343 files changed, 13058 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/23238-8.txt b/23238-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..2d6b764
--- /dev/null
+++ b/23238-8.txt
@@ -0,0 +1,6540 @@
+The Project Gutenberg EBook of Sexueele Zeden in Woord en Beeld, by 
+D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Sexueele Zeden in Woord en Beeld
+       Liefde en Zinnelijkheid
+
+Author: D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+Release Date: October 29, 2007 [EBook #23238]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SEXUEELE ZEDEN IN WOORD EN BEELD ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+              DE SEXUEELE ZEDEN IN WOORD EN BEELD
+
+                              Door
+
+                  D. Ph. Van Vloten Elderinck.
+
+      Met 94 afbeeldingen in den tekst en 39 losse platen.
+
+
+
+                    LIEFDE EN ZINNELIJKHEID.
+
+
+
+
+
+
+                         Gebr. Graauw,
+
+            Amsterdam--Haarlem--Weltevreden N. O. I.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+VOORWOORD.
+
+
+"De Sexueele Zeden in Woord en Beeld".... wij gevoelen het levendig,
+deze titel kan aanleiding geven tot misverstand aangaande den inhoud,
+althans omtrent den geest waarin het aangekondigde onderwerp is
+behandeld.
+
+Wat toch onze Nederlandsche literatuur bezit aan werken op het gebied
+van het sexueele leven, is voor een groot gedeelte openlijke of
+verkapte pornografie, en voor de rest dorre archiefstudie of resultaat
+van natuur-wetenschappelijk onderzoek.
+
+Dit werk evenwel is noch het een, noch het ander.
+
+Het werk is gehouden op de hoogte van zijn grootsch en schoon
+onderwerp--wat met de waardigheid van dat onderwerp in strijd is te
+achten en wat gezonde fatsoensbegrippen aanstoot zou kunnen geven is
+op dezen onderzoekingstocht in het wonderland der sexueele zeden als
+minderwaardig en onbelangrijk voorbijgegaan. Een vluchtig doorbladeren
+van dit deel zal ook degenen, die ten deze de hoogste eischen stellen,
+met één oogopslag moeten overtuigen dat het qui s'excuse s'accuse
+hier niet van toepassing is.
+
+Aan den anderen kant is de inhoud gedeeltelijk wel geput uit bronnen
+als archieven en dergelijke; en ook de resultaten der physiologische
+wetenschappen, voor zoover bruikbaar voor het gestelde doel, zijn er
+in verwerkt; maar steeds is naar literair-smakelijke vormen gezocht
+om er de gevonden schatten in op te dragen.
+
+Het gebied, dat in dit werk wordt betreden, is onuitputtelijk rijk
+en veelzijdig--in het sexueele leven leeft de mensch zich uit
+in zijn vurigste instincten, die den een--individuën zoowel als
+gemeenschappen--opheffen naar de hoogste bergtoppen van zedelijke
+volmaking, den ander daarentegen heenvoeren naar de diepste afgronden
+van menschelijke ontaarding. In die bonte veelheid van feiten en
+verschijnselen is steeds gezocht naar het typische en het interessante,
+maar vooral ook naar het wezenlijke. Zoo moest dit werk, dat een zoo
+belangwekkend stuk beschavingsgeschiedenis der menschheid behandelt,
+in velerlei opzicht worden tot een eersteling in onze nationale
+literatuur.
+
+Dit wat het Woord betreft. Een enkele opmerking nog over het
+Beeld. Daaraan is--een vluchtig doorbladeren van dit eerste deel kan
+het alweer getuigen--evenveel zorg besteed, als aan den literairen
+inhoud. Zoo gaat het feitenmateriaal, in dit werk opgehoopt, als van
+regel tot regel aanvullend en toelichtend vergezeld van het schoone
+van wat de Kunst--die ideëele spiegel der werkelijkheid--op het gebied
+van ons onderwerp heeft voortgebracht.
+
+Dit is in hoofdtrekken het program, waarnaar dit werk met veelzijdige
+hulp--waarvoor hier nogmaals zij dank gezegd--is opgebouwd. Moge het
+een trouwe en eerlijke weerspiegeling worden bevonden van de grootsche
+werkelijkheid, die het zoekt weer te geven.
+
+
+Amsterdam.                                            De Schrijver.
+
+
+
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+Hoofdstuk    I Liefde
+Hoofdstuk   II Zinnelijkheid
+Hoofdstuk  III Mannelijke en Vrouwelijke Zinnelijkheid
+Hoofdstuk   IV Schoonheids-Idealen
+Hoofdstuk    V Schaamte
+Hoofdstuk   VI De Toenadering der Sexen
+Hoofdstuk  VII De Rol der Zintuigen in het Liefdeleven
+Hoofdstuk VIII De Kleeding als Bondgenoote der Zinnelijkheid
+Hoofdstuk   IX Kuischheid
+
+
+
+
+
+
+I.
+
+LIEFDE.
+
+
+                                Erregt an des Lenzes Erwarmung,
+                                Indes du die Welten umfliegst,
+                                Ruht Alles in deiner Umarmung:
+                                O heilige Liebe, du siegst!
+
+                                                    Graaf Platen.
+
+
+Het eerste en het laatste woord in het leven der sexen is
+Liefde. Wat is Liefde?--Dichterzielen en romantische naturen kennen
+een bovenzinnelijke drift, een etherischen hartstocht, die de sexen
+tot elkander voert, maar die niets sexueels heeft, die integendeel
+rein is en onstoffelijk, en de ziel in een stemming brengt, dat zij
+elke gedachte aan iets sexueels als ontwijdende heiligschennis met
+afschuw van zich stoot.
+
+Dezen hartstocht der onbevlekte reinheid noemen zij Liefde. En ten
+allen tijde hebben dichters en romantische geesten, tot op Tolstoi en
+Ellen Key in onze dagen, dezen hartstocht bezongen en in de stoutste
+beeldspraak hem extase-dronken verheerlijkt. Vele der schoonste en
+verhevenste gedachten die uit menschenbrein zijn ontsprongen, gelden
+dit zoo vurig vereerde heilige der heiligen van het gevoelsleven.
+
+Wat liefde in dezen zin is onttrekt zich aan elke definitie. De
+Liefde is het mysterie der aardsche twee-eenheid; zij is een raadsel,
+samengesteld uit waarheden.
+
+Het behoeft nauwelijks gezegd, dat deze liefde niet alleen vereerders
+heeft. Zoo zijn er ten allen tijde zulken geweest, die haar bestaan
+eenvoudig ontkenden en haar ontnuchterend terugbrachten tot een
+der middelen waardoor de natuur den geslachtelijk rijpenden mensch
+voorbereidt tot de functie der voortplanting. Tusschen beide uitersten
+bestaan honderden uiteenloopende meeningen omtrent deze sfinx onder
+de menschelijke neigingen.
+
+Eenig begrip van het wezen der liefde zooals dichters zich haar droomen
+kan men zich bij benadering vormen uit de voorstellingen die zij er
+van geven. Al die voorstellingen dragen uitermate het kenmerk van
+het poëtisch verhevene en van het nevelig onbestemde. Definities, die
+nuchteren geesten zouden kunnen bevredigen, geven zij van de liefde
+niet. Zij spreken van haar slechts in beeldspraak. En de stoutste
+vergelijkingen blijven naar hun gevoelen altijd nog ver beneden de
+werkelijke heerlijkheid van dezen wonderen hartstocht.
+
+Liefde, in dezen verheven zin, is een nimmer-eindigend hooglied,
+waarvan elk woord klinkt als het ontroerend snikken eener fel-bewogen
+ziel.
+
+Beminnen met deze liefde der dichters is het eenige, zegt Victor Hugo,
+wat de eeuwigheid kan vullen. Het oneindige behoeft het onuitputtelijke
+en dat onuitputtelijke is de liefde. Liefde, die zoo lief heeft,
+zet het heelal in vuurgloed--men voelt haar branden in het merg van
+het gebeente en men ziet haar gloeien in de diepten der hemelen.
+
+Liefde is het eenig noodige. Het overige is maar het overige.
+
+Verheven liefde is lichtend als het morgenrood en stil als het
+graf. Voor twee wezens, die elkander beminnen met de ware liefde,
+is samen te zwijgen grooter geluk nog dan samen te spreken, en bij
+dat spreken klinkt ieder woord als door de sterren gezongen.
+
+Liefde, zegt La Bruyère, ontstaat plotseling, zonder medewerking van
+den overleggenden wil, uit temperament of uit zwakheid.
+
+De Liefde, klaagt George Sand, is een vrijwillige slavernij, waarnaar
+vooral de vrouwelijke aard met kwijnend verlangen snakt en haakt.
+
+"Maar een damp was opgegaan uit de aarde," citeert Rosegger (in:
+_Mann und Weib_), "en bevochtigde den ganschen aardbodem. En Jehovah
+formeerde den mensch uit het stof der aarde, en in zijne neusgaten
+blies hij den adem des levens. En Jehovah sprak: Het is niet goed, dat
+de mensch alleen zij; ik zal hem eene hulpe maken, die als tegen hem
+over zij. Toen deed Jehovah een diepen slaap op den mensch vallen;
+en hij nam ééne van zijne ribben, en sloot derzelver plaats toe
+met vleesch. En deze ribbe bouwde Jehovah tot eene vrouw, en hij
+bracht haar tot den mensch. Toen zeide de mensch: Deze is ditmaal
+been van mijne beenen en vleesch van mijn vleesch. Men zal haar
+manninne heeten." Dit is de eerste liefdesgeschiedenis. Sindsdien
+hebben alle menschen liefdesgeschiedenissen geleefd, alle dichters
+liefdesgeschiedenissen geschreven, en alle gevoelige harten met graagte
+liefdesgeschiedenissen vernomen. En gedurende de duizenden jaren,
+dat de menschheid bestaat, is de liefde gelijk gebleven, evenals de
+roos aan de doornstruik in de wildernis nog altijd dezelfde is. Hoe
+zeloten zich ook hebben beijverd de liefde in grove boetekleederen te
+verstikken, ze te verbannen naar de hel; hoe ook de samenleving gepoogd
+heeft het allerhoogste en allerschoonste te fatsoeneeren en in vormen
+te wringen--de liefde is zichzelven gelijk gebleven, als de gloed van
+het vuur, dat men wel kan blusschen maar niet verkoelen. Waar de liefde
+heerscht, daar vallen alle hindernissen weg, daar scheuren alle hulsels
+der beschaving, en het laatste is wat het eerste was: Adam en Eva.
+
+De liefde is sterker dan de dood, zoo jubelt het Hooglied van Salomo
+in zijn "praallooze pracht van Oostersche dichting, beschenen door
+de bleeke verte des verledens". Hare kolen zijn vurige kolen, vlammen
+van Jehovah. Vele wateren zouden de liefde niet kunnen blusschen, ja
+de rivieren zouden ze niet verdrinken; al gaf iemand al het goed van
+zijn huis voor deze liefde, men zou hem ten eenenmale verachten. Kom
+haastelijk, mijn liefste! en wees gij gelijk eene ree, of gelijk een
+welp der herten op de bergen der specerijen.
+
+Naast dit voorbeeld der vurige liefdeslyriek van het oude Oosten
+stellen wij er een uit het oude Noorden, dat in gansch anderen toon
+op nog grootscher wijze de liefde verheerlijkt. Wij ontleenen het
+aan de inaugurale rede van Prof. Frantzen te Utrecht: _Over den
+ontwikkelingsgang der erotische lyriek bij de Germaansche volken_
+(1908). Een der Edda-liederen bezingt de liefdesgeschiedenis van
+Helgi en de valkyrja Sigrún, dochter van Hogni. Als Sigrún verneemt,
+dat haar vader haar tegen haar zin heeft verloofd met een anderen
+vorst, gaat zij met haar gezellinnen naar Helgi, dien zij ontmoet
+te midden van een veldslag. Bij het vernemen van wat haar tot hem
+voert trouwt hij haar, zeilt met zijn vloot naar het land van zijn
+mededinger en overwint deze; alleen Sigrún's broeder Dagr ontkomt
+den dood en zweert Helgi trouw. De twee gelieven zijn nu vereenigd,
+maar Dagr neemt kort daarop wraak en doodt Helgi, waarop Sigrún haar
+broeder vervloekt en haar dooden geliefde prijst. Zij laat voor hem
+een grafheuvel aanleggen en op dien heuvel verschijnt op een avond
+te paard Helgi met een aantal gezellen. Hij wordt het eerst gezien
+door een van Sigrún's dienstmaagden, die den verrezene ziende zegt:
+Is het bedrog wat ik meen te aanschouwen, of het einde der wereld? dat
+de dooden rijden, dat gij uw rossen met de sporen prikkelt; of is den
+helden terugkeer geschonken?--Helgi antwoordt: Het is geen bedrog,
+wat gij meent te aanschouwen, noch het einde der dagen, ofschoon gij
+ons ziet en schoon we onze rossen met de sporen prikkelen, en ook is
+ons helden geen terugkeer geschonken.--Daarop gaat de dienstmaagd
+naar huis en boodschapt wat zij gezien heeft haar meesteres aldus:
+Ga uit, Sigrún van Sevafjoll, als gij den legervorst nu wilt vinden;
+ontsloten is de heuvel, Helgi is gekomen; zijn wonden bloeden; en hij
+de koning bad u dat ge de bloeddroppels mocht komen stelpen.--Sigrún
+gaat onmiddellijk en begroet Helgi vol vreugde: Eerst wil ik u kussen,
+mijn gedooden koning, eer gij uw bloedig harnas afwerpt; uw haar,
+Helgi, is met rijp bedekt, uw lichaam besproeid met den dauw van de
+lijken; ijskoud zijn de handen van Hogni's schoonzoon, hoe zal ik,
+o koning, u kunnen helpen?--Helgi antwoordt: Uw schuld is 't, Sigrún
+van Sevafjoll, dat Helgi's lichaam met lijkendauw besproeid is:
+bittere tranen toch schreit gij iederen avond, en elke traan valt
+bloedig dezen held op de borst, ijskoud, klam en vol smarten. Laat
+ons nu drinken kostlijke wijnen, al moeten wij missen leven en landen;
+voor mij mag niemand klaagliederen zingen, al ziet men mijn borst vol
+bloedende wonden, want nu zijn de vrouwen in het graf opgenomen; der
+mannen geliefden zijn bij ons, de dooden.--Sigrún spreidt terstond in
+den heuvel een leger en zegt dan: Ik heb u, Helgi, een leger bereid,
+rustig en vreedzaam, zoon der Ylfingen! Ik wil hier in uw armen slapen,
+o koning, zooals ik in het leven bij u placht te rusten.--In den morgen
+rijdt Helgi, vóór het kraaien der hanen met de zijnen weer heen en
+komt niet weer terug, waarop Sigrún van heimwee spoedig sterft. Deze
+spookachtige winternachtsdroom: de ontmoeting in een grafheuvel van den
+dooden held, klam van bloed, met ijskoude handen en wit bevroren haren,
+en de trouwe geliefde, die hem aan haar hart koestert en verwarmt; die
+mengeling van de hoogste zaligheid der liefde met de kille huivering
+van den dood, ontroerend door zijn schier huiveringwekkende schoonheid
+en aangrijpend door zijn realistische kracht, schittert te midden
+der oude Eddaliederen als een heerlijk gedenkstuk van de verheven
+majesteit der oud-Noorsche liefdes-idealen.
+
+Strenge eischen van bovenzinnelijke reinheid werden door sommige
+middeleeuwsche minnehoven (waarover later nader) aan de liefde
+gesteld. Zoo vaardigde het minnehof van koningin Eleonora de
+volgende decreten uit: De liefde kan der liefde niets weigeren. Een
+minnaar, die verandert, verandert niet--hij heeft slechts geveinsd
+te beminnen. Alleen de deugd maakt der liefde waardig. Niemand kan
+tweemaal beminnen. Beminnen kan niet, wie beheerscht wordt door
+wellust.
