initial commit of ebook 22528HEADmain

1 files changed, 2694 insertions, 0 deletions

diff --git a/22528-8.txt b/22528-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..db52ed7
--- /dev/null
+++ b/22528-8.txt
@@ -0,0 +1,2694 @@
+The Project Gutenberg eBook, Cerddi'r Mynydd Du, by Various, Edited by W.
+Griffiths, Illustrated by Llew Morgan
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+
+
+
+Title: Cerddi'r Mynydd Du
+       Caneuon Hen a Diweddar
+
+
+Author: Various
+
+Editor: W. Griffiths
+
+Release Date: September 6, 2007  [eBook #22528]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***
+
+
+E-text prepared by Al Haines
+
+
+
+Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
+      file which includes the original illustrations.
+      See 22528-h.htm or 22528-h.zip:
+      (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h/22528-h.htm)
+      or
+      (https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528/22528-h.zip)
+
+
+
+
+
+[Frontispiece: G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y
+gyfrol hon, a thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar.]
+
+
+
+
+
+
+  Adgof dedwydd am a fu
+  Wna Fynydd Gwyn o'r Mynydd Du.
+
+
+
+CERDDI'R MYNYDD DU
+
+sef
+
+CANEUON HEN A DIWEDDAR
+
+WEDI EU CASGLU A'U TREFNU GAN Y
+
+PARCH. W. GRIFFITHS
+
+(G. AP LLEISION), YSTRADGYNLAIS.
+
+GYDA DARLUNIAU GAN
+
+MR. LLEW MORGAN.
+
+
+
+
+
+
+
+ABERHONDDU:
+Argraffwyd gan ROBT. READ,
+yn Swyddfa'r "Brecon & Radnor Express," Y Bulwark.
+1913.
+
+
+
+
+CYNWYSIAD.
+
+
+  Cyflwyniad
+  With Droed y Mynydd Du
+  Adgofion Mebyd
+  Llynau'r Giedd
+  Shon Wil Khys
+  Pen y Cribarth
+  Yn y Mawn ar ben y Mynydd
+  Bugail y Mynydd Du
+  Hela'r Twrch Trwyth
+  Afon Giedd
+  Ffaldau Moel Feity
+  Y Llynfell
+  Llyga d y Dydd ar Waen Ddolgam
+  O'r Niwl i'r Nef
+  Gwilym Shon
+  Llyn y Fan (Gwatwargerdd)
+  Ffrydiau Twrch
+  Angladd ar y Mynydd Du
+  Y Gof Bach
+  Ffynon y Brandi
+  Dafydd y Neuadd Las
+  Cyw
+  Llyn y Fan
+  Ar y Banau
+  Breuddwyd Adgof
+  Cân y Dwyfundodiaid
+
+
+
+
+Illustrations
+
+
+G. Davies, Ysw., Seattle, U.D., I'r hwn y cyflwynir y gyfrol hon, a
+thrwyddo ef i'r holl frodorion ar wasgar. . . . . . _Frontispiece_
+
+Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes, yn dynodi adeg
+ei adeiladu, ac enw ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei ddal gan yr un
+llinach am dros 400 0 flynyddoedd.
+
+Bryn-Y-Groes.
+
+Mynwent Cwmgiedd.
+
+Gored Y Giedd.
+
+Trem I'r Mynydd Du.
+
+Cwmgiedd (Rhan Isaf).
+
+Ffynon-Y-Cwar.
+
+Pont-Ynys-Twlc.
+
+Penparc.
+
+Llocior'r Defaid.
+
+Maen Derwyddol Ger LLaw Llyn-Y-Fan Fawr.
+
+LLyn-Y-Fan.
+
+
+
+
+[Illustration: Cerfiad mewn trawst perthynol i hen amaethdy Brynygroes,
+yn dynodi adeg ei adeiladu, ac ewn ei breswylydd.  Mae y lle wedi ei
+ddal gan yr un llinach am dros 400 o flynyddoedd.]
+
+
+[Illustration: Bryn-Y-Groes.]
+
+
+
+
+CYFLWYNEDIG
+
+1
+
+GRIFFITH DAVIES, Ysw.,
+
+SEATTLE, WASHINGTON, AMERICA.
+
+
+  At foneddwr--brodor glân,
+  Lyfr bychan, dos a'th gân,
+  Nid oes genyf anrheg well
+  Iddo ar Gyfandir pell
+  Na'r caneuon syml hyn--
+  Cerddi bro ei faboed gwyn.
+
+  Yma gwelodd gynta'r byd,
+  Giedd suai gwsg ei gryd,
+  Yn ei dyfroedd laslanc llon
+  Dysgodd gyntaf nofio'r don,
+  Ar ei glanau yfai ddysg,
+  Yn ei llynau daliai'r pysg.
+
+  Am flynyddau wedi hyn
+  Cerddai'r fro, a dringai'r bryn.
+  Anturiaethus fu ei daith
+  I'r pellderoedd lawer gwaith;
+  A chyfrinach anian gu
+  Glywodd ar y Mynydd Du.
+
+  Myn brodorion yr Hen Wlad
+  Adrodd beunydd mewn mwynhad
+  Am ei deithiau yma a thraw
+  Gyda'i lyfr yn ei law;
+  Hoffai wybod meddwl dyn,
+  Meddwl Duw yn fwy na'r un.
+
+  Haf a gauaf, tes a gwynt,
+  Carai fyn'd i'r Capel gynt,
+  Rhoes ei ddawn yn offrwm byw
+  Ar allorau sanctaidd Duw;
+  Casglodd yma fanna bras,
+  Canodd yma gerddi gras.
+
+  I'r cwrdd gweddi ffyddlawn bu,
+  Yn yr Ysgol, athraw cu;
+  Ei ddisgyblion dros y byd
+  Dystiant am ei wersi drud,
+  Hauodd ef ar lawer dol,
+  Tyf cynhauaf gwyn o'i ol.
+
+  Diwrnod yn y cwmwl trwm
+  Ydoedd hwnw yn y Cwm
+  Aeth a'r delfryd lanc di-ail
+  Tua gwlad machludiad haul;
+  Yn y cwmwl nid oedd gwên,
+  Wylai'r ieuanc, wylai'r hen.
+
+  Mae blynyddau maith er hyn,
+  Newid sydd ar fro a bryn;
+  Hen gyfoedion wedi myn'd,
+  Nid oes mwy ond _ambell_ ffrynd,
+  Yntau fry ar dyrau llwydd
+  Gafodd fyd a Duw yn rhwydd.
+
+  Daw hanesion dros y dón,
+  Hanes glân fel ewyn hon,
+  Hanes calon eang, hael,
+  Fedra roi mor llon a chael,
+  Hanes bywyd sydd a'i fryd
+  Beunydd i brydferthu byd.
+
+  Frodor anwyl, hoff yn awr
+  Ganddo gofio llwybrau'r wawr,
+  Mae y Mynydd Du o hyd
+  Iddo'n gyfrinachau'i gyd,
+  Salmau'r neint sydd ar ei glyw--
+  Mynydd ei Wynfydau yw.
+
+  Lyfr bychan, dos a'th gân
+  Drosodd i'r boneddwr glân;
+  Nid oes genyf anrheg well
+  Iddo ar Gyfandir pell
+  Na'r caneuon syml hyn--
+  Cerddi gwlad ei faboed gwyn.
+
+  G. AP LLEISION.
+
+
+
+
+Wrth Droed y Mynydd Du.
+
+  'Roedd blodau ar y dyffryn,
+    A Mai o dan y coed,
+  Yn chwareu gyda'r awel
+    Yn lion ac ysgafn droed:
+  Fe ganai y fwyalchen
+    Ar gangen las uwchben,
+  Heb wrando cyfrinachau serch
+    Y ddau oedd dan y pren.
+
+  Fe welsant flodau'n tyfu
+    Ar bedwar-ugain Mai,
+  Ond welodd neb er hynny,
+    Eu serch yn myn'd yn llai;
+  Adroddant wrth en gilydd
+    Adgofion blwyddi fu,
+  Pan rodient dan oleuni'r lloer
+    Hyd llethrau'r Mynydd Du.
+
+  "'Rwy'n cofio'r noson gyntaf
+    I'th welais, f'anwyl un,
+  Pan deimlais yn fy nghalon
+    Fod mellt yn llygad mun;
+  'Rwy'n cofio'th wylio'n rhedeg
+    Fel ewig dros yr allt,
+  A'r nos oedd yn dy lygad, Gwen,
+    A'r aur oedd yn dy wallt."
+
+  "Ond dofi wnaeth y fellten
+    Oedd yn dy lygad, Gwen,
+  Ac yn lle aur daeth eira
+    I aros ar dy ben:
+  Mi garaf eto'th lygad,
+    Fy nghariad, clyw fy ngair,
+  A charaf eto'r eira, Gwen,
+    Fel cerais gynt yr aur."
+
+  "'Rwy'n cofio gofyn iti,
+    O dan y bedw bren,
+  A wnaethet fy mhriodi,
+    Addewaist tithau, Gwen:
+  Ysbio rhwng y cangau
+    'Roedd goleu llwyd y lloer,
+  A ninnau rhwng ei llewyrch, Gwen,
+    Heb deimlo'r gwynt yn oer."
+
+  "'Rwy'n cofio'r boreu dedwydd,
+    A'r nef yn las uwchben,
+  Pan unwyd ein calonnau,
+    Fe gofi dithau, Gwen:
+  Ti wridaist wrth yr allor
+    Fel cwmwl cynta'r wawr;
+  A chrynu wnai fy nghalon, Gwen,
+    Fel gweli'm dwylaw'n awr."
+
+  "Fe gododd llawer storom,
+    Fe'n curwyd gan y dón,
+  Bu llawer pryder chwerw
+    Yn llechu dan ein bron;
+  Cyn hir â'r storom olaf
+    I blith y stormydd fu,
+  Ac huno gawn yn dawel, Gwen,
+    Wrth odreu'r Mynydd Du."
+
+_Abercrave._
+
+R.  BEYNOK, B.A.
+
+
+[Illustration: MYNWENT CWMGIEDD.]
+
+
+
+
+Adgofion Mebyd.
+
+  Heda meddwl i'r gorphenol,
+    I baradwys bore oes,
+  Pan oedd bywyd yn ddymunol,
+    Pryd na chwythai awel groes;
+  Cysegredig oedd y twyni
+    Lle chwareuem amser gynt,
+  Nid oedd gofid wedi'i eni,
+    Nid oedd brad yn swn y gwynt.
+
+  Yr oedd engyl ar y llwybrau,
+    'N syllu arnom hyd y ffyrdd,
+  Eden ydoedd "Penyffaldau,"
+    Lle treuliasom oriau fyrdd;
+  Oriau glân heb wag oferedd
+    I lychwino'r tymhor gwyn;
+  Darn o'r nef yn ein hedmygedd
+    Oedd y llecyn prydferth hyn.
