_sec60"> </a>
Summa in hoc vis elocutionis, cum validae tum breves vibrantesque
sententiae, plurimum sanguinis atque nervorum, adeo ut videatur
quibusdam, quod quoquam minor est, materiae esse, non ingenii vitium.
<span class = "secnum">61</span>
<a name = "chapI_sec61" id = "chapI_sec61"> </a>
Novem vero lyricorum longe <span class = "smallcaps">Pindarus</span>
<span class = "pagenum">59</span>
princeps spiritu magnificentia, sententiis figuris, beatissima rerum
verborumque copia et velut quodam eloquentiae flumine; propter quae
Horatius eum merito credidit nemini imitabilem.
<span class = "secnum">62</span>
<a name = "chapI_sec62" id = "chapI_sec62"> </a>
<span class = "smallcaps">Stesichorum</span>, quam sit ingenio validus,
materiae quoque ostendunt, maxima bella et clarissimos canentem duces et
epici carminis onera lyra sustinentem. Reddit enim personis in agendo
simul loquendoque debitam dignitatem, ac si tenuisset modum, videtur
aemulari proximus Homerum potuisse; sed
<span class = "pagenum">60</span>
redundat atque effunditur, quod ut est reprehendendum, ita copiae vitium
est.
<span class = "secnum">63</span>
<a name = "chapI_sec63" id = "chapI_sec63"> </a>
<span class = "smallcaps">Alcaeus</span> in parte operis ‘aureo plectro’
merito donatur, qua tyrannos insectatus multum etiam moribus confert, in
eloquendo quoque brevis et magnificus et diligens et plerumque oratori
similis; sed et lusit et in amores descendit, maioribus tamen aptior.
<span class = "secnum">64</span>
<a name = "chapI_sec64" id = "chapI_sec64"> </a>
<span class = "smallcaps">Simonides</span>, tenuis alioqui, sermone
<span class = "pagenum">61</span>
proprio et iucunditate quadam commendari potest; praecipua tamen eius in
commovenda miseratione virtus, ut quidam in hac eum parte omnibus eius
operis auctoribus praeferant.</p>

<span class = "secnum">65</span>
<a name = "chapI_sec65" id = "chapI_sec65"> </a>
<p>Antiqua comoedia cum sinceram illam sermonis Attici gratiam prope
sola retinet, tum facundissimae libertatis est et in insectandis vitiis
praecipua; plurimum tamen virium etiam in
<span class = "pagenum">62</span>
ceteris partibus habet. Nam et grandis et elegans et venusta, et nescio
an ulla, post Homerum tamen, quem ut Achillen semper excipi par est, aut
similior sit oratoribus aut ad oratores faciendos aptior.
<span class = "secnum">66</span>
<a name = "chapI_sec66" id = "chapI_sec66"> </a>
Plures eius auctores, <span class = "smallcaps">Aristophanes</span>
tamen et <span class = "smallcaps">Eupolis</span> <span class =
"smallcaps">Cratinus</span>que praecipui. Tragoedias primus in lucem
<span class = "smallcaps">Aeschylus</span> protulit, sublimis et gravis
et grandiloquus
<span class = "pagenum">63</span>
saepe usque ad vitium, sed rudis in plerisque et incompositus; propter
quod correctas eius fabulas in certamen deferre posterioribus poetis
Athenienses permiserunt, suntque eo modo multi coronati.
<span class = "secnum">67</span>
<a name = "chapI_sec67" id = "chapI_sec67"> </a>
Sed longe clarius inlustraverunt hoc opus <span class =
"smallcaps">Sophocles</span> atque <span class =
"smallcaps">Euripides</span>, quorum in dispari dicendi via uter sit
poeta melior inter plurimos quaeritur. Idque ego sane, quoniam ad
praesentem materiam nihil pertinet, iniudicatum
<span class = "pagenum">64</span>
relinquo. Illud quidem nemo non fateatur necesse est, iis qui se ad
agendum comparant utiliorem longe fore Euripiden.
<span class = "secnum">68</span>
<a name = "chapI_sec68" id = "chapI_sec68"> </a>
Namque is et sermone (quod ipsum reprehendunt quibus gravitas et
cothurnus et sonus Sophocli videtur esse sublimior) magis accedit
oratorio generi, et sententiis densus et in iis quae a sapientibus
tradita sunt paene ipsis par, et dicendo ac respondendo cuilibet eorum
qui fuerunt in foro diserti comparandus; in adfectibus vero cum omnibus
mirus, tum in iis qui in miseratione constant facile praecipuus.
<span class = "secnum">69</span>
<a name = "chapI_sec69" id = "chapI_sec69"> </a>
Hunc admiratus maxime est, ut saepe testatur, et secutus, quamquam in
opere diverso, <span class = "smallcaps">Menander</span>, qui vel unus
meo quidem iudicio diligenter lectus ad cuncta quae praecipimus
effingenda sufficiat: ita omnem
<span class = "pagenum">65</span>
vitae imaginem expressit, tanta in eo inveniendi copia et eloquendi
facultas, ita est omnibus rebus, personis, adfectibus accommodatus.
<span class = "secnum">70</span>
<a name = "chapI_sec70" id = "chapI_sec70"> </a>
Nec nihil profecto viderunt qui orationes, quae Charisi nomini
addicuntur, a Menandro scriptas putant. Sed mihi longe magis orator
probari in opere suo videtur, nisi forte aut illa iudicia, qua
Epitrepontes, Epicleros, Locroe habent, aut meditationes in Psophodee,
Nomothete, Hypobolimaeo non omnibus oratoriis numeris sunt absolutae.
<span class = "secnum">71</span>
<a name = "chapI_sec71" id = "chapI_sec71"> </a>
Ego tamen plus adhuc quiddam collaturum eum declamatoribus puto, quoniam
his necesse est secundum
<span class = "pagenum">66</span>
condicionem controversiarum plures subire personas, patrum filiorum,
militum rusticorum, divitum pauperum, irascentium deprecantium, mitium
asperorum; in quibus omnibus mire custoditur ab hoc poeta decor.
<span class = "secnum">72</span>
<a name = "chapI_sec72" id = "chapI_sec72"> </a>
Atque ille quidem omnibus eiusdem operis auctoribus abstulit nomen et
fulgore quodam suae claritatis tenebras obduxit. Tamen habent alii
quoque comici, si cum venia leguntur, quaedam quae possis decerpere, et
praecipue <span class = "smallcaps">Philemon</span>; qui ut prave sui
temporis iudiciis Menandro saepe praelatus est, ita consensu tamen
omnium meruit credi secundus.</p>

<span class = "secnum">73</span>
<a name = "chapI_sec73" id = "chapI_sec73"> </a>
<p>Historiam multi scripsere praeclare, sed nemo dubitat longe
<span class = "pagenum">67</span>
duos ceteris praeferendos, quorum diversa virtus laudem paene est parem
consecuta. Densus et brevis et semper instans sibi
<span class = "pagenum">68</span>
<span class = "smallcaps">Thucydides</span>, dulcis et candidus et fusus
<span class = "smallcaps">Herodotus</span>: ille concitatis hic remissis
adfectibus melior, ille contionibus hic sermonibus, ille vi hic
voluptate.
<span class = "secnum">74</span>
<a name = "chapI_sec74" id = "chapI_sec74"> </a>
<span class = "smallcaps">Theopompus</span> his proximus
<span class = "pagenum">69</span>
ut in historia praedictis minor, ita oratori magis similis, ut qui,
antequam est ad hoc opus sollicitatus, diu fuerit orator. <span class =
"smallcaps">Philistus</span> quoque meretur qui turbae quamvis bonorum
post eos auctorum eximatur, imitator Thucydidi et ut multo infirmior,
<span class = "pagenum">70</span>
ita aliquatenus lucidior. <span class = "smallcaps">Ephorus</span>, ut
Isocrati visum, calcaribus eget. <span class =
"smallcaps">Clitarchi</span> probatur ingenium, fides infamatur.
<span class = "secnum">75</span>
<a name = "chapI_sec75" id = "chapI_sec75"> </a>
Longo post intervallo temporis natus <span class =
"smallcaps">Timagenes</span> vel hoc est ipso probabilis, quod
intermissam historias scribendi industriam nova
<span class = "pagenum">71</span>
laude reparavit. <span class = "smallcaps">Xenophon</span> non excidit
mihi, sed inter philosophos reddendus est.</p>

<span class = "secnum">76</span>
<a name = "chapI_sec76" id = "chapI_sec76"> </a>
<p>Sequitur oratorum ingens manus, ut cum decem simul Athenis
<span class = "pagenum">72</span>
aetas una tulerit. Quorum longe princeps <span class =
"smallcaps">Demosthenes</span> ac paene lex orandi fuit: tanta vis in
eo, tam densa omnia, ita quibusdam nervis intenta sunt, tam nihil
otiosum, is dicendi modus, ut nec quod desit in eo nec quod redundet
invenias.
<span class = "secnum">77</span>
<a name = "chapI_sec77" id = "chapI_sec77"> </a>
Plenior <span class = "smallcaps">Aeschines</span> et magis fusus et
grandiori similis, quo
<span class = "pagenum">73</span>
minus strictus est; carnis tamen plus habet, minus lacertorum. Dulcis in
primis et acutus <span class = "smallcaps">Hyperides</span>, sed
minoribus causis&mdash;
<span class = "pagenum">74</span>
ut non dixerim utilior&mdash; magis par.
<span class = "secnum">78</span>
<a name = "chapI_sec78" id = "chapI_sec78"> </a>
His aetate <span class = "smallcaps">Lysias</span> maior, subtilis atque
elegans et quo nihil, si oratori satis sit docere, quaeras perfectius;
nihil enim est inane, nihil arcessitum, puro
<span class = "pagenum">75</span>
tamen fonti quam magno flumini propior.
<span class = "secnum">79</span>
<a name = "chapI_sec79" id = "chapI_sec79"> </a>
<span class = "smallcaps">Isocrates</span> in diverso genere dicendi
nitidus et comptus et palaestrae quam pugnae
<span class = "pagenum">76</span>
magis accommodatus omnes dicendi veneres sectatus est, nec immerito:
auditoriis enim se, non iudiciis compararat: in inventione facilis,
honesti studiosus, in compositione adeo diligens
<span class = "pagenum">77</span>
ut cura eius reprehendatur.
<span class = "secnum">80</span>
<a name = "chapI_sec80" id = "chapI_sec80"> </a>
Neque ego in his de quibus sum locutus has solas virtutes, sed has
praecipuas puto, nec ceteros parum fuisse magnos. Quin etiam <span class
= "smallcaps">Phalerea</span> illum <span class =
"smallcaps">Demetrium</span>,
<span class = "pagenum">78</span>
quamquam is primum inclinasse eloquentiam dicitur, multum ingenii
habuisse et facundiae fateor, vel ob hoc memoria dignum, quod ultimus
est fere ex Atticis qui dici possit orator; quem tamen in illo medio
genere dicendi praefert omnibus Cicero.</p>

<span class = "secnum">81</span>
<a name = "chapI_sec81" id = "chapI_sec81"> </a>
<p>Philosophorum, ex quibus plurimum se traxisse eloquentiae
<span class = "pagenum">79</span>
M.&nbsp;Tullius confitetur, quis dubitet <span class =
"smallcaps">Platonem</span> esse praecipuum sive acumine disserendi sive
eloquendi facultate divina quadam et Homerica? Multum enim supra prosam
orationem et quam pedestrem Graeci vocant surgit, ut mihi non hominis
ingenio, sed quodam Delphici videatur oraculo dei instinctus.
<span class = "secnum">82</span>
<a name = "chapI_sec82" id = "chapI_sec82"> </a>
Quid ego
<span class = "pagenum">80</span>
commemorem <span class = "smallcaps">Xenophontis</span> illam
iucunditatem inadfectatam, sed quam nulla consequi adfectatio possit? ut
ipsae sermonem finxisse Gratiae videantur, et quod de Pericle veteris
comoediae testimonium est in hunc transferri iustissime possit, in
labris eius sedisse quandam persuadendi deam.
<span class = "secnum">83</span>
<a name = "chapI_sec83" id = "chapI_sec83"> </a>
Quid reliquorum Socraticorum elegantiam? Quid <span class =
"smallcaps">Aristotelen</span>? Quem dubito scientia rerum an scriptorum
copia an eloquendi suavitate an inventionum acumine an varietate operum
clariorem putem. Nam in <span class = "smallcaps">Theophrasto</span> tam
est loquendi nitor ille divinus ut
<span class = "pagenum">81</span>
ex eo nomen quoque traxisse dicatur.
<span class = "secnum">84</span>
<a name = "chapI_sec84" id = "chapI_sec84"> </a>
Minus indulsere eloquentiae Stoici veteres, sed cum honesta suaserunt
tum in colligendo probandoque quae instituerant plurimum valuerunt,
rebus tamen acuti magis quam (id quod sane non adfectaverunt) oratione
magnifici.</p>