+
+Geheel het romantische ridderwezen werd trouwens beheerscht, in
+theorie tenminste, door zulke hooge opvattingen aangaande de liefde. De
+minnehoven, die een ware revolutie teweegbrachten in de begrippen van
+dien tijd betreffende het huwelijk, vaardigden een wetboek uit van ware
+liefde. Daarin werd verklaard, dat liefde en huwelijk onvereenigbaar
+zijn. "De vrome sluiers," zegt Mevr. v.d. Wissel-Herderscheê in
+haar vertaling van Hudry-Menos' _Leven en streven der vrouw_, "die
+het Christendom met afgewend gelaat over de sexueele gemeenschap
+geworpen had, werden verscheurd en de behoefte aan een inniger,
+dieper vereeniging dan die van het huwelijk brak zich baan. Het
+samengaan van de verbintenis der zielen met die der lichamen werd
+voor onmogelijk gehouden; men liet ze naast elkander bestaan,
+met verschillende personen als object: eenerzijds den vriend of de
+vriendin, anderzijds den echtgenoot of de vrouw. Zoo had een vrouw
+een reëelen man en een ideëelen echtgenoot."
+
+De literaturen aller volken wemelen van gloeiende lofzangen der liefde,
+in alle talen hebben de literaire genieën en alle verheven geesten zich
+uitgeput haar te bezingen. "De liefde," verklaart Madame de Staël,
+"verleent ieder uur zooveel zoetheid, vult elke minuut met zooveel
+heerlijkheid, dat zij, ook met de onzekerste toekomst voor oogen, in
+den roes van het oogenblik alles doet vergeten. In haar is een dag
+gelijk aan een eeuw van geluk of van lijden, zoo vol is die enkele
+dag van gedachten en gevoelens. O waarlijk, slechts door de liefde
+leeren wij de eeuwigheid verstaan! Zij heft alle tijdsbepalingen op,
+evenals elk begrip van begin of van einde; men gelooft het voorwerp
+der liefde reeds zoolang men leeft te hebben bemind, want hoe zou
+men zonder hetzelve hebben kunnen leven? En hoe schrikkelijker de
+scheiding zou zijn, des te onwaarschijnlijker komt zij ons voor."
+
+Twee wezens, die elkander beminnen, oordeelt Marie Bashkirtseff
+(in: _Journal II_) hebben de illusie van een volmaakt en heerlijk
+al; daarin, geloof ik, ligt de groote aantrekkingskracht van de
+liefde. Bij bloedverwanten, bij vrienden, in de maatschappij,
+overal ontmoet men onzuivere bedoelingen: hier is het de begeerte,
+daar afgunst, gemeenheid, onrecht, valschheid; zelfs de beste vriend
+heeft zijn verborgen berekeningen en, zooals Maupassant zegt, de
+mensch is altijd alleen, daar het hem onmogelijk is in de geheime
+gedachten ook van den besten vriend door te dringen. Maar de liefde
+volbrengt het wonder der zielengemeenschap. Men geeft zich over aan
+illusies, wat beteekent dat? Wat men gelooft dat wezenlijk bestaat,
+dat bestaat ook wezenlijk. De liefde schept een schijnbare wereld,
+die is, zooals de werkelijke wereld moest zijn.
+
+"Jij alleen kunt mij ellendig maken, jij alleen mijn hart verheugen en
+mij troosten", zoo luidt een der bekentenissen der liefde (Heloïse in
+een harer brieven aan Abelardus). "En jij alleen hebt den plicht dat
+dan ook te doen; want ik heb mij steeds zoo blindelings overgegeven
+aan je wil, dat ik op een wenk van jou mijzelven zou hebben vernietigd,
+want je verdriet te doen, waarmee dan ook, zou mij onmogelijk zijn."
+
+De liefde, de opperste gebiedster in het hart van de vrouw, doet
+nooit afstand van haar heerschappij, zegt Legouvé (_La femme au
+XIXme_ siècle). Zij kan met de jaren veranderen, maar nooit dooft
+zij geheel uit. Van haar dertigste tot haar veertigste jaar maakt de
+liefde der vrouw een nieuwe trap van ontwikkeling door, zij heeft dan
+ondervinding, maar gelooft niettemin nog aan liefde; zij handelt echter
+niet meer zoo zonder overleg, berekent meer, wat alleen zeggen wil,
+dat zij zich niet meer zoo licht vergist; zij is omzichtiger geworden,
+haar liefde, minder onstuimig, is teederder.
+
+Men verwijt de vrouwen vaak, dat zij het naderen van den ouderdom
+vreezen; deze vrees ontspringt uit de wetenschap, dat zij dan alle hoop
+moeten laten varen nog bemind te worden; vandaar haar ontsteltenis bij
+het verschijnen der eerste grijze haren en der eerste rimpels. Alle
+vrouwen zijn ontvankelijk voor deze vrees, ofschoon velen er zich
+geen rekenschap van geven.
+
+Zelfs in haar ouderdom kan de vrouw zich niet aan den invloed der
+liefde onttrekken. Zij wordt hetzij een oude coquette, die glimlachend
+voor haar spiegel staat en haar rimpels angstvallig verbergt, om
+zich voor te bereiden op een proef van de macht harer verschrompelde
+bekoorlijkheid; hetzij een vriendelijke huismoeder, die met nieuwe
+toewijding alle teederheid haars harten op haar gezin overbrengt;
+hetzij een statige matrone, die het goede doet dat haar hand vindt
+om te doen, kalm glimlachend over de illusies der jeugd. Neen, de
+liefde sterft nooit in het hart van de vrouwen; de ouderdom is voor
+haar droevig of gelukkig, al naar de herinneringen, die in haar ziel
+leven, treurig of liefelijk zijn.
+
+Door gebrek aan liefde te sterven--zingt in zijn heroïeke taal Victor
+Hugo--is schrikkelijk. Het is de verstikkingsdood van de ziel. Men
+aanschouwt een ster om twee redenen: omdat zij licht geeft en omdat
+zij ondoorgrondelijk is; de liefde is een lieflijker licht en een
+grooter verborgenheid. Uren van liefde zijn uren die zich hebben
+losgemaakt van het leven der engelen en tot menschelijke wezens zijn
+nedergedaald. De liefde is een deel van de ziel en evenals deze een
+goddelijke vonk, onverderfelijk, ondeelbaar, onvergankelijk. De liefde
+is een onsterfelijke vuursprank in ons, die niets kan dooven. De
+gelieven, die gescheiden zijn, vullen de afwezigheid met duizend
+hersenschimmen, die allen werkelijkheden zijn. Laat men hen beletten
+elkander te zien, of elkander te schrijven--zij zullen een menigte
+geheime middelen vinden om met elkander in gemeenschap te blijven. Zij
+zenden elkander het gezang van de vogelen, den geur van de bloemen,
+het licht van de zon, de zuchten van den wind, den lichtglans der
+sterren, al wat er heerlijks is in de schepping. De liefde is machtig
+genoeg om de gansche natuur met hare boodschappen te belasten.
+
+De liefde kent oogenblikken, waarin de ziel knielt, in welke houding
+het lichaam ook zij. Zoodra de liefde twee wezens tot een hemelsche
+eenheid heeft samengesmolten, is door beiden het geheim des levens
+gevonden; zij zijn dan slechts de twee elementen van het goddelijk
+mysterie eener heilige twee-eenheid.
+
+De ware liefde is microcosmos en macrocosmos tegelijk--zij is
+troosteloos of verrukt over een gevonden handschoen, en zij behoeft
+een eeuwigheid voor haar hoop en haar trouw. Zij omvat tegelijkertijd
+het oneindig kleine en het oneindig groote.
+
+Van liefde sterven is ervan leven, dus gij die lijdt door de liefde,
+bemin nog meer. Naast elkander in het graf liggen en van tijd tot tijd
+elkander in de duisternis de hand streelen, zou voor de eeuwigheid
+voldoende zijn.
+
+Hoe grootsch is het, bemind te worden! Maar grootscher is het te
+beminnen. Liefde vervult het hart met heldenmoed. Het bestaat dan
+louter uit reinheid, het haakt naar niets dan wat groot en verheven
+is. Een lage gedachte kan er evenmin in ontkiemen als een distel
+in een ijskristal. De minnende ziel bewoont het blauw des hemels en
+voelt de diepe onderaardsche schokken van het lot minder nog dan de
+toppen der bergen aardbevingen voelen. Als er niemand was die beminde,
+zou de zon uitdooven. Liefde is inademing van paradijslucht.--
+
+Het zijn niet alleen de dichterzielen die in extase zoo de liefde
+bezingen. In gelijksoortige formules vinden wij haar verheerlijkt door
+denkers, geleerden, natuurkundigen, door allen die geestelijk hoog
+staan. De hooggestemde verstandsmensch ziet in de liefde evenveel
+schoonheid als de fijn besnaarde gevoelsmensch, en hun geestdrift
+stijgt tot dezelfde in het blauw zich verliezende hoogten. Doen
+wij slechts een greep in de aphorismen op de liefde in Mantegazza's
+_Physiologie der Liefde_.
+
+Een der vele wonderen der liefde is, dat zij onbluschbaar is en door
+geven niet afneemt maar aangroeit. De liefde is een onleschbare dorst,
+een oceaan, dien niemand zou kunnen ledigen, want als de gloed der
+zon er een golf van doet opgaan in damp, voeren honderd stroomen
+duizend nieuwe golven aan.
+
+De liefde tot rede te willen brengen is hopeloozer taak dan het
+kwadraat van den cirkel te willen vinden.
+
+De Olympus der liefde telt meer helden en martelaren dan eenig
+Pantheon ter wereld en biedt meer heerlijkheden dan de paradijzen
+aller godsdiensten tezamen.
+
+Ieder vindt juist zooveel liefde als hij verdient. Het lijden des
+harten te verzachten met den balsem der liefde is een der kuren,
+waarbij moeilijk valt te zeggen wie het meest te benijden is, de
+zieke of de arts.
+
+De natuur heeft den man polygaam geschapen; het is de hooge roeping
+der vrouw hem monogaam te maken.
+
+Wanneer een beleediging de liefde kan dooden, is dat een bewijs dat
+de eigenliefde sterker was dan de liefde.
+
+Er is geen honger, dien het brood niet verzadigen kan, geen dorst,
+dien put of kelder niet in staat is te lesschen, en geen smaak,
+dien de kookkunst niet bij machte zou zijn te bevredigen. De liefde
+echter hongert en dorst zelfs bij een leven van liefde en wij sterven
+allen met een nog ongebruikt kapitaal van hartstocht, dat wij wellicht
+nalaten aan onze kinderen.
+
+Voor menschen, mannen zoowel als vrouwen, die elkander teeder en
+innig liefhebben, hebben tijdelijke scheidingen versterkende en
+bederfwerende kracht. Maar ook alleen voor gevoelige en zuivere
+zielen. Voor mannen, die men met kunstgrepen verovert en voor vrouwen
+die voor geld verkrijgbaar zijn geldt slechts het spreekwoord: Uit
+het oog, uit het hart.
+
+Voor de liefde bestaat er geen bezoedeling, geen vernedering en geen
+schande. Zij is een zoo machtig licht, dat zij alles in hemelschen
+luister doet stralen, zulk een warmtebron, dat zij alle ijs doet
+smelten, en zulk een zoetheid, dat zij alle bitterheid wegneemt.
+
+Tenslotte bepalen noch de kuischheid, noch de deugd, noch de
+fatsoensbegrippen, noch de eischen der moraal de grenzen van het
+betamelijke en gepaste tusschen man en vrouw, maar die grenzen worden
+met vaste en zekere hand gesteld door de liefde.
+
+Liefde is met geld niet te koopen. Liefde geeft zich om niet, kan
+niet gekocht worden. Wat men voor geld krijgt als liefde, is niets
+dan een nietswaardig, mislukt surrogaat.
+
+Niets verlangen en alles erlangen is het heerlijke geheim der verheven
+liefde.
+
+Alles zien met de oogen gesloten, niets zien met de oogen geopend,
+dat is een der dagelijksche wonderen der liefde.
+
+Een uur beminnen is gelijk aan de liefde der dieren, een dag liefhebben
+is algemeen menschelijk, het gansche leven liefhebben is hemelsch,
+het gansche leven een enkel wezen liefhebben is goddelijk.
+
+
+
+Liefde zoo opgevat wordt in de nieuwere literaturen veelvuldig
+aangeduid als _Platonische liefde_. Inderdaad vindt men in de dialogen
+van Plato sporen van een onderscheid, door den grooten philosoof
+van het Schoone gemaakt tusschen zinnelijke en onzinnelijke liefde,
+speciaal in den dialoog die den titel draagt _Het Gastmaal_. Op een
+feestmaal, waarmee de dichter Agathon zijn kort te voren in een
+dichterwedstrijd behaalde overwinning viert, besluiten de gasten
+om de beurt een lofrede te houden op Eros (= Amor). Phaedrus,
+Pausanias, Eryximachus, Aristophanes en Agathon voeren eerst het
+woord en beschouwen het onderwerp van verschillende kanten, elk naar
+zijn persoonlijke levensbeschouwing. De blijspeldichter Aristophanes
+bespot op zijn geniale wijze al deze beschouwingen evenals de gewone
+opvatting, als zou de liefde alleen een streven zijn naar zinnelijken
+lust. Tenslotte neemt Socrates, Plato's leermeester, het woord; deze
+prijst de bovennatuurlijke liefde als de levende en onsterfelijke
+wijsbegeerte, wier doel is de heerlijkheid aan te toonen van de deugd,
+als de eenige, de ware en onvergankelijke schoonheid. Dit dichterlijk
+stuk Platonische wijsbegeerte, van begin tot einde gehouden in den
+even krachtigen als dichterlijken stijl, die dezen denker der oudheid
+kenmerkt, is een heerlijk hooglied der liefde, waartoe alle Muzen het
+hare hebben bijgedragen, en waarin de auteur al de schatten zijner
+phantasie, zijner welsprekendheid en zijner stilistische schoonheden,
+rijkelijk gekruid met Attisch zout, over zijn lezers uitstort.
+
+De liefde, als dichterlijk motief, is een goudmijn, die nimmer
+kan worden uitgeput. Zij is dan ook voor alle groote dichters het
+onderwerp, dat hen onweerstaanbaar aantrekt en waar zij de liefde
+bezingen, daar viert steeds hun genie de heerlijkste triumfen. Hoe
+grooter het dichtergenie, des te verhevener, idealer en romantischer
+hun opvatting van de liefde. Hun liefde is een oneindige wereld;
+zij is paradijs, hemel en hel tegelijk. En deze liefde ontdekken zij
+voornamelijk bij de vrouw.
+
+Geen der groote dichter-denkers der eeuwen heeft het wezen der
+liefde zoo doorvorscht als Shakespeare en de resultaten van zijn
+ontdekkingstochten in dit geheimnisvolle gebied heeft hij ons
+geopenbaard in zijn onsterfelijke werken. En steeds is het de vrouw,
+waarbij hij de liefde vindt in haar verhevenste en aangrijpendste
+openbaringen,--Miranda, Perdita, Julia, Viola, Beatrice, Rosalinde,
+Imogene, Desdemona. En ook de furie-achtige ontaardingen leert hij
+ons kennen: Cleopatra, koningin Margaretha, lady Macbeth. Nooit zijn
+zijn vrouwen en haar liefde onbeduidend of minderwaardig. "Andere
+dramatische dichters, zegt Heine, hebben in den kleingeestigen
+nijd en naijver, in de wederkeerige ijverzucht der vrouwen jegens
+elkander stof gevonden voor humor en satire. Shakespeare in zijn
+machtige grootheid versmaadde zulke minderwaardige motieven, zelfs
+in zijn blijspel. De edelste gevoelens inspireert hij zijn vrouwen
+en zoo ontstaan de liefelijke en verheven verhoudingen, die wij in
+zoovele zijner vrouwenfiguren moeten bewonderen." Shakespeare geeft
+in ideale volmaaktheid de drie hoofdlijnen der liefde te aanschouwen:
+de ideale liefde in Miranda, de romantiek der liefde in Julia, de
+woest-zinnelijke liefde in Cleopatra.
+
+Ook de liefde ontkomt echter niet aan de natuurwet, dat alles van
+minstens twee kanten is te beschouwen. Naast lofzangen zijn er ook
+vloekzangen op de liefde.
+
+De liefde, zoo definieert ontnuchterend Mantegazza, is de
+meest schaamtelooze, de zelfzuchtigste, de onwederstaanbaarste en
+ergerlijkste aller menschelijke ongerechtigheden. Tegen alle waarheid,
+deugd, dankbaarheid, wetten en zeden in verslingert zij haar gunst
+aan den eerste den beste, aan het hoogste of het gemeenste, al naar
+het toeval dat wil.