+
+  Cynal oedfa wedi'r oedfa
+    Wnelem ni ar ben y Bryn,
+  Nid oedd neb yn gwag-rodiana
+    Y nos Suliau sanctaidd hyn;
+  Pobi ieuainc yn finteioedd
+    Dyrent yma wedi'r cwrdd,
+  Gan orfoledd naws y nefoedd,
+    O! mor anhawdd oedd myn'd ffwrdd.
+
+  Cofio'r adeg pan neillduem
+    I ryw gonglau unig iawn,
+  Yno'n fynych yr arferem,
+    Heb un "dorf," berffeithio'n dawn;
+  Adrodd darnau y "Pen Chwarter,"
+    Er eu gloewi, wnelem 'nawr,
+  Yna wedyn gan ein hyder,
+    Nid oedd neb yn tori lawr.
+
+  Ambell noson deg o'r wythnos
+    Gwelid ni dan lwyni heirdd,
+  Fel "derwyddon" yr hen oesau
+    Yn cael orig gyda'r beirdd;
+  "Oriau'r Hwyr" ac "Oriau'r Bore,"
+    "Oriau Ereill" Ceiriog Hughes,
+  A ddarllenem am y gore,
+    Cyn bod son am _football news_.
+
+  Dysgu nyddu'r "cynghaneddion,"
+    A llinellu yn ddiball,
+  A chael ffrwd o grechwen iachus
+    Wrth ddarganfod ambell wall;
+  Hyn yw'r rheswm fod fy ardal
+    Wedi codi beirdd o nod,
+  Wrth fyfyrio pethau ofer
+    Ellir byth gyrhaeddyd clod.
+
+  Wrth ymlwybro tua'r Capel
+    Dros y bryn, y waun, a'r ddol,
+  Nid oedd calon un addolydd
+    Yn dychmygu pethau ffol;
+  Gwelem Dduw yn mrig y perthi
+    'N llosgi, megys Moses gynt,
+  Caem ein dwyfol ysbrydoli,
+    A'n gweddnewid ar ein hynt.
+
+  Seiniau adar bach y llwyni
+    Dorai'n fiwsig ar ein clyw,
+  Yr oedd natur yn ein tywys
+    Tuag allor cysegr Duw;
+  Megys Enoch gynt yn rhodio
+    Rhodiai tadau dros bob rhiw;
+  Dal cymundeb â'r ysbrydol
+    Ydyw rhodio gyda Duw.
+
+GWILYM WYN.
+
+
+
+
+Llynau'r Giedd.
+
+  Hen afon hoff! dy ganmol wnaf,
+    A chanaf i dy Lynau,
+  Cyrchleoedd difyr, llon, di-loes,
+    Fu rhai'n ar hyd yr oesau;
+  Bum innau'n chwareu lawer tro,
+    A nofio yn eu dyfroedd,
+  A hel eu pysg, ddydd mebyd ter,
+    Oedd imi'n haner nefoedd.
+
+  Llyn "dysgu nofio" oedd "Llyn Scwd,"
+    A brwd oedd plant am dano,
+  Nid oedd ei debyg yn y wlad
+    I chware' tra'd a dwylo';
+  Ei waelod welodd llawer un,
+    A blin fu'r ymdrech droion
+  I ffrwyno'r lli', a dysgu'n llon
+    I farchog ton yr afon.
+
+  "Llyn Gored" sydd fel gwydr-ddrych
+    Pan fyddo sych yr afon,
+  A'r graig uwchben wrth wel'd ei llun
+    Addolai'i hun yn gyson;
+  Ond pan ddaw llif i lawr drwy'r llyn
+    Yn ewyn gwyn cynddaredd,
+  Yn synu pawb bydd dyfroedd iach
+    Niagra fach Cwmgiedd.
+
+  Nid yw "Llyn Cwar" yn fawr ei faint,
+    Er cymaint son am dano,
+  Gogoniant hwn yw'r ffynnon lon
+    Sy'n llifo'n gyson iddo;
+  Rhyw gawg yw ef i ddal ei gwin
+    Yn mhoethder hin yr hafau,
+  Pan sych yr afon yn mhob man,
+    Llyn Cwar ddiwalla'n heisiau.
+
+  "Llyn Dafydd Morgan," dyma fe,
+    Mewn creigle mae ei wely,
+  A physg yr afon dd'ont yn llon
+    O dan ei don i gysgu;
+  Mae Dafydd Morgan yn ei fedd,
+    A Giedd eto'n llifo,
+  Ond aros mae y llyn o hyd,
+    A'r byd yn myned heibio.
+
+  "Llyn Felin Fach" ar lawr y Cwm,
+    Mae heddyw'n llwm ei gylchoedd,
+  Mae'r felin gynt oedd wrth ei lif
+    Yn adfail er's canrifoedd;
+  Bu llawer rhod o dan ei don
+    Yn gyson ei throadau,
+  A holi'n segur mae o hyd--
+    Pa le mae yd y tadau?
+
+  Llyn dwfn yr "Olchfa," du ei liw,
+    Cymydog yw i'r mynydd,
+  A'r miloedd defaid yn yr ha'
+    A olchir yma'n ddedwydd;
+  Os du ei don, daw'r praidd yn wyn
+    I'r cnaif o'r llyn yn gyson,
+  A thra bo'r Mynydd Du, parhâ
+    Yr "Olchfa" yn yr afon.
+
+  Mae eto Lynau'n uwch i'r lan,
+    Ar ffordd y Fan a'r Carnau,
+  Y Cefn Mawr a'r Gareg Goch,
+    A glyw y croch raiadrau,
+  Dyfnder yn galw dyfnder sy'
+    Yn gry' ar hyd y mynydd,
+  A Giedd lama'n ewyn gwyn
+    O lyn i lyn i'r Werydd.
+
+_Cwmgiedd._
+
+RHYS POWEL (_Yorath_).
+
+
+
+
+Shon Wil Rhys.
+
+  'Rwyf yn awr mewn gwth o oedran,
+    Ac yn gwisgo'r blewyn brith,
+  Hen gymeriad hynod ydwyf,
+    Wedi'i fagu yn eich plith;
+  Nid oes neb sydd yn trigianu
+    Yn nghyffiniau afon Gwys
+  Wedi cerfio'i enw'n ddyfnach
+    Yn y wlad na Shon Wil Rhys.
+
+  Caled i mi a fu bywyd,
+    O'i gychwyniad hyd yn hyn,
+  Megys myrtwydd heb wên heulwen
+    Dan gysgodau dwfn y glyn;
+  Rhwyfo wyf mewn dyfroedd dyfnion,
+    Cyn ac wedi cym'ryd gwraig,
+  Ond 'rwyf fi a'r llong heb suddo,
+    Ac heb daro'n erbyn craig.
+
+  Os mai gwael yw'm gwedd yn fynych,
+    Os mai llwydaidd yw fy ngwisg,
+  Nid yw'n deg i neb i farnu
+    Gwerth y cnewllyn wrth y plisg;
+  Haera rhai na ches fy nghrasu'n
+    Ddigon caled, medde'n nhw,
+  Ond ni fu y rhai'n yn ngenau'r
+    Ffwrn o gwbl gwnaf fy llw.
+
+  Llawer coegyn sydd am wneuthur
+    Ffwl o honwyf lawer pryd,
+  Peidiwch chwi er hyn camsynied,
+    Y mae Shoni yma'i gyd;
+  Os yr ydwyf yn ddiniwed,
+    Nid wyf fi i gyd yn ffol,
+  Nid y fi yw'r unig berson
+    Fu fel Dafydd yn nillad Saul.
+
+  Pan yn nghryfder nerth ac iechyd
+    Teithiais lawer ar fy hynt,
+  Trwy gul gymoedd a thros fryniau
+    I gyrddau mawr yr amser gynt;
+  Yno wylo, neidio, a moli,
+    A rhoi proc i'r hen Amen,
+  Rhoddais _oil_ ar _wheel_ y bregeth
+    Ganwaith cyn y doi i'r pen.
+
+  Mae'r pregethwyr doniol hyny
+    Bron i gyd yn llwch y llawr,
+  Yn adgofio am eu haeledd
+    Y mae llawer hen got fawr;
+  Nid oedd un pregethwr enwog
+    Yn y de na'r gogledd draw
+  Na fum i ryw dro yn rhywle
+    Gyda'r brawd yn ysgwyd llaw.
+
+  Hen bregethwyr tanllyd Cymru,
+    Yn y wlad ac yn y dref,
+  Oedd y dyddiau gwlithog hyny
+    Yn gynefin iawn am llef;
+  Os pregethwyr mwy dysgedig
+    A gyfodwyd yn ein plith,
+  Hen bregethwyr cynt, er hyny,
+    I Shon Rhys am fêl a blith.
+
+  'Rwyf yn awr yn Rhosydd Moab,
+    Bron a chyrhaedd pen fy nhaith,
+  Os yw'r llwybr yn gerygog,
+    Nid yw'r siwrnai ddim yn faith;
+  Os yw cefnfor f'oes yn arw,
+    Yn ddiangol af i'r lan,
+  Daw y porthladd clyd, dymunol,
+    I fy ngolwg yn y man.
+
+Parch. D. ONLLWYN BRACE.
+
+
+
+
+Pen y Cribarth.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth uchel?
+  I deg fwynhau prydnawn-ddydd mwyn,
+    Ar war y clogwyn tawel,
+  Ac yfed iechyd dros ei fin,
+    O gwpan gwin yr awel.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth Talfrig?
+  I edrych ar y fywiog fro
+    Sydd dano yn weledig,
+  Ardaloedd eang hyd y môr
+    Yw'r oror estynedig.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth eto?
+  I dremio draw i ben y Fan,
+    'Does dim ond anian yno--
+  Yn fynydd mawr, a defaid mân,
+    A nentydd glân yn llifo.
+
+  Pwy, pwy a ddaw ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth golau?
+  Mae hedd yn awr lle bu cyn hyn
+    Ddaeargryn yu y creigiau,
+  Cawn ddarllen ar bob careg bron
+    Hanesion o'r hen oesau.
+
+  Mae'n hyfryd myn'd ar hyd y Garth,
+    I ben y Cribarth beunydd,
+  Ac uno ym mheroriaeth lon
+    Alawon yr ehedydd;
+  Tra'r byd yn mhell, a'r nef gerllaw,
+    Pwy na ddaw yn addolydd?
+
+_Maesyderi, Abercrave._
+
+T. J. DAVIES (_Iscoed_).
+
+
+
+
+Yn y Mawn ar ben y Mynydd.
+
+  Ar y mynydd yr emynaf,
+  Ar faen sedd mewn hedd mwyneiddiaf;
+  Rhoddaf alaw ar ddu foelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Awel bur a haul y boreu,
+  Yma geir fel am y goreu,
+  Yn rhoi yni i'r awenydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ond, er hyny, nid yr anial
+  Mawnog hwn yw'r man i gynal
+  Hwyl y gwanwyn hael ei gynydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ar y bryniau mawr wybrenol
+  Mae dystawrwydd mud, ystyriol,
+  Yn sobreiddio naws boreu-ddydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ni cheir cor yn chwareu carol
+  Yn y llwyn yn llu awenol;
+  Mae cor mwyn y llwyn yn llonydd
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Chwery _un_ â chywir anian,
+  Ei grwth unig wrtho'i hunan;
+  Cu iawn ydyw cân ehedydd
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ef yw cerddor dor y daran,
+  Difraw troedia fro y trydan;
+  Bwria'i unawd o'r wybrenydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+[Illustration: GORED Y GIEDD.]