<span class = "pagenum">82</span>
<span class = "secnum">85</span>
<a name = "chapI_sec85" id = "chapI_sec85"> </a>
<p>Idem nobis per Romanos quoque auctores ordo ducendus est. Itaque ut
apud illos Homerus, sic apud nos <span class =
"smallcaps">Vergilius</span> auspicatissimum dederit exordium, omnium
eius generis poetarum Graecorum nostrorumque haud dubie proximus.
<span class = "secnum">86</span>
<a name = "chapI_sec86" id = "chapI_sec86"> </a>
Utar enim verbis isdem quae ex Afro Domitio iuvenis excepi: qui mihi
<span class = "pagenum">83</span>
interroganti quem Homero crederet maxime accedere, ‘secundus,’ inquit,
‘est Vergilius, propior tamen primo quam tertio.’ Et hercule ut illi
naturae caelesti atque immortali cesserimus, ita curae et diligentiae
vel ideo in hoc plus est, quod ei fuit magis laborandum; et quantum
eminentibus vincimur fortasse aequalitate pensamus.
<span class = "secnum">87</span>
<a name = "chapI_sec87" id = "chapI_sec87"> </a>
Ceteri omnes longe sequentur. Nam <span class = "smallcaps">Macer</span>
et <span class = "smallcaps">Lucretius</span> legendi quidem, sed non ut
<span class = "greek" title = "phrasin">φράσιν</span>, id est corpus
eloquentiae faciant, elegantes in sua quisque materia, sed alter
humilis, alter difficilis. <span class = "smallcaps">Atacinus
Varro</span> in iis per quae nomen
<span class = "pagenum">84</span>
est adsecutus interpres operis alieni, non spernendus quidem, verum ad
augendam facultatem dicendi parum locuples.
<span class = "secnum">88</span>
<a name = "chapI_sec88" id = "chapI_sec88"> </a>
<span class = "smallcaps">Ennium</span> sicut sacros vetustate lucos
adoremus, in quibus grandia et antiqua robora iam non tantam habent
speciem quantam religionem. Propiores alii, atque ad hoc de quo loquimur
magis utiles. Lascivus
<span class = "pagenum">85</span>
quidem in herois quoque <span class = "smallcaps">Ovidius</span> et
nimium amator ingenii sui, laudandus tamen in partibus.
<span class = "secnum">89</span>
<a name = "chapI_sec89" id = "chapI_sec89"> </a>
<span class = "smallcaps">Cornelius</span> autem <span class =
"smallcaps">Severus</span>, etiamsi sit versificator quam poeta melior,
si tamen, ut est
<span class = "pagenum">86</span>
dictum, ad exemplar primi libri bellum Siculum perscripsisset,
vindicaret sibi iure secundum locum. <span class =
"smallcaps">Serranum</span> consummari mors immatura non passa est,
puerilia tamen eius opera et maximam indolem ostendunt et admirabilem
praecipue in aetate illa recti generis voluntatem.
<span class = "secnum">90</span>
<a name = "chapI_sec90" id = "chapI_sec90"> </a>
Multum in <span class = "smallcaps">Valerio Flacco</span> nuper
amisimus. Vehemens et poeticum ingenium <span class = "smallcaps">Salei
Bassi</span>
<span class = "pagenum">87</span>
fuit, nec ipsum senectute maturuit. <span class =
"smallcaps">Rabirius</span> ac <span class = "smallcaps">Pedo</span> non
in digni cognitione, si vacet. <span class = "smallcaps">Lucanus</span>
ardens et concitatus et sententiis clarissimus, et, ut dicam quod
sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus.
<span class = "secnum">91</span>
<a name = "chapI_sec91" id = "chapI_sec91"> </a>
Hos nominavimus, quia <span class = "smallcaps">Germanicum</span> <span
class = "smallcaps">Augustum</span> ab institutis studiis deflexit cura
terrarum, parumque
<span class = "pagenum">88</span>
dis visum est esse eum maximum poetarum. Quid tamen his ipsis eius
operibus, in quae donato imperio iuvenis secesserat, sublimius, doctius,
omnibus denique numeris praestantius? Quis enim caneret bella melius
quam qui sic gerit? Quem praesidentes studiis deae propius audirent? Cui
magis suas artes aperiret familiare numen Minervae?
<span class = "secnum">92</span>
<a name = "chapI_sec92" id = "chapI_sec92"> </a>
Dicent haec plenius futura saecula, nunc enim ceterarum fulgore virtutum
laus ista praestringitur. Nos tamen sacra litterarum colentes feres,
Caesar, si non tacitum hoc praeterimus et Vergiliano certe versu
testamur:</p>

<p class = "poem">
inter victrices hederam tibi serpere laurus.</p>

<span class = "secnum">93</span>
<a name = "chapI_sec93" id = "chapI_sec93"> </a>
<p>Elegea quoque Graecos provocamus, cuius mihi tersus atque
<span class = "pagenum">89</span>
elegans maxime videtur auctor <span class = "smallcaps">Tibullus</span>:
sunt qui <span class = "smallcaps">Propertium</span> malint. <span class
= "smallcaps">Ovidius</span> utroque lascivior, sicut durior <span class
= "smallcaps">Gallus</span>. Satura quidem tota nostra est, in qua
primus insignem laudem
<span class = "pagenum">90</span>
adeptus <span class = "smallcaps">Lucilius</span> quosdam ita deditos
sibi adhuc habet amatores ut eum non eiusdem modo operis auctoribus sed
omnibus poetis praeferre non dubitent.
<span class = "secnum">94</span>
<a name = "chapI_sec94" id = "chapI_sec94"> </a>
Ego quantum ab illis, tantum ab Horatio dissentio, qui Lucilium fluere
lutulentum et esse aliquid quod tollere possis, putat. Nam eruditio in
eo mira et libertas atque inde acerbitas et abunde salis. Multum est
tersior ac
<span class = "pagenum">91</span>
purus magis <span class = "smallcaps">Horatius</span> et, non labor eius
amore, praecipuus. Multum et verae gloriae quamvis uno libro <span class
= "smallcaps">Persius</span> meruit. Sunt clari hodieque et qui olim
nominabuntur.
<span class = "secnum">95</span>
<a name = "chapI_sec95" id = "chapI_sec95"> </a>
Alterum illud etiam
<span class = "pagenum">92</span>
prius saturae genus, sed non sola carminum varietate mixtum condidit
<span class = "smallcaps">Terentius Varro</span>, vir Romanorum
eruditissimus.
<span class = "pagenum">93</span>
Plurimos hic libros et doctissimos composuit, peritissimus linguae
Latinae et omnis antiquitatis et rerum Graecarum nostrarumque, plus
tamen scientiae collaturus quam eloquentiae.
<span class = "secnum">96</span>
<a name = "chapI_sec96" id = "chapI_sec96"> </a>
Iambus non sane a Romanis celebratus est ut proprium opus, <i>sed
aliis</i> quibusdam interpositus; cuius acerbitas in <span class =
"smallcaps">Catullo</span>, <span class = "smallcaps">Bibaculo</span>,
<span class = "pagenum">94</span>
<span class = "smallcaps">Horatio</span>, quamquam illi epodos
intervenit, reperietur. At lyricorum idem <span class =
"smallcaps">Horatius</span> fere solus legi dignus; nam et insurgit
aliquando et plenus est iucunditatis et gratiae et varius figuris et
verbis felicissime audax. Si quem adicere velis, is erit <span class =
"smallcaps">Caesius Bassus</span>, quem nuper vidimus; sed eum longe
praecedunt ingenia viventium.</p>

<span class = "secnum">97</span>
<a name = "chapI_sec97" id = "chapI_sec97"> </a>
<p>Tragoediae scriptores veterum <span class = "smallcaps">Attius</span>
atque <span class = "smallcaps">Pacuvius</span> clarissimi
<span class = "pagenum">95</span>
gravitate sententiarum, verborum pondere, auctoritate personarum.
<span class = "pagenum">96</span>
Ceterum nitor et summa in excolendis operibus manus magis videri potest
temporibus quam ipsis defuisse; virium tamen Attio plus tribuitur,
Pacuvium videri doctiorem qui esse docti adfectant volunt.
<span class = "secnum">98</span>
<a name = "chapI_sec98" id = "chapI_sec98"> </a>
Iam <span class = "smallcaps">Vari</span> Thyestes cuilibet Graecarum
comparari potest. <span class = "smallcaps">Ovidi</span> Medea videtur
mihi ostendere quantum ille vir praestare potuerit si ingenio suo
imperare quam indulgere
<span class = "pagenum">97</span>
maluisset. Eorum quos viderim longe princeps <span class =
"smallcaps">Pomponius Secundus</span>, quem senes quidem parum tragicum
putabant, eruditione ac nitore praestare confitebantur.
<span class = "secnum">99</span>
<a name = "chapI_sec99" id = "chapI_sec99"> </a>
In comoedia maxime claudicamus. Licet Varro Musas, Aeli Stilonis
sententia,
<span class = "pagenum">98</span>
Plautino dicat sermone locuturas fuisse, si Latine loqui vellent, licet
<span class = "smallcaps">Caecilium</span> veteres laudibus ferant,
licet <span class = "smallcaps">Terenti</span> scripta ad Scipionem
Africanum referantur (quae tamen sunt in hoc
<span class = "pagenum">99</span>
genere elegantissima, et plus adhuc habitura gratiae si intra versus
trimetros stetissent),
<span class = "secnum">100</span>
<a name = "chapI_sec100" id = "chapI_sec100"> </a>
vix levem consequimur umbram: adeo ut mihi sermo ipse Romanus non
recipere videatur illam solis concessam Atticis venerem, cum eam ne
Graeci quidem in alio genere linguae <i>suae</i> obtinuerint. Togatis
excellit <span class = "smallcaps">Afranius</span>: utinam non
inquinasset argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus.</p>

<span class = "pagenum">100</span>
<span class = "secnum">101</span>
<a name = "chapI_sec101" id = "chapI_sec101"> </a>
<p>At non historia cesserit Graecis. Nec opponere Thucydidi <span class
= "smallcaps">Sallustium</span> verear, nec indignetur sibi Herodotus
aequari <span class = "smallcaps">Titum Livium</span>, cum in narrando
mirae iucunditatis clarissimique candoris, tum in contionibus supra quam
enarrari potest eloquentem:
<span class = "pagenum">101</span>
ita quae dicuntur omnia cum rebus, tum personis accommodata sunt:
adfectus quidem praecipueque eos qui sunt dulciores, ut parcissime
dicam, nemo historicorum commendavit magis.
<span class = "secnum">102</span>
<a name = "chapI_sec102" id = "chapI_sec102"> </a>
Ideoque immortalem Sallusti velocitatem diversis virtutibus consecutus
est. Nam mihi egregie dixisse videtur <span class =
"smallcaps">Servilius Nonianus</span>, pares eos magis quam similes; qui
et ipse a
<span class = "pagenum">102</span>
nobis auditus est clarus vi ingenii et sententiis creber, sed minus
pressus quam historiae auctoritas postulat.
<span class = "secnum">103</span>
<a name = "chapI_sec103" id = "chapI_sec103"> </a>
Quam paulum aetate praecedens eum <span class = "smallcaps">Bassus
Aufidius</span> egregie, utique in libris belli Germanici, praestitit
genere ipso, probabilis in omnibus, sed in quibusdam suis ipse viribus
minor.
<span class = "secnum">104</span>
<a name = "chapI_sec104" id = "chapI_sec104"> </a>
Superest adhuc et exornat
<span class = "pagenum">103</span>
aetatis nostrae gloriam vir saeculorum memoria dignus, qui olim
nominabitur, nunc intellegitur. Habet amatores nec immerito <span class
= "smallcaps">Cremuti</span> libertas, quamquam circumcisis quae dixisse
ei nocuerat; sed elatum abunde spiritum et audaces sententias
deprehendas etiam in his quae manent. Sunt et alii scriptores boni, sed
nos genera degustamus, non bibliothecas excutimus.</p>