+
+Romantisch verheven liefde heeft haar eigenaardige gevaren. Als een
+der partijen met deze liefde een gewetenloos of lichtzinnig persoon
+bemint, is hij of zij verloren. Het behoort tot de grootmoedigheid
+der liefde, dat zij blind maakt. Het behoort, zegt Victor Hugo,
+in het bijzonder tot liefde der vrouw, dat zij grootmoedig is en
+edelmoedig, zoo, dat zij zich geheel overgeeft. Zoodra hare liefde
+den hoogsten graad heeft bereikt, wordt het maagdelijk gevoel der
+vrouw op zonderlinge wijze als bedwelmd. En aan welke gevaren stelt
+ge u dan bloot, o edele zielen! Gij geeft het hart, wij nemen vaak
+slechts het lichaam. Uw hart blijft u over en bevend beschouwt ge
+het in het donker dat volgt op het licht dat bedriegelijk bleek. De
+liefde kent geen middenweg--zij verderft of zij redt. In dit dilemma
+ligt het geheele menschelijke lot. Als de liefde niet het leven is,
+dan is zij de dood. Van alle dingen die bestaan ontwikkelt de liefde
+het meeste licht, maar ook de meeste duisternis.
+
+In de liefde is alles onwaar en alles onecht, oordeelt Chamfort. Een
+verliefde is een mensch, die beminnelijker wil zijn dan hij wezen kan;
+vandaar komt het, dat haast alle verliefden belachelijk zijn. Trek
+van de liefde de eigenliefde af, en de rest is weinig meer dan niets.
+
+Liefde, zoo de dichtkunst en de romantiek ons die doen kennen,
+is, hoe beiden haar ook verheerlijken, zelden een bron van geluk,
+gewoonlijk een bron van romantisch ongeluk. Of zij bestaat, men mag
+het bij zoo stellige verzekeringen niet betwijfelen, maar vast staat
+in elk geval wel, dat deze liefde zeldzaam is, en dat zij doelloos is.
+
+De reine of platonische liefde is een integreerend deel van de liefde,
+en de wellustige zinnelijkheid is evenzeer een integreerend deel
+van de liefde; en als men deze beide deelen tezamen brengt, is het
+product de door de natuur gewilde liefde.
+
+
+
+
+
+II.
+
+ZINNELIJKHEID.
+
+
+Tegenover de liefde als het heilige vuur, dat de sexen in reinheid tot
+elkander drijft, pleegt men als het onheilige vuur de zinnelijkheid te
+stellen, die men daarbij voorstelt als te bestaan in louter onrein,
+dierlijk lijfsbegeeren. In deze dualistische opvatting is de liefde
+het sexueele goed en de zinnelijkheid het sexueele kwaad, de eerste
+het hoogere geestelijke, de laatste het lagere materieele. Naast
+deze opvatting van de zinnelijkheid zijn er nog tal van andere, die
+hierin overeenstemmen, dat zij liefde en zinnelijkheid aanmerken als
+twee tegen elkander indruischende of aan elkander ondergeschikte,
+in elk geval geheel verschillende grootheden.
+
+Bij de dichters en romantici der oude sentimenteele school vinden
+wij de zinnelijkheid even diep verafschuwd als de liefde door hen
+wordt verheerlijkt. Het zijn in hunne voorstellingen zooveel als de
+twee polen van het liefdeleven, de twee verst van elkander gelegen
+mogelijkheden in het verkeer der sexen. Van de liefde vernemen wij
+niets dan schoons, heerlijks en edels, van de zinnelijkheid niets
+dan leelijks, inferieurs en schandelijks.
+
+Zulke meeningen zijn niet louter dichterlijke en literaire
+overdrijvingen. Zij weerspiegelen opvattingen die werkelijk in de
+voorstelling veler menschen leven. De vraag, wat liefde is en wat
+zinnelijkheid, beantwoordt men zich algemeen in dezen zin, dat de
+liefde louter een reine gemeenschap der zielen schept, en dat de
+zinnelijkheid alleen vleeschelijk genot, lichamelijken wellust zoekt
+en beoogt. Deze opvattingen beheerschen vrij algemeen de denkbeelden
+omtrent het leven der sexen en zij hebben op de sexueele zeden een
+zeer ingrijpenden invloed.
+
+In werkelijkheid vloeien beide factoren--indien men aan het denkbeeld
+van twee factoren in het liefdeleven wil vasthouden--zoo onontwarbaar
+ineen, dat het onmogelijk is de juiste verhouding, waarin beide in een
+bepaald geval aanwezig zijn, aan te geven. Dit staat echter wel vast,
+dat rekenkundig uitgedrukt elke liefde _altijd_ een zeker percentage
+bewuste of onbewuste zinnelijkheid bevat, en dat in zinnelijkheid
+_veelal_ een grooter of kleiner gehalte aan liefde verborgen is. En
+vaster nog staat dit, dat louter liefde, zonder zinnelijk begeeren,
+dus zonder lichamelijk verkeer, nutteloos en doelloos zou zijn en in
+laatste instantie onvermijdelijk zou moeten voeren tot uitsterving van
+het menschdom. Zinnelijkheid zonder liefde kan schijnbaar wel tot het
+door de natuur beoogde doel leiden, maar in werkelijkheid wordt ook in
+dit geval dat doel in den regel niet bereikt. Want door zinnelijkheid
+die niets zoekt dan lichamelijk verkeer is de prostitutie ontstaan.
+
+De door de natuur gewilde toestand schijnt dus wel deze te zijn,
+dat liefde steeds vermengd zij met een zekere dosis zinnelijkheid,
+en dat zinnelijkheid steeds haar oorsprong neme uit liefde. De mate
+waarin beide factoren meewerken aan de door de natuur verlangde
+uitkomst hangt dan waarschijnlijk geheel af van individueele
+eigenschappen en eigenaardigheden. En waar beide factoren even
+onmisbaar mogen worden geacht, mogen beide ook in gelijke mate
+aanspraak maken op erkenning van te zijn even superieure, niet minder-
+en meerderwaardige, maar gelijkwaardige krachten. Achter het gansche
+spel toch van liefde en zinnelijkheid schijnt zich weer een wondervol
+doelmatige arbeidsverdeeling te verbergen, waarbij een deel van den
+noodzakelijken arbeid is opgedragen aan wat men noemt geestelijke
+krachten, en het andere deel aan stoffelijke krachten, zoo, dat alleen
+harmonische samenwerking van deze beide bereiking van het gestelde
+doel garandeert, terwijl eenigerlei abnormaal overwicht van een van
+beide factoren onmiddellijk dat doel bedreigt en in gevaar brengt.
+
+Evenals ieder levend wezen is ook de mensch onderworpen aan de
+natuurwet, die aan al wat leeft slechts een tijdelijk bestaan
+toestaat. Maar gedurende dat tijdelijk bestaan heeft ook de mensch
+het vermogen zich in een gelijkvormig wezen te reproduceeren. Deze
+reproductie, waarvan het voortbestaan van het menschdom afhangt,
+vereischt de samenwerking van twee individuen van verschillende
+sexe. Deze samenwerking wordt door de liefde voorbereid en veredeld,
+maar zij wordt in en door de zinnelijkheid voltrokken.
+
+En hoe etherisch de liefde van twee romantisch minnenden ook moge zijn,
+ten slotte zal er een oogenblik komen, dat twee blijven niet langer
+kan en het vuur der zinnelijkheid hen in elkanders armen drijft en
+hen vereenigt tot een twee-eenheid, waarboven Amor zegevierend zijn
+pijlbundel zwaait.
+
+Zoo zijn liefde en zinnelijkheid twee factoren in het geslachtsleven,
+waarvan elk zijn zeer bepaalde functie heeft te vervullen en die beide
+onmisbaar zijn te achten voor het normaal, dat is het door de natuur
+gewilde verloop van de geslachtelijke verhouding tusschen man en vrouw.
+
+"Om de betrekkingen tusschen man en vrouw te kunnen begrijpen,
+zegt Dr. Julius Weiss (vertaling van Dr. B. C. Goudsmid in _Man
+en Vrouw_), moet men teruggaan tot de alleroudste geschiedenis der
+menschheid, tot den oorsprong van alle leven, tot de dierenwereld, tot
+aan de laagste vormen, en zelfs tot het plantenrijk en de eencellige
+organismen. Paring, voortplanting en vermenigvuldiging is verbonden aan
+al wat leeft. Samensmelting en deeling bestaat tot bij de eencellige
+wezens toe. Reeds bij de klokdiertjes vindt men twee verschillende
+soorten van individuen, die als mannelijke en vrouwelijke kunnen
+worden beschouwd. Hoe hooger we stijgen in de reeks der dieren, des
+te duidelijker wordt het verschil en des te scherper treedt de wet
+op den voorgrond, dat die twee individuen die in vorm verschillen,
+met elkander in betrekking trachten te komen. Duizendvoudig zijn de
+bijzondere vormen waarin zich het elkander begeeren en het elkander
+vinden afspeelt. Terwijl het echter bij de lagere diersoorten slechts
+de instinctmatige aandrift is, die de betrekkingen tot mannelijk en
+tot vrouwelijk element doet ontstaan, komt er bij den mensch nog
+de werkzaamheid der hersenen bij, welke op die betrekkingen een
+belangrijken invloed uitoefent. Geestelijke krachten komen in het
+spel, die onzichtbare draden spannen tusschen den man en de vrouw;
+deze draden winden zich vast om de beide geslachten en ketenen ze
+aan elkander--bij de dierlijke aandrift voegt zich de liefde."--
+
+De zinnelijkheid staat dus niet lager dan de liefde, maar zij is het
+doel van de liefde.
+
+Uit heel de levende natuur gaan aanhoudend stemmen op om al wat leeft,
+ook den mensch, in de liefde te onderrichten. De natuur wil dat de
+mensch beminne, en dat hij beminne in zinnelijkheid. Daarvan spreken
+tot hem al de tallooze stemmen waarover de natuur beschikt. Daartoe
+dringen hem, evenals Serge en Albine in het Paradou, de bedwelmende
+geuren der bloemen, geuren die hem verhalen van den bruiloft der rozen,
+van den bruidstijd der viooltjes, van al de weelderige zinnelijkheid
+van het vurige leven. Uit de boomgaarden voert de wind den geur aan
+van rijpe vruchten, een geur zwaar van vruchtbaarheid en beladen met
+prikkelende specerijen, vanille en muscaat. Uit de velden en weilanden
+verheft zich het zoete gefluister der millioenen grassen, de gedempte
+liefkozingen eener ontelbare paarzieke menigte. Aan de oevers buigen
+zich de wilgen in hevig verlangen, zich spiegelend in de naaktheid
+der stroomen, wier oppervlakten huiveren onder het liefkozend kussen
+der zon. In het bosch suist geheimzinnig de tragische hartstocht der
+eiken en van al het hooge geboomte, waar bij het geritsel der takken
+in de heiligdommen van het gebladerte duizenden liefdestooneelen
+zich afspelen, terwijl de heesters omlaag onder luidruchtig stoeien
+zich om elkander strengelen om liefdes-gunstbewijzen te rooven met
+de onverzadigbaarheid van uitgelaten gelieven.
+
+Duidelijker nog verkondigen de stemmen uit het dierenrijk, dat de
+algemeene levenswet is beminnen. De krekels in het gras sjirpen van
+liefde tot stervens toe. Kleurige vlinders wisselen al fladderend
+voor onze oogen hun begeerige kussen. In de takken ruischt het
+zoete geritsel der nesten, vol trillend leven. In het bosch, op het
+veld, overal gloeien vurige oogen, glinsterend van onverzadigbare
+paardrift. Waar men den blik wendt ontwaart men naar bevrediging
+hunkerend liefdesverlangen. Waar maar een wijfje is, is een mannetje,
+huilend van begeerte of hijgend van uitputting. In de wateren zijn
+het de dartele visschen, die hun versch-bevrucht kuit toevertrouwen
+aan de broedende koestering der zon. In sloot en in plas klinkt het
+minziek gekwaak der kikvorschen bij hun dagenlangen wellust. Op donkere
+plekken liggen paarsgewijs in elkander gekronkeld sissende slangen,
+schier bezwijmend van genot en rillend van verrukking. Onder ieder
+blaadje wordt een insect bevrucht, onder elk grasje vermenigvuldigen
+zich familiën, alles ademt voortplanting en teeldrang--de gansche
+natuur is één algemeene levenverwekking.
+
+De liefde laat den mensch in een mensch van de andere sexe zijn beter
+en hooger ik aanschouwen. Zij voert twee wezens met differente krachten
+en hoedanigheden tot elkander, om gezamenlijk de taak der bestendiging
+van het leven te vervullen. Zij is daarbij de bovennatuurlijke wijding
+der door de natuur gewilde ontwijding, de geestelijke voorbereiding tot
+de stoffelijke gemeenschap. De liefde is de wolk van poëzie rondom de
+verrichtingen der dierlijkheid--zij dekt het laagste met het hoogste.
+
+Zonder liefde leeft de mensch gemakkelijker, maar nutteloozer. Waar
+het wonder der liefde tot volle ontplooiing komt, daar is zij de
+schitterende kroon des levens. In de liefde worden man en vrouw
+elkanders verlosser en heiland, elkanders haven der rust in de stormen
+van het woelige leven.
+
+Maar de liefde, om niet in doelloosheid te verzinken, behoeft als
+levenwekkende factor het vuur van de zinnelijkheid. In zinnelijkheid,
+uit liefde geboren, is niets onreins meer. De in liefde begeerende
+mannelijke zinnelijkheid ziet in de vrouw niet meer louter het wijfje,
+minder nog enkel een voorwerp van wellust-voldoening, maar zij is
+hem opgegaan als een verheven zinnelijke macht, de moeder van komende
+geslachten--zij is den zoo begeerende geen erotisch verbruiksartikel,
+maar het liefelijkst wonder der schepping. En hierin komt dan bij
+het schijnbaar dierlijke de engel weer boven, die volgens Pascal is
+in den mensch.
+
+Liefde zonder zinnelijkheid is onbestaanbaar of zoo al bestaanbaar,
+doelloos. Zinnelijkheid zonder liefde is een surrogaat of een
+karikatuur van de liefde.
+
+Liefde is het middel der natuur om de zinnelijkheid geconcentreerd
+te houden op een bepaald individu. De vatbaarheid voor zinnelijke
+liefde is, evenals de begeerte naar het zinnelijk genot, bij beide
+geslachten verschillend. Voor zinnelijkheid zonder liefde is de
+man veelal wel vatbaar. De vrouw zelden. De zinnelijkheid der
+vrouw ontvlamt in den regel eerst door liefde, en is daarvan bijna
+onafscheidelijk. Hare zinnelijkheid is in hooge mate subjectief, die
+van den man daarentegen objectief. De zinnelijkheid der vrouw gaat
+als regel uitsluitend uit naar den geliefden man; de zinnelijkheid
+van den man richt zich op de vrouw in het algemeen; vandaar dat de
+man zich gemakkelijker tevreden stelt met surrogaat, in den vorm
+van bordeelbezoek als anderszins. Nog in tal van andere opzichten
+verschilt de zinnelijkheid van beide geslachten in zeer sterke mate,
+gelijk wij in het volgend hoofdstuk nader in het licht stellen.
+
+Het bovenbedoelde verschil in de zinnelijkheid van man en vrouw schijnt
+mede een der redenen, waarom de vrouw, in de jeugd tenminste, meer
+neiging bezit tot dwepende, reine, onzinnelijke liefde, dan de man. "In
+tegenstelling met de mannen, zegt Stendhal, zijn nagenoeg alle vrouwen
+vatbaar voor dwepende liefde. Van den eersten roman af, dien het jonge
+meisje van vijftien jaar in het geheim leest, wacht zij in stilte op
+de komst van den liefdes-hartstocht, zonder zich in het minst bewust
+te zijn van het zinnelijk element harer verwachting. Alleen een groote
+hartstocht heeft waarde voor haar. Dit dwepend verlangen wordt nog
+sterker tegen het twintigste jaar, als zij de eerste teleurstellingen
+des levens heeft ondervonden, en nooit sterft dat liefdes-verlangen
+geheel weg uit haar ziel, terwijl de man op zijn dertigste jaar de
+liefde voor iets kinderachtigs, onmogelijks of belachelijks houdt."