+
+[Illustration: TREM I'R MYNYDD DU.]
+
+  O bell clywir y gog dirion,
+  Gyda'r awel o'r godreuon,
+  Efo moliant haf ymwelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Draw ac yma drwy y cymoedd,
+  Cri a glywir o'r creigleoedd,
+  Bywiog alaw y bugeilydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Truman cribog, muriog, mawrion,
+  A'u hesgeiriau yn ysgyrion,
+  Yma wyliant uwch y moelydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Metha'r haf a'i fwynaf wenau,
+  Wyrddu llen i ben y banau;
+  Oeda'r gauaf yn dragywydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ymherodraeth y mawr wywdra,
+  Heb eginyn bywiog wena;
+  Lle ni chawn na llwyn na chynydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ac ar fynwes cwr y fawnog
+  Torwyd lluniau traed y llwynog,
+  Heibio hwylia yn ysbeilydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Ar y clogwyn mawr cilwgus
+  Haf awelon sydd yn felus,
+  A chael enyd fach o lonydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+  Mwynhau heddwch y mynyddoedd,
+  A mwynderau y mawndiroedd,
+  Sy'n baradwys iawn i brydydd,
+  Yn y mawn ar ben y mynydd.
+
+GWYDDERIG.
+
+
+
+
+Bugail y Mynydd Du.
+
+  Rhys oedd bugail y Mynydd Du,
+    A theilwng fab y wawrddydd,
+  Yn nghwmni Toss, ei hanes fu
+    Fel chwedl ar y mynydd.
+
+  Arferai godi gyda'r haul,
+    Pan ddelai 'r wawr i'r Bannau,
+  A mynai yn ei belydr glân
+    Gael bedydd tan bob borau.
+
+  Hyd Fawnen Gwys a'r Esgair Ddu
+    Fe ddeadellai'r defaid,
+  A Toss yn barod, wrth ei law,
+    I wneud ei arch a'i amnaid.
+
+  Y gauaf fel yr haf o hyd
+    Bu ef yn ffyddlon iddynt,
+  Wynebai storm Bwlch-adwy'r-gwynt,
+    A dryccin eira, drostynt.
+
+  A chalon ysgafn oedai'n hir
+    Yn awyr iach y bryniau,
+  Tra'r awel bur a'i phwyntyl llon
+    Yn lliwio'n goch ei ruddiau.
+
+  Fe garodd edrych dros y ddôl
+    Draw i bellderau'r mynydd,
+  A gwrando swn y nentydd byw
+    Yn galw ar eu gilydd.
+
+  Fe godai'i lais mewn hapus gân
+    O ddiolchiadau calon,
+  A chododd allor lawer gwaith
+    Ar ben y Cerrig Coegion.
+
+  Ar ben y mynydd--pell o'r dref,
+    Nef oedd agosaf iddo,
+  Newyddion byd a aent yn hen
+    Wrth deithio tuag ato.
+
+  Felused iddo yn yr hwyr
+    Oedd cysgod clyd ei fwthyn,
+  A Men ei briod wrth y tan
+    Ar aelwyd y Twyn Melyn.
+
+  Aeth llawer gauaf dros ei ben
+    Yn stormydd ar y bryniau,
+  Cyn iddo groesi dros y glyn
+    I wlad yr hafddydd golau.
+
+  Mae Men ac yntau yn y bedd,
+    Ac adfail yw y bwthyn,
+  Ond gwena'r haul a brefa'r praidd
+    O hyd ar ben Twyn Melyn.
+
+_Abercrave._
+
+RHYS DAVIES (_Ap Brychan_).
+
+
+
+
+
+Hela'r Twrch Trwyth.
+
+(Addawodd Olwen briodi Cilhwoh os'y llwyddai i ddwyn y gwellaif a'r
+ellyn arian oedd yn nhalcen Twrch Trwyth iddi.  Aeth Cilhwch at Arthur
+i geisio cymhorth.  Galwodd Arthur ei dywysogion ynghyd i'r helfa.
+Llwyddwyd ar ol ymdrech galed a chyfnod hir o hela o'r Iwerddon drwy
+Gymru i Cernyw i sierhau a geisiai Olwen.  Ond diangodd y Twrch a'i
+fywyd ganddo.--MABINOGION.)
+
+Croesodd yr helfa y Mynydd Du, ac oddiwrth hyn y deillia yr enw
+Cwmtwrch.
+
+  Udganodd yr helgorn ar fynydd a bryn,
+  A'i swn dros y moroedd adseiniodd yn syn,
+  A chododd y gwledydd yn llwyth ar ol llwyth,
+  Ar alwad ein Harthur i hela'r Twrch Trwyth.
+
+  Daeth gwyr Ynys Prydain ynghyd o'r tair cainc,
+  A dewrion gwyr Llydaw, a Norman a Ffrainc,
+  A'u helgwn a'u gwaedgwn yn naw cant ac wyth,
+  Yn blysio'n angerddol am waed y Twrch Trwyth.
+
+  Marchogion a groesent y tonau yn awr
+  Mewn rhwysg i'r Iwerddon a'r haf ar y llawr,
+  A bloeddiai'r Gwyddelod--"Daeth dydd talu'r pwyth,
+  Ac Arthur i'n gwared o law y Twrch Trwyth."
+
+  Yn nghraig Esgair oerfel rhoi helsain wnai'r cwn,
+  A'r Twrch a'i saith berchyll a glywent y swn.
+  A chnoi a thraflyncu y ddaear wnai'r wyth,
+  A chrynodd yr Ynys dan rhoch y Twrch Trwyth.
+
+  Dechreuodd yr helfa a hela fu'n awr
+  O foreu hyd nos ac o'r nos hyd y wawr.
+  A deuparth yr Ynys a wnaed yn ddi-ffrwyth,
+  Gan wenwyn llysnafedd o enau Twrch Trwyth.
+
+  Trwy'r mor o'r Iwerddon i Gymru ar hynt
+  Troes Twrch ei gyfeiriad a'i wrych yn y gwynt,
+  A'r helwyr yn dilvn--ni fu y fath lwyth
+  O wyn ar y tonau ag ewyn Twrch Trwyth.
+
+  Yn Aberdaugleddyf pan glaniodd y baedd,
+  Bu dychryn drwy'r dalaeth ac alaeth a gwaedd.
+  A dyn ac anifail, ac egin a ffrwyth,
+  Ddifrodwyd o'r ddaear dan ddanedd Twrch Trwyth.
+
+  O Benfro i Llwchwr y brysiodd 'rol hyn,
+  Ac helwyr a helgwn yn dilyn yn dyn.
+  Pum perchyll wrth Aman a laddwyd o'r wyth,
+  A ffroeni'n ffyrnicach a wnai y Twrch Trwyth.
+
+  Medd ef wrth ei berchyll, "awn heibio Ddolgam,
+  Llwynmoch a Chwmclyd a dialwn ein cam,
+  A thaflwn holl greigiau'r Gellie'n un llwyth,
+  Yn garnedd marwolaeth ar helwyr Twrch Trwyth."
+
+  Ofnadwy fu'r ymdrech yn nghwmwd Sarnfan,
+  Drwy'r erchyll ddyfnderau hyd fro Craig-y-Fran.
+  Dattodai y creigiau yn bwyth ar ol pwyth
+  Dan wellaif mawr miniog yn nhalcen Twrch Trwyth.
+
+[Illustration: CWMGIEDD (RHAN ISAF).]
+
+  Y bryniau ysgythrog faluriwyd i lawr,
+  (Mae'r cread yn deilchion fan hono yn awr).
+  Marchogion a helgwn a grynent gan fwyth
+  Yn swn dirgryniadau o'chneidiau Twrch Trwyth.
+
+  Yn nghraig Tyle Garw bu'r Twrch ar fin tranc,
+  A rhanwyd ei berchyll, ond ef yn ei wanc
+  A groesodd i'r Tywi--yr olaf o'r wyth,
+  A'r awyr yn wefr o hela'r Twrch Trwyth.
+
+  A misoedd a biwyddi o hela a wnaed
+  Yr ellyn a'r gwellaif o'i dalcen a gaed,
+  Ond Arthur ddilynodd a gwaddill ei lwyth,
+  O'r Hafren i Cernyw ar ol y Twrch Trwyth.
+
+  Y Twrch a ddiflanodd 'does neb wyr i ble,
+  Ac Arthur yn Nghernyw mewn cwsg byth mae e'.
+  Ond tystio drwy'r oesoedd wna pob iaith a llwyth
+  Mai helfa ddychrynllyd oedd helfa Twrch Trwyth.
+
+G. AP LLEISION.
+
+
+
+
+
+Afon Giedd.
+
+  Mae afon chwyrn y Giedd
+    Yn tarddu yn y mawn,
+  Daw ar ei phen i waered
+    Dros greigydd enbyd iawn;
+  Ar gefn ei chroch raiadrau,
+    Ddiwrnod mawr ei lli,
+  Daw darn ar ddaro o'r creigiau
+    Yn 'sglyfaeth gyda hi.
+
+  Hi dwmla bobls mawrion,
+    Dynelli o bob rhyw,
+  A chaiff ei hadgyfnerthu
+    Gan afon rymus Cyw;
+  Mae'n myn'd dan wraidd y coedydd,
+    A charia'r rhai'n drachefn,
+  A diorsedda'r pontydd,
+    Nes gwneud y lle'n ddidrefn.
+
+  Un boreu yn Gorphenaf,
+    Mi gofiaf yn ddilai,
+  Pan ddaeth ei llif dychrynllyd
+    I gym'ryd wyth o dai;
+  Y Cwm sy'n ofni'r afon
+    Byth wedyn ar y gwlaw,
+  A'r nos ni feiddia gysgu
+    Rhag arswyd llif a ddaw.
+
+  Ofnadwy ar ein clustiau
+    Yw swn ei chenllif hi,
+  A'r cerrig mawrion fflachiant
+    Yn wreichion yn ei lli';
+  Ei tharth a gwyd i fyny
+    Yn gwmwl tua'r nen,
+  A gwaedda yn gynddeiriog,
+    'Mi fynaf fod yn ben.'
+
+  Mae pawb yn cyfreithloni
+    Yr enw gafodd hi,
+  A chiaidd, ciaidd ydyw
+    O fewn ein dyddiau ni;
+  Ond Ef sy'n dal y wyntyll,
+    A'r dyfroedd yn Ei law,
+  Ostega ei chynddaredd
+    A'r gair bach hwnw, 'Taw.'
+
+  Os rhuo mae y Giedd
+    Am gael ei ffordd ei hun,
+  Da genym fod ei Harglwydd
+    Yn noddfa byth i ddyn;
+  Mae'r plant sydd ar ei glanau
+    Yn anwyl ganddo Ef,
+  A diogel yn mhob dryccin
+    Yw etholedig nef.