<span class = "secnum">105</span>
<a name = "chapI_sec105" id = "chapI_sec105"> </a>
<p>Oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem facere
<span class = "pagenum">104</span>
Graecae possunt; nam <span class = "smallcaps">Ciceronem</span>
cuicumque eorum fortiter opposuerim. Nec ignoro quantam mihi concitem
pugnam, cum
<span class = "pagenum">105</span>
praesertim non id sit propositi ut eum Demostheni comparem hoc tempore;
neque enim attinet, cum Demosthenen in primis legendum vel ediscendum
potius putem.
<span class = "secnum">106</span>
<a name = "chapI_sec106" id = "chapI_sec106"> </a>
Quorum ego virtutes
<span class = "pagenum">106</span>
plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi, praeparandi,
probandi rationem, [omnia] denique quae sunt inventionis.
<span class = "pagenum">107</span>
In eloquendo est aliqua diversitas: densior ille hic copiosior, ille
concludit adstrictius hic latius, pugnat ille acumine semper hic
frequenter et pondere, illi nihil detrahi potest huic nihil adici, curae
plus in illo in hoc naturae.
<span class = "secnum">107</span>
<a name = "chapI_sec107" id = "chapI_sec107"> </a>
Salibus certe et
<span class = "pagenum">108</span>
commiseratione, quae duo plurimum in adfectibus valent, vincimus. Et
fortasse epilogos illi mos civitatis abstulerit, sed et nobis illa, quae
Attici mirantur, diversa Latini sermonis ratio
<span class = "pagenum">109</span>
minus permiserit. In epistulis quidem, quamquam sunt utriusque,
dialogisve, quibus nihil ille, nulla contentio est.
<span class = "secnum">108</span>
<a name = "chapI_sec108" id = "chapI_sec108"> </a>
Cedendum vero in hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem
quantus est fecit. Nam mihi videtur M.&nbsp;Tullius, cum se totum ad
imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis, copiam
Platonis, iucunditatem Isocratis.
<span class = "secnum">109</span>
<a name = "chapI_sec109" id = "chapI_sec109"> </a>
Nec vero quod in quoque optimum fuit studio consecutus est tantum, sed
plurimas vel potius omnes ex se ipso virtutes extulit immortalis ingenii
beatissima ubertate. Non enim ‘pluvias,’ ut ait Pindarus, ‘aquas
colligit, sed vivo gurgite exundat,’ dono quodam providentiae genitus,
in quo totas vires suas eloquentia experiretur.
<span class = "secnum">110</span>
<a name = "chapI_sec110" id = "chapI_sec110"> </a>
Nam quis docere diligentius, movere vehementius potest? Cui tanta umquam
iucunditas adfuit? ut ipsa illa quae extorquet
<span class = "pagenum">110</span>
impetrare eum credas, et cum transversum vi sua iudicem ferat, tamen
ille non rapi videatur, sed sequi.
<span class = "secnum">111</span>
<a name = "chapI_sec111" id = "chapI_sec111"> </a>
Iam in omnibus quae dicit tanta auctoritas inest ut dissentire pudeat,
nec advocati studium sed testis aut iudicis adferat fidem; cum interim
haec omnia, quae vix singula quisquam intentissima cura consequi posset,
fluunt inlaborata et illa, qua nihil pulchrius auditum est, oratio prae
se fert tamen felicissimam facilitatem.
<span class = "secnum">112</span>
<a name = "chapI_sec112" id = "chapI_sec112"> </a>
Quare non immerito ab hominibus aetatis suae regnare in iudiciis dictus
est, apud posteros vero id consecutus, ut Cicero iam non hominis nomen
sed eloquentiae habeatur. Hunc igitur spectemus, hoc propositum nobis
sit exemplum, ille se profecisse sciat, cui Cicero valde placebit.
<span class = "secnum">113</span>
<a name = "chapI_sec113" id = "chapI_sec113"> </a>
Multa in <span class = "smallcaps">Asinio Pollione</span> inventio,
summa
<span class = "pagenum">111</span>
diligentia, adeo ut quibusdam etiam nimia videatur, et consilii et animi
satis: a nitore et iucunditate Ciceronis ita longe abest ut videri
possit saeculo prior. At <span class = "smallcaps">Messalla</span>
nitidus et candidus et quodam modo praeferens in dicendo nobilitatem
suam, viribus minor.
<span class = "secnum">114</span>
<a name = "chapI_sec114" id = "chapI_sec114"> </a>
C. vero <span class = "smallcaps">Caesar</span> si foro tantum vacasset,
non alius ex
<span class = "pagenum">112</span>
nostris contra Ciceronem nominaretur. Tanta in eo vis est, id acumen, ea
concitatio, ut illum eodem animo dixisse quo bellavit appareat; exornat
tamen haec omnia mira sermonis, cuius proprie studiosus fuit, elegantia.
<span class = "secnum">115</span>
<a name = "chapI_sec115" id = "chapI_sec115"> </a>
Multum ingenii in <span class = "smallcaps">Caelio</span> et praecipue
in accusando multa urbanitas, dignusque vir, cui et mens melior et vita
longior contigisset. Inveni qui <span class = "smallcaps">Calvum</span>
<span class = "pagenum">113</span>
praeferrent omnibus, inveni qui Ciceroni crederent eum nimia contra se
calumnia verum sanguinem perdidisse; sed est et sancta et gravis oratio
et castigata et frequenter vehemens
<span class = "pagenum">114</span>
quoque. Imitator autem est Atticorum, fecitque illi properata mors
iniuriam, si quid adiecturus sibi non si quid detracturus fuit.
<span class = "secnum">116</span>
<a name = "chapI_sec116" id = "chapI_sec116"> </a>
Et <span class = "smallcaps">Servius Sulpicius</span> insignem non
immerito famam tribus orationibus meruit. Multa, si cum iudicio legatur,
dabit imitatione digna <span class = "smallcaps">Cassius Severus</span>,
qui si ceteris virtutibus colorem et gravitatem orationis adiecisset,
ponendus inter praecipuos foret.
<span class = "secnum">117</span>
<a name = "chapI_sec117" id = "chapI_sec117"> </a>
Nam et ingenii plurimum est in eo et acerbitas mira et urbanitas et
fervor, sed plus stomacho quam consilio dedit. Praeterea
<span class = "pagenum">115</span>
ut amari sales, ita frequenter amaritudo ipsa ridicula est.
<span class = "secnum">118</span>
<a name = "chapI_sec118" id = "chapI_sec118"> </a>
Sunt alii multi diserti, quos persequi longum est. Eorum quos viderim
<span class = "smallcaps">Domitius Afer</span> et <span class =
"smallcaps">Iulius Africanus</span> longe praestantissimi.
<span class = "pagenum">116</span>
Verborum arte ille et toto genere dicendi praeferendus et quem in numero
veterum habere non timeas: hic concitatior, sed in cura verborum nimius
et compositione nonnumquam longior et translationibus parum modicus.
Erant clara et nuper ingenia.
<span class = "secnum">119</span>
<a name = "chapI_sec119" id = "chapI_sec119"> </a>
Nam et <span class = "smallcaps">Trachalus</span> plerumque sublimis et
satis apertus fuit et quem velle optima crederes, auditus tamen maior;
nam et vocis, quantam in nullo cognovi, felicitas et pronuntiatio vel
scaenis suffectura et decor, omnia denique ei, quae sunt extra,
superfuerunt: et <span class = "smallcaps">Vibius Crispus</span>
compositus et iucundus et delectationi
<span class = "pagenum">117</span>
natus, privatis tamen causis quam publicis melior.
<span class = "secnum">120</span>
<a name = "chapI_sec120" id = "chapI_sec120"> </a>
<span class = "smallcaps">Iulio Secundo</span>, si longior contigisset
aetas, clarissimum profecto nomen oratoris apud posteros foret;
adiecisset enim atque adiciebat ceteris virtutibus suis quod desiderari
potest, id est autem ut esset multo magis pugnax et saepius ad curam
rerum ab elocutione respiceret.
<span class = "secnum">121</span>
<a name = "chapI_sec121" id = "chapI_sec121"> </a>
Ceterum interceptus quoque magnum sibi vindicat locum: ea est facundia,
tanta in explicando quod velit gratia, tam candidum et lene et speciosum
dicendi genus, tanta verborum etiam quae adsumpta sunt proprietas, tanta
in
<span class = "pagenum">118</span>
quibusdam ex periculo petitis significantia.
<span class = "secnum">122</span>
<a name = "chapI_sec122" id = "chapI_sec122"> </a>
Habebunt qui post nos de oratoribus scribent magnam eos qui nunc vigent
materiam vere laudandi; sunt enim summa hodie, quibus inlustratur forum,
ingenia. Namque et consummati iam patroni veteribus aemulantur et eos
iuvenum ad optima tendentium imitatur ac sequitur industria.</p>

<span class = "secnum">123</span>
<a name = "chapI_sec123" id = "chapI_sec123"> </a>
<p>Supersunt qui de philosophia scripserint, quo in genere paucissimos
adhuc eloquentes litterae Romanae tulerunt. Idem igitur <span class =
"smallcaps">M.&nbsp;Tullius</span>, qui ubique, etiam in hoc opere
Platonis aemulus
<span class = "pagenum">119</span>
extitit. Egregius vero multoque quam in orationibus praestantior <span
class = "smallcaps">Brutus</span> suffecit ponderi rerum: scias eum
sentire quae dicit.
<span class = "secnum">124</span>
<a name = "chapI_sec124" id = "chapI_sec124"> </a>
Scripsit non parum multa <span class = "smallcaps">Cornelius
Celsus</span>, Sextios secutus, non sine cultu ac nitore. <span class =
"smallcaps">Plautus</span> in Stoicis rerum cognitioni utilis. In
Epicureis levis quidem, sed non iniucundus tamen
<span class = "pagenum">120</span>
auctor est <span class = "smallcaps">Catius</span>.
<span class = "secnum">125</span>
<a name = "chapI_sec125" id = "chapI_sec125"> </a>
Ex industria <span class = "smallcaps">Senecam</span> in omni genere
eloquentiae distuli propter vulgatam falso de me opinionem, qua damnare
eum et invisum quoque habere sum creditus. Quod accidit mihi dum
corruptum et omnibus vitiis fractum dicendi genus revocare ad severiora
iudicia contendo; tum autem solus hic fere in manibus adulescentium
fuit.
<span class = "secnum">126</span>
<a name = "chapI_sec126" id = "chapI_sec126"> </a>
Quem non equidem omnino conabar excutere, sed potioribus praeferri non
sinebam, quos ille non destiterat incessere, cum diversi sibi conscius
<span class = "pagenum">121</span>
generis placere se in dicendo posse <i>iis</i> quibus illi placerent
diffideret. Amabant autem eum magis quam imitabantur, tantumque ab illo
defluebant quantum ille ab antiquis descenderat.
<span class = "secnum">127</span>
<a name = "chapI_sec127" id = "chapI_sec127"> </a>
Foret enim optandum pares ac saltem proximos illi viro fieri. Sed
placebat propter sola vitia et ad ea se quisque dirigebat effingenda,
quae poterat; deinde cum se iactaret eodem modo dicere, Senecam
infamabat.
<span class = "secnum">128</span>
<a name = "chapI_sec128" id = "chapI_sec128"> </a>
Cuius et multae alioqui et magnae virtutes fuerunt, ingenium facile et
copiosum, plurimum studii, multa rerum cognitio, in qua tamen aliquando
ab his quibus inquirenda quaedam mandabat deceptus est.
<span class = "secnum">129</span>
<a name = "chapI_sec129" id = "chapI_sec129"> </a>
Tractavit etiam omnem fere studiorum materiam; nam et orationes eius et
poemata et epistulae et dialogi feruntur. In philosophia parum diligens,
egregius tamen vitiorum insectator
<span class = "pagenum">122</span>
fuit. Multae in eo claraeque sententiae, multa etiam morum gratia
legenda, sed in eloquendo corrupta pleraque atque eo perniciosissima,
quod abundant dulcibus vitiis.
<span class = "secnum">130</span>
<a name = "chapI_sec130" id = "chapI_sec130"> </a>
Velles eum suo ingenio dixisse, alieno iudicio; nam si <i>ob</i>liqua
contempsisset, si parum <i>recta</i> non concupisset, si non omnia sua
amasset, si rerum pondera minutissimis sententiis non fregisset,
consensu potius eruditorum quam puerorum amore comprobaretur.
<span class = "secnum">131</span>
<a name = "chapI_sec131" id = "chapI_sec131"> </a>
Verum sic quoque iam robustis et severiore genere satis firmatis
legendus vel ideo quod exercere potest utrimque iudicium. Multa enim, ut
dixi, probanda in eo, multa etiam admiranda sunt; eligere modo curae
sit, quod utinam ipse fecisset. Digna enim fuit illa natura, quae
meliora vellet: quod voluit effecit.</p>