+
+Wat ten slotte de zinnelijkheid van den man zich doet richten
+op een bepaald individu der andere sexe, dat zijn de uiterlijke
+bekoorlijkheden, die dat individu bezit, en die zich aan zijn
+zinnelijkheid voordoen als schoon en begeerlijk. In alle belangstelling
+van den man jegens een vrouw is als regel van het eerste oogenblik af
+een hoog percentage bewuste zinnelijkheid. De ontroering, welke den man
+overvalt bij den aanblik eener vrouw wier uiterlijke persoonlijkheid
+hem aantrekt, en hem gemeenschap met haar voorspiegelt als  het
+hoogste geluk, is niets dan ontvlammende geslachtslust, "niets dan
+een wellustige waan, zegt Schopenhauer, die den man doet gelooven,
+dat hij in de armen van juist die vrouw, op wier uiterlijk schoon
+zijn zinnelijkheid reageert, intenser genot zal vinden dan in die van
+welke andere ook, of dat het bezit van juist dat vrouwelijk individu
+hem een bijzonder geluk zal verschaffen. Het is alleen het instinct
+dat hier werkt."
+
+
+
+De gansche levende natuur is naar wij boven reeds hebben geschetst
+doortrokken van zinnelijkheid. Ook de menschenwereld, neen, vooral de
+menschenwereld. Elke verhouding tusschen een man en een vrouw bevat
+eenige procenten zinnelijkheid. Er is geen enkele intieme betrekking
+tusschen twee normale personen van verschillende sexe, die geen
+erotischen ondergrond heeft, of waarbij zich niet vroeg of laat de
+geslachtelijke aantrekking doet gelden--afgezien dan van betrekkingen
+tusschen bloedverwanten en tusschen personen die in leeftijd zeer
+ver van elkander staan. De Platonische, reine, onzinnelijke liefde,
+waarmee romantische zielen zoo gaarne dwepen, is geïdealiseerde
+zinnelijkheid, die de natuur aan enkele bevoorrechte wezens voor
+korten tijd vergunt, maar zij wil niet en duldt niet, dat die liefde
+van blijvenden aard zij. Voor het natuurlijk doel der liefde is die
+phase eigenlijk tijdverlies. De zinnelijkheid is als onweerstaanbare
+neiging gelegd in alles wat leeft, teneinde de eeuwigheid van het
+leven te verzekeren. Zinnelijkheid is toekomstig leven. Onzinnelijke
+liefde, consequent volgehouden, beteekent uitsterving. De natuur wil
+bestendiging van het leven, zij wil geen uitsterving--zinnelijkheid is
+daarom natuurlijkheid en onzinnelijkheid verheven-romantische onnatuur.
+
+In de meeste gevallen duurt in de menschenwereld het romantisch
+voorspel der Platonische liefde maar zeer kort; of wel het
+blijft geheel achterwege. Niet zelden ook is het dwepend minnen
+zonder zinnelijkheid zelfbedrog of humbug, waarbij de sexueele
+terughoudendheid, velen van nature eigen, voor sexueele reinheid
+doorgaat.
+
+In het leven der sexen is liefde, die volstrekt ontoegankelijk blijft
+voor zinnelijk begeeren, uitzondering; en liefde, die bewust wordt
+gedragen door verlangen naar lichamelijke gemeenschap, regel.
+
+Het overgroote meerendeel der menschen beschouwt het andere geslacht
+niet met den dweepzieken blik der Platonische liefde, maar met het
+vurig oog der dadelijk-begeerende zinnelijkheid. Alle zinnelijkheid
+met voorkeur voor een bepaald individu is reeds liefde in natuurlijken
+zin en voor het doel der natuur volkomen voldoende. Deze liefde komt
+dan ook het meeste voor. Vooral is dit het geval in die kringen,
+die vrij zijn gebleven of zich vrij hebben gemaakt van de conventies
+der beschaving en in het vrijelijk zich uitleven niet door den schijn
+dier beschaving worden gehinderd. Bij dezulken pleegt de geprikkelde
+zinnelijkheid zich te uiten in de duidelijkste woorden en daden en men
+geeft vrijwel onmiddellijk op de ondubbelzinnigste wijze te kennen
+waarnaar de begeerte uitgaat. Hier zoekt men niet te verbergen, dat
+de lichamelijke heerlijkheden van het andere geslacht het middelpunt
+zijn van alle denken en voelen, en dat het ideaal, dat men zoekt
+in de liefde, is het zinnelijk genieten. En dit geldt niet alleen
+van den man, maar, zij het in anderen, in verzachten vorm, ook van
+de vrouw, wier natuurlijke rol in het liefdeleven, waarover later,
+haar als van zelf tot meer vertoon van ingetogenheid dwingt--zelfs
+de schijnbare tegenstand van de vrouw is als regel een natuurlijk
+lokmiddel harer zinnelijkheid.
+
+Dat trouwens ook de vrouw ten deze openhartig kan zijn, indien er
+geen reden aanwezig is die het tegenovergestelde verkieselijker maakt,
+daarvoor zijn de bewijzen maar voor het grijpen. Een treffend en min
+of meer officieel voorbeeld hiervan willen wij hier aanhalen uit het
+in 1785 verschenen, thans zeer zeldzame werkje van den Engelschman
+R.P. Knight over den Priapusdienst. Daarin tracht de schrijver aan
+te toonen, dat de heidensche eeredienst van Priapus, den griekschen
+god der vruchtbaarheid, voor wien men in wijnbergen, tuinen enz.,
+beelden placht te plaatsen, in het Christendom onder andere vormen
+is herleefd. En hij beschrijft ten bewijze daarvan een processie,
+die hij in 1780 te Isernia bij Napels heeft bijgewoond. Hij voegt er
+aan toe, dat de burgemeester van het plaatsje voor de waarheid van het
+verhaal instaat. Bij die processie dan, die den heiligen Cosimo gold,
+aan wien de kerk daar ter plaatse was gewijd, verkochten kooplui langs
+den weg aan de deelnemende vrouwen en meisjes phallusfiguren in was,
+om deze aan den heilige te wijden. Evenals men anders wasfiguren
+van handen, voeten en verdere lichaamsdeelen, waarvoor men genezing
+komt afsmeeken, aan den beschermheilige opdraagt, offerden de vrouwen
+en meisjes hier phallusfiguren, om verlossing van onvruchtbaarheid,
+herstel van potentie of krachtiger potentie voor hare mannen af te
+smeeken. Een jonge vrouw offerde den heilige een bijzonder grooten
+phallus. Blijkbaar bestond voor deze jonge vrouw het eenige ideaal,
+dat zij in de liefde zocht, in den wensch den geliefde in staat te
+vinden hare zinnelijkheid op de krachtigste wijze te bevredigen.
+
+Dit geval staat trouwens allerminst op zichzelf. In vele kerken en
+kapellen der katholieke wereld vindt men sporen van gelijksoortige
+zeden. Ook na het uitsterven van den officieelen heidenschen
+phallusdienst is de phallus in de vrouwelijke phantasie blijven
+voortspoken. Nog moet er tusschen Brussel en Mons een kapel bestaan,
+waarbinnen een heiligenbeeld met zeer forschen phallus vereerd wordt
+door onvruchtbare vrouwen, die daarheen bedevaarten doen om van hare
+steriliteit te worden genezen. Bij Nivelles moet een aan Petrus gewijde
+kapel zijn, waar bedevaartgangsters heentrekken om haar echt gezegend
+te zien.
+
+De beschaving, voor zoover zij zich inlaat met het sexueele leven,
+heeft de zinnelijkheid niet verminderd; zij heeft ze alleen leeren
+verbergen, ze heeft den weg naar het einddoel verlengd en daarop
+tallooze hindernissen en belemmeringen geplaatst, maar zij heeft de
+zinnelijkheid niet verzwakt en minder nog uitgeroeid. De schaal der
+zinnelijkheid is bij den primitieven, onbeschaafden mensch eendeelig en
+zijn erotisch program bevat niets dan het directe geslachtsgenot. Bij
+den beschaafden mensch is die schaal daarentegen verdeeld in tallooze
+graden, doch zij is daardoor alleen gecompliceerder en delicater
+geworden.
+
+Terwijl de poëzie en in het algemeen de literaire kunst gaarne
+en bij voorkeur passielooze liefde verheerlijkt, idealiseeren
+de beeldende kunsten bij voorkeur de zinnelijkheid. Het wezen
+dezer kunsten is zinnelijkheid, zij zijn zichtbaar geworden
+zinnelijkheid. Tusschen kunst en zinnelijkheid bestaat een
+onverbrekelijk verband--zinnelijkheid is de scheppende natuurdrift
+die leven uit leven voortbrengt; kunst stelt die levenwekkende drift
+zichtbaar voor oogen in haar hoogsten en edelsten vorm.
+
+Ook in de zinnelijkheid der kunst weerspiegelt zich het verschil,
+dat in het liefdeleven de beide sexen spelen. De rol der vrouw in het
+liefdeleven is passief, ontvangend en verder-ontwikkelend; die van den
+man actief, verwekkend en scheppend. Evenzoo is het in de kunst. De
+scheppende artistieke kracht van de vrouw is, in vergelijking met
+die van den man uiterst gering. Niet ten onrechte wordt dit voor
+een deel gesteld op rekening harer voor scheppende werkzaamheid
+zooveel ongunstiger omstandigheden en haar mindere vrijheid. Maar
+de eenige reden kan dit niet zijn. Er zijn volken, het Engelsche
+bijvoorbeeld, waar de vrouwen, der hoogere standen tenminste, sinds
+vele eeuwen ongeveer dezelfde maatschappelijke vrijheden genieten
+als de mannen. En niettemin heeft ook het Engelsche volk eigenlijk
+geen enkele geniale vrouw voortgebracht. Daarentegen is den zonen van
+het proletariaat door alle eeuwen heen in alle landen vrijwel alle
+gelegenheid onthouden om de in hen sluimerende geestelijke krachten
+tot ontwikkeling te brengen. Niettemin zijn uit dat proletariaat
+tal van genieën opgestaan: Spinoza, Fichte, Goya, Edison, Rembrandt,
+Thorwaldsen en zoovele anderen.
+
+Een eigenaardigheid van ieder tijdvak is, dat het zich beschouwt als
+bijzonder overgegeven aan de zinnelijkheid. Daarnaast verrijst dan
+voor de verbeelding het verre verleden, toen de menschen in reinheid
+van zeden en heilige onnoozelheid kuischelijk voortleefden. Van die
+vroegere reinheid van zeden is den geschiedvorscher echter niets
+bekend. In elk tijdperk vindt hij onder veranderde omstandigheden en
+verhoudingen en in gewijzigde vormen den mensch slaafs onderworpen
+aan de zinnelijkheid. Nergens geeft de geschiedenis te aanschouwen
+een menschdom in een toestand van "oorspronkelijke reinheid"; de
+"oorspronkelijke" of wilde mensch is evenmin rein als de geciviliseerde
+dito. De zinnelijkheid is een natuurdrang. Zij moge individueel
+verschillen in graad, en min of meer onder bedwang zijn te brengen
+van een krachtigen wil, van buitenaf regelen of aan banden leggen
+laat zij zich niet. Volken en kringen met zeer strenge sexueele zeden
+kweeken dan ook heel weinig reinheid van harte, wel echter brengen
+zij onvermijdelijk kat-in-'t-donker-knijpende brave-Hendrik-gehuichel
+voort. De vermeende reinheid van den natuurstaat is niets dan een
+droombeeld eener hersenschimmige gouden eeuw.
+
+
+
+Voor de christelijke traditie, die de beschaving van een groot deel
+van den aardbol nog volkomen beheerscht, begint de geschiedenis der
+sexueele zeden met den zondeval van Adam en Eva in het paradijs. Bij
+den val van het eerste menschenpaar der bijbelsche overlevering
+treedt Eva, de vrouw, op als de verleidster. Deze voorstelling is der
+vrouwenwereld in de hoogste mate noodlottig geworden. Want aan die
+voorstelling heeft men het recht ontleend, de vrouw te beschouwen en
+te behandelen als een onrein wezen, althans als een onreiner wezen dan
+het beklagenswaardig slachtoffer van de verleidingskunst der vrouw:
+de man. Over den oorsprong der Mozaïsche paradijslegende, waarbij
+wij hier, om haar onberekenbaren invloed op de denkbeelden inzake
+geslachtelijke dingen, een oogenblik moeten stilstaan, is door de
+geleerden eeuwenlang getwist. Daarmede hebben wij ons hier niet in te
+laten. Het is ons hier natuurlijk volkomen onverschillig of Mozes zijn
+inspiraties voor het boek Genesis uit de overleveringen van het volk
+Israel of wel, tijdens zijn verblijf aan Pharao's hof, uit de leer
+der Egyptische Isispriesters en uit de bij hen opgedane kennis van
+de religieuse mythen van andere volken, heeft geput. Evenmin is het
+hier van belang of het verhaal van de schepping en den zondeval van
+het eerste menschenpaar in den ons bekenden vorm van Israelietischen
+oorsprong is en van de Joodsche religie is overgegaan in die van
+andere volken, of omgekeerd. Maar wel is van belang het feit, dat in
+de voornaamste godsdiensten der wereld dat verhaal van onberekenbaren
+invloed is geweest op de begrippen aangaande de vrouw en inzake
+het geslachtelijk verkeer in het algemeen. Dat verhaal toch stelt
+de sexueele gemeenschap voor als de eerste zonde, terwille waarvan
+het aardrijk vervloekt is, en waardoor de rein geschapen mensch is
+vervallen tot een wezen dat geneigd is tot alle kwaad. En het was de
+vrouw, die het eerst viel; zij bezweek voor de lokstem van de slang,
+en verleidde vervolgens den man. En toen zij gezondigd hadden zagen
+zij dat zij naakt waren.
+
+De strekking van dit verhaal is te laten uitkomen, dat de vrouw
+ten opzichte van de zinnelijkheid, die meteen als zonde wordt
+gekwalificeerd, zwakker is dan de man en dat zij diens verleidster
+is. De vrouw is, met andere woorden, de zedelijk minderwaardige,
+de eigenlijke oorzaak van 's menschen verdorvenheid; zij is zelf
+zonder weerstandsvermogen tegen de zinnelijkheid en de verleidster
+van den man.
+
+Deze opvatting beheerscht alle beschavingen voor welke de Bijbel
+goddelijk gezag heeft, en zij heeft in alle samenlevingen, die dit boek
+als grondwet van hun geestelijk leven hebben aanvaard, de positie der
+vrouw en de denkbeelden omtrent hare zedelijke waarde, bepaald, in de
+eerste plaats dus van het Jodendom en van het daaruit voortgekomen
+Christendom. Met den banvloek, dien Mozes God in den mond legt:
+Uw man zal heerschappij hebben over u! heeft hij de vrouw in deze
+godsdiensten voor altijd onder de heerschappij van den man gesteld.
+
+De paradijslegende komt ook in andere godsdiensten voor. Wij vinden
+haar in het Brahmanisme der Indiërs, nog voor de hervorming van dien
+godsdienst door Buddha, die circa 600 jaar vóór Christus leefde. De
+Brahmaansche paradijslegende verloopt in hoofdzaak precies zoo als in
+het Bijbelverhaal wordt geschilderd. Alleen treedt in de plaats van de
+paradijsslang de draak Tiamat. Voor diens overredende woorden bezwijkt
+de Brahmaansche Heya evenzeer als de Mozaïsche Eva, en Hadami blijkt
+even weinig bestand tegen de verleiding der vrouw als de Bijbelsche
+Adam. Hier treft de vloek voor de zonde in hoofdzaak echter slechts
+den draak. Heya wordt niet met de erfzonde beladen, maar de Godheid
+schenkt haar vergiffenis, wijl zij niet uit egoïsme zondigde, maar
+uit liefde jegens haar vriend, dien zij door het eten van de verboden
+vrucht nader tot de Godheid wilde brengen en hem boven de hemelgeesten
+wilde verheffen. De Brahmaansche variant op de paradijslegende bevat
+dus een geheel andere ethische kern.
+
+De reden waarom Mozes dit motief van verzoening, dat de barmhartigheid
+der beleedigde Godheid op den voorgrond stelt, heeft vervangen door
+een eeuwige wraakoefening aan alle schuldige partijen--slang, vrouw
+en man--is wellicht deze, dat hij als staats- en godsdienststichter
+een mannelijk en krachtig volk noodig had en geen zweem van
+vrouwenheerschappij kon dulden, en dat hij daarom de vrouw bij voorbaat
+tot een door God vervloekt en tot eeuwige dienstbaarheid veroordeeld
+onrein en minderwaardig wezen brandmerkte en haar zoodoende op den
+achtergrond zocht te dringen en van allen invloed op het openbare
+leven onverbiddelijk uit te sluiten. Hij is hierin op de meest volkomen
+wijze geslaagd, zijn vonnis over de vrouw werkt tot nu toe door.