+
+  Wrth wel'd y gwyllt lifeiriant
+    Yn pasio drws fy nhy,
+  Mae'r wers o flaen fy llygaid,
+    'Mod inau fel ei lli',
+  Yn myn'd i'r goriwaered,
+    I'r tragwyddoldeb pell;
+  O!  Arglwydd, pan gaf orphwys,
+    Rho imi wlad sydd well.
+
+_Cwmgiedd._
+
+HOWELL POWELL.
+
+
+
+
+
+Ffaldau Moel Feity.
+
+  Wrth droed y Foel arddunol,
+    Ger murmur Tawe fwyn,
+  Mae'r Ffaldau llwyd, henafol,
+    Rhwng meini braf a brwyn;
+  O'u cylch mae'r bryniau uchel
+    Yn gwenu uwch eu pen,
+  A'r Fan yn spio arnynt
+    Drwy gymyl yn y nen.
+
+  Mor swynol ydyw canfod,
+    Ar foreu hafddydd gwyn,
+  Y defaid dirifedi
+    Yn britho'r bryniau hyn;
+  Y'mysg y cerrig garw
+    Sy'n gestyll rhag y gwynt,
+  Llochesant rhag ystormydd
+    Dramwyant ar eu hynt.
+
+  Amaethwyr Crai a Llywel,
+    Ar ddydd 'crynhoi' y Fo'l,
+  A foreugyrchant yma,
+    Mi welir neb yn ol;
+  Daw hefyd wyr Llanddeusant
+    Ar eu ceffylau bach
+  I geisio'r defaid crwydrol,
+    A'u dwyn hwy adre'n iach.
+
+  Ceir gweled gwyr Glyntawe
+    A'u gyroedd yma'n dod,
+  Ni fu y fath brysurdeb
+    Mewn unrhyw fan erio'd:
+  Pob un a'i gi a welir
+    Yn casglu'r praidd o'r bron,
+  A'u dwyn i fewn i'r Ffaldau,
+    Rhwng muriau cedyrn hon.
+
+  Ar ol eu dwyn i'r Ffaldau,
+    Bydd pawb yn brysur iawn,
+  Pob un yn dal ei eiddo
+    I'w Ffald ei hun a gawn;
+  Os digwydd ambell ddafad
+    Estronol yma ddod,
+  Bydd llawer llygad arni
+    Yn ceisio gwneud ei 'nhod.'
+
+  Wrth droi a thrafod llawer
+    Fe welir ambell un
+  O'r defaid, dros y muriau,
+    Yn cym'ryd ffordd ei hun;
+  Ac ar eu hol yn sydyn
+    Bydd tyrfa fawr o gwn,
+  A'r lle yn haleliwia
+    Byddarol gan y swn.
+
+  Doethineb cenedlaethau
+    O ffermwyr yma fu,
+  Yn traethu am hanesion
+    Helyntion Mynydd Du;
+  Adroddent am wrhydri
+    Yr hen fugeiliaid gynt,
+  Ac enwau'r cwn a glywir
+    O hyd yn myn'd drwy'r gwynt.
+
+  Mor ddedwydd ydyw bywyd
+    Cyffredin gwyr y wlad,
+  Yn heddwch y mynyddoedd
+    Mae iddynt wir fwynhad;
+  Fe gollir y bugeiliaid,
+    Rhai newydd ddaw o hyd,
+  Ond erys y mynyddoedd
+    Heb newid oesau'r byd.
+
+_Ystradgynlais._
+
+LLEWELYN JONES.
+
+
+
+
+
+Y Llynfell.
+
+  Afonig a dardd yn ffrwd gref o'r ogof gerllaw
+    Castell Craig-y-nos.
+
+  Fuoch chwi wrth Danyrogof?
+    Welsoch chwi y temlau cain?
+  Glywsoch chwi gynghanedd Llynfell
+    Fel organ gref yn llanw rhain?
+
+  Welsoch chwi wrth droed y clogwyn
+    Fel y rhuthra ffrwd mor falch
+  I oleuni o dywyllwch
+    Llwybrau cudd y cerrig calch?
+
+  Bu yn hir yn nwfn gysgodion
+    Bro y gwyll--heb wawr na rhos;
+  Feiddia neb fyn'd hyd ei llwybrau
+    Unig yn rodfeydd y nos.
+
+  Carwn wybod peth o hanes
+    Gwlad heb flodyn ynddi hi,
+  Heb un deryn bach yn canu;
+    Heb un ganghen uwch ei lli.
+
+  Ond fe geidw ei chyfrinach,
+    Ni fyn son am ddim sy'n ol;
+  'Myn'd y'mlaen' yw hanes afon;
+    'Aros' ydyw hanes dol.
+
+  Dywedir fod ei dyfroedd gloew
+    Yn newid lliw cyn delo gwlaw;
+  Dyma broffwyd llwyd y Blaenau--
+    Wêl y ddrycin cyn y daw.
+
+  Ni wyr hi ddim am dymhorau,
+    Welodd hi erioed mor ha';
+  Ni fu gauaf yn ei rhwymo
+    Yng nghadwynau oer yr ia.
+
+  Y mae rhamant yn ei hanes,
+    Cuddio wna rhag gwawrddydd dlos,
+  Dim ond ym mhrydnawn ei bywyd
+    Gwel yr haul wrth Graig-y-nos.
+
+  Afon fechan, megis tithau,
+    Minau garwn deithio'n rydd,
+  Drwy gysgodion, i oleuni
+    Pen y daith yng Ngwlad y dydd.
+
+_Corrig Haffes._
+
+MYFYR MAI.
+
+
+
+
+Llygad y Dydd ar Waen Ddolgam.
+
+  Gem y ddôl yw'r tlws flodeuyn,
+    Wisga'n fore ar ei bron,
+  Mae'n gwresawu pob pelydryn
+    Ddaw o'r haul i'w fynwes lon,
+  Natur fu yn paentio'i aeliau
+    Gyda phluen awel rydd,
+  Wrth ymolchi mewn pelydrau
+    Gwyna amrant llygad dydd.
+
+  Lygad siriol lawn cyfaredd
+    Yn agored o fy mlaen;
+  Ei fychander yw ei fawredd,
+    A'i holl rwysg yw bod yn blaen;
+  Try i ffurf a lliw yr huan
+    Wrth gwmnia gydag ef,
+  Er dadblygu'u lygad gloew-lan,
+    Aros wna yn nhês y nef.
+
+  Lygad effro, nad yw'n hepian
+    Nes yr huna anian dlos,
+  Yn ei wynder, wrtho'i hunan,
+    Gwena'r dydd a chysga'r nos;
+  Dysgwn wers y glân flodeuyn,
+    Yn y gwlith ei lygad ylch,
+  Fel na chenfydd un brycheuyn
+    Yn y llygaid sydd o'i gylch.
+
+  Lygad dydd, a chanwyll eurliw
+    Yn ei ganol, megis tân,
+  Ai nid heulrod glaswellt ydyw
+    Egyr ag ymylwe mân?
+  Er ei fod yn nghanol tyrfa
+    O'i wyn-frodyr ar y waen,
+  Wrth yr un ni chenfigena,
+    Mae ei burdeb yn ddi-staen.
+
+  Flodyn gwylaidd, byth ni ddringa
+    Ben y clawdd am sylw'r byd,
+  Mewn dinodedd y cartrefa,
+    Gyda'r blodau lleia'i gyd;
+  Hwn wrth fyw mewn gostyngeiddrwydd
+    Ddysga wersi i lawer un,
+  A ddisgynodd i ddinodedd
+    Wrth wneud duw o hono'i hun.
+
+  Dena lygad rhyw forwynig,
+    Sycha'i sendyl yn y gwlith,
+  Wrth dramwyo'r llwybr unig
+    Gyda'r wawr i gyrchu'r blith;
+  Plyga'n wylaidd i anwylo
+    Blodyn siriol 'gwaen Ddolgam,'
+  Am fod arall yn blodeuo
+    Ar hoff fedd ei thad a'i mam.
+
+  Anwyl flodyn, anhawdd cefnu,
+    Gan ei adael ar y ddôl,
+  Wrth fiarwelio, 'rwyf yn credu
+    Ei fod yn syllu ar fy ol;
+  O! am fyw ei fywyd gloew,
+    Gyda chalon onest, rydd,
+  Fel y gallwn, cyn fy marw,
+    Ddod yn wyn fel Llygad Dydd.
+
+GWILYM WYN.
+
+
+
+
+O'r Niwl i'r Nef.
+
+[Achlysurwyd y gân dyner hon gan farwolaeth llanc ieuanc o Abercraf ar
+ei flordd yn ol o Lyn-y-Fan.  Darfu iddo ef a dau lanc arall golli eu
+ffordd yn y niwl.  Cyrhaeddodd ei gyfeillion adref yn fyw, ond ar ol
+tridian o ymchwil deuwyd o hyd i'w gorph et yn ymyl afon Twrch.  Yr
+oedd ar ei berson ar y pryd Destament Cymraeg a nifer o draethodau
+crefyddol.]
+
+  Rwy'n mynd, fy nhad a mam,
+    I wlad na ddof yn ol;
+  'Rol teithio llawer cam
+    Dros lawer bryn a dôl.
+  Rwyf wedi blino'n lân,
+    Fy nerth sydd yn gwanhau,
+  Mae afon o fy mlaen,
+    A niwl o'm cylch yn cau.
+  Tuhwnt i'r Mynydd Du,
+    Rwy'n gweld rhyw hyfryd wlad,
+  A thuag atti hi
+    Rwy'n mynd, fy mam a nhad.
+
+  Rwyf wedi colli 'm ffordd,
+    Fy ffryndiau sydd ar goll,
+  A minnau yn y nos
+    Yn chwilio am danynt oll.
+  Ond nid oes un a ddaw
+    I'm cwrdd yr ochr hyn,
+  Ond mae yr ochr draw
+    Yn llawn o engyl gwyn.
+  Ac fel yn dweud i gyd,
+    Na chaf fi unrhyw gam,
+  Rwy'n mynd i'r bythol fyd,
+    Ffarwel, fy nhad a mam.
+
+  Mae afon o fy mlaen,
+    Rwy'n clywed swn y don;
+  Rwy'n gweld y rhai sy'n byw
+    Tuhwnt i ffrydiau hon.
+  Mae melus hun yn dod,
+    'Rol dydd o ludded maith,
+  A minnau 'n teimlo fod
+    Gorphwysfa ar ben y daith.
+  I groesi 'rochr draw,
+    Nid oes ond megis cam,
+  Rwy'n mynd i'r byd a ddaw,
+    Ffarwel, ffarwel fy mam.
+
+WATCYN WYN.
+
+
+
+
+
+Gwilym Shon.
+
+  Mae Gwilym Shôn yn awr yn hen,
+    Mae'r eira ar ei ben,
+  Yn araf ddisgyn dros ei en
+    Nes gwneyd ei farf yn wen;
+  Ar fin y nant mae'i fwthyn tlawd
+    Yng nghwmwd godreu'r bryn,
+  Ni wyr rhwysgfawredd pell a ffawd
+    Ddim am y bwthyn hyn.