<h5><a name = "chapII" id = "chapII">
De Imitatione.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapII_sec1" id = "chapII_sec1"> </a>
<p><b>II.</b> Ex his ceterisque lectione dignis auctoribus et verborum
sumenda copia est et varietas figurarum et componendi ratio, tum ad
exemplum virtutum omnium mens derigenda. Neque
<span class = "pagenum">123</span>
enim dubitari potest, quin artis pars magna contineatur imitatione. Nam
ut invenire primum fuit estque praecipuum, sic ea quae bene inventa sunt
utile sequi.
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapII_sec2" id = "chapII_sec2"> </a>
Atque omnis vitae ratio sic constat, ut quae probamus in aliis facere
ipsi velimus. Sic litterarum ductus, ut scribendi fiat usus, pueri
sequuntur; sic musici vocem docentium, pictores opera priorum, rustici
probatam experimento culturam in exemplum intuentur; omnis denique
disciplinae initia ad propositum sibi praescriptum formari videmus.
<span class = "pagenum">124</span>
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapII_sec3" id = "chapII_sec3"> </a>
Et hercule necesse est aut similes aut dissimiles bonis simus. Similem
raro natura praestat, frequenter imitatio. Sed hoc ipsum quod tanto
faciliorem nobis rationem rerum omnium facit quam fuit iis qui nihil
quod sequerentur habuerunt, nisi caute et cum iudicio adprehenditur,
nocet.</p>

<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapII_sec4" id = "chapII_sec4"> </a>
<p>Ante omnia igitur imitatio per se ipsa non sufficit, vel quia pigri
est ingenii contentum esse iis quae sint ab aliis inventa. Quid enim
futurum erat temporibus illis quae sine exemplo fuerunt, si homines
nihil, nisi quod iam cognovissent, faciendum sibi aut cogitandum
putassent? Nempe nihil fuisset inventum.
<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapII_sec5" id = "chapII_sec5"> </a>
Cur igitur nefas est reperiri aliquid a nobis, quod ante non fuerit? An
illi rudes sola mentis natura ducti sunt in hoc, ut tam multa
generarent: nos ad quaerendum non eo ipso concitemur, quod certe scimus
invenisse eos qui quaesierunt?
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapII_sec6" id = "chapII_sec6"> </a>
Et
<span class = "pagenum">125</span>
cum illi, qui nullum cuiusquam rei habuerunt magistrum, plurima in
posteros tradiderunt, nobis usus aliarum rerum ad eruendas alias non
proderit, sed nihil habebimus nisi beneficii alieni? quem ad modum
quidam pictores in id solum student, ut describere tabulas mensuris ac
lineis sciant.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapII_sec7" id = "chapII_sec7"> </a>
Turpe etiam illud est, contentum esse id consequi quod imiteris. Nam
rursus quid erat futurum, si nemo plus effecisset eo quem sequebatur?
Nihil in poetis supra Livium Andronicum, nihil in historiis supra
<span class = "pagenum">126</span>
pontificum annales haberemus; ratibus adhuc navigaremus; non esset
pictura, nisi quae lineas modo extremas umbrae, quam corpora in sole
fecissent, circumscriberet.
<span class = "secnum">8</span>
<a name = "chapII_sec8" id = "chapII_sec8"> </a>
Ac si omnia percenseas, nulla <i>man</i>sit ars qualis inventa est, nec
intra initium stetit: nisi forte nostra potissimum tempora damnamus
huius infelicitatis, ut nunc demum nihil crescat: nihil autem crescit
sola imitatione.
<span class = "secnum">9</span>
<a name = "chapII_sec9" id = "chapII_sec9"> </a>
Quod si prioribus adicere fas non est, quo modo sperare possumus illum
oratorem perfectum? cum in his, quos maximos adhuc novimus, nemo sit
inventus in quo nihil aut desideretur aut reprehendatur. Sed etiam qui
summa non adpetent, contendere potius quam sequi debent.
<span class = "secnum">10</span>
<a name = "chapII_sec10" id = "chapII_sec10"> </a>
Nam qui hoc agit ut prior sit, forsitan etiamsi non transierit aequabit.
Eum vero nemo potest aequare cuius vestigiis sibi utique insistendum
putat; necesse est enim semper sit posterior qui
<span class = "pagenum">127</span>
sequitur. Adde quod plerumque facilius est plus facere quam idem; tantam
enim difficultatem habet similitudo ut ne ipsa quidem natura in hoc ita
evaluerit ut non res quae simillimae quaeque pares maxime videantur
utique discrimine aliquo discernantur.
<span class = "secnum">11</span>
<a name = "chapII_sec11" id = "chapII_sec11"> </a>
Adde quod quidquid alteri simile est, necesse est minus sit eo quod
imitatur, ut umbra corpore et imago facie et actus histrionum veris
adfectibus. Quod in orationibus quoque evenit. Namque iis quae in
exemplum adsumimus subest natura et vera vis; contra omnis imitatio
facta est et ad alienum propositum accommodatur.
<span class = "secnum">12</span>
<a name = "chapII_sec12" id = "chapII_sec12"> </a>
Quo fit ut minus sanguinis ac virium declamationes habeant quam
orationes, quod in illis vera, in his adsimilata materia est. Adde quod
ea quae in oratore maxima sunt imitabilia non sunt, ingenium, inventio,
vis, facilitas et quidquid arte non traditur.
<span class = "secnum">13</span>
<a name = "chapII_sec13" id = "chapII_sec13"> </a>
Ideoque plerique, cum verba quaedam ex orationibus excerpserunt aut
aliquos compositionis certos pedes, mire a se quae legerunt effingi
arbitrantur, cum et verba intercidant invalescantque temporibus, (ut
quorum certissima
<span class = "pagenum">128</span>
sit regula in consuetudine,) eaque non sua natura sint bona aut
mala&mdash; nam per se soni tantum sunt&mdash; sed prout opportune
proprieque aut secus collocata sunt, et compositio cum rebus accommodata
sit, tum ipsa varietate gratissima.</p>

<span class = "secnum">14</span>
<a name = "chapII_sec14" id = "chapII_sec14"> </a>
<p>Quapropter exactissimo iudicio circa hanc partem studiorum examinanda
sunt omnia. Primum, quos imitemur: nam sunt plurimi qui similitudinem
pessimi cuiusque et corruptissimi concupierint: tum in ipsis quos
elegerimus, quid sit <i>ad</i> quod nos efficiendum comparemus.
<span class = "secnum">15</span>
<a name = "chapII_sec15" id = "chapII_sec15"> </a>
Nam in magnis quoque auctoribus incidunt aliqua vitiosa et a doctis
inter ipsos etiam mutuo reprehensa;
<span class = "pagenum">129</span>
atque utinam tam bona imitantes dicerent melius quam mala peius dicunt.
Nec vero saltem iis quibus ad evitanda vitia iudicii satis fuit
sufficiat imaginem virtutis effingere et solam, ut sic dixerim, cutem
vel potius illas Epicuri figuras, quas e summis corporibus dicit
effluere.
<span class = "secnum">16</span>
<a name = "chapII_sec16" id = "chapII_sec16"> </a>
Hoc autem his accidit qui non introspectis penitus virtutibus ad primum
se velut adspectum orationis aptarunt; et cum iis felicissime cessit
imitatio, verbis atque numeris sunt non multum differentes, vim dicendi
atque inventionis non adsequuntur, sed plerumque declinant in peius et
proxima virtutibus vitia comprehendunt fiuntque pro grandibus tumidi,
pressis exiles, fortibus temerarii, laetis corrupti, compositis
<span class = "pagenum">130</span>
exultantes, simplicibus neglegentes.
<span class = "secnum">17</span>
<a name = "chapII_sec17" id = "chapII_sec17"> </a>
Ideoque qui horride atque incomposite quidlibet illud frigidum et inane
extulerunt, antiquis se pares credunt; qui carent cultu atque
sententiis, Attici sunt scilicet; qui praecisis conclusionibus obscuri,
Sallustium
<span class = "pagenum">131</span>
atque Thucydiden superant; tristes ac ieiuni Pollionem aemulantur;
otiosi et supini, si quid modo longius circumduxerunt, iurant ita
Ciceronem locuturum fuisse.
<span class = "secnum">18</span>
<a name = "chapII_sec18" id = "chapII_sec18"> </a>
Noveram quosdam qui se pulchre expressisse genus illud caelestis huius
in dicendo viri sibi viderentur, si in clausula posuissent ‘esse
videatur.’ Ergo primum est ut quod imitaturus est quisque intellegat, et
quare bonum sit sciat.</p>

<span class = "secnum">19</span>
<a name = "chapII_sec19" id = "chapII_sec19"> </a>
<p>Tum in suscipiendo onere consulat suas vires. Nam quaedam sunt
imitabilia, quibus aut infirmitas naturae non sufficiat aut diversitas
repugnet. Ne, cui tenue ingenium erit, sola velit fortia et abrupta, cui
forte quidem, sed indomitum, amore subtilitatis
<span class = "pagenum">132</span>
et vim suam perdat et elegantiam quam cupit non persequatur; nihil est
enim tam indecens quam cum mollia dure fiunt.
<span class = "secnum">20</span>
<a name = "chapII_sec20" id = "chapII_sec20"> </a>
Atque ego illi praeceptori quem institueram in libro secundo credidi non
ea sola docenda esse, ad quae quemque discipulorum natura compositum
videret; nam is et adiuvare debet quae in quoque eorum invenit bona, et,
quantum fieri potest, adicere quae desunt et emendare quaedam et mutare;
rector enim est alienorum ingeniorum atque formator. Difficilius est
naturam suam fingere.
<span class = "secnum">21</span>
<a name = "chapII_sec21" id = "chapII_sec21"> </a>
Sed ne ille quidem doctor, quamquam omnia quae recta sunt velit esse in
suis auditoribus quam plenissima, in eo tamen cui naturam obstare
viderit laborabit.</p>

<p>Id quoque vitandum, in quo magna pars errat, ne in oratione poetas
nobis et historicos, in illis operibus oratores aut declamatores
imitandos putemus.
<span class = "secnum">22</span>
<a name = "chapII_sec22" id = "chapII_sec22"> </a>
Sua cuique proposito lex, suus decor est: nec comoedia in cothurnos
adsurgit, nec contra
<span class = "pagenum">133</span>
tragoedia socco ingreditur. Habet tamen omnis eloquentia aliquid
commune: id imitemur quod commune est.</p>

<span class = "secnum">23</span>
<a name = "chapII_sec23" id = "chapII_sec23"> </a>
<p>Etiam hoc solet incommodi accidere iis qui se uni alicui generi
dediderunt, ut, si asperitas iis placuit alicuius, hanc etiam in leni ac
remisso causarum genere non exuant; si tenuitas aut iucunditas, in
asperis gravibusque causis ponderi rerum parum respondeant:
<span class = "pagenum">134</span>
cum sit diversa non causarum modo inter ipsas condicio, sed in singulis
etiam causis partium, sintque alia leniter alia aspere, alia concitate
alia remisse, alia docendi alia movendi gratia dicenda; quorum omnium
dissimilis atque diversa inter se ratio est.
<span class = "secnum">24</span>
<a name = "chapII_sec24" id = "chapII_sec24"> </a>
Itaque ne hoc quidem suaserim, uni se alicui proprie, quem per omnia
sequatur, addicere. Longe perfectissimus Graecorum Demosthenes, aliquid
tamen aliquo in loco melius alii, plurima ille. Sed non qui maxime
imitandus, et solus imitandus est.
<span class = "secnum">25</span>
<a name = "chapII_sec25" id = "chapII_sec25"> </a>
Quid ergo? non est satis omnia sic dicere quo modo M.&nbsp;Tullius
dixit? Mihi quidem satis esset, si omnia consequi possem: quid tamen
noceret vim Caesaris, asperitatem Caeli, diligentiam Pollionis, iudicium
Calvi quibusdam in locis adsumere?
<span class = "secnum">26</span>
<a name = "chapII_sec26" id = "chapII_sec26"> </a>
Nam praeter id quod prudentis est quod in quoque optimum est, si possit,
suum facere, tum in tanta rei difficultate unum intuentes vix aliqua
pars sequitur. Ideoque cum totum exprimere quem elegeris paene sit
homini inconcessum, plurium bona ponamus ante oculos, ut aliud ex alio
haereat, et quo quidque loco conveniat aptemus.</p>