+
+De Talmoed vult het Bijbelverhaal omtrent Adam en Eva op even
+origineele als interessante wijze aan en tracht tevens eenige
+onklaarheden daarin op te helderen. In Genesis 1 : 26 vat God het
+plan op menschen te maken en in vers 27 wordt dat besluit ten uitvoer
+gelegd: "En God schiep den mensch, man en vrouw schiep hij ze",
+zonder dat blijkt, dat hierbij een andere manier werd gevolgd dan bij
+de scheppingen op de voorgaande dagen. Hier schijnt het dus, dat ook
+de mensch is geschapen door een eenvoudig: Er zij! Maar in het tweede
+hoofdstuk vers 7 en verder wordt de schepping van den mensch opnieuw
+en uitvoeriger verhaald. Daar echter wordt onder mensch alleen verstaan
+de man, Adam. Deze wordt in den hof Eden gesteld, om dien te bouwen en
+dien te bewaren, onder verbod van te eten van den boom der kennis des
+goeds en des kwaads. En als Adam alle dieren hun namen heeft gegeven
+en zich alleen begint te gevoelen, krijgt hij Eva tot gezellin. Hier
+schijnt dus een aanmerkelijke tijd te zijn verloopen tusschen de
+schepping van de twee eerste menschen, terwijl men uit hoofdstuk I
+zou opmaken, dat zij gelijktijdig werden geformeerd. Wat eerst slechts
+mensch wordt genoemd, heet bij de schepping van Eva plotseling Adam;
+en Eva heet aanvankelijk alleen vrouw; eerst na den zondeval noemt Adam
+haar Eva, dat is: leven, of: de levengevende moeder. Alles wijst er op
+dat hier twee lezingen min of meer slordig door elkander zijn gewerkt.
+
+Een tweede leemte in de Mozaïsche ontwikkelingsgeschiedenis van
+het menschdom komt er reeds aan het licht bij de tweede sexueele
+verhouding die op aarde onder de menschen zou hebben plaats gehad. Na
+de verdrijving uit het Paradijs vernemen wij, dat Eva twee zonen
+baarde, Kaïn en Abel. Kaïn vermoordt zijn broeder en zal tot straf
+op aarde dolende en zwervende zijn. Hij wordt echter gerust gesteld,
+dat de bloedwraak niet aan hem zal worden voltrokken en hij gaat daarop
+naar het land Nod, ten oosten van Eden. Hier blijkt hij eensklaps een
+huisvrouw te hebben, die hem een zoon schenkt, onderwijl de tot dolen
+en zwerven gedoemde reeds bezig is de eerste stad op aarde te stichten.
+
+De vraag dringt zich op voor de bloedwraak van wie Kaïn bevreesd kan
+zijn geweest en vanwaar de huisvrouw kwam, die hem in het land Nod
+een zoon baarde, en wie de stad moesten bevolken welke Kaïn in dat
+land bouwde. Aan de hand van het Mozaïsch verhaal is maar één, en
+een zeer onwaarschijnlijk, antwoord op die vraag te geven, n.l. dat
+de nakomelingen van Adam in weinige jaren reeds de gansche omgeving
+van den hof Eden hadden bevolkt.
+
+Hier treedt de Talmoed echter ophelderend tusschenbeide. Deze verhaalt,
+dat Adam dadelijk bij zijn schepping reeds een gezellin kreeg,
+Lilith geheeten, met wie het hem vergund was sexueele gemeenschap
+te hebben. Uit Adam's gemeenschap met deze zijn eerste vrouw, die
+wij ons als een wezen tusschen mensch en engel, dus van hooger orde
+als de mensch, hebben voor te stellen, werd een geslacht van reuzen
+geboren, die in hun overmoed en op aansporing van Lilith zich tegen
+de hemelgeesten en daarmee indirect tegen God zelf keerden. Zij werden
+overwonnen en als demonen verbannen, evenals hun moeder, die zich over
+de nederlaag wreekte door voortaan in het verborgen, onder allerlei
+gedaanten zooveel kwaad te doen als in haar vermogen was. Zij was
+het die uit ijverzucht haar opvolgster, Adam's tweede vrouw, Eva, in
+de gedaante eener slang verleidde om te eten van den boom der kennis
+des goeds en des kwaads. Doch dan wordt weer onaannemelijk dat hiermee
+symbolisch de sexueele gemeenschap wordt bedoeld, gelijk men zoo gaarne
+aanneemt. Wel echter heldert de Lilithlegende het na korten tijd zoo
+bevolkt zijn van de omgeving van den hof Eden eenigszins op--men kan
+dit toeschrijven aan de ongemeene vruchtbaarheid van Adam's eerste
+vrouw, die als half mensch en half engel wordt voorgesteld. Mozes zelf
+schijnt op deze Lilithlegende te zinspelen, als hij in Genesis 6 vers
+2 klaagt, dat Gods zonen de dochteren der menschen aanzagen en zich
+vrouwen namen, terwijl in vers 4 wordt medegedeeld, dat daaruit reuzen
+geboren werden en dat dit de geweldigen waren, die er van ouds geweest
+zijn. Met deze zonen Gods kunnen dan de nakomelingen van Lilith bedoeld
+zijn, geen engelen, want de mededeeling wordt gedaan als een klacht,
+en gemeenschap met engelen had het menschdom in zedelijk opzicht wel
+kunnen verbeteren maar niet verslechteren.
+
+Als Adam na de schepping van Eva ontwaakt en haar ziet, roept hij
+uit: Deze is ditmaal been van mijne beenen enz. Ook hieruit valt af
+te leiden, dat hij reeds eerder een gelijkvormig wezen had gekend,
+n.l. Lilith, doch dat deze tweede hem meer gelijk was dan de eerste.
+
+Blijkbaar heeft Mozes om maar de vrouw voor zijn boven
+aangegeven doel een trap lager te kunnen stellen dan den man, de
+verschillende legenden, waarvan hij zich bij het samenstellen van
+zijn scheppingsverhaal bediende, geweld aangedaan. De eerste vrouw
+moest als verleidster, als minderwaardige fungeeren, daarom moest de
+halfengel Lilith, de eigenlijke eerste vrouw op aarde volgens zijn
+gegevens, maar voor zijn opzet minder bruikbaar, uit zijn Genesis
+verdwijnen. Hij heeft echter niet zorgvuldig alles weggelaten, wat
+op de Lilithlegende betrekking heeft, en door die slordigheid zijn
+epos der schepping tamelijk verward gemaakt.
+
+Het paradijsdrama is door de beeldende kunst in tallooze variaties
+voorgesteld. Op vele dier voorstellingen heeft de verleidende slang
+een menschenhoofd. Waar dat het geval is wil de kunstenaar blijkbaar
+doen uitkomen, dat Eva's verleidster niemand anders was dan haar
+wraakgierige en ijverzuchtige voorgangster Lilith, die op die manier
+den vrede van het eerste menschenpaar tracht te verstoren en hen in
+het ongeluk te storten.
+
+Dat de vrucht, welke de verleidster Eva deed eten, een appel was,
+wordt in Genesis niet gezegd. Volgens de oud-Hebreeuwsche traditie was
+die vrucht geen appel, maar een vijg, of wel een noot. De appelboom
+is vermoedelijk slechts door een woordspeling aan zijn voorname rol
+als boom der kennis gekomen: malum kan zoowel appel als het booze
+beteekenen. En de noodlottige vrucht van dien eersten appelboom zou
+Adam bij het eten in de keel zijn blijven steken, wat de oorzaak zou
+zijn, dat de man een sterker vooruitspringend strottenhoofd heeft
+dan de vrouw. De schepping van Eva uit de ribbe uit Adam's zijde
+genomen, is het zinnebeeld geworden van de eenheid van man en vrouw,
+en de christelijke scholastiek heeft dit uitgelegd als een symbool
+van Jezus' wonde in de zijde, waaruit als de bruid van Christus de
+nieuwe Eva, n.l. de christelijke kerk, is voortgekomen.
+
+Op gelijke subtiele wijze is de geheele paradijslegende uitgesponnen en
+deze is daardoor de bron geworden van verachting en achteruitzetting
+van de vrouw. De priester werd voor haar later zelfs te rein en te
+heilig geacht, en het huwelijk werd hem om die reden verboden,--de
+vrouw werd daardoor vernederd tot een wezen van lagere orde dan de
+man. En in het algemeen werd de vrouw aangemerkt als de oorzaak van
+alle kwaad op aarde, als een van oorsprong onrein en gevaarlijk wezen,
+dat in gemeenschap stond met booze geesten en kwade bovenaardsche
+invloeden, die zich van haar bedienden om den onschuldig-reinen man in
+de eeuwige verdoemenis te storten. Wij herinneren in dit verband aan
+het heksengeloof der middeleeuwen, waarover later meer. En ook thans,
+in onze dagen, heeft de voorstelling nog volstrekt niet afgedaan,
+dat de bekoorlijkheden der vrouw niets zijn dan een lokmiddel van
+Satan om de zielen ten verderve te voeren. Zoo bleef de Paradijsvloek,
+door Mozes uitgesproken om redenen van staat, de vrouw de eeuwen door
+vervolgen en hij heeft over de schoone en zwakke sexe nameloos leed
+gebracht. En met deze opvatting der vrouw als dogma vooropgesteld,
+kan de man zich nog altijd boven de vrouw verheven wanen, want nog
+iederen dag, elk uur worden er Adam's en Eva's geboren, die door de
+"zwakheid" van den man tegenover de "verleiding" der vrouw een tastbaar
+Eden veroveren of een gedroomd paradijs verliezen.
+
+
+
+
+
+
+III.
+
+MANNELIJKE EN VROUWELIJKE ZINNELIJKHEID.
+
+
+Zinnelijkheid is bestaanbaar zonder liefde, maar liefde en
+zinnelijkheid gaan als regel onafscheidelijk samen--de natuur wil
+niet, dat de sexen in Platonische sympathie of in Vestaalsche reinheid
+naast elkander blijven voortleven.
+
+Hieruit vloeit voort, dat beide sexen vatbaar moeten zijn voor
+zinnelijkheid. En dit is inderdaad het geval. De begeerte naar
+lichamelijke gemeenschap met de andere sexe is aanwezig bij de
+vrouw zoowel als bij den man. De aard van beider zinnelijkheid is
+echter verschillend. Uit dit verschil ontstaat de strijd der sexen,
+waarbij de eene partij, de man, schijnbaar de actieve rol vervult van
+aanvaller, terwijl aan de andere partij, de vrouw, eveneens schijnbaar,
+de passieve rol is toebedeeld van de tegenstrevende, die met alle
+middelen van de krijgskunst der liefde moet worden overmand. Later
+zullen wij zien, dat dit in werkelijkheid precies andersom is.
+
+De vraag wordt dikwijls opgeworpen, wie zinnelijker is, de man
+of de vrouw. En het antwoord is in den regel: de vrouw. Om dit te
+bewijzen heeft men inderdaad in de geschiedenis van alle tijden de
+Messalina-naturen, wier zinnelijkheid aan het ongehoorde grensde,
+maar voor het grijpen. En mag men de nieuwste romanliteratuur (Zola,
+Strindberg) gelooven, dan is van elk tweetal vrouwen de eene een
+onverzadigbare Venuspriesteres en de andere een hysterische vampier,
+die den man niet los laat alvorens hem het laatste merg uit het
+gebeente is gezogen.
+
+Nu is er inderdaad veel, wat de meening, als zou de vrouw zinnelijker
+zijn dan de man, en dat de vrouw veel meer en veel intenser
+behoefte zou hebben aan geslachtsleven en geslachtsgenot, schijnt
+te bevestigen. Daar is in de eerste plaats de vrouwelijke ijdelheid,
+zoo geheel en al in dienst gesteld van de behaagzucht en dus blijkbaar
+beheerscht door het vrouwelijk geslachtsinstinct. Dit zou ongetwijfeld
+wijzen op een sterker zinnelijkheid der vrouw, als de vrouw maar
+in even sterke mate zinnelijk was als zij coquet en behaagzuchtig
+is. Maar dit is juist niet het geval. Integendeel, de coquetste vrouwen
+zijn absoluut niet de zinnelijkste en sterk-zinnelijke vrouwen zijn
+dikwijls allerminst coquet of behaagziek. Het zijn juist de coquetten,
+die het minst voor de bekoringen der zinnelijkheid bezwijken en dan
+ook in het spelen met vuur het verst durven gaan en op het laatste
+moment altijd nog de kracht blijken te bezitten zichzelf het "halt"
+toe te roepen. Coquetterie ontketent alleen anderer zinnelijkheid,
+maar blijft zelf koel en onbewogen, zij vergeet zich niet en laat
+zich niet meeslepen, zij blijft elk oogenblik gereed en bij machte
+het contact te verbreken en de aansluipende zinnelijke bekoring van
+zich af te schudden.
+
+Een verdere reden, waarom bij de vrouw een sterker zinnelijkheid
+verondersteld wordt dan bij den man, is deze, dat in het geslachtelijk
+liefdeleven de vrouw de partij is, voor wier rekening de heele nasleep
+van gevolgen komt--over de vrees daarvoor, zoo redeneert men, kan
+alleen de onweerstaanbare drang eener overmachtige zinnelijkheid haar
+heenhelpen. Slechts wie door begeerte geheel en al wordt overheerscht,
+zoo oordeelt men, kan bereid zijn zoo groote offers te brengen ter
+harer bevrediging.
+
+Ook uit de geslachtelijke onvermoeibaarheid van de vrouw, uit haar
+physiologisch onbeperkt uithoudingsvermogen in het sexueel verkeer,
+in vergelijking waarmee de man een impotente zwakkeling schijnt, is men
+gewoon een zooveel grootere zinnelijkheid bij de vrouw af te leiden.
+
+Doch bij al zulke beoordeelingen van de vrouwelijke natuur is het bijna
+altijd de man, die aan het woord is. En waar de man zich beijvert om
+bewijzen te leveren voor de macht van de zinnelijkheid over de vrouw,
+daar geeft hij niets dan een beeld van zichzelven; ook in dit opzicht
+ziet de mensch, anderen beoordeelende, overal niets dan zichzelf. De
+neiging van den man om de vrouw een felle, nimmer sluimerende en
+nauwelijks te beheerschen zinnelijkheid toe te schrijven, wijst er
+dan ook veeleer op, dat inderdaad de man zelf zich machteloos voelt
+tegenover dezen machtigste aller menschelijke hartstochten.
+
+Trouwens, elke vergelijking van de zinnelijkheid van man en vrouw
+moet noodzakelijk tot valsche conclusies leiden. Beide zijn niet te
+vergelijken. De zinnelijkheid van de vrouw is in wezen een geheel
+andere, dan die van den man, waar nog bij komt, dat de zinnelijkheid
+iets geheel individueels is--ieder individu is weer anders in dit
+opzicht dan alle anderen, evenals ieder individu weer een ander
+aangezicht en een andere stem heeft dan alle anderen. Veel van
+wat bij de vrouw wordt uitgelegd als uitingen van erotischen lust,
+is in werkelijkheid geheel iets anders. Bij den man zijn liefde en
+zinnelijkheid onafscheidelijk verbonden; zuiver mannelijke liefde is
+in wezen niets dan zinnelijke begeerte; alle denken en voelen van den
+man ten opzichte van de vrouw concentreert zich tot het verlangen
+haar sexueel te bezitten. Bij de liefde der vrouw is dit in veel
+mindere mate het geval; de zinnelijke begeerte speelt in de liefde
+der vrouw een zeer ondergeschikte rol, is haar bijzaak. De liefde van
+den man is als regel zuiver physiek, en streeft allereerst naar het
+lichamelijk bezit. De liefde der vrouw kan psychisch zijn in een mate,
+als bij den man slechts hoogst zelden het geval is.