+
+  Bob nos fe gwsg ar wely gwellt,
+    A chysgu'n esmwyth wna,
+  Hyd nes daw'r wawrddydd drwy y dellt
+    I ddywedyd "Bore da;"
+  Ac yn ei goleu daw i lawr,
+    Ac ar ei liniau trwm
+  Gweddio wna yn ngoleu'r wawr
+    Gerllaw ei wely llwm.
+
+  Un hoff o'r mynydd yw efe,
+    Bydd yno'n fore iawn
+  O olwg pobman ond y Ne',
+    Rhwng y twmpathau mawn;
+  Heb wybod am rwysgfawredd dyn,
+    Na moethau'r palas gwych,
+  Mae yno'n siarad wrtho'i hun,
+    A bwyta'i damaid sych.
+
+  Bu ef mewn gweddi lawer gwaith
+    Yng nghysgod llwyn o frwyn,
+  A bu yr awel ar ei thaith
+    Yn ewrando ar ei gwyn.
+  Fe safodd ganwaith ar y bryn
+    I gofio'r dyddiau gynt,
+  Ac mewn myfyrdod elai'n syn
+    Cyn cychwyn ar ei hynt.
+
+  Yn fore, bore, bydd ar daith
+    Yn rhodio'i lwybr cam,
+  A chadd foreufwyd lawer gwaith
+    Yn mwthyn bach fy mam;
+  Fe wyddai mam heb unrhyw gais
+    Pa bryd oedd Shôn am fwyd,
+  Hi adnabyddai wrth ei lais,
+    Ac wrth ei wyneb llwyd.
+  A phan yn bwyta'i damaid mwyn,
+    A ninnau'r plant gerllaw,
+  Murmurai Shôn mewn banner cwya
+    Am bethau'r byd a ddaw.
+
+  Wrth rodio'r caeau 'nol a blaen
+    Nid yw am gwrdd a'r un;
+  Fe groesa ef ar draws y waen
+    Er cael bod wrtho'i hun;
+  A siarad mae pan ar ei daith
+    O hyd mewn distaw dôn,
+  Nes wy'n dychmygu ambell waith
+    Fod angel gyda Shôn.
+
+  Mae'r plant yn dianc rhagddo'n syn,
+    Yn cilio tua'r pant,
+  Ac yntau dianc fry i'r bryn,
+    Yn cilio rhag y plant.
+  Diniwed yw, yn ofni'r byd
+    Ei wawdio ar ei hynt,
+  Tra'n gafael mae ei serch o hyd
+    'Nol yn yr amser gynt.
+
+  'Does ganddo awrlais yn y byd,
+    Na modd ychwaith i'w chael,
+  Ond adnabydda ef o hyd
+    Yr amser wrth yr haul;
+  Proffwydo'r tywydd teg o draw,
+    Ni fethodd ef erio'd,
+  A chanfod mae y gawod wlaw
+    Ddiwrnodau cyn ei dod.
+
+  Mae yn y capel erbyn pryd
+    Ar fore Sabboth Duw,
+  Y mae ei weddi dawel, fud,
+    Yn gwneyd ei fawl yn fyw;
+  Ac os dechreua cennad Iôn
+    Ddarlunio gwerth y gwaed,
+  Er heb Amen, canfyddir Shôn
+    Yn codi ar ei draed.
+
+  Aeth dynion ieuainc caled, hy',
+    Er cael difyrrwch ffol
+  Un hwyr i wawdio wrth ei dy,--
+    Ond troisant yn eu hol
+  A braw a gwelwder ar bob gwedd,
+    Can's torrodd ar eu clyw--
+  Swn Shôn o ymyl gwlad yr hedd
+    Yn galw ar ei Dduw.
+
+  Fry yn yr unig anial gwm
+    Dan goedydd cnau ac ynn,
+  Y mae adfeilion bwthyn llwm
+    Yng nghanol drain a chwyn;
+  A Gwilym Shôn a ddaw bob dydd
+    I'r waen uwchlaw y ty,
+  Ac edrych ar yr adfail bydd
+    A chofio'r dyddiau fu.
+
+  Ac os wyt ti, ddarllennydd mwyn,
+    Am ofyn im paham,--
+  O! gwel yn adfail dan y llwyn,--
+    Hen fwth ei dad a'i fam.
+  Bu yna'n chwareu'n blentyn llon,
+    Fe dyfodd yna'n ddyn,
+  Mae gweld y lle yn glwyf i'w fron,
+    Galara wrtho'i hun.
+
+  Mae'r danadl lle bu'r aelwyd gynt,
+    A'r drysni lle bu'r tân,
+  Bu yno'n gwrando swn y gwynt,
+    Bu yno'n canu cân,
+  A chyda'r teulu lawer gwaith
+    Bu'n plygu ar ei lin,
+  Cyn gwybod am ofidiau'r daith
+    Ar amgylchiadau blin.
+
+  Dan ormes colli wnaeth ei dad,
+    Y cartref llawn o hedd;
+  Yn fuan ei rieni mad
+    Orweddent yn y bedd.
+  Fe garai eneth dros y bryn
+    A chariad bore oes,--
+  Canfyddodd hithau'n mynd 'r glyn
+    A'i gafael yn y groes.
+
+  Ei galon dan y saethau dwys
+    A dorrai fel ei rudd,
+  Ei fywyd oll o dau y pwys
+    Ai beunydd yn fwy prudd,
+  Ond daw drwy'r storom waetha 'rioed
+    Ar fore gauaf llwm
+  I weld yr adfail dan y coed,
+    Ac wylo tua'r cwm;
+  A dyry dro i ben y bryn
+    Yn llaw clwyfedig serch,
+  I weld o draw y bwthyn gwyn,
+    Hen gartre'i gariad ferch.
+
+BEN DAVIES.
+
+
+
+
+Llyn y Fan.
+
+(GWATWARGERDD).
+
+  Mae'r ienctyd yn ffeindio anrhydedd wrth rodio,
+  'Does dim yn eu blino tra'u dwylo yn rhydd,
+  Ond dilyn eu trwynau i fyny i'r Banau
+  I weled y Llynau--dwr llonydd.
+
+  Mae yno berllanau o gwmpas y Llynau,
+  Coed lemon, coed 'falau, yn flodau i'r brig,
+  Ar dir yn y dwyrain yn ngolwg yr heulwen
+  Hwy ledan' fel Eden fawledig.
+
+  Mae'r carne fel gerddi o ddail y Dwmdili,
+  Y riw a'r rhosmari yn tyfu o'r don;
+  Pob brigyn per ogle yn rhedeg o'r hade,
+  Ac amryw o lysiau gwyrddleision.
+
+  Rhyfeddod diddarfod oedd gwel'd y gwylanod
+  Yn llusgo'r llyswenod, llwyth hynod, o'u lle;
+  A'r fulfran oedd barod i frathu'r brithyllod,
+  Wrth neidio at blufod y Blaene.
+
+  Nid dyfal ei dafod all rifo'r rhyfeddod,
+  Na'u cofio 'nol eu canfod yn nghysgod y gwlydd;
+  Yr hwyaid sydd wylltion, a'r gwyddau ni a'u gwelsom
+  Yn nofio yn nghrochan y Crychydd.
+
+  Os nad y'ch chwi'n credu ini gael y fath rali
+  Wrth dreulio ein carne drwy'r cernydd o dre,
+  Wel, codwch eich cilwg i ben y Fan amlwg,
+  Cewch wel'd yr un olwg a nine.
+
+PWY YW'R AWDWR?
+
+
+
+
+Ffrydiau Twrch.
+
+  Mae'r testyn wedi'i enwi
+      Ffrydiau Twrch,
+  A'r gronfa wedi tori
+      Ffrydiau Twrch;
+  Mae'r dyfroedd rhwng y cerig
+  Yn ffrydio'n grych berwedig
+  O rywle anweledig
+  Ym mol y bryn mynyddig
+  Uwchlaw'r Cellie hyllig,
+  A'i dwrf fel taran ffyrnig
+  Ar godiad tir rhwygedig,
+  A chreigiau maluriedig
+  Sydd yno'n rhesi unig
+  O gedyrn arfogedig
+  Yn gwylio'r dderwen dewfrig
+  Eistedda'n llwyn caeadfrig,
+  A'r pigau melldigedig,
+  A'r blodau caboledig,
+  A noda fan synedig
+      Ffrydiau Twrch.
+
+  A welsoch chwi y Ffrydiau?
+      Ffrydiau Twrch;
+  A daniwyd chwi gan donau
+      Ffrydiau Twrch?
+  Os naddo, ewch i'w gweled
+  Yn gyru dros y gwa'red
+  Yn ewyn gwyn i waered
+  Gan boeri ar eu pared,
+  A lluchio'r meini'n lluched
+  O hirbell yn ddiarbed;
+  Y cenllif gwyllt wrth fyned
+  Sy'n llamu bob yn llymed,
+  Gan rhwygo mal rhyw oged
+  Y tiroedd, gan ddweyd, Tyred
+  I'r moroedd er ymwared,
+  Fe chwala'r bryn cewch weled,
+  A'i feini ânt mor faned
+  A hoelion Tudur Aled;
+  Mac Twrch yn methu cerdded
+  O achos ei mawr syched,
+  A chwter James, er gwyched,
+  A safant oll nes yfed
+      Ffrydiau Twrch.
+
+  O'r Mynydd Du daw allan
+      Ffrydiau Twrch,
+  Yn fwrlwm gloew purlan,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Gan rhuo, rhuo beunydd
+  A llu o ladron lledrydd
+  A'n gwlwm gyda'u gilydd
+  I chwilio am gorlenydd
+  Y defaid dofion beunydd,
+  A'u dal a'u dwyn o'r dolydd,
+  A'u crogi rhwng y creigydd,
+  A'u gwerthu er eu gwarthrudd,
+  A chuddio'u crwyn rhag cywilydd,
+  Ac arswyd yn y corsydd
+  Na ddaw eu gwir berchenydd
+  I wybod yn dragywydd
+  Am wal y drwg ymwelydd;
+  O! na bai i'r llifogydd
+  I beidio bod yn llonydd
+  Nes llifo dros eu glenydd,
+  A rhoddi pobo fedydd,
+  A boddi'r lladron llwydrudd,
+  Mi alwn hyn yn grefydd
+      Ffrydiau Twrch.
+
+[Illustration: FFYNON-Y-CWAR.]
+
+[Illustration: PONT-YNYS-TWLC.]
+
+  Parhâ i darddu'n gyson,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Na syched byth dy ffynon,
+      Ffrydiau Twrch,
+  Ymlaen â thi, gan olchi
+  Y llygredd a'r budreddi
+  Sydd yn Nghwmtwrch yn croni,
+  Ac wrth y _George_ boed iti
+  I aros o dosturi;
+  Hen Waterlw y cewri
+  Boed iti i ddifodi
+  Hen olion gwaed oddiarni,
+  A chario byth i golli
+  Yr hen esgidiau mawrfri
+  A gawsant eu pedoli
+  Fel carnau meirch Napoli
+  I gicio llawer bwli--
+  Rhai sy'n rhy faith i'w henwi,
+  A llawer wedi tewi;
+  O ganol eu drygioni
+  Boed iti loewi a gloewi
+  Y llefydd ffordd y llifi,
+  Nes bo Cwmtwrch yn codi
+  Ar unwaith o'i drueni
+  Mor lân, mor bur a chenlli
+      Ffrydiau Twrch.