<span class = "pagenum">135</span>
<span class = "secnum">27</span>
<a name = "chapII_sec27" id = "chapII_sec27"> </a>
<p>Imitatio autem (nam saepius idem dicam) non sit tantum in verbis.
Illuc intendenda mens, quantum fuerit illis viris decoris in rebus atque
personis, quod consilium, quae dispositio, quam omnia, etiam quae
delectationi videantur data, ad victoriam spectent; quid agatur
prooemio, quae ratio et quam varia narrandi, quae vis probandi ac
refellendi, quanta in adfectibus omnis generis movendis scientia,
quamque laus ipsa popularis utilitatis gratia adsumpta, quae tum est
pulcherrima, cum sequitur, non cum arcessitur. Haec si perviderimus, tum
vere imitabimur.
<span class = "secnum">28</span>
<a name = "chapII_sec28" id = "chapII_sec28"> </a>
Qui vero etiam propria his bona adiecerit, ut suppleat quae deerunt,
circumcidat si quid redundabit, is erit, quem quaerimus, perfectus
orator; quem nunc consummari potissimum oporteat, cum tanto plura
exempla bene dicendi supersunt quam illis qui adhuc summi sunt
contigerunt. Nam erit haec quoque laus eorum, ut priores superasse,
posteros docuisse dicantur.</p>


<span class = "pagenum">136</span>
<h5><a name = "chapIII" id = "chapIII">
Quo modo scribendum sit.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapIII_sec1" id = "chapIII_sec1"> </a>
<p><b>III.</b> Et haec quidem auxilia extrinsecus adhibentur; in iis
autem quae nobis ipsis paranda sunt, ut laboris, sic utilitatis etiam
longe plurimum adfert stilus. Nec immerito M.&nbsp;Tullius hunc ‘optimum
effectorem ac magistrum dicendi’ vocat, cui sententiae personam
L.&nbsp;Crassi in disputationibus quae sunt de oratore adsignando,
iudicium suum cum illius auctoritate coniunxit.
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapIII_sec2" id = "chapIII_sec2"> </a>
Scribendum ergo quam diligentissime et quam plurimum. Nam ut terra alte
refossa generandis alendisque seminibus fecundior fit, sic profectus non
a summo petitus studiorum fructus effundit uberius et fidelius continet.
Nam sine hac quidem conscientia ipsa illa ex tempore dicendi facultas
inanem
<span class = "pagenum">137</span>
modo loquacitatem dabit et verba in labris nascentia.
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapIII_sec3" id = "chapIII_sec3"> </a>
Illic radices, illic fundamenta sunt, illic opes velut sanctiore quodam
aerario conditae, unde ad subitos quoque casus, cum res exiget,
proferantur. Vires faciamus ante omnia, quae sufficiant labori
certaminum et usu non exhauriantur.
<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapIII_sec4" id = "chapIII_sec4"> </a>
Nihil enim rerum ipsa natura voluit magnum effici cito, praeposuitque
pulcherrimo cuique operi difficultatem; quae nascendi quoque hanc
fecerit legem, ut maiora animalia diutius visceribus parentis
continerentur.</p>

<p>Sed cum sit duplex quaestio, quo modo et quae maxime scribi oporteat,
iam hinc ordinem sequar.
<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapIII_sec5" id = "chapIII_sec5"> </a>
Sit primo vel tardus dum
<span class = "pagenum">138</span>
diligens stilus, quaeramus optima nec protinus offerentibus se
gaudeamus, adhibeatur iudicium inventis, dispositio probatis; dilectus
enim rerum verborumque agendus est et pondera singulorum examinanda.
Post subeat ratio collocandi versenturque omni modo numeri, non ut
quodque se proferet verbum occupet locum.
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapIII_sec6" id = "chapIII_sec6"> </a>
Quae quidem ut diligentius exsequamur, repetenda saepius erunt
scriptorum proxima. Nam praeter id quod sic melius iunguntur prioribus
sequentia, calor quoque ille cogitationis, qui scribendi mora refrixit,
recipit ex integro vires et velut repetito spatio sumit impetum; quod in
certamine saliendi fieri videmus, ut conatum longius petant et ad illud
quo contenditur spatium cursu ferantur, utque in iaculando brachia
reducimus et expulsuri tela nervos retro tendimus.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapIII_sec7" id = "chapIII_sec7"> </a>
Interim tamen, si feret flatus, danda sunt vela, dum nos indulgentia
illa non
<span class = "pagenum">139</span>
fallat; omnia enim nostra dum nascuntur placent, alioqui nec
scriberentur. Sed redeamus ad iudicium et retractemus suspectam
facilitatem.
<span class = "secnum">8</span>
<a name = "chapIII_sec8" id = "chapIII_sec8"> </a>
Sic scripsisse Sallustium accepimus, et sane manifestus est etiam ex
opere ipso labor. Vergilium quoque paucissimos die composuisse versus
auctor est Varius.
<span class = "secnum">9</span>
<a name = "chapIII_sec9" id = "chapIII_sec9"> </a>
Oratoris quidem alia condicio est; itaque hanc moram et sollicitudinem
initiis impero. Nam primum hoc constituendum, hoc obtinendum est, ut
quam optime scribamus: celeritatem dabit consuetudo. Paulatim res
facilius se ostendent, verba respondebunt, compositio sequetur, cuncta
denique ut in familia bene instituta in officio erunt.
<span class = "secnum">10</span>
<a name = "chapIII_sec10" id = "chapIII_sec10"> </a>
Summa haec est rei: cito scribendo non fit ut bene scribatur, bene
scribendo fit ut cito. Sed tum maxime, cum facultas illa contigerit,
resistamus ut provideamus, efferentes
<span class = "pagenum">140</span>
<i>se</i> equos frenis quibusdam coerceamus; quod non tam moram faciet
quam novos impetus dabit. Neque enim rursus eos qui robur aliquod in
stilo fecerint ad infelicem calumniandi se poenam adligandos puto.
<span class = "secnum">11</span>
<a name = "chapIII_sec11" id = "chapIII_sec11"> </a>
Nam quo modo sufficere officiis civilibus possit qui singulis actionum
partibus insenescat? Sunt autem quibus nihil sit satis: omnia mutare,
omnia aliter dicere quam occurrit velint,&mdash; increduli quidam et de
ingenio suo pessime meriti, qui diligentiam putant facere sibi scribendi
difficultatem.
<span class = "secnum">12</span>
<a name = "chapIII_sec12" id = "chapIII_sec12"> </a>
Nec promptum est dicere utros peccare validius
<span class = "pagenum">141</span>
putem, quibus omnia sua placent an quibus nihil. Accidit enim etiam
ingeniosis adulescentibus frequenter, ut labore consumantur et in
silentium usque descendant nimia bene dicendi cupiditate. Qua de re
memini narrasse mihi Iulium Secundum illum, aequalem meum atque a me, ut
notum est, familiariter amatum, mirae facundiae virum, infinitae tamen
curae, quid esset sibi a patruo suo dictum.
<span class = "secnum">13</span>
<a name = "chapIII_sec13" id = "chapIII_sec13"> </a>
Is fuit Iulius Florus, in eloquentia Galliarum, quoniam ibi demum
exercuit eam, princeps, alioqui inter
<span class = "pagenum">142</span>
paucos disertus et dignus illa propinquitate. Is cum Secundum, scholae
adhuc operatum, tristem forte vidisset, interrogavit quae causa frontis
tam adductae?
<span class = "secnum">14</span>
<a name = "chapIII_sec14" id = "chapIII_sec14"> </a>
Nec dissimulavit adulescens, tertium iam diem esse quod omni labore
materiae ad scribendum destinatae non inveniret exordium; quo sibi non
praesens tantum dolor, sed etiam desperatio in posterum fieret. Tum
Florus adridens, ‘numquid tu,’ inquit, ‘melius dicere vis quam potes?’
<span class = "secnum">15</span>
<a name = "chapIII_sec15" id = "chapIII_sec15"> </a>
Ita se res habet: curandum est ut quam optime dicamus, dicendum tamen
pro facultate; ad profectum enim opus est studio, non indignatione. Ut
possimus autem scribere etiam plura et celerius,
<span class = "pagenum">143</span>
non exercitatio modo praestabit, in qua sine dubio multum est, sed etiam
ratio: si non resupini spectantesque tectum et cogitationem murmure
agitantes expectaverimus quid obveniat, <i>sed</i> quid res poscat, quid
personam deceat, quod sit tempus, qui iudicis animus intuiti, humano
quodam modo ad scribendum accesserimus. Sic nobis et initia et quae
sequuntur natura ipsa praescribit.
<span class = "secnum">16</span>
<a name = "chapIII_sec16" id = "chapIII_sec16"> </a>
Certa sunt enim pleraque et, nisi coniveamus, in oculos incurrunt;
ideoque nec indocti nec rustici diu quaerunt, unde incipiant; quo
pudendum est magis, si difficultatem facit doctrina. Non ergo semper
putemus optimum esse quod latet: immutescamus alioqui, si nihil dicendum
videatur nisi quod non invenimus.
<span class = "secnum">17</span>
<a name = "chapIII_sec17" id = "chapIII_sec17"> </a>
Diversum est huic eorum vitium qui primo decurrere per materiam stilo
quam velocissimo volunt, et sequentes calorem atque impetum ex tempore
scribunt; hanc silvam vocant. Repetunt
<span class = "pagenum">144</span>
deinde et componunt quae effuderant; sed verba emendantur et numeri,
manet in rebus temere congestis quae fuit levitas.
<span class = "secnum">18</span>
<a name = "chapIII_sec18" id = "chapIII_sec18"> </a>
Protinus ergo adhibere curam rectius erit atque ab initio sic opus
ducere, ut caelandum, non ex integro fabricandum sit. Aliquando tamen
adfectus sequemur, in quibus fere plus calor quam diligentia valet.</p>

<span class = "secnum">19</span>
<a name = "chapIII_sec19" id = "chapIII_sec19"> </a>
<p>Satis apparet ex eo quod hanc scribentium neglegentiam damno, quid de
illis dictandi deliciis sentiam. Nam in stilo quidem quamlibet properato
dat aliquam cogitationi moram non consequens celeritatem eius manus:
ille cui dictamus urget,
<span class = "pagenum">145</span>
atque interim pudet etiam dubitare aut resistere aut mutare quasi
conscium infirmitatis nostrae timentes.
<span class = "secnum">20</span>
<a name = "chapIII_sec20" id = "chapIII_sec20"> </a>
Quo fit ut non rudia tantum et fortuita, sed impropria interim, dum sola
est conectendi sermonis cupiditas, effluant, quae nec scribentium curam
nec dicentium impetum consequantur. At idem ille qui excipit, si tardior
in scribendo aut incertior in <i>intel</i>legendo velut offensator fuit,
inhibetur cursus, atque omnis quae erat concepta mentis intentio mora et
interdum iracundia excutitur.
<span class = "secnum">21</span>
<a name = "chapIII_sec21" id = "chapIII_sec21"> </a>
Tum illa, quae altiorem animi motum sequuntur quaeque ipsa animum quodam
modo concitant, quorum est iactare manum, torquere vultum, <i>frontem
et</i> latus interim obiurgare, quaeque Persius
<span class = "pagenum">146</span>
notat, cum leviter dicendi genus significat, ‘nec pluteum,’ inquit,
‘caedit nec demorsos sapit ungues,’ etiam ridicula sunt, nisi cum soli
sumus.
<span class = "secnum">22</span>
<a name = "chapIII_sec22" id = "chapIII_sec22"> </a>
Denique ut semel quod est potentissimum dicam, secretum in dictando
perit. Atque liberum arbitris locum et quam altissimum silentium
scribentibus maxime convenire nemo dubitaverit: non tamen protinus
audiendi qui credunt aptissima in hoc nemora silvasque, quod illa caeli
libertas locorumque amoenitas sublimem animum et beatiorem spiritum
parent.
<span class = "secnum">23</span>
<a name = "chapIII_sec23" id = "chapIII_sec23"> </a>
Mihi certe iucundus hic magis quam studiorum hortator videtur esse
secessus. Namque illa, quae ipsa delectant, necesse est avocent ab
intentione operis destinati. Neque enim se bona fide
<span class = "pagenum">147</span>
in multa simul intendere animus totum potest, et quocumque respexit,
desinit intueri quod propositum erat.
<span class = "secnum">24</span>
<a name = "chapIII_sec24" id = "chapIII_sec24"> </a>
Quare silvarum amoenitas et praeterlabentia flumina et inspirantes ramis
arborum aurae volucrumque cantus et ipsa late circumspiciendi libertas
ad se trahunt, ut mihi remittere potius voluptas ista videatur
cogitationem quam intendere.
<span class = "secnum">25</span>
<a name = "chapIII_sec25" id = "chapIII_sec25"> </a>
Demosthenes melius, qui se in locum ex quo nulla exaudiri vox et ex quo
nihil prospici posset recondebat, ne aliud agere mentem cogerent oculi.
Ideoque lucubrantes silentium noctis et clausum cubiculum et lumen unum
velut <i>t</i>ectos maxime teneat.
<span class = "secnum">26</span>
<a name = "chapIII_sec26" id = "chapIII_sec26"> </a>
Sed cum in omni studiorum genere, tum in hoc praecipue bona valetudo,
quaeque eam maxime praestat, frugalitas necessaria est, cum tempora ab
ipsa
<span class = "pagenum">148</span>
rerum natura ad quietem refectionemque nobis data in acerrimum laborem
convertimus. Cui tamen non plus inrogandum est quam quod somno
supererit, haud deerit;
<span class = "secnum">27</span>
<a name = "chapIII_sec27" id = "chapIII_sec27"> </a>
obstat enim diligentiae scribendi etiam fatigatio, et abunde, si vacet,
lucis spatia sufficiunt; occupatos in noctem necessitas agit. Est tamen
lucubratio, quotiens ad eam integri ac refecti venimus, optimum secreti
genus.</p>