+
+In het zieleleven der vrouw opent een ontluikende liefde een geheel
+ander, een oneindig verder, grootscher en schooner verschiet, dan
+bij den man. De liefde van den man, in wezen louter zinnelijkheid,
+drijft hem louter tot het zoeken van bevrediging dier zinnelijkheid;
+het voorloopig einddoel zijner liefde is, het voorwerp daarvan physiek
+te bezitten; verder reikt zijn blik niet. De natuur heeft dat zoo
+gewild: de rol van den man in de vereeuwiging van het leven is daarmee
+geëindigd, met komende geslachten heeft de man slechts erotische
+betrekkingen--het natuurlijke einddoel van de liefde van den man is
+bevrediging zijner zinnelijkheid. Maar bij de vrouw kan het anders
+zijn. Wat voor den man het fel-begeerde einddoel is, is voor haar een
+aanvankelijk ternauwernood klaar bewuste bijzaak, die bovendien eer
+afschrikt dan aantrekt. Haar blik reikt verder. Zonder zich duidelijk
+rekenschap te geven van het hoe, ziet de vrouw, hoe ook meegesleept
+door het zoet geheim van het minnen, zich in de verte al moeder. Het
+natuurlijke einddoel van de liefde der vrouw is moederschap. Dit
+spiegelt zich reeds af in de voorliefde van het kleine meisje voor de
+pop; reeds als klein kind moet de vrouw, zooals Victor Hugo opmerkt,
+een voorwerp hebben om te verzorgen, te vertroetelen, te kleeden,
+te ontkleeden. Het eerste kind is de voortzetting van de laatste pop.
+
+De hier geschetste verschijnselen in de zinnelijkheid van man en vrouw
+geven natuurlijk slechts gemiddelden aan. Er zijn mannen die boven
+het hier gegeven beeld uitgaan, en er zijn vrouwen, die er beneden
+blijven. Evenwel wekt elke afwijking van dit beeld naar boven of
+naar beneden den indruk van onnatuur, en, is die afwijking sterk,
+van abnormiteit en ontaarding. Zoo is bijvoorbeeld de vrouw, die van
+nature of door de zeden is verruwd tot mannelijk-heftige zinnelijkheid,
+schaamteloozer en bruter in haar zinnelijkheid, dan de normale man. De
+geschiedenis en de literatuur, voor zoover deze laatste geen vrucht
+is van louter phantasie, leveren daarvan overvloedig voorbeelden, die
+ieder trouwens in eigen omgeving in ruime mate kan waarnemen. Alwin
+Schultz zegt van het hofleven ten tijde der minnezangers: De mannen
+zijn veel schaamachtiger dan de vrouwen. En hij staaft deze bewering
+met tal van feiten, o.a. merkt hij omtrent de gemeenschappelijke baden
+op, dat zelfs de deftigste adellijke dames er bij die gelegenheden
+vermaak in schepten, zich van alle kleeding te ontdoen en zoo den
+aanblik harer intiemste bekoorlijkheden aan alle aanwezige mannen
+prijs te geven. Terwijl de mannen in elk geval nog een schaamgordel
+aandeden, tooiden de vrouwen zich met hare sierlijkste kapsels en met
+prachtvolle armbanden en halssnoeren. Zoo pronkten zij op de meest
+coquette manier met hare naaktheid.
+
+Waar wij dus de bewering, dat de vrouw van nature zinnelijker zou zijn
+dan de man, moeten afwijzen, op grond hiervan dat het liefdeleven der
+vrouw in wezen een geheel andere richting gaat dan dat van den man,
+dan is daarmee nog volstrekt niet gezegd, dat bij de vrouwen nooit
+een dermate felle en hevige zinnelijkheid voorkomt, dat ze die van
+den normalen man nog te boven gaat. Zoo iets te beweren zou onzinnig
+zijn. Want ten allen tijde en onder alle lagen der bevolking zijn
+er onverzadigbare Messalina-typen geweest, wier vurige zinnelijkheid
+aan het buitensporige grensde. Maar normaal is zulks bij de vrouwen
+in geenen deele; het Messalina-type is en blijft de uit zedenbederf
+of uit ziekelijke ontaarding ontstane uitzondering.
+
+Het is er ver van af, dat met de hier bedoelde sexueele abnormiteit
+algemeene zedelijke minderwaardigheid noodzakelijk zou moeten gepaard
+gaan. Integendeel, ongewoon hevige zinnelijkheid gaat dikwijls
+vergezeld van algemeene genialiteit, die op zichzelf ook in strijd
+met den norm en dus abnorm is.
+
+Degenen, die van meening zijn, dat de vrouw in het algemeen zinnelijker
+is, meer en sterker behoefte heeft aan sexueel verkeer dan de man,
+vinden hun krachtigste argumenten in de geschiedenis. Deze weet
+inderdaad op haast iedere bladzijde te verhalen van buitensporig
+zinnelijke vrouwen. De vrouwen, die zij ons leert kennen, zijn zelfs
+voor het meerendeel sterk erotische naturen. Dit verleidt licht tot
+generaliseeren--die weinige historische figuren neemt men als vanzelf
+als typen van de vrouwelijke sexe in het algemeen. De geschiedenis
+evenwel leert ons alleen het bijzondere kennen; zij is altijd
+sterk partijdig, in zooverre dat zij het gewone, het normale, het
+alledaagsche, als niet interessant, liefst stilzwijgend voorbijgaat,
+om zich geheel te verliezen in het ongewone, het opvallende en
+abnormale. Alleen de koortsig kloppende pols interesseert haar. Zoowel
+op dit als op elk ander gebied is hetgeen de geschiedenis ons bericht
+niet de regel, maar de uitzondering. En reeds hierin ligt een bewijs,
+dat de fel-zinnelijke vrouwen der geschiedenis niet het type aangeven
+van de vrouw in het algemeen, maar de afwijkingen van het type,
+nog afgezien van wat hierbij op rekening kan worden gesteld van
+onwillekeurige overdrijving.
+
+De zinnelijke vrouwen der moderne roman-literatuur zijn louter
+scheppingen van de verhitte phantasie van den zinnelijken
+man. Veeleer dan photografieën naar de werkelijkheid zijn het louter
+anthropomorfismen. Evenals in de religies de mensch zich een God
+schept naar zijn eigen beeld, zoo schept in het materieele de man
+zich ook de vrouw naar zijn eigen beeld. De hevige zinnelijkheid, die
+men de vrouw toeschrijft, is weinig meer dan de eigen zinnelijkheid,
+die aan het woord is. Men ziet de vrouw niet gelijk zij werkelijk is,
+maar zooals men haar wenscht.
+
+De literatuur van alle tijden bewijst overigens op treffende wijze,
+de grootere zinnelijkheid van den man. In de literatuur van mannen over
+vrouwen, speelt altijd het zinnelijke de hoofdrol, in de literatuur van
+vrouwen over mannen is dit hoogstzelden het geval. Tegenover duizenden
+van gloeiende zinnelijkheid trillende werken van mannen staan slechts
+eenige zeer weinige zoodanige werken afkomstig van vrouwen. Daaruit
+blijkt, hoe de vrouw het geheele stoffelijke en geestelijke leven
+van den man vult en dat in het leven der vrouw daarentegen de man
+maar een betrekkelijk geringe plaats inneemt, en dan nog minder in
+sexueel dan wel in ander, voornamelijk economisch opzicht.
+
+In de beeldende kunst valt precies hetzelfde verschijnsel waar te
+nemen. Ook hier weer tegenover honderdduizenden heet-zinnelijke
+kunstgewrochten van mannenhand nauwelijks eenige weinige zoodanige
+scheppingen van vrouwen. De in beeld gebrachte phantasie van den
+man is als regel erotisch, en juist de zinnelijkheid heeft den man
+bezield tot zijn meest artistieke scheppingen.
+
+En van welk ander standpunt men de zinnelijkheid van beide geslachten
+waarneemt, steeds blijkt, hoeveel grooter de macht der zinnelijkheid is
+over den man dan over de vrouw. Er is bijvoorbeeld geen enkele reden
+om aan te nemen, dat in de menschenwereld de zinnelijke verhoudingen
+anders zouden zijn dan in de dierenwereld. Evenals bij de woestheid van
+stier en hengst vergeleken koe en merrie paradijs-reine wezens zijn,
+evenzoo is het ten deze gesteld in de menschenwereld. Dat er naast
+duizendtallen sexueele gewelddaden door mannen gepleegd aan vrouwen
+nauwelijks een enkele verkrachting van mannen door vrouwen is te
+stellen, is in geenen deele louter hieraan toe te schrijven, dat de
+man physiek krachtiger is dan de vrouw; de zinnelijkheid van den man
+is zooveel heviger, en hij is die zooveel minder meester dan de vrouw.
+
+Behalve in graad verschilt de zinnelijkheid van den man ook in aard
+ten eenenmale van die van de vrouw, gelijk wij boven reeds hebben
+opgemerkt. Op elke bladzijde dezer geschiedenis zal dit in onderdeelen
+blijken. Hier volstaan wij voorloopig met eenige algemeene opmerkingen.
+
+In het leven der liefde _poseert_ de man als actieve partij,
+als aanvaller, en de vrouw als de zich gevende, passieve partij;
+de man speelt de rol van overwinnaar, hij schijnt op te treden met
+energie en onweerstaanbaar krachtsvertoon, hij schijnt de meester
+in het koninkrijk van de liefde en de vrouw de overwonnene, die tot
+de geslachtelijke overgave is genoodzaakt. Zoo is de schijn. En de
+werkelijkheid is precies andersom. De lijdelijkheid van de vrouw
+in het liefdeleven is gelijk aan de lijdelijkheid van de magneet,
+en de aanvallende activiteit van den man aan die van het ijzer. De
+verhouding tusschen ijzer en magneet geeft treffend de verhouding weer
+tusschen man en vrouw in het leven der liefde--eenerzijds schijnbare
+lijdelijkheid, die in werkelijkheid onweerstaanbaar aantrekkenden
+invloed uitoefent; anderzijds een even schijnbare activiteit,
+die in werkelijkheid zwicht voor onzichtbaar op hem werkende
+natuurkrachten. In de zinnelijke liefde is de vrouw de meerdere, de
+gebiedster, de heerscheres, rondom haar golft een stroom van bekoring,
+die den man aantrekt en vasthoudt en den schijnbaren veroveraar in
+werkelijkheid de slaaf maakt van de schijnbaar overwonnene. Als in
+zooveel andere dingen speelt ook in het liefdeleven de natuur een
+slechts voor geoefende oogen herkenbaar spel van schijn en wezen,
+waarbij de werkelijkheid precies de omkeering is van wat men meent
+te zien plaats vinden. De natuur heeft de vrouw de rol toebedeeld,
+zich tegenover den man passief te gedragen en hem tegelijkertijd op
+de meest geraffineerde manier te verlokken, te verleiden en aan haar
+voeten te trekken. De zegevierende aanvaller is in werkelijkheid de
+krijgsgevangene van de schijnbaar voor zijn aanval bezwekene. Zoo is
+den man in het leven der liefde het zware, moeilijke en onaangename
+werk overgelaten en zelfs de eer van de hoofdrol te vervullen, komt
+hem niet toe.
+
+Tot het gehoorzaam volbrengen van deze ondankbare taak dwingt
+de natuur den man met behulp van diens heftige zinnelijkheid. Om
+deze te bevredigen moet de man tot de vrouw komen en hare gunst
+verwerven, en dit telkens weer, zoo dikwijls zijn geslachtsverlangen
+om bevrediging roept, dat is, zoolang de natuur ter bereiking van
+_haar_ doel den man kan gebruiken. De vrouw heeft niets te doen dan
+eenvoudig de magnetische kracht der bekoring, die van haar uitgaat,
+te laten werken. Hoe zinnelijker nu de man is, des te lichter is de
+verlokkingstaak van de vrouw en des te grooter is haar overwicht
+over den man, die niettemin nog altijd de rol van aanvallende,
+actieve partij blijft vervullen. De zooveel vuriger zinnelijkheid
+van den man ontheft de vrouw van de noodzakelijkheid hare schijnbare
+geslachtelijke koelheid af te leggen.
+
+Zoo is de zinnelijkheid van de vrouw in aard altijd tegenovergesteld
+aan die van den man, ook dan wanneer de macht der zinnelijkheid
+over beiden even groot is. Hieruit ontspringen alle geslachtelijke
+verhoudingen tusschen man en vrouw, van begin tot einde, zoowel in
+het huwelijksleven als in het stadium van het eerste minnen.
+
+De natuurlijke rol van de vrouw in het leven der liefde is veel
+samengestelder en ingewikkelder dan de natuurlijke rol van den
+man. In overeenstemming daarmee is ook de zinnelijkheid van de vrouw
+gecompliceerder dan de zinnelijkheid van den man. Stellen wij ons de
+schaal van de mannelijke zinnelijkheid voor als ééndeelig, dan is die
+der vrouwelijke wel honderddeelig. In het stoffelijke en geestelijke
+leven der vrouw speelt het geslachtelijke bij voortduring en zonder
+onderbreking een rol, het treedt nooit tijdelijk op den achtergrond,
+zooals bij den man, bij wien de zinnelijkheid vrijwel uitsluitend
+bestaat in bevrediging der geslachtsdrift en in erotisch genot haar
+einddoel ziet. Bij de vrouw staat het geheele leven onder den invloed
+van den geslachtszin, maar van de eigenlijke geslachtsdrift is de
+vrouw veel onafhankelijker dan de man, zij is die meer meester en
+ook openbaart de geslachtslust zich bij haar minder snel en minder
+stormachtig dan bij den man. Terwijl de geslachtsdrift van den man ten
+allen tijde licht ontvlambaar is, heeft de geslachtsprikkelbaarheid
+bij de vrouw een meer periodiek--bij tusschenpoozen optredend en dan
+weer insluimerend--karakter, hetgeen blijkbaar in verband staat met
+de menstruatie en in aard overeenkomt met den periodieken paartijd
+bij de dieren. In die tusschenpoozen van sluimerende geslachtelijke
+prikkelbaarheid is de vrouw sexueel in die mate ongevoelig, dat
+velen, waaronder Lombroso, de vrouw een natuurlijke geslachtelijke
+gevoeligheid meenen te moeten ontzeggen. In vele gevallen heeft
+het inderdaad den schijn, of de zinnelijkheid der vrouw eenvoudig
+bestaat in het opwekken der zinnelijkheid van den man. Haar eigen
+geslachtelijke bevrediging zou dan gelegen zijn in de wetenschap
+begeerd te worden en die begeerte bevrediging te schenken. In
+elk geval eindigt de eigenlijke geslachtsfunctie der vrouw niet,
+zij begint integendeel nauwelijks met de bevrediging der sexueele
+zinnelijkheid. Uit dit feit vloeien voor het geheele verkeer der
+sexen een menigte consequenties voort, die zich bij alle verhoudingen
+tusschen man en vrouw doen gelden en het geheele gebied der sexueele
+zeden beheerschen.
+
+Bij de vrouw staat het geheele stoffelijk en geestelijk leven
+onder den directen invloed der sexualiteit en de zinnelijkheid
+is van die sexualiteit slechts een der factoren. Bij den man is
+de geheele sexualiteit geconcentreerd op de bevrediging der zucht
+naar geslachtsgenot. De mate, waarin de man onder den invloed staat
+van zijn zinnelijkheid, schijnt verschillend naar ras, klimaat en
+andere uitwendige omstandigheden, en individueel weer naar leeftijd,
+temperament en lichamelijke gesteldheid, maar altijd vertoont de
+mannelijke zinnelijkheid, zoo niet als eenig dan toch als hoofdkenmerk:
+verlangen naar sexueel verkeer. Met de bevrediging sluimert de geheele
+mannelijke zinnelijkheid voor korteren of langeren tijd in.
+
+Dit verschil in zinnelijkheid bij man en vrouw heeft tengevolge, dat
+de wederzijdsche sexueele waardeering eveneens verschillend is. De
+geliefde vrouw is voor den man in hoofdzaak, zoo niet uitsluitend,
+een voorwerp van erotisch genot, zijn liefde jegens haar hangt af
+van de mate van sexueele bekoring, die zij op hem uitoefent. Verzwakt
+die bekoring, dan verzwakt ook zijn liefde, werkt een andere bekoring
+sterker op hem in, dan verplaatst zich ook zijn liefde. Vandaar het
+verschijnsel bij den man in het algemeen, dat men zijn polygamischen
+aard noemt, de onbestendigheid in zijn zinnelijkheid, zijn spoedig
+verzadigd zijn van het eene liefdesobject en zijn voortdurende
+ontvankelijkheid voor nieuwe prikkels, een verschijnsel, dat in het
+liefdeleven der menschen een der belangrijkste factoren is.