+
+PWY YW YR AWDWR?
+
+
+
+
+Angladd ar y Mynydd Du.
+
+Yn yr hon ateser pan fyddai brodor o Llanddeusant farw yn Ystradgynlais
+elai pobl yr Ystrad â'r corph dros y mynydd hyd Aberdeudwrch, a deuai
+pobl Llanddeusant i'w gyfarfod yno i'w ddwyn i ben y daith.
+
+  Droe y mynydd i Landdeusant,
+    Heibio'r Gareg Goch a'r Llwyn,
+  Araf, araf, â'r cynhebrwng
+    Hyd y llethrau rhwng y brwyn;
+  Adref dros y llwybr garw,
+    Brodor sydd yn troi yn ol,
+  Un o ddefaid iesu ydyw,
+    Ddyga angeu yn ei gol.
+
+  Myn'd dros orwel draw i orwel
+    Mae cynhebrwng prudd y sant,
+  Myn y galon wrth fyn'd heibio
+    Ddweyd ei chyni wrth bob nant;
+  Ar lechweddau unig anian,
+    O! mor dawel yw yr awr,
+  Myn'd a'r elor tua'r fynwent
+    Trwy gynteddoedd gwyn y wawr.
+
+  Dacw'r dorf yn Aberdeudwrch,
+    Lle try rhai yn ol i dref,
+  Canant yno'n iach i'w gilydd,
+    Gyda chanu mawl i'r nef;--
+  "Ffarwel, gyfeillion anwyl iawn,
+    Dros ennyd fechan ni 'madawn,
+  Henffych i'r dydd cawn eto gwrdd
+    Yn Salem fry oddeutu'r bwrdd."
+  Myn yr hedydd ar ei aden
+    Uno yn y ffarwel brudd,
+  A rhoi odlau'r wawr i'r hwyrgan
+    Efo'i delyn fechan, gudd.
+
+  Gyrr y Cerrig Coegion hwythau
+    Emyn ateb ar eu hynt,
+  Hed yr emyn uwch y cymyl
+    Tua'r nef y'nghol y gwynt;
+  Fry, i fryniau iach y Wynfa,
+    Fry, ymhell tu draw i'r glyn,
+  Fe hebryngwyd sant o oror
+    Mynydd Du i Fynydd Gwyn.
+
+_Cefnymeusydd, Abercrave._
+
+W. GWERNWY RICHARDS.
+
+
+
+
+
+Y Gof Bach.
+
+  Ar lawrdir Cwmgiedd mor fyw yn fy nghof,
+  Yn ymyi yr afon yw'r hen efail gof;
+  A'r muriau yn llwydion, a'r heiyrn yn ystor,
+  A'r enwau cerfiedig ar hyd yr hen ddor.
+
+  Dyn bach o gorpholaeth oedd William y go',
+  Ychydig droedfeddi mewn plyg ydoedd o;
+  Ond er yn grymedig i'r byd dan ei faich,
+  'Roedd tân yn ei lygad, a dur yn ei fraich.
+
+  Gwr diwyd oedd William ar hyd ei oes hir,
+  A swn ei forthwylion fel clychau drwy'r tir;
+  Llwyr weithiau ei ddiwrnod ac ambell nos fawr
+  Bu'r efail yn wreichion hyd doriad y wawr.
+
+  Ni bu diniweittiach mewn efail yn bod,
+  Na neb yn hapusach waeth sut troai'r rhod;
+  'Roedd Martha ac yntau mewn llanw a thrai,
+  A'u gwenau bob amser fel blodau mis Mai.
+
+  Os byddai anifail dihwyl yn y fro,
+  Yr unig physigwr oedd William y go';
+  'Does undyn a wyr pa sawl un wnaeth e'n iach,
+  A ffroeni gwarogaeth wnai'r rhain i'r gof bach.
+
+  Fe drefnai wibdeithiau i'r Bannau bob haf,
+  A chodai y pentre i'r boreu teg, braf;
+  'Dyw taith i'r Cyfandir yn ddim byd yn awr
+  At daith y gof bach i ben y Fan Fawr.
+
+  Fe ddeuai'r merlynod ynghyd o bob parth,
+  Rhai buain o Balleg, rhai dofion o'r Garth;
+  A Dic, asyn Dosia, yn rhwym dan ei sach,
+  A ddysgai ufydd-dod--ddydd gwyl y gof bach.
+
+  Fel cadben yn arwain ei fyddin i'r gad,
+  Neu hyf anturiaethwr yn chwilio am wlad,
+  Y dygai ei fintai drwy'r corsydd a'r mawn,
+  A'r awel yn chwerthin drwy'r nef wrth ei ddawn.
+
+  'Roedd ganddo storiau--rhai doniol bob un,
+  A llawer un daclus o'i wead ei hun,
+  Storiau ei garu â lodes y Plas
+  "Yn y got a'r gwt fain a'r siaced gron las."
+
+  Mi'i clywais yn tystio, a phwy wyddai'n well?
+  Fod merlod y wlad yn ei adwaen o bell;
+  A rhedent pan gollent bedolau'n ddibaid
+  I'r fail at William i achwyn eu traed.
+
+  'Roedd William yn Gristion, a'i enaid bob dydd
+  Yn mwg yr hen efail yn gwynu mewn ffydd;
+  A llawer i noson ystyriem hi'n fraint
+  I glywed ei weddi yn nghyrddau y saint.
+
+  Bu'n iechyd i galon ac ysbryd y lle
+  Ei ddilyn i'r mynydd a'i wrando yn nhre';
+  'Roedd llwybrau cyfiawnder o hyd dan ei draed,
+  A bendith yn stor yn ei gynghor a gaed.
+
+  Mae'r afon o hyd yn myn'd drwy y lle,
+  A'r efail ar lawr, a'r gof bach yn y ne';
+  Ond adgof sy'n gofyn yn brudd ar ei hynt--
+  Pa'm na bae'r oes nawr fel yn yr hen oesau gynt?
+
+G. AP LLEISION.
+
+
+[Illustration: PENPARC.]
+
+[Illustration: LLOCIO'R DEFAID.]
+
+
+
+
+Ffynon y Brandi.
+
+  Ar ochr bryn yn Llywel lon
+    Mae'r ffynon loyw, lonydd,
+  A'i dyfroedd pur r'ont flas a blys
+    I hwylus wyr y mynydd;
+  O'r graig fe dardd ei phurol win,
+    Ar fin y ffordd mor handi,
+  Ni pherchir ffynon yn y plwy'
+    Yn fwy na Ffynon Brandi.
+
+  Er gwres yr haul a phoethder ha',
+    O! fel yr ia mae'r ffynon,
+  A pherlau grisial ar ei grudd
+    O ddydd i ddydd yn gyson;
+  Fe fethodd haul, a methu wna,
+    Fe ddigia wrth ei hoerni,
+  A gwel'd ei llun mewn dwfr oer
+    Wna'r lloer wrth Ffynon Brandi.
+
+  Yn nhymor haf canolddydd poeth,
+    Bu'n foeth i lawer crwydryn,
+  A llawer _gipsy_ ar ei chlun
+    A wlychodd fin ei phlentyn;
+  Bugeiliaid ac ymdeithwyr sy',
+    A gweithwyr hy' Rhys Dafis,
+  Yn mon y mawn a'u bara chaws,
+    Yn lapio naws ei gwefus.
+
+  Tafarndy yw o oes i oes,
+    Heb feddwdod, _noise_, na _nonsense_,
+  Nis gall cyfreithiau Prydain Fawr
+    Fyth dori lawr y _licence_;
+  Y graig yw _counter_ cryf y _bar_,
+    Ac ar ei gwar mae'r ffynon,
+  A Duw sy'n tynu o'r _machine_
+    Y gwin i'r daearolion.
+
+  Y tarw Scotch, a'r Cymro gwych,
+    A brith-goch ych Glasfynydd,
+  Y pony wyllt, a'r lodes lân,
+    A defaid mân y mynydd,
+  A phlant boch-cochion, heblaw Toss,
+    A Rover, Moss, a Handi,
+  Pob un yn dyfod yn ei dro
+    I dapo'r faril frandi.
+
+  Pe bae masnachwyr Llundain fawr
+    Yn dyfod lawr i Gymru,
+  Ac i dafarndy'r Trianglas
+    I brofi blas y brandi,
+  Caent ruddiau fel y damasc coch,
+    Ac fel y gloch, fonwesau,
+  Ac iechyd hir i fagu mêr,
+    A chryfder yn ei lwynau.
+
+  Do, lawer gwaith am amser hir,
+    Pan yn rheoli'r heolydd,
+  Mi ddrachtiais inau wrth y _bar_,
+    Yn unig ar y mynydd;
+  Ar ol manylu ar ei min,
+    A sugno gwin o'i gwefus,
+  Ces fara brith a chlwt o gaws,
+    Drwy fyn'd ar draws Tom Harris.
+
+  Mae'r ffynon hon yn tarddu erio'd,
+    Er cyfnod creadigaeth,
+  A Duw ei Hun fu'n tapo'r graig
+    Yn ddirgel mewn rhagluniaeth;
+  Eistedda dirwest ar ei sedd
+    Yn lân ei gwedd i'n lloni,
+  Diolchwn Dduw tra fyddwn byw
+    Am Ffynon wiw y Brandi.
+
+RHYS DAVIES (_Llew Llywel_).
+
+
+
+
+Dafydd y Neuadd Las.
+
+  Mac genyf dyddyn bychan
+    Ar fron y Mynydd Du,
+  Bu'n gysgod i'm yn faban,
+    I'm tad, a thaid nhadcu.
+
+  Mi gerddais pan yn blentyn
+    Hyd lethrau'r mynydd mawr;
+  A sengais "droed yr ebol"
+    Yn llaith gan wlith y wawr.
+
+  Ar ben y Lorfa dawel
+    Chwareuwn gyda'r wyn;
+  A miwsig nant y mynydd
+    Yn llifo dros y llwyn.
+
+  Do, treuliais lawer orig
+    Ar lan yr afon iach;
+  A gwynfyd i fy nghalon
+    Oedd dal y brithyll bach.
+
+  Bum yno wedi hyny
+    Yn cael fy nal fy hun,
+  Ond er i'm gael fy nala,
+    Mi ddeliais inau un.
+
+  Ar ben y Lorfa dawel
+    Aeth Gwen a'm calon oll;
+  A gwelodd yr hen fynydd
+    Ddwy galon fach ar goll.
+
+  Ar dwyni'r Gareg Ddiddos,
+    Ac hyd y dyffryn bras,
+  Bu'r ddwy yn crwydro llawer
+    Cyn dod i'r Neuadd Las.
+
+  Aeth haner canrif heibio
+    Er daeth y rhain ynghyd,
+  Ond ieuanc yn y galon
+    Yw'r cariad cynta'i gyd.