<span class = "secnum">28</span>
<a name = "chapIII_sec28" id = "chapIII_sec28"> </a>
<p>Sed silentium et secessus et undique liber animus ut sunt maxime
optanda, ita non semper possunt contingere; ideoque non statim, si quid
obstrepet, abiciendi codices erunt et deplorandus dies, verum incommodis
repugnandum et hic faciendus usus, ut omnia quae impedient vincat
intentio; quam si tota mente in opus ipsum derexeris, nihil eorum quae
oculis vel auribus incursant ad animum perveniet.
<span class = "secnum">29</span>
<a name = "chapIII_sec29" id = "chapIII_sec29"> </a>
An vero frequenter etiam fortuita hoc cogitatio praestat, ut obvios non
videamus et itinere deerremus: non consequemur idem, si et voluerimus?
Non est indulgendum causis desidiae. Nam si non nisi refecti, non nisi
hilares, non nisi omnibus aliis curis vacantes studendum existimarimus,
semper erit propter quod nobis ignoscamus.
<span class = "secnum">30</span>
<a name = "chapIII_sec30" id = "chapIII_sec30"> </a>
Quare in turba, itinere, conviviis etiam faciat sibi cogitatio ipsa
<span class = "pagenum">149</span>
secretum. Quid alioqui fiet, cum in medio foro, tot circumstantibus
iudiciis, iurgiis, fortuitis etiam clamoribus, erit subito continua
oratione dicendum, si particulas quas ceris mandamus nisi in solitudine
reperire non possumus? Propter quae idem ille tantus amator secreti
Demosthenes in litore, in quo se maximo cum sono fluctus inlideret,
meditans consuescebat contionum fremitus non expavescere.</p>

<span class = "secnum">31</span>
<a name = "chapIII_sec31" id = "chapIII_sec31"> </a>
<p>Illa quoque minora (sed nihil in studiis parvum est) non sunt
transeunda: scribi optime ceris, in quibus facillima est ratio delendi,
nisi forte visus infirmior membranarum potius usum
<span class = "pagenum">150</span>
exiget, quae ut iuvant aciem, ita crebra relatione, quoad intinguntur
calami, morantur manum et cogitationis impetum frangunt.
<span class = "secnum">32</span>
<a name = "chapIII_sec32" id = "chapIII_sec32"> </a>
Relinquendae autem in utrolibet genere contra erunt vacuae tabellae, in
quibus libera adiciendo sit excursio. Nam interim pigritiam emendandi
angustiae faciunt, aut certe novorum interpositione priora confundant.
Ne latas quidem ultra modum esse ceras velim, expertus iuvenem studiosum
alioqui praelongos habuisse sermones, quia illos numero versuum
metiebatur, idque vitium, quod frequenti admonitione corrigi non
potuerat, mutatis codicibus esse sublatum.
<span class = "secnum">33</span>
<a name = "chapIII_sec33" id = "chapIII_sec33"> </a>
Debet vacare etiam locus in quo notentur quae scribentibus solent extra
ordinem, id est ex aliis quam qui sunt in manibus loci, occurrere.
Inrumpunt enim optimi nonnumquam sensus, quos neque inserere oportet
neque differre tutum est, quia interim elabuntur, interim memoriae sui
<span class = "pagenum">151</span>
intentos ab alia inventione declinant ideoque optime sunt in
deposito.</p>


<h5><a name = "chapIV" id = "chapIV">
De Emendatione.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapIV_sec1" id = "chapIV_sec1"> </a>
<p><b>IV.</b> Sequitur emendatio, pars studiorum longe utilissima; neque
enim sine causa creditum est stilum non minus agere, cum delet. Huius
autem operis est adicere, detrahere, mutare. Sed facilius in iis
simpliciusque iudicium quae replenda vel deicienda sunt; premere vero
tumentia, humilia extollere, luxuriantia adstringere, inordinata
digerere, soluta componere, exultantia coercere duplicis operae; nam et
damnanda sunt quae placuerant et invenienda quae fugerant.
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapIV_sec2" id = "chapIV_sec2"> </a>
Nec dubium est optimum esse emendandi genus, si scripta in aliquod
tempus reponantur, ut ad ea post intervallum velut nova atque aliena
redeamus, ne nobis scripta nostra tamquam recentes fetus blandiantur.
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapIV_sec3" id = "chapIV_sec3"> </a>
Sed
<span class = "pagenum">152</span>
neque hoc contingere semper potest praesertim oratori, cui saepius
scribere ad praesentes usus necesse est, et ipsa emendatio finem habet.
Sunt enim qui ad omnia scripta tamquam vitiosa redeant et, quasi nihil
fas sit rectum esse quod primum est, melius existiment quidquid est
aliud, idque faciant quotiens librum in manus resumpserunt, similes
medicis etiam integra secantibus. Accidit itaque ut cicatricosa sint et
exsanguia et cura peiora.
<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapIV_sec4" id = "chapIV_sec4"> </a>
Sit ergo aliquando quod placeat aut certe quod sufficiat, ut opus poliat
lima, non exterat. Temporis quoque esse debet modus. Nam quod Cinnae
Smyrnam novem annis accepimus scriptam, et Panegyricum Isocratis, qui
parcissime, decem annis dicunt elaboratum, ad oratorem nihil pertinet,
cuius nullum erit, si tam tardum fuerit, auxilium.</p>


<span class = "pagenum">153</span>
<h5><a name = "chapV" id = "chapV">
Quae scribenda sint praecipue.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapV_sec1" id = "chapV_sec1"> </a>
<p><b>V.</b> Proximum est ut dicamus quae praecipue scribenda sint <span
class = "greek" title = "hexin">ἕξιν</span> parantibus. <i>Non est
huius</i> quidem operis ut explicemus quae sint materiae, quae prima aut
secunda aut deinceps tractanda sint (nam id factum est iam primo libro,
quo puerorum, et secundo, quo iam robustorum studiis ordinem dedimus),
sed, de quo nunc agitur, unde copia ac facilitas maxime veniat.</p>

<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapV_sec2" id = "chapV_sec2"> </a>
<p>Vertere Graeca in Latinum veteres nostri oratores optimum iudicabant.
Id se L.&nbsp;Crassus in illis Ciceronis de Oratore libris dicit
factitasse; id Cicero sua ipse persona frequentissime praecipit, quin
etiam libros Platonis atque Xenophontis edidit hoc
<span class = "pagenum">154</span>
genere translatos; id Messallae placuit, multaeque sunt ab eo scriptae
ad hunc modum orationes, adeo ut etiam cum illa Hyperidis pro Phryne
difficillima Romanis subtilitate contenderet. Et manifesta est
exercitationis huiusce ratio.
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapV_sec3" id = "chapV_sec3"> </a>
Nam et rerum copia Graeci auctores abundant et plurimum artis in
eloquentiam intulerunt, et hos transferentibus verbis uti optimis licet;
omnibus enim utimur nostris. Figuras vero, quibus maxime ornatur oratio,
multas ac varias excogitandi etiam necessitas quaedam est, quia
plerumque a Graecis Romana dissentiunt.</p>

<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapV_sec4" id = "chapV_sec4"> </a>
<p>Sed et illa ex Latinis conversio multum et ipsa contulerit.
<span class = "pagenum">155</span>
Ac de carminibus quidem neminem credo dubitare, quo solo genere
exercitationis dicitur usus esse Sulpicius. Nam et sublimis spiritus
attollere orationem potest, et verba poetica libertate audaciora non
praesumunt eadem proprie dicendi facultatem; sed et ipsis sententiis
adicere licet oratorium robur et omissa supplere et effusa substringere.
<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapV_sec5" id = "chapV_sec5"> </a>
Neque ego paraphrasin esse interpretationem tantum volo, sed circa
eosdem sensus certamen atque aemulationem. Ideoque ab illis dissentio
qui vertere
<span class = "pagenum">156</span>
orationes Latinas vetant, quia optimis occupatis, quidquid aliter
dixerimus, necesse sit esse deterius. Nam neque semper est desperandum
aliquid illis quae dicta sunt melius posse reperiri, neque adeo ieiunam
ac pauperem natura eloquentiam fecit ut una de re bene dici nisi semel
non possit:
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapV_sec6" id = "chapV_sec6"> </a>
nisi forte histrionum multa circa voces easdem variare gestus potest,
orandi minor vis, ut dicatur aliquid post quod in eadem materia nihil
dicendum sit. Sed esto neque melius quod invenimus esse neque par, est
certe proximis locus.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapV_sec7" id = "chapV_sec7"> </a>
An vero ipsi non bis ac saepius de eadem re dicimus et quidem continuas
nonnumquam sententias? Nisi
<span class = "pagenum">157</span>
forte contendere nobiscum possumus, cum aliis non possumus. Nam si uno
genere bene diceretur, fas erat existimari praeclusam nobis a prioribus
viam; nunc vero innumerabiles sunt modi plurimaeque eodem viae ducunt.
<span class = "secnum">8</span>
<a name = "chapV_sec8" id = "chapV_sec8"> </a>
Sua brevitati gratia, sua copiae, alia translatis virtus, alia propriis,
hoc oratio recta, illud figura declinata commendat. Ipsa denique
utilissima est exercitationi difficultas. Quid quod auctores maximi sic
diligentius cognoscuntur? Non enim scripta lectione secura
transcurrimus, sed tractamus singula et necessario introspicimus et,
quantum virtutis habeant, vel hoc ipso cognoscimus, quod imitari non
possumus.</p>

<span class = "secnum">9</span>
<a name = "chapV_sec9" id = "chapV_sec9"> </a>
<p>Nec aliena tantum transferre, sed etiam nostra pluribus modis
tractare proderit, ut ex industria sumamus sententias quasdam easque
versemus quam numerosissime, velut eadem cera aliae aliaeque formae duci
solent.
<span class = "secnum">10</span>
<a name = "chapV_sec10" id = "chapV_sec10"> </a>
Plurimum autem parari facultatis existimo ex simplicissima quaque
materia. Nam illa multiplici
<span class = "pagenum">158</span>
personarum, causarum, temporum, locorum, dictorum, factorum diversitate
facile delitescet infirmitas, tot se undique rebus, ex quibus aliquam
adprehendas, offerentibus.
<span class = "secnum">11</span>
<a name = "chapV_sec11" id = "chapV_sec11"> </a>
Illud virtutis indicium est, fundere quae natura contracta sunt, augere
parva, varietatem similibus, voluptatem expositis dare et bene dicere
multa de paucis.</p>