+
+Tegenover het polygamische karakter der mannelijke zinnelijkheid
+staat wel iets dergelijks bij de vrouw, maar het doet zich bij haar
+meer sporadisch voor en daarenboven in veel zwakkere mate, weer een
+natuurlijk gevolg hiervan, dat in de vrouwelijke zinnelijkheid de
+bevrediging van den geslachtslust een meer ondergeschikte plaats
+inneemt. Iedere man, zou men kunnen zeggen, begeert alle vrouwen;
+zijn zinnelijkheid is bijna keusloos, de zinnelijkheid vervult zijn
+gansche wezen in die mate, dat ter bevrediging ieder object hem welkom
+is, zonder dat eerst liefde of zelfs maar genegenheid, hoe vluchtig
+ook, eenigerlei toenadering behoeft te hebben bewerkt--de prostitutie
+bewijst zulks. Bij de vrouw is dit als regel weer geheel anders. Tot
+de vrijwillige sexueele overgave komt de vrouw alleen door gevoelens,
+die met de zinnelijkheid wel in verband staan, maar daar tevens boven
+staan. Uit zinnelijken drang geeft de vrouw zich niet aan den eersten
+den besten onbekende, hare gecompliceerde zinnelijkheid zou daarbij
+geen bevrediging vinden. De zinnelijke man daarentegen stelt zich
+wel met de eerste de beste tevreden en zijn zinnelijkheid van zooveel
+lager orde kan daarbij ten volle de bevrediging vinden, die hij zoekt.
+
+Er is nog een verschil tusschen de mannelijke en vrouwelijke
+zinnelijkheid, dat misschien meer nog dan de reeds opgesomde
+verschillen, tusschen beider sexueel bestaan een diepe scheiding
+maakt en aan het zinneleven der vrouw een eigenaardige kleur geeft,
+die bij den man volkomen gemist wordt. De zinnelijkheid van den man
+is zuiver materieel en louter animaal, onderscheidt zich in wezen in
+het minst niet van die der mannetjesdieren; in het zinnelijke is hij
+niets dan het fel-begeerige geslachtsdier. Het liefdeleven van de vrouw
+daarentegen is als doortrokken van mystiek. Ook bijgeloof speelt er
+een zeer groote rol in, en indien de vrouw godsdienstig is aangelegd,
+is ook haar zinnelijkheid sterk vermengd met religieuse gevoelens
+en opvattingen. Ook in de zinnelijkheid blijkt de vrouw bovenal
+gevoelsmensch. Alle streven om de zinnelijkheid te idealiseeren en tot
+iets bovenzinnelijks te verheffen, de sexueele zeden te verfijnen en
+te veredelen, gaat uit van de vrouw en het is hare mystieke opvatting,
+ook van het liefde- en zinneleven, die haar daarbij onbewust drijft. De
+zinnelijkheid van de vrouw zoekt naar verfijning, is delicaat en teer,
+die van den man daarbij vergeleken bruut, gewelddadig en plomp.
+
+Het mystieke karakter der vrouwelijke zinnelijkheid blijkt uit de
+geschiedenis der godsdiensten. De tempels zijn de eerste bordeelen
+geweest en ongeveer elke religie heeft onder een of anderen vorm
+gekend wat men noemt gewijde prostitutie. Of latere tijden zich
+beijveren zulks te stempelen tot ontaarding als anderszins,
+verandert niets aan de feiten. En die feiten zijn, zoowel bij
+het Christendom als bij andere godsdiensten, dat vrouwen, die
+(aanvankelijk voorzeker uit zuiveren zielsdrang) zich in tempels,
+kloosters als anderszins afzonderden om haar leven te wijden aan
+mystieke kuischheid, temidden van haar streven om zich te verheffen
+tot bovenaardsche reinheid typische voorbeelden konden worden van
+de meest felle vrouwelijke zinnelijkheid. Wij verwijzen hier slechts
+naar de Vestaalsche maagden der oudheid en naar vele nonnenkloosters
+der middeleeuwen. De berichten omtrent de grove zinnelijkheid en de
+geslachtelijke buitensporigheden van vele dezer "klooster"-zusters
+vormen op zichzelf een reusachtige bibliotheek. Zoo schrijft de
+vermaarde kroniekschrijver Gailer van Kaisersberg van den tijd der
+hervorming: "dat de meisjes toenmaals in het klooster gingen, omdat
+men daar het best het vleesch kon dienen." Vele z.g. vrouwen"kloosters"
+der 15e-18e eeuw waren niets anders dan plaatsen van losbandig vermaak
+voor den adel en de patriciërs, en in vele daarvan was des nachts
+geen nonnencel zonder bezoeker. De kronieken leeren ons, dat kloosters
+toenmaals de eigenlijke hoogescholen waren der galanterie en der meest
+uitgezochte zinnelijke genietingen. Door den zuiverenden invloed van de
+wederkeerige controle der concurreerende godsdiensten onderling, en ook
+op grond van de noodzaak om tegenover de toenemende godsdienstloosheid
+een vertoon te kunnen maken van hooger zedelijkheid, is daar eerst
+in den modernen tijd algemeen verandering in gekomen. Later komen
+wij uitvoerig hierop terug.
+
+Het bijgeloovige karakter der vrouwelijke zinnelijkheid valt
+o.a. duidelijk te onderscheiden in een der gruwzaamste ontaardingen
+van den menschelijken geest, die de geschiedenis heeft aan te
+wijzen, n.l. de middeleeuwsche heksengeschiedenissen. Voornamelijk
+de vrouwen en de vrouwelijke zinnelijkheid spelen daarin een rol,
+en daaronder weer hoofdzakelijk de zich in mystiek verdiepende
+vrouwen. De ondergrond toch van alle heksenvrees en heksengeloof
+was de opvatting der Christelijke kerk, dat door de vrouw de zonde
+in de wereld gekomen is en door de zonde de dood. Van deze opvatting
+uitgaande is het maar een kleine stap om tot de overtuiging te komen,
+dat de schoot der vrouw de ingang is naar de hel, en dat de vrouw in
+voortdurende gemeenschap staat met den duivel. Bij deze voorstelling
+kwam nog een tweede. De vrouw wordt gaarne voorgesteld als een
+ondoorgrondelijk raadsel, namelijk in hare bekorende macht over den
+man. Door deze onweerstaanbare macht die iets geheimzinnigs schijnt te
+hebben--hoewel zij louter gelegen is in de onverzadigbare mannelijke
+zinnelijkheid--werd de vrouw in de phantasie der mannen, en ook
+dikwijls der vrouwen zelf, een demonisch wezen in menschengedaante,
+en in de onweerstaanbare bekoring die de vrouw uitoefent op den
+zinnelijken man, zag men iets duivelachtigs, iets, waarvan Satan zich
+bedient om de zielen ten verderve te voeren. Zoo ontstond de heks en
+al wat zich daaromheen heeft afgespeeld, waarop wij later gelegenheid
+zullen hebben breedvoerig terug te komen. Hier willen wij omtrent dit
+verschijnsel alleen nog dit opmerken. Bij al deze heksengeschiedenissen
+en alle daaraan verwante verschijnselen, zooals de hysterische
+epidemiën in de kloosters, heeft men klaarblijkelijk alleen te doen
+met niets dan een soort erotischen godsdienstwaanzin. Men overlaadde
+den geest zoodanig met voorstellingen van sexueele reinheid en met
+schrikbeelden voor het zondigen daartegen, dat men tenslotte onderging
+in sexueele onreinheid. De bijtwoede en de besmettelijke waanidee van
+door den duivel te zijn onteerd, die dikwijls heele nonnenkloosters
+aanstak, waren eenvoudig manzieke aanvallen, niets dan nymphomane
+excessen, voortgekomen uit met geweld onderdrukten geslachtslust, die
+door het steeds denken aan sexueele reinheid wel werd aangewakkerd,
+maar niet gedood. De man als bevrediger der geslachtslust was het, die
+in deze onreine deliriën der naar bovenzinnelijke reinheid strevende
+vrouwen rondspookte, razende geeuwhonger naar geslachtsverkeer en niets
+anders was de duivel, die in het bloed dezer alle geslachtsverkeer
+schuwende nonnen woedde. Duizenden naar vlekkelooze reinheid hakende
+nonnen minden onbewust in Jezus alleen den man, en haar geheele leven
+van geslachtelijke onthouding was één voortgezette geestelijke ontucht.
+
+Van abnormaal-hevige zinnelijkheid kan bij den man nauwelijks
+gesproken worden. De macht van den man over zijn zinnelijkheid is
+uiterst gering, zijn geslachtelijke prikkelbaarheid zeer groot. Men
+kan in het algemeen dan ook zeggen, dat de man als regel steeds,
+waar hij daartoe de gelegenheid heeft, zijn zinnelijkheid botviert
+tot de grens zijner geslachtelijke potentie.
+
+Bij de vrouw is dit weer geheel anders. Haar macht over de
+zinnelijkheid van haar eigen lichaam is ongeëvenaard grooter dan bij
+den man, en juist door haar geslachtelijke koelheid is zij in sexueele
+dingen bijna altijd de meerdere van den man. Om deze reden kan men wel
+spreken van abnormaal-hevige zinnelijkheid bij de vrouw. Individueele
+voorbeelden daarvan zullen wij in de verdere deelen van dit werk
+bij menigte leeren kennen. Hier volstaan wij met eenige typische
+bijzonderheden in dit opzicht.
+
+Gewoonlijk wordt bordeelbezoek uit zinnelijkheid alleen toegeschreven
+aan mannen. In het bordeel zoo meent men, is het de man, die het
+tekort aan bevrediging zijner zinnelijkheid komt aanvullen, terwijl
+de vrouw die zinnelijkheid alleen exploiteert, ter geldwinning. Dit
+is echter niet geheel juist. Deze plaatsen ter bevrediging der grofste
+zinnelijkheid, wisten reeds de Romeinsche vrouwen der oudheid evenzeer
+te vinden; zij bezochten incognito de bordeelen en gaven zich daar af
+met de bezoekers als gewone publieke vrouwen. De geschiedenis vermeldt
+zoo iets uit verschillende tijden, als een geliefkoosde sport van bij
+voorkeur voorname dames, en volstrekt niet alleen onder de Heidensche,
+ook onder de Christelijke beschaving kwam zulks voor. Uit de 14e,
+15e en 16e eeuw bijvoorbeeld vermelden talrijke kronieken, dat
+vrouwen, als eerbaar bekend staande en uit de deftigste familiën,
+in bordeelen verrast werden, dikwijls door haar eigen mannen. Uit
+de dorre registers der 18e-eeuwsche Parijsche politie zijn ten deze
+kort geleden interessante bijzonderheden bekend geworden, die voor
+de kennis der sexueele zeden van het grootste gewicht zijn. Daaruit
+verneemt men bijvoorbeeld dat talrijke dames der hoogste standen
+geregelde bezoeksters waren van beruchte huizen van ontucht; ook,
+dat vele harer koppelaarsters in haar dienst hadden, die onbekende
+manspersonen, reizigers, officieren, geestelijken enz., bij haar hadden
+te brengen. En voor eenige jaren is plotseling als door een toeval,
+officieel het bewijs geleverd, dat ditzelfde ook nog plaats vindt
+in onzen tijd. De burgemeester van Philadelphia, het geïntrigeer
+tegen hem van de grootkapitalisten dier stad moede, liet, om zich
+te wreken, in den zomer van 1903 zekeren avond een razzia houden
+in alle deftige bordeelen, met het resultaat, dat onder de naar de
+politiebureaux geleide bezoekers en bezoeksters dier inrichtingen,
+een groot aantal dames der geldaristocratie van Philadelphia werden
+aangetroffen. En, hoewel op minder opzienbarende wijze, worden in
+alle groote bevolkingscentra der oude en nieuwe wereld van tijd tot
+tijd gevallen ruchtbaar, waaruit blijkt, dat ook de vrouw het bordeel
+weet te vinden, om haar onbevredigde zinnelijkheid den vrijen teugel
+te vieren, haar zinnelijke energie ten volle uit te leven.
+
+Wat bekend is van de "naakte bals", levert het bewijs, dat daarbij
+steeds de vrouwen, en wel deftige dames uit de hoogbeschaafde en
+welgestelde kringen den boventoon voerden. Zulke bals zijn vele
+eeuwen lang een gezochte vermakelijkheid geweest, die vooral voor de
+vrouwen een onweerstaanbare bekoring bleken te hebben. En zij zijn
+hoogstwaarschijnlijk heden nog evenzeer en even algemeen in zwang
+als voorheen. Met zekerheid weet men dit zoowel van Berlijn, Weenen,
+Parijs en München als van de half-aziatische metropolen Petrograd,
+Moskou, Budapest en andere. En ook weet men, dat daarbij nog evenzeer
+als voorheen steeds het vrouwelijk element de overhand heeft en in
+de meest phantastische uitspattingen den toon aangeeft.
+
+Een ander karakteristiek voorbeeld van de hevig-zinnelijke natuur
+sommiger vrouwen is haar veelvuldig opgemerkte voorliefde voor
+erotische, obscene en zelfs plat-pornografische lectuur. In de 17e
+eeuw heerschte, naar Philander von Sittenwald bericht, bij de vrouwen
+algemeen de mode, zulke de zinnelijkheid prikkelende werken te laten
+inbinden in den vorm van kerkboeken, teneinde zonder opzien te wekken
+overal, tot zelfs in de kerk toe, er zich ongehinderd in te kunnen
+verlustigen. Deze zelfde truc wordt nog heden veel toegepast. Nog
+tegenwoordig brengen in Amerika, Engeland en elders, de handelaars
+in zinnelijke prikkellectuur hun waar veelal in den handel in den
+uiterlijken vorm van stichtelijke werken, gezangboeken, kerkboeken,
+zakbijbels en dergelijke, wetende dat in dien oogenschijnlijk
+onschuldigen vorm een ruime afzet bij de vrouwelijke jeugd en ook
+bij oudere vrouwen verzekerd is. Een Engelsch verzamelaar is in het
+bezit van een uitgebreide dusdanige damesbibliotheek, waarvan elk
+exemplaar de duidelijkste sporen draagt van veelvuldig gebruik, terwijl
+tallooze kantteekeningen in fijn en sierlijk damesschrift de indrukken
+weergeven, die de inhoud alzoo op de lezeressen gemaakt heeft. Uit
+die kantteekeningen vooral blijkt, dat de opgewonden vrouwelijke
+phantasie in het zinnelijke ook de meest ontuchtige orgiën, die de
+man zich kan droomen, nog verre weet te overtreffen. Veelzeggend is
+in dit opzicht ook de sarcastisch-paradoxale vraag van Otto Weiss:
+of jonge meisjes boeken mogen schrijven, die ze zelf niet mogen lezen.
+
+
+
+De slotsom van elke vergelijking tusschen de zinnelijkheid van man en
+vrouw kan geen andere zijn dan deze, dat zij volstrekt onvergelijkbare
+grootheden zijn; dat de zinnelijkheid van den man in zijn bruutheid
+tamelijk eenvormig is, terwijl daarentegen de zinnelijkheid van de
+vrouw oneindig gecompliceerd is en vol van de verrassendste nuancen,
+en daarom ook veel interessanter; en dat tenslotte de zinnelijkheid van
+de vrouw, hetzij door verfijning boven, hetzij in grove dierlijkheid
+beneden de mannelijke zinnelijkheid staat, doch nimmer daaraan
+gelijk is.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+SCHOONHEIDS-IDEALEN.
+
+
+De zinnelijkheid van den mensch richt zich aanvankelijk in het algemeen
+op de andere sexe, maar zij doet tenslotte een keuze en vestigt zich
+op een bepaald individu, en men mag aannemen, dat de persoonlijkheid,
+waarop die keuze valt, de sterkste aantrekkingskracht vermocht uit
+te oefenen op de zinnelijkheid van wie die keuze doet. Dit doet de
+vraag rijzen, welke eigenschappen een persoon hebben moet om een
+persoon van het andere geslacht zoozeer te bekoren en te behagen,
+dat de begeerte tot bezit en vereeniging wordt opgewekt.
+
+Evenals alle vragen, die het leven der liefde en der zinnelijkheid
+betreffen, is ook deze interessante vraag uiterst gecompliceerd en
+een positief en afdoend antwoord laat zich daarop niet geven. Gelijk
+vanzelf spreekt, wordt hier alleen bedoeld zuiver sexueele keuze op
+louter sexueele gronden en niet die, welke berust op overwegingen
+van financieelen of maatschappelijken aard. Wij houden ons hier
+dan ook alleen bezig met die gevallen, waarin de keuze inderdaad de
+persoonlijkheid zelf geldt en niet zijn of haar bezittingen, stand
+als anderszins.