+
+  Wrth ganu'r hen alawon
+    Ganasom gyda blas;
+  Un rhamant ydyw bywyd
+    Ar aelwyd Neuadd Las.
+
+_Cefnymeusydd, Abercraf._
+
+RHYS DAVIES (_Ap Brychan_).
+
+
+
+
+
+Cyw.
+
+  Ar ochr y Cribarth
+    Dwy afon fach sy'
+  Yn tarddu yn gyson
+    O fron Mynydd Du;
+  Cydredeg a dawnsio
+    Drwy'r ddôl mae y pâr,
+  A rhywun a'u henwodd
+    Yn geiliog a giar.
+
+  A chanu wna'r ceiliog
+    Yn llon yn y fro,
+  A'r iar sydd yn gregan
+    O hyd ar ei gro;
+  Chwareuant alawon
+    I'w gilydd heb ball,
+  A chanu a nesu
+    Mae'r naill at y llall.
+
+  'Nol caru a chanu
+    Drwy'r fawnen a'r pant,
+  Yn nghwlwm tangnefedd
+    Ymuna'r ddwy nant;
+  A ffrwyth y briodas
+    Yw'r afon fach, fyw,
+  Sy'n rhedeg i'r Giedd,
+    A'i henw yw--Cyw.
+
+
+
+
+Llyn y Fan.
+
+  Af i'r Bannau gyda'r wawrddydd,
+    Af yn llawen tua'r llyn,
+  Lle mae ysbryd hen draddodiad
+    Byth yn aros yn ei wyn:
+  Crwydraf wrth y dyfroedd grisial,
+    Yno i wrando ar y gwynt
+  Sydd yn cwyno yn hiraethus
+    Ar ol rhamant dyddiau gynt.
+
+  Lyn y Fan! pwy wyr ei hanes?
+    Pwy all ddweyd yr helynt fu
+  Ar y noson loergan gyntaf
+    Pan ddaeth ser i'r Mynydd Du
+  Pwy all ddenu'r graig i siarad
+    Am ei phrofiad, fore gwyn,
+ Pan y gwelodd hithau gyntaf
+    Arall graig yn nwr y llyn?
+
+  Ai rhyw afon fechan, unig,
+    Grwydrodd yma'n llesg a gwan,
+  Wedi colli'r ffordd i huno
+    Yn nhangnefedd craig y Fan?
+  Careg fechan yn y fynwent
+    Dd'wed am arall grwydryn cu,
+  Wedi colli'r llwybrau unig,
+    Hunodd ar y Mynydd Du.
+
+  Cân medelwyr ar y meusydd,
+    Gyda thoriad borau gwyn,
+  Ond mae'r gân o hyd yn marw
+    Wrth neshau i lan y llyn;
+  Unig, unig yw ei hanes,
+    Yma mae yn hedd i gyd,
+  Huna'n dawel yn y cysgod,
+    Wedi digio wrth y byd.
+
+  A fu adar y dryglinoedd
+    Yma'n hedfan ar eu hynt?
+  A fu'r dôn erioed yn gwynu
+    O dan fflangell lem y gwynt?
+  A fu udgorn hen y dymhestl
+    Yn adseinio ar ei lan?
+  Wyr ystormydd a chorwyntoedd
+    Am y ffordd i Lyn y Fan?
+
+  Nid oes yma swyn y lili,
+    Yma nid oes rhosyn gwiw,
+  Ond daw serch yn dirf ac iraidd,
+    Lle mae'r blodau'n methu byw;
+  Heb un llwybr ar y moelydd
+    I'w gyfeirio tua'r lan,
+  I'r unigedd a'r distawrwydd
+    Fe ddaeth serch i Lyn y Fan.
+
+  Gyda'i braidd mae'r bugail unig
+    Wrth y llyn yn rhodio'n rhydd,
+  Ond paham y ceidw'r defaid
+    Wrth y llyn ar hyd y dydd?
+  Nid yw'n clywed bref ddolefus
+    Dafad glwyfus ar y lan:
+  A fu bugail mor esgeulus
+    A Rhiwallon Llyn y Fan?
+
+  Wrth y Llyn gorwedda'r defaid,
+    Yno y breuddwydiant hwy:
+  Ond ni wyddant fod y bugail
+    Yn breuddwydio llawer mwy;
+  Beth yw'r pryder sy'n ei wyneb?
+    Fentrodd oen i'r dyfroedd glân?
+  Neu, a gollwyd un o'r defaid?
+    Pam mae'r bugail heb un gân?
+
+  'Does ond un all roi esboniad
+    Ar yr holl bryderon hyn:
+  Nis gall bugail fod yn llawen
+    Gyda'i galon yn y llyn:
+  Gwelodd yno feinir geinwen
+    Yn y dyfroedd teg, di-stwr,
+  Ac mae yntau fyth er hyny
+    Fwy na'i haner yn y dwr.
+
+  Torodd gwawr ar nos Rhiwallon,
+    Cadd ei galon eto'n ol:
+  Gwelwyd dau yn rhodio'n llawen
+    Un boreuddydd dros y ddol;
+  Ond fe wawriodd boreu arall
+    Ar Rhiwallon wedi hyn,
+  Pan y gwelwyd gwraig y bugail
+    Eto'n ol yn nwr y llyn.
+
+  Cilio 'mhell wnaeth biwyddi rhamant,
+    Cilio wnaeth y dyddiau gwyn,
+  Pan fu serch yn crynu'n ofnus
+    Wrth y dyfroedd gloewion hyn;
+  Nid oes heddyw un Rhiwallon
+    Yn bugeilio ar y lan,
+  Ond mae ysbryd hen draddodiad
+    Eto'n fyw wrth Lyn y Fan.
+
+_Abercraf._
+
+Parch. R. BEYNON, B.A.
+
+
+
+
+Ar y Banau.
+
+  Clychau'r wawr sy'n canu
+    Ar y Mynydd Du,
+  Cilia ser o'r llynoedd,
+      Loewon lu.
+
+  Fly yn mhyrth y bore
+    Clywaf hedydd bach,
+  Yn dihuno asbri'r
+      Awel iach.
+
+  Fel cawodydd arian
+    Ei felodi dyn,
+  Wna y mynydd imi'n
+      Fynydd gwyn.
+
+  Ffrydlif o hyawdledd
+    Yn y cwmwl gwyn;
+  Pe bai neb yn gwrando,
+      Canu fyn.
+
+  O! na bawn i'n hedydd,
+    Fyth yn llon fy llef,
+  Allwn ar adenydd
+      Hollti'r nef.
+
+  Blodau'r Grug sy'n gwrido
+    Yn eu cartre' cun,
+  Am fod cusan huan
+      Ar eu min.
+
+  Bu y nos yn wylo
+    Am fod tlysni nghudd,
+  Trodd y dagrau'n berlau
+      Ar eu grudd.
+
+  O! na bawn i'n flod'yn
+    Ar y mynydd pell,
+  Dal i berarogli,
+      Er yn mhell.
+
+
+[Illustration: MAEN DERWYDDOL GER LLAW LLYN-Y-FAN FAWR]
+
+[Illustration: LLYN-Y-FAN.]
+
+  Teimlaf ar y mynydd
+    Swyn yr amser gynt;
+  Clywaf Fabinogi
+      Yn y gwynt.
+
+  Clywaf rhwng y creigydd
+    Ymchwydd tonnau'r aig;
+  Gwelaf eu hysgrifen
+      Ar y graig.
+
+  Gwelaf graith y dymhestl
+    Ar y bryniau erch,
+  Clywaf hefyd furmur
+      Suon serch.
+
+  Gwelaf las y wybren,
+    Cofiaf lygad Gwen,
+  Syrthiaf i'w chyfrinedd
+      Dros ym mhen.
+
+  Gwen yn awr yw byrdwn
+    Cân yr hedydd myg;
+  Er ei mwyn y gwrida
+      Blodau'r Grug.
+
+  Sonia'r neint am dani
+    Rhwng y grug a'r brwyn;
+  Llwythog yw yr awel
+      Gan ei swyn.
+
+  Dilyn ei huloliaeth
+    Ar y bannau hyn
+  Wna y mynydd imi'n
+      Fynydd gwyn.
+
+_Ystradgynlais._
+
+W. R. WILLIAMS.
+
+
+
+
+Breuddwyd Adgof.
+
+  Rhyw noson yn fy mreuddwyd,
+    Yn esmwyth es am dro
+  Yn ol i gwmwd tawel
+    Fy ngenedigol fro,
+  A gwelwn Bontygiedd,
+    Heb fwthyn Pegi gynt,
+  A rhoes ochenaid hiraeth
+    Wrth basio yn y gwynt.
+
+  Es heibio'n brudd fy nghalon
+    I Blasycoed ar daith,
+  Ond Siams ni chefais yno,
+    Na'r dall basgedwr chwaith;
+  Gwag imi yr aneddau,
+    Heb un o'r cwmni llon,
+  A throais tua'r afon
+    I holi helynt hon.
+
+  Bu amser arni hithau
+    Yn amlwg wrth ei waith,
+  A gwelwn ol llifogydd
+    Ar hyd ei gwely llaith;
+  'Roedd hen athrofa nofio
+    Fydenwog Llyn y Sgwd,
+  Yn awr yn ynys goedig
+    Yn nghanol y ddwy ffrwd.
+
+  Es eto i Gae Ffynon,
+    Yr Arch, fu'n net ddigêl,
+  Lle'r aem i chwareu _rounders_
+    Yn ddedwydd gyda'r bel;
+  Ond, Ah! cauedig ydoedd,
+    Ac nid oedd cyfoed cu
+  Yn aros gyda'i "fando"
+    I son am bethau fu.
+
+  Mi deithiais eto i fyny
+    At efail y gof bach,
+  Lle buom lawer canwaith
+    Yn ymddigrifo'n iach;
+  Ond carnedd oedd yr efail
+    A'i bentan erbyn hyn,
+  A'r hen of bach duwiolaf
+    A aeth yn gerub gwyn.
+
+  Fe welais Craig-y-defaid,
+    'Roedd hon yr un o hyd,
+  Heb gyfnewidiad arni,
+    Er holl dreigliadau byd;
+  Y defaid arni borent
+    Yn ddifyr yn eu hedd,
+  Ond mae'r hen fugail gofiwn
+    Yn awr yn llwch y bedd.
+
+  Diosgais fy esgidiau
+    Wrth droi i'r fynwent brudd,
+  Ac hiraeth aeth yn gawod
+    O ddagrau dros fy ngrudd;
+  Darllenais ar y meini
+    Feddargraff tad a mam,
+  Ac enwau torf o ffryndiau
+    Boreuddydd mwyn, dinam.
+
+  Mi es am dro i'r capel,
+    Anwylaf yw i fil,
+  Lle dysgais fyn'd a'm hadnod
+    I'r cwrdd a'r Ysgol Sul;
+  Mi holais dan y pulpud--
+    Ble mae'r proffwydi glân
+  A welais gynt yn llosgi
+    O'i fewn yn ddwyfol dân?