<p>In hoc optime facient infinitae quaestiones, quas vocari theses
<span class = "pagenum">159</span>
diximus, quibus Cicero iam princeps in re publica exerceri solebat.
<span class = "secnum">12</span>
<a name = "chapV_sec12" id = "chapV_sec12"> </a>
His confinis est destructio et confirmatio sententiarum. Nam cum sit
sententia decretum quoddam atque praeceptum, quod de re, idem de iudicio
rei quaeri potest. Tum loci communes,
<span class = "pagenum">160</span>
quos etiam scriptos ab oratoribus scimus. Nam qui haec recta tantum et
in nullos flexus recedentia copiose tractaverit, utique in illis plures
excursus recipientibus magis abundabit eritque in omnes causas paratus;
omnes enim generalibus quaestionibus constant.
<span class = "secnum">13</span>
<a name = "chapV_sec13" id = "chapV_sec13"> </a>
Nam quid interest ‘Cornelius tribunus plebis,
<span class = "pagenum">161</span>
quod codicem legerit, reus sit,’ an quaeramus ‘violeturne maiestas, si
magistratus rogationem suam populo ipse recitarit’: ‘Milo Clodium
rectene occiderit’ veniat in iudicium, an ‘oporteatne insidiatorem
interfici vel perniciosum rei publicae civem, etiamsi non insidietur’:
‘Cato Marciam honestene tradiderit Hortensio,’ an ‘conveniatne res talis
bono viro’? De personis iudicatur, sed de rebus contenditur.
<span class = "secnum">14</span>
<a name = "chapV_sec14" id = "chapV_sec14"> </a>
Declamationes vero, quales in scholis rhetorum dicuntur, si modo sunt ad
veritatem accommodatae
<span class = "pagenum">162</span>
et orationibus similes, non tantum dum adulescit profectus sunt
utilissimae, quia inventionem et dispositionem pariter exercent, sed
etiam cum est consummatus ac iam in foro clarus; alitur enim atque
enitescit velut pabulo laetiore facundia et adsidua contentionum
asperitate fatigata renovatur.
<span class = "secnum">15</span>
<a name = "chapV_sec15" id = "chapV_sec15"> </a>
Quapropter historiae nonnumquam ubertas in aliqua exercendi stili parte
ponenda et dialogorum libertate gestiendum. Ne carmine quidem ludere
contrarium fuerit, sicut athletae, remissa quibusdam temporibus ciborum
atque exercitationum certa necessitate,
<span class = "pagenum">163</span>
otio et iucundioribus epulis reficiuntur.
<span class = "secnum">16</span>
<a name = "chapV_sec16" id = "chapV_sec16"> </a>
Ideoque mihi videtur M.&nbsp;Tullius tantum intulisse eloquentiae lumen,
quod in hos quoque studiorum secessus excurrit. Nam si nobis sola
materia fuerit ex litibus, necesse est deteratur fulgor et durescat
articulus et ipse ille mucro ingenii cotidiana pugna retundatur.</p>

<span class = "secnum">17</span>
<a name = "chapV_sec17" id = "chapV_sec17"> </a>
<p>Sed quem ad modum forensibus certaminibus exercitatos et quasi
militantes reficit ac reparat haec velut sagina dicendi, sic
adulescentes non debent nimium in falsa rerum imagine detineri, et
inanibus simulacris usque adeo ut difficilis ab his digressus sit
adsuescere, ne ab illa, in qua prope consenuerunt, umbra vera
<span class = "pagenum">164</span>
discrimina velut quendam solem reformident.
<span class = "secnum">18</span>
<a name = "chapV_sec18" id = "chapV_sec18"> </a>
Quod accidisse etiam M.&nbsp;Porcio Latroni, qui primus clari nominis
professor fuit, traditur, ut, cum ei summam in scholis opinionem
obtinenti causa in foro esset oranda, impense petierit uti subsellia in
basilicam transferrentur. Ita illi caelum novum fuit ut omnis
<span class = "pagenum">165</span>
eius eloquentia contineri tecto ac parietibus videretur.
<span class = "secnum">19</span>
<a name = "chapV_sec19" id = "chapV_sec19"> </a>
Quare iuvenis qui rationem inveniendi eloquendique a praeceptoribus
diligenter acceperit (quod non est infiniti operis, si docere sciant et
velint), exercitationem quoque modicam fuerit consecutus, oratorem sibi
aliquem, quod apud maiores fieri solebat, deligat, quem sequatur, quem
imitetur: iudiciis intersit quam plurimis, et sit certaminis cui
destinatur frequens spectator.
<span class = "secnum">20</span>
<a name = "chapV_sec20" id = "chapV_sec20"> </a>
Tum causas, vel easdem quas agi audierit, stilo et ipse componat, vel
etiam alias, veras modo, et utrimque tractet et, quod in gladiatoribus
fieri videmus, decretoriis exerceatur, ut fecisse Brutum diximus pro
Milone. Melius hoc quam rescribere veteribus orationibus, ut fecit
Cestius contra Ciceronis actionem habitam pro eodem, cum alteram partem
satis nosse non posset ex sola defensione.</p>

<span class = "pagenum">166</span>
<span class = "secnum">21</span>
<a name = "chapV_sec21" id = "chapV_sec21"> </a>
<p>Citius autem idoneus erit iuvenis, quem praeceptor coegerit in
declamando quam simillimum esse veritati et per totas ire materias,
quarum nunc facillima et maxime favorabilia decerpunt. Obstant huic,
quod secundo loco posui, fere turba discipulorum et consuetudo classium
certis diebus audiendarum, nonnihil etiam persuasio patrum numerantium
potius declamationes quam aestimantium.
<span class = "secnum">22</span>
<a name = "chapV_sec22" id = "chapV_sec22"> </a>
Sed, quod dixi primo, ut arbitror, libro, nec ille se bonus praeceptor
maiore numero quam sustinere possit onerabit et nimiam loquacitatem
recidet, ut omnia quae sunt in controversia, non, ut quidam volunt, quae
in rerum natura, dicantur; et vel longiore potius dierum spatio laxabit
dicendi necessitatem vel materias dividere permittet.
<span class = "secnum">23</span>
<a name = "chapV_sec23" id = "chapV_sec23"> </a>
Diligenter effecta plus proderit quam plures inchoatae et quasi
degustatae. Propter quod accidit
<span class = "pagenum">167</span>
ut nec suo loco quidque ponatur, nec illa quae prima sunt servent suam
legem, iuvenibus flosculos omnium partium in ea quae sunt dicturi
congerentibus; quo fit ut timentes ne sequentia perdant priora
confundant.</p>


<h5><a name = "chapVI" id = "chapVI">
De Cogitatione.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapVI_sec1" id = "chapVI_sec1"> </a>
<p><b>VI.</b> Proxima stilo cogitatio est, quae et ipsa vires ab hoc
accipit et est inter scribendi laborem extemporalemque fortunam media
quaedam et nescio an usus frequentissimi. Nam scribere non ubique nec
semper possumus, cogitationi temporis ac loci plurimum est. Haec paucis
admodum horis magnas etiam causas complectitur; haec, quotiens
intermissus est somnus, ipsis noctis tenebris adiuvatur; haec inter
medios rerum actus aliquid invenit vacui nec otium patitur.
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapVI_sec2" id = "chapVI_sec2"> </a>
Neque vero rerum ordinem modo, quod ipsum satis erat, intra se ipsa
disponit, sed verba etiam
<span class = "pagenum">168</span>
copulat totamque ita contexit orationem ut ei nihil praeter manum desit;
nam memoriae quoque plerumque inhaeret fidelius quod nulla scribendi
securitate laxatur.</p>

<p>Sed ne ad hanc quidem vim cogitandi perveniri potest aut subito aut
cito.
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapVI_sec3" id = "chapVI_sec3"> </a>
Nam primum facienda multo stilo forma est, quae nos etiam cogitantes
sequatur: tum adsumendus usus paulatim, ut pauca primum complectamur
animo, quae reddi fideliter possint: mox per incrementa tam modica ut
onerari se labor ille non sentiat augenda vis et exercitatione multa
continenda est, quae quidem maxima ex parte memoria constat. Ideoque
aliqua mihi in illum locum differenda sunt.
<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapVI_sec4" id = "chapVI_sec4"> </a>
Eo tandem pervenit ut is cui non refragetur ingenium acri studio adiutus
tantum consequatur ut ei tam quae cogitarit quam quae scripserit atque
edidicerit in dicendo fidem servent. Cicero certe Graecorum Metrodorum
Scepsium et Empylum Rhodium nostrorumque Hortensium tradidit quae
cogitaverant ad verbum in agendo rettulisse.</p>

<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapVI_sec5" id = "chapVI_sec5"> </a>
<p>Sed si forte aliqui inter dicendum offulserit extemporalis color,
<span class = "pagenum">169</span>
non superstitiose cogitatis demum est inhaerendum. Neque enim tantum
habent curae ut non sit dandus et fortunae locus, cum saepe etiam
scriptis ea quae subito nata sunt inserantur. Ideoque totum hoc
exercitationis genus ita instituendum est ut et digredi ex eo et redire
in id facile possimus.
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapVI_sec6" id = "chapVI_sec6"> </a>
Nam ut primum est domo adferre paratam dicendi copiam et certam, ita
refutare temporis munera longe stultissimum est. Quare cogitatio in hoc
praeparetur, ut nos fortuna decipere non possit, adiuvare possit. Id
autem fiet memoriae viribus, ut illa quae complexi animo sumus fluant
secura, non sollicitos et respicientes et una spe suspensos
recordationis non sinant providere: alioqui vel extemporalem temeritatem
malo quam male cohaerentem cogitationem.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapVI_sec7" id = "chapVI_sec7"> </a>
Peius enim quaeritur retrorsus, quia, dum illa desideramus, ab aliis
<span class = "pagenum">170</span>
avertimur, et ex memoria potius res petimus quam ex materia. Plura sunt
autem, si utrimque quaerendum est, quae inveniri possunt quam quae
inventa sunt.</p>


<h5><a name = "chapVII" id = "chapVII">
Quem ad modum extemporalis facilitas paretur et
contineatur.</a></h5>

<span class = "secnum">1</span>
<a name = "chapVII_sec1" id = "chapVII_sec1"> </a>
<p><b>VII.</b> Maximus vero studiorum fructus est et velut praemium
quoddam amplissimum longi laboris ex tempore dicendi facultas; quam qui
non erit consecutus mea quidem sententia civilibus officiis renuntiabit
et solam scribendi facultatem potius ad alia opera convertet. Vix enim
bonae fidei viro convenit auxilium in publicum polliceri quod
praesentissimis quibusque periculis desit, intrare portum ad quem navis
accedere nisi lenibus ventis vecta non possit,&mdash;
<span class = "secnum">2</span>
<a name = "chapVII_sec2" id = "chapVII_sec2"> </a>
siquidem innumerabiles accidunt subitae necessitates vel apud
magistratus vel repraesentatis iudiciis continuo agendi. Quarum si qua,
non dico cuicumque innocentium civium, sed amicorum ac propinquorum
alicui evenerit, stabitne mutus et salutarem petentibus vocem, statimque
si non succurratur perituris,
<span class = "pagenum">171</span>
moras et secessum et silentium quaeret, dum illa verba fabricentur et
memoriae insidant et vox ac latus praeparetur?
<span class = "secnum">3</span>
<a name = "chapVII_sec3" id = "chapVII_sec3"> </a>
Quae vero patitur hoc ratio, ut quisquam possit orator aliquando
omittere casus? Quid, cum adversario respondendum erit, fiet? Nam saepe
ea quae opinati sumus et contra quae scripsimus fallunt, ac tota subito
causa mutatur; atque ut gubernatori ad incursus tempestatium, sic agenti
ad varietatem causarum ratio mutanda est.
<span class = "secnum">4</span>
<a name = "chapVII_sec4" id = "chapVII_sec4"> </a>
Quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas
facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? Perisse
profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum
est. Neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit. Id
autem maxime hoc modo consequemur.</p>

<span class = "secnum">5</span>
<a name = "chapVII_sec5" id = "chapVII_sec5"> </a>
<p>Nota sit primum dicendi via; neque enim prius contingere cursus
potest quam scierimus quo sit et qua perveniendum. Nec satis est non
ignorare quae sint causarum iudicialium partes, aut quaestionum ordinem
recte disponere, quamquam ista sunt praecipua, sed quid quoque loco
primum sit, quid secundum ac
<span class = "pagenum">172</span>
deinceps: quae ita sunt natura copulata ut mutari aut intervelli sine
confusione non possint.
<span class = "secnum">6</span>
<a name = "chapVII_sec6" id = "chapVII_sec6"> </a>
Quisquis autem via dicet, ducetur ante omnia rerum ipsa serie velut
duce, propter quod homines etiam modice exercitati facillime tenorem in
narrationibus servant. Deinde quid quoque loco quaerant scient, nec
circumspectabunt nec offerentibus se aliunde sensibus turbabuntur nec
confundent ex diversis orationem velut salientes huc illuc nec usquam
insistentes.
<span class = "secnum">7</span>
<a name = "chapVII_sec7" id = "chapVII_sec7"> </a>
Postremo habebunt modum et finem, qui esse citra divisionem nullus
potest. Expletis pro facultate omnibus quae proposuerint, pervenisse se
ad ultimum sentient.</p>

<p>Et haec quidem ex arte, illa vero ex studio: ut copiam sermonis
optimi, quem ad modum praeceptum est, comparemus, multo ac fideli stilo
sic formetur oratio ut scriptorum colorem etiam quae subito effusa sint
reddant, ut cum multa scripserimus
<span class = "pagenum">173</span>
etiam multa dicamus.
<span class = "secnum">8</span>
<a name = "chapVII_sec8" id = "chapVII_sec8"> </a>
Nam consuetudo et exercitatio facilitatem maxime parit: quae si paulum
intermissa fuerit, non velocitas illa modo tardatur, sed ipsum <i>os</i>
coit atque concurrit. Quamquam enim opus est naturali quadam mobilitate
animi, ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus semperque
nostram vocem provisa et formata cogitatio excipiat;
<span class = "secnum">9</span>
<a name = "chapVII_sec9" id = "chapVII_sec9"> </a>
vix tamen aut natura aut ratio in tam multiplex officium diducere animum
queat ut inventioni, dispositioni, elocutioni, ordini rerum verborumque,
tum iis quae dicit, quae subiuncturus est, quae ultra spectanda sunt,
adhibita vocis, pronuntiationis, gestus observatione, una sufficiat.
<span class = "secnum">10</span>
<a name = "chapVII_sec10" id = "chapVII_sec10"> </a>
Longe enim praecedat oportet intentio ac prae se res agat, quantumque
dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur, ut, donec perveniamus
ad finem, non minus prospectu procedamus quam gradu, si non
intersistentes offensantesque brevia illa atque concisa singultantium
modo eiecturi sumus.</p>

<span class = "pagenum">174</span>
<span class = "secnum">11</span>
<a name = "chapVII_sec11" id = "chapVII_sec11"> </a>
<p>Est igitur usus quidam inrationalis, quam Graeci <span class =
"greek" title = "alogon tribên">ἄλογον τριβήν</span> vocant, qua manus
in scribendo decurrit, qua oculi totos simul in lectione versus
flexusque eorum et transitus intuentur et ante sequentia vident quam
priora dixerunt. Quo constant miracula illa in scaenis pilariorum ac
ventilatorum, ut ea quae emiserint ultro venire in manus credas et qua
iubentur decurrere.
<span class = "secnum">12</span>
<a name = "chapVII_sec12" id = "chapVII_sec12"> </a>
Sed hic usus ita proderit, si ea de qua locuti sumus ars antecesserit,
ut
<span class = "pagenum">175</span>
ipsum illud quod in se rationem non habet in ratione versetur. Nam mihi
ne dicere quidem videtur nisi qui disposite, ornate, copiose dicit, sed
tumultuari.
<span class = "secnum">13</span>
<a name = "chapVII_sec13" id = "chapVII_sec13"> </a>
Nec fortuiti sermonis contextum mirabor umquam, quem iurgantibus etiam
mulierculis superfluere video, cum eo quod, si calor ac spiritus tulit,
frequenter accidit ut successum extemporalem consequi cura non possit.
<span class = "secnum">14</span>
<a name = "chapVII_sec14" id = "chapVII_sec14"> </a>
Deum tunc adfuisse, cum id evenisset, veteres oratores, ut Cicero,
dictitabant. Sed ratio manifesta est. Nam bene concepti adfectus et
recentes rerum imagines continuo impetu feruntur, quae nonnumquam mora
stili refrigescunt et dilatae non revertuntur. Utique vero,
<span class = "pagenum">176</span>
cum infelix illa verborum cavillatio accessit et cursus ad singula
vestigia restitit, non potest ferri contorta vis; sed, ut optime vocum
singularum cedat electio, non continua sed composita est.</p>

<span class = "secnum">15</span>
<a name = "chapVII_sec15" id = "chapVII_sec15"> </a>
<p>Quare capiendae sunt illae, de quibus dixi, rerum imagines, quas
vocari <span class = "greek" title = "phantasias">φαντασίας</span>
indicavimus, omniaque, de quibus dicturi erimus, personae, quaestiones,
spes, metus, habenda in oculis, in adfectus recipienda; pectus est enim,
quod disertos facit, et vis mentis. Ideoque imperitis quoque, si modo
sunt aliquo adfectu concitati, verba non desunt.
<span class = "secnum">16</span>
<a name = "chapVII_sec16" id = "chapVII_sec16"> </a>
Tum intendendus animus, non in aliquam rem unam, sed in plures simul
continuas, ut si per aliquam rectam viam mittamus oculos simul omnia
quae sunt in ea circaque intuemur, non ultimum tantum videmus, sed usque
<span class = "pagenum">177</span>
ad ultimum. Addit ad dicendum etiam pudor stimulos, mirumque videri
potest quod, cum stilus secreto gaudeat atque omnes arbitros reformidet,
extemporalis actio auditorum frequentia, ut miles congestu signorum,
excitatur.
<span class = "secnum">17</span>
<a name = "chapVII_sec17" id = "chapVII_sec17"> </a>
Namque et difficiliorem cogitationem exprimit et expellit dicendi
necessitas, et secundos impetus auget placendi cupido. Adeo pretium
omnia spectant ut eloquentia quoque, quamquam plurimum habeat in se
voluptatis, maxime tamen praesenti fructu laudis opinionisque ducatur.
<span class = "secnum">18</span>
<a name = "chapVII_sec18" id = "chapVII_sec18"> </a>
Nec quisquam tantum fidat ingenio ut id sibi speret incipienti statim
posse contingere, sed, sicut in cogitatione praecepimus, ita facilitatem
quoque extemporalem a parvis initiis paulatim perducemus ad summam, quae
neque perfici neque contineri nisi usu potest.
<span class = "secnum">19</span>
<a name = "chapVII_sec19" id = "chapVII_sec19"> </a>
Ceterum pervenire eo debet ut cogitatio non utique melior sit ea, sed
tutior, cum hanc facilitatem non in prosa modo multi sint consecuti, sed
etiam in carmine, ut Antipater Sidonius et Licinius Archias (credendum
enim Ciceroni est)&mdash; non quia
<span class = "pagenum">178</span>
nostris quoque temporibus non et fecerint quidam hoc et faciant. Quod
tamen non ipsum tam probabile puto (neque enim habet aut usum res aut
necessitatem) quam exhortandis in hanc spem, qui foro praeparantur,
utile exemplum.
<span class = "secnum">20</span>
<a name = "chapVII_sec20" id = "chapVII_sec20"> </a>
Neque vero tanta esse umquam <i>debet</i> fiducia facilitatis ut non
breve saltem tempus, quod nusquam fere deerit, ad ea quae dicturi sumus
dispicienda sumamus, quod quidem in iudiciis ac foro datur semper; neque
enim quisquam est qui causam quam non didicerit agat.
<span class = "secnum">21</span>
<a name = "chapVII_sec21" id = "chapVII_sec21"> </a>
Declamatores quosdam perversa ducit ambitio ut exposita controversia
protinus dicere velint, quin etiam, quod est in primis frivolum ac
scaenicum, verbum petant quo incipiant. Sed tam contumeliosos in se
ridet invicem eloquentia, et qui stultis videri eruditi volunt, stulti
eruditis videntur.
<span class = "secnum">22</span>
<a name = "chapVII_sec22" id = "chapVII_sec22"> </a>
Si qua tamen fortuna tam subitam fecerit agendi necessitatem, mobiliore
quodam opus erit ingenio, et vis omnis intendenda rebus et in praesentia
remittendum aliquid ex cura verborum, si consequi utrumque non dabitur.
Tum et tardior pronuntiatio moras habet et suspensa ac velut dubitans
oratio, ut tamen deliberare, non
<span class = "pagenum">179</span>
haesitare videamur.
<span class = "secnum">23</span>
<a name = "chapVII_sec23" id = "chapVII_sec23"> </a>
Hoc, dum egredimur e portu, si nos nondum aptatis satis armamentis aget
ventus; deinde paulatim simul euntes aptabimus vela et disponemus
rudentes et impleri sinus optabimus. Id potius quam se inani verborum
torrenti dare quasi tempestatibus quo volent auferendum.</p>

<span class = "secnum">24</span>
<a name = "chapVII_sec24" id = "chapVII_sec24"> </a>
<p>Sed non minore studio continetur haec facultas quam paratur. Ars enim
semel percepta non labitur, stilus quoque intermissione paulum admodum
de celeritate deperdit: promptum hoc et in expedito positum
exercitatione sola continetur. Hac uti sic optimum est ut cotidie
dicamus audientibus pluribus, maxime de quorum simus iudicio atque
opinione solliciti; rarum est enim ut satis se quisque vereatur. Vel
soli tamen dicamus potius quam non omnino dicamus.
<span class = "secnum">25</span>
<a name = "chapVII_sec25" id = "chapVII_sec25"> </a>
Est alia exercitatio cogitandi
<span class = "pagenum">180</span>
totasque materias vel silentio (dum tamen quasi dicat intra se ipsum)
persequendi, quae nullo non et tempore et loco, quando non aliud agimus,
explicari potest, et est in parte utilior quam haec proxima;
<span class = "secnum">26</span>
<a name = "chapVII_sec26" id = "chapVII_sec26"> </a>
diligentius enim componitur quam illa, in qua contextum dicendi
intermittere veremur. Rursus in alia plus prior confert, vocis
firmitatem, oris facilitatem, motum corporis, qui et ipse, ut dixi,
excitat oratorem et iactatione manus, pedis supplosione, sicut cauda
leones facere dicuntur, hortatur.
<span class = "secnum">27</span>
<a name = "chapVII_sec27" id = "chapVII_sec27"> </a>
Studendum vero semper et ubique. Neque enim fere tam est ullus dies
occupatus, ut nihil lucrativae, ut Cicero Brutum facere tradit,
<span class = "pagenum">181</span>
operae ad scribendum aut legendum aut dicendum rapi aliquo momento
temporis possit: siquidem C.&nbsp;Carbo etiam in tabernaculo solebat hac
uti exercitatione dicendi.
<span class = "secnum">28</span>
<a name = "chapVII_sec28" id = "chapVII_sec28"> </a>
Ne id quidem tacendum est, quod eidem Ciceroni placet, nullum nostrum
usquam neglegentem esse sermonem: quidquid loquemur ubicumque, sit pro
sua scilicet portione perfectum. Scribendum certe numquam est magis quam
cum multa dicemus ex tempore. Ita enim servabitur pondus et innatans
illa verborum facilitas in altum reducetur, sicut rustici proximas vitis
radices amputant, quae illam in summum solum ducunt, ut inferiores
penitus descendendo firmentur.
<span class = "secnum">29</span>
<a name = "chapVII_sec29" id = "chapVII_sec29"> </a>
Ac nescio an si utrumque cum cura et studio fecerimus, invicem prosit,
ut scribendo dicamus diligentius, dicendo scribamus facilius. Scribendum
ergo quotiens licebit;
<span class = "pagenum">182</span>
si id non dabitur, cogitandum; ab utroque exclusi debent tamen <i>sic
d</i>icere ut neque deprehensus orator neque litigator destitutus esse
videatur.</p>

<span class = "secnum">30</span>
<a name = "chapVII_sec30" id = "chapVII_sec30"> </a>
<p>Plerumque autem multa agentibus accidit ut maxime necessaria et
utique initia scribant, cetera, quae domo adferunt, cogitatione
complectantur, subitis ex tempore occurrant; quod fecisse
M.&nbsp;Tullium commentariis ipsius apparet. Sed feruntur aliorum quoque
et inventi forte, ut eos dicturus quisque composuerat, et in libros
digesti, ut causarum, quae sunt actae a Servio Sulpicio, cuius tres
orationes extant; sed hi de quibus loquor commentarii ita sunt exacti ut
ab ipso mihi in memoriam posteritatis videantur esse compositi.
<span class = "secnum">31</span>
<a name = "chapVII_sec31" id = "chapVII_sec31"> </a>
Nam Ciceronis ad praesens modo tempus aptatos libertus Tiro contraxit:
quos non ideo excuso quia non
<span class = "pagenum">183</span>
probem, sed ut sint magis admirabiles. In hoc genere prorsus recipio
hanc brevem adnotationem libellosque, qui vel manu teneantur et ad quos
interim respicere fas sit.
<span class = "secnum">32</span>
<a name = "chapVII_sec32" id = "chapVII_sec32"> </a>
Illud quod Laenas praecipit displicet mihi, <i>et</i> in his quae
scripserimus velut summas in commentarium et capita conferre. Facit enim
ediscendi neglegentiam haec ipsa fiducia et lacerat ac deformat
orationem. Ego autem ne scribendum quidem puto quod <i>non</i> simus
memoria persecuturi; nam hic quoque accidit ut revocet
<span class = "pagenum">184</span>
nos cogitatio ad illa elaborata nec sinat praesentem fortunam experiri.
<span class = "secnum">33</span>
<a name = "chapVII_sec33" id = "chapVII_sec33"> </a>
Sic anceps inter utrumque animus aestuat, cum et scripta perdidit et non
quaerit nova. Sed de memoria destinatus est libro proximo locus nec huic
parti subiungendus, quia sunt alia prius nobis dicenda.</p>

</div>

</body>
</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-05-11 05:42:20 +0000