+
+  Y seddau yma godent
+    Wynebau ger fy mron,
+  Hen seintiau haner canrif,
+    Colofnau'r deml hon;
+  A d'wedais wrth fy nghalon,
+    Y tadau nid y'nt mwy,
+  Y nef ar hyn agorodd,
+    A gwaeddais--Dacw hwy.
+
+  Deffroais o fy mreuddwyd,
+    A'r dydd oedd ar y wlad,
+  Dechreuais feddwl allan
+    Y freuddwyd mewn tristhad;
+  Deallais wedi hyny
+    Nad oedd y freuddwyd brudd
+  Ond gweledigaeth noswaith
+    O wrioneddau'r dydd.
+
+_Penygraig._
+
+G. JAMES.
+
+
+
+
+Cân y Dwyfundodiaid.
+
+  Rhyw fyrdd a mwy na hyny,
+    'Does neb all ddweyd ond Duw;
+  Yw haeddiant Crist yn drymach
+    Na phechod dynolryw:
+  Pe buasai yn yr arfaeth
+    I fyn'd i uffern dân,
+  Fe olch'sai'r holl gythreuliaid
+    I gyd yu berffaith lân.
+
+  Er cwrdd â geiriau newydd,
+    I roddi ei glod i ma's,
+  Ac uno â'r holl angelion,
+    Ac etifeddion gras;
+  Heb enwi dim o'r unpeth
+    Ond unwaith yn y gân,
+  Hyd eithaf tragwyddoldeb,
+    'Ddaw 'glod E' byth yn mla'n.
+
+  Pe bai angelion nefoedd
+    Bob un yn myn'd yn fil,
+  Ac enill rhyw fyrddiynau
+    Bob mynyd yn y sgil,
+  I roddi ei glod Ef allan
+    Am farw ar y pren,
+  Hyd eithaf tragwyddoldeb,
+    'Ddoi dim o'r gwaith i ben.
+
+  'Tai sant am bob glaswelltyn
+    Sydd ar y ddaear lawr,
+  A mil am bob tywodyn
+    Sy' ar fin y moroedd mawr,
+  Tafodau gan y rhei'ny
+    Fwy na rhifedi'r dail,--
+  Rhy fach i ddweyd gogoniant
+    Sy'n haeddiant _Adda'r ail_.
+
+  'Tai un o'r cor nefolaidd
+    Yn dod o'r nef i lawr
+  I rifo llwch y ddaear
+    A gwlith y borau wawr,
+  Fe allai wneuthur hyny
+    Mewn 'chydig iawn o bryd,
+  Dweyd haner haeddiant Iesu
+    Nid all y cor i gyd.
+
+  Dywedodd Duw ei Hunan
+    Wrth Abram yn ddiffael,
+  Lai lai i arbed Sodom,
+    Pe buasent yno i'w cael;
+  Ni dd'wedodd, ac ni ddywed,
+    Wrth un pechadur trist,
+  Ddim llai i gadw enaid
+    Na haeddiant Iesu Grist.
+
+  Mae dyndod glân i'w weled
+    Yn mherson Iesu hardd,
+  Pan ddaeth y milwyr ato,
+    A'i weled yn yr ardd,--
+  Eu cwympo 'ngwysg eu cefnau
+    A gair o'i enau, clyw,
+  Sy'n dangos i ni'n eglur
+    Ei fod yn gywir Dduw.
+
+  Mae 'ddoliad iddo'n perthyn,
+    'Nol dim ddeallais i,
+  Gan holl drigolion daear,
+    A lluoedd nefoedd fry:
+  Os gwir a dd'wed y Beibl,
+    Sef genau'r Ysbryd Glân,
+  Pa fodd gall Dwyfundodiaid
+    I ddwyn eu credo 'mla'n?
+
+  Fe rodd y Tad ei Hunan
+    Y cyfan yn ei law,
+  Sydd yn y nef a'r ddae'r,
+    A chymaint ag a ddaw:
+  Athrawiaeth gyfeiliornus,
+    I'w chredu nid oes llun,
+  I'r Duw anfeidrol _fentro_
+    Y rhai'n yn nwylaw dyn!
+
+  Os credai'r Dwyfundodiaid,
+    Rhaid i mi ddwyn yn mla'n
+  Ryw grefydd groes i'r Beibl,
+    A iaith yr Ysbryd Glân,
+  Sy'n dweyd mai'n enw'r Iesu
+    Y plyga pawb o'r bron,
+  Sydd yn y nef a'r ddaear,
+    A than y ddaear hon.
+
+  Os nad oedd ond creadur,
+    Mae gan iuddewon sail
+  I ddweyd yn ngwyneb Beibl
+    Na ddaeth mo _Adda'r ail_:
+  Yr achos fod y rhei'ny
+    Yn gwrthod Iesu, clyw,
+  Yw eisieu gallu credu
+    Ei fod yn berffaith Dduw.
+
+  'Dyw'r Tad o ran ei Berson
+    Yn barnu neb o'r byd;
+  Fe rodd bob barn yn gryno
+    Yn nwylaw'r Mab i gyd:
+  Os gwir dd'wed Dwyfundodiaid,
+    Nad oedd ond Dyndod, clyw,
+  Rhaid iddo farnu'r Beibl
+    Am ddweyd ei fod yn Dduw.
+
+  Mi wn i angeu gredu
+    Am Iesu ar y gro's
+  'Run peth a'r Dwyfundodiaid,
+    Mai Dyn oedd e'n ddi-os;
+  Newidiodd Hwn ei feddwl
+    Ar foreu'r trydydd dydd,--
+  Efe oedd wedi'i rwymo,
+    A'r Iesu'n rhodio'n rhydd.
+
+  Cynghora i'r Dwyfundodiaid
+    I gredu ar sicrach sail
+  Mai dyn oedd Adda'r cyntaf,
+    Duw-ddyn yw _Adda'r ail_;
+  Ei Ddyndod oedd yr aberth
+    Offrymwyd drosom ni,
+  A'i Dduwdod oedd yr allor
+    A'i daliai ar Galfari.
+
+  Nid all'sai Duw dim dyoddef,
+    'Doedd ganddo Ef ddim gwa'd,--
+  Heb ollwng gwaed, medd Beibl,
+    'Doedd dim foddlonai'r Tad;
+  Ei gyfraith lân droseddwyd,
+    A'r bai oedd ar y dyn,--
+  Cyn gwneud y rhwyg i fyny,
+    Rhaid clwyfo'r Mab ei Hun.
+
+  O credwch fod yr Iesu
+    Mor uchel Dduw a'r Tad,
+  Mor isel Ddyn a ninau,
+    Yn meddu cig a gwa'd;
+  Bydd 'rundeb yn rhyfeddod
+    I dragwyddoldeb hir,--
+  'Dall neb ei gyflawn ddirnad,
+    Ac eto mae yn wir.
+
+  'Rwy'n credu iddo ddyfod
+    O gariad lawr o'r nef,
+  'Rwy'n credu fod y Duwdod
+    Yn wastad ynddo Ef;
+  'Rwy'n credu fod e'n ddigon
+    I ateb cais y Tad,
+  A bod maddeuant cyflawn
+    I'r duaf yn ei wa'd.
+
+  Dych'mygaf wel'd angelion
+    A'u calon bron yn brudd,
+  Wrth fyn'd i uffern obry
+    I ro'i cadwynau'n rhydd,
+  I ollwng diafliaid allan,
+    Fwy na rhifedi'r dail,
+  I fynydd bach Calfaria,
+    I brofi'r _Adda'r ail_.
+
+  Dych'mygaf wei'd cyfiawnder
+    A'i filiau yno'n llawn,
+  A'r gyfraith lân droseddwyd
+    Yn gwaeddi, Rhaid cael Iawn;
+  A'r Tad yn cilio o'r golwg,
+    A'r Iesu ar y pren,--
+  Pa ryfedd bod i'r haulwen
+    Dair awr i guddio'i ben!
+
+  Dych'mygaf weli'd cythreuliaid
+    'N dynwared llawenhau,
+  Fod uffern yn agored,
+    A'r nefoedd wedi'i chau,
+  A'r Gwr a wnaeth y cyfan
+    Yn hongian ar y gro's,
+  A'r haul yn cuddio'i wyneb,
+    Nes gyru'r dydd yn nos.
+
+  Dych'mygaf wel'd ysbrydion
+    Y cyfiawn aeth i'r nef
+  Yn plygu lawr yn fynych
+    I edrych arno Ef,
+  A bron a gwaeddi allan--
+    Os Iesu gyll y dydd,
+  Cawn fyned oll i garchar
+    Na dde'wn ni byth yn rhydd.
+
+  Mae'r Gair yn dweyd i'r meini
+    I hollti fach a mawr,
+  A llen y deml rwygo
+    O fyny hyd i lawr,
+  A'r beddau ddechreu rhwygo,
+    A'r meirw neidio'n rhydd,--
+  Mae'n arwydd digon goleu
+    I angeu golli'r dydd.
+
+  A swn y gair Gorphenwyd,
+    Pan floeddiwyd ganddo Ef,
+  A gauodd ddrysau uffern,
+    Agorodd byrth y nef,
+  A dynodd o garcharau
+    Fyrddiynau i fod yn rhydd,
+  Trodd ddyffryn cysgod angeu
+    Yn hyfryd foreu ddydd.
+
+  'Does feddyg ar y ddaear,
+    Nac hefyd yn y nef,
+  'Mhlith dynion nac angelion,
+    Gyffelyb iddo Ef;
+  Gall symud pechod chwerw,
+    A chodi'r marw'n fyw,--
+  Anturiaf fy enaid arno,
+    'Rwy'n credu fod e'n fyw.
+
+  'Ddaeth barn y Dwyfundodiaid
+    Erioed i uffern, clyw,
+  Maent yno'n rhwym i gredu
+    Fod Iesu Grist yn Dduw;
+  Ac yn y nefoedd oleu
+    Diamheu nad oes un
+  Nad ydyw'n moli'n wastad
+    Y Duwdod yn y Dyn.
+
+  Cymerwch eich cynghori
+    Gan Lywydd dae'r a nef,
+  I chwilio'r Ysgrythyrau,
+    Sy'n tystio am dano Ef;
+  A pheidio credu'r diafol,
+    Peth annymunol yw,
+  Bod neb yn beiddio gwadu
+    Y peth a dd'wedodd Duw.
+
+  Y man ca'dd Satan fantais
+    Ar ddynion yn yr ardd,
+  Pan dwyllwyd Adda i fwyta
+    O'r pren oedd wedi ei wa'rdd
+  Canlyniad hyn sy'n effaith
+    Hyd yma ar gyflwr dyn,
+  Y diafol rhydd e'i gredu
+    Yr hyn ni chred ei hun.
+
+OWAIN DAFYDD.
+
+Gosodir y gân hon i fewn am fod ei hawdwr yn un o Frodorion y Mynydd Du.
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CERDDI'R MYNYDD DU***
+
+
+******* This file should be named 22528-8.txt or 22528-8.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+https://www.gutenberg.org/dirs/2/2/5/2/22528
+
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://www.gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:
+https://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+