+
+De begeerte tot bezit en tot vereeniging met een persoon van de
+andere sexe wordt, dit behoeft geen nader betoog, in de eerste plaats
+gewekt door lichamelijke eigenschappen en wellicht ook eenigermate
+door innerlijke, geestelijke hoedanigheden. Maar welke zijn die
+eigenschappen en hoedanigheden?
+
+Het is duidelijk, dat de eigenschappen, die de zinnelijkheid en de
+liefde der individuën van het andere geslacht opwekken, verschillend
+moeten zijn. Anders toch zouden allen hetzelfde type begeeren, en dit
+is naar de ervaring leert, niet het geval, de smaken zijn integendeel
+ook ten deze zeer verschillend.
+
+Wijl nu a priori kan worden aangenomen, dat er geen twee menschen zijn
+wier in- en uitwendige individualiteit volstrekt gelijk is, schijnt
+het geoorloofd en in elk geval het veiligst, zulks ook op sexueel
+gebied aan te nemen en zich te stellen op dit standpunt, dat ieder
+individu een eigen, van anderen verschillend sexueel ideaal heeft.
+
+Als het nu een mensch mag gelukken, dat exemplaar van de andere sexe
+te vinden, dat volkomen aan zijn individueel ideaal beantwoordt,
+dan zal het bezit daarvan hem toeschijnen als het hoogst bereikbare
+geluk. En diensvolgens zal zoodanig persoon met alle kracht er naar
+streven om in dat begeerlijke bezit te geraken.
+
+Maar het vinden van het wezen, dat in sexueel opzicht volkomen aan
+het individueele ideaal voldoet, is naar alle waarschijnlijkheid
+voor ieder individu buitengesloten. Het enkele feit, dat ieder zich
+zijn ideaal zou moeten zoeken uit meer dan 800 millioen individuën
+van het andere geslacht, verspreid over een oppervlakte van vele
+millioenen vierkante kilometers, leert met behulp der eenvoudigste
+kansberekening, dat zulk een vondst gelijk zou staan met een wonder,
+dat niemand redelijkerwijze kan verwachten. Theoretisch beschouwd
+vindt dan ook niemand zijn liefdesideaal. En als het gevonden werd,
+dan zou zulk een gelukkige vinder ook weer het ideaal van dat ideaal
+moeten zijn--iets wat men mag beschouwen als de onwaarschijnlijkheid
+in kwadraat. Geen sterveling mag dus op aarde hopen, dat het hoogste
+liefdesgeluk hem ten deel zal vallen.
+
+De practijk van het leven heeft echter in dezen doolhof van
+onwaarschijnlijkheden ten allen tijde uitweg weten te vinden. Waar het
+hoogste ideaal niet vindbaar is, en dat is het nimmer naar wij zagen,
+daar stelt men zich tevreden met de meer of minder verre benadering van
+het ideaal. En het overgroote meerendeel moet zich noodzakelijkerwijze
+zeer ver van zijn ideaal verwijderen, zoodat er tenslotte van de
+gansche idealentheorie weinig of niets terecht komt. Regel is, dat
+ieder individu, dat eenigermate zich door lichamelijke eigenschappen
+van een wezen der andere sexe voelt aangetrokken, zich daarvan zijn
+ideaal maakt en er zich mee tevreden stelt. Op deze wijze vindt ieder
+individu in zijn onmiddellijke omgeving gewoonlijk onmiddelijk zoodanig
+surrogaat voor het wellicht in hem sluimerende, maar onvindbare ideaal.
+
+Daarbij blijkt steeds en overal, dat zekere typen grootere
+aantrekkelijkheid bezitten dan andere en zulke meest-begeerde typen
+gelden dan als het ideaal in een bepaald milieu. Daar deze zinnelijke
+aantrekkelijkheid vrijwel uitsluitend uitgaat van de uiterlijke,
+lichamelijke hoedanigheden, van de lichaamsvormen en het geheele
+uiterlijk voorkomen, en wijl het zinnelijk aantrekkelijke _schoon_
+wordt genoemd, zijn zulke idealen tevens schoonheids-idealen.
+
+Elke tijd nu, elk volk, elk ras, elke leeftijd en elk milieu heeft
+zijn eigen schoonheids-idealen in dezen zin. En evenmin als er een
+eeuwige moraal is, zijn er eeuwige schoonheids-idealen. De Fransche
+anthropoloog Cordier zegt hiervan: "De schoonheid is geen monopolie
+van een of ander ras. Elk ras verschilt in zijn schoonheidsbegrippen
+van andere rassen. Daarom kunnen schoonheidsregels nooit absolute en
+algemeene waarde hebben".
+
+De zinnelijkheid van den man reageert het sterkst en het snelst
+op lichaamsvormen, die hij individueel als schoon aanmerkt. De
+zinnelijkheid der vrouw schijnt meer gevoelig voor krachtsvertoon, voor
+lichaamskracht. Natuurphilosophen zien in deze wederkeerige aantrekking
+tusschen het schoone en het sterke een natuurwet werken, in het belang
+van het geheele menschelijke geslacht. Zoo construeert iedere natie,
+iedere tijd, ieder milieu zich zijn eigen Apollo en zijn eigen Venus.
+
+Waar en in welken tijd men zoekt, steeds blijkt onmiddellijk hoe de
+mannelijke zinnelijkheid zich de vrouw wenscht, maar zelden valt te
+bepalen, welke concrete eischen de vrouwelijke zinnelijkheid stelt
+aan den man. Dit is weer een gevolg van het feit, dat men in het
+leven der liefde overal en telkens ontmoet, dat de man optreedt als de
+aanvallende partij, die als zoodanig luide en duidelijk zijn wenschen
+en begeerten kenbaar maakt, terwijl de vrouw een passieve rol speelt en
+om in die rol te blijven zich omtrent hare verlangens niet of weinig
+uitlaat. In werkelijkheid is de rol der vrouw, naar wij zien zullen,
+volstrekt niet uitsluitend passief en afwachtend; door haar bewust
+en onbewust lokken, door haar zinnelijke aantrekkingskracht, die
+zij kunstmatig zooveel zij kan tracht te versterken en te verhoogen,
+treedt de vrouw evenzeer actief op, veelal nog actiever, als de man;
+doch dit geschiedt altijd met behoud van den schijn van lijdelijkheid;
+steeds tracht de vrouw te blijven in de rol van passiviteit. En daarom
+spreekt de man zich duidelijker uit omtrent de eischen, die hij stelt
+aan de uiterlijke persoonlijkheid van de vrouw, dan de vrouw dit doet
+ten aanzien van den man.
+
+De vrouw als zoodanig oefent op den man de meeste aantrekkingskracht
+uit door haar uiterlijke vormen. Voor den man gaat er van elke vrouw
+wier lichaamsvorm zich aan zijn bewustzijn voordoet als schoon,
+een machtige zinnelijke bekoring uit.
+
+De mannelijke zinnelijkheid reageert daarbij niet slechts op een
+enkel type, maar als regel op een menigte typen. Een en ander leidt
+logisch tot de gevolgtrekking, dat elke vrouw, wier uiterlijke vormen
+de sexueele zinnelijkheid van ook maar één man vermogen te doen
+ontvlammen, eenigerlei schoonheid bezit. Want wat zinnelijke liefde
+vermag op te wekken is schoon. Schoonheid, zegt Plato, is zichtbaar
+geworden liefde. Waar nu van bijna elke vrouw nog eenige zinnelijke
+aantrekkingskracht uitgaat, mag men aannemen, dat vrouwenschoonheid
+van alle betrekkelijke begrippen wel het meest betrekkelijke is
+en allerminst is gebonden aan een enkelen vorm, maar zich in een
+menigte vormen kan voordoen. Dat er inplaats van een enkel algemeen
+schoonheids-ideaal vele en velerlei schoonheids-idealen der vrouw zijn,
+leert reeds een vluchtige blik op de werkelijkheid.
+
+Aan den anderen kant staat evenzeer vast, dat niet van alle vrouwen
+een zelfde mate van aantrekkelijkheid uitgaat. Integendeel, in dit
+opzicht vallen vele graden waar te nemen. In het spraakgebruik gelden
+die typen, van wie de krachtigste sexueele bekoring schijnt uit te
+gaan, als schoonheids-idealen bij uitnemendheid. Indien nu ten allen
+tijde dezelfde typen de meeste, en andere typen de minste bekoring
+hadden uitgeoefend, dan zou men, daardoor geleid, tot bepaling
+van een algemeen schoonheids-ideaal kunnen komen. Maar juist het
+tegenovergestelde is het geval--tusschen de schoonheids-idealen wordt
+aanhoudend stuivertje gewisseld. Een type, in een gegeven tijd in
+zwang als ideaal, blijkt dikwijls kort daarna in de achting sterk
+gedaald. Blijkbaar raakt men van een bepaald type tenslotte verzadigd
+en de smaak slaat dan veelal om in de richting van het tegendeel van
+dat type.
+
+Een vluchtige blik op wat al zoo in den loop der tijden als schoon
+heeft gegolden, bewijst dit onmiddellijk. Het schoonheidsbegrip in het
+algemeen en ten aanzien der vrouw in het bijzonder is zeer relatief,
+eerstens bij elk menschenras, verder bij elk volk, tenslotte bij ieder
+individu. En zelfs de individuen doorloopen ieder voor zich weer een
+reeks graden, die bij den een allengs opklimmen en verfijnen, bij
+den ander daarentegen geleidelijk afdalen en vergroven. Een diepere
+beschouwing dezer verschijnselen leert, dat de schoonheids-idealen
+van een tijdperk, van een volk, van een individu, voortkomen uit
+de algemeene geestelijke en stoffelijke gesteldheid van dien tijd,
+dat volk, dat individu. Dit openbaart zich het duidelijkst en het
+krachtigst in de kunst. De kunst is ontstaan uit de zinnelijkheid,
+en zij is ten allen tijde gebleven de verraderlijke medeplichtige
+van de zinnelijkheid, van wie wij alles vernemen, wat wij omtrent
+de zinnelijke idealen van een tijdperk of volk wenschen te weten. De
+kunst van een tijdperk leert ons met documentaire betrouwbaarheid de
+zinnelijke schoonheids-idealen van dat tijdperk kennen.
+
+Het schoonheids-ideaal van elken tijd hangt af van het algemeene
+karakter van den betreffenden tijd. Evenmin als er een voor eeuwig
+vaststaande moraal bestaat, bestaan er eeuwige schoonheids-begrippen,
+maar deze zijn evenals alles wat bestaat onderworpen aan gestadige
+vervorming en vervanging, onder den invloed van velerlei geestelijke
+en stoffelijke factoren.
+
+In tijden van groote bewegingen, van krachtig geestelijk en
+stoffelijk leven zien wij, uit het algemeene beeld van de kunst
+dier tijden, een groote overeenkomst in de overheerschende
+schoonheids-idealen. Hetzelfde valt waar te nemen in tijden
+van algemeene geestelijke en stoffelijke inzinking en van
+algemeen ouderdomsverval. Zoo stemt de glorietijd der oudheid in
+schoonheids-idealen treffend overeen met het tijdperk der algemeene
+geestelijke en stoffelijke wedergeboorte na den geestelijken dood
+der middeleeuwen--het tijdperk der Renaissance.
+
+In beide tijdperken geldt die man als schoon, die het zuiverst
+de lichamelijke kenmerken bezit zijner natuurlijke geslachtelijke
+activiteit, nl. kracht en energie. Het heroïsch schoonheids-ideaal
+in beide tijdperken is: de gestalte van een Apollo van Belvedere,
+met de energie van een bekroonden hengst, zooals Brandes zegt
+in zijn werk over Shakespeare. En de vrouw geldt als schoon, als
+zij ten volle is toegerust voor de gloriën van het moederschap;
+niet het teere wezentje van was-bleeke doorschijnendheid, en met
+nauwelijks lichaam genoeg om een sexe te mogen veronderstellen; maar
+de vrouw wier schoot en wier boezem, begeerende en begeerd, zwelt
+van onuitputtelijke vruchtbaarheid; zij moet tegelijk Venus en Juno
+zijn, groot en imposant van gestalte, met weelderige lendenen en de
+malsche majesteit eener Venus Callipygos, met vleezige dijen en volle
+armen, in staat de reuzen die zij aanlokken in haar omhelzingen te
+verstikken. Zoo zijn de majestueuze vrouwenfiguren der antieke kunst
+en zoo zijn de vrouwen van een Ariosto en een Rubens.
+
+Tijden, die in algemeen karakter het tegendeel vormen van die heroïsche
+kracht, hebben een tegenovergesteld schoonheids-ideaal. Geen forsche
+weelderigheid van vormen kan dan bekoren; wat men wil zijn slanke
+figuren, tenger en teer, sierlijk en klein; in de plaats van het
+gezond-heftige treedt het pikant-wellustige; wat men verlangt
+is verfijning, decadente romantiek in het zinnelijk genieten,
+men keert zich af van het geweldige der natuur en wordt meer en
+meer toegankelijk voor de meest phantastische perversiteiten. En
+daarbij wordt de natuurlijke bestemming der zinnelijkheid--dat is
+levenverwekking--angstvallig ontweken. Zingenot zonder gevolgen,
+visitatie zonder ontvangenis, wordt het algemeene streven, totdat
+men tenslotte in doellooze zinnelijkheid ondergaat.
+
+En precies zooals zich dit alles afspeelt in gansche tijdperken, gaat
+het ook in het leven van waarschijnlijk ieder individu. Ongetwijfeld
+beweegt de zinnelijkheid van elk individu zich in de richting van een
+der hier geschetste uitersten. Met dit verschil dan tusschen individu
+en het geheel der samenleving, dat het individu zich alleen in de
+eene of in de andere richting consequent uit kan leven, terwijl het
+geheel tenslotte een grens en een hoogtepunt bereikt, dan op den
+afgelegden ontwikkelingsweg terugkeert en zich in tegengestelde
+richting begint te bewegen. Het individu kan zich als regel niet
+herstellen, het kan niet omkeeren, terwijl het geheel steeds zwanger
+gaat van zijn tegendeel, zoodat een machtig tijdperk steeds verval,
+en een tijd van verval steeds renaissances in zich bergt.
+
+Hoe meer een tijdperk zinnelijk genieten terwille van het zinnelijk
+genot op den voorgrond stelt, des te grooter wordt de omweg dien
+men maakt naar het zinnelijk genot. De zege in de zinnelijkheid
+wordt gesplitst in tientallen gedeeltelijke overwinningen, en
+voor iedere zegepraal werpt men meerdere barricaden op, die eerst
+bestormd moeten worden, ook als de eindoverwinning reeds van te
+voren bij beide partijen vaststaat. Men rekt het genot door het te
+verschuiven tot later, men geniet door de begeerte te prikkelen en
+met de bevrediging te dralen. Elke erotische maaltijd moet bestaan
+uit eenige dozijnen schotels, die het hoofdgerecht voorafgaan en tot
+bijzaak maken. Het zinnelijk menu moet bestaan uit een aaneenschakeling
+van de uitgezochtste lekkernijen, die steeds den zinnelijken honger
+prikkelen zonder hem te verzadigen. Men verfoeit en minacht den
+eenvoudigen kost met slechts één gerecht, waaraan men zich zonder
+toespijzen verzadigt, zoodat de honger gestild is en er geen behoefte
+of begeerte naar meer overblijft. Direct op het hoofddoel los te gaan,
+anders dan bij wijze van afwisseling, geldt dan als alleen goed voor
+boeren en onbeschaafd volk, dat niet weet te leven.
+
+Geheel in overeenstemming daarmee zijn in zulke tijden de heerschende
+schoonheids-idealen en dit werkt met de zekerheid eener natuurwet terug
+op alles wat het verkeer en het leven der sexen direct of indirect
+betreft, en vooral op de middelen, die de vrouw te baat neemt, om
+hare sexueele aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+De gezonde man in de volle kracht des levens gevoelt zich zinnelijk
+alleen aangetrokken tot de tot vollen lichamelijken wasdom gekomen
+volrijpe vrouw. De afgeleefde en uitgeputte zinnelijkheid van
+den grijsaard voelt zich daarentegen slechts aangetrokken tot
+de geslachtelijke onrijpheid; alleen de boezem die zich nog pas
+flauw begint te ronden, lokt hem aan. Evenzoo is het gesteld met de
+vrouw. In haar bloeitijd haakt zij naar den potenten man, die haar
+geslachtelijken honger tot verzadigens toe vermag te stillen en die aan
+het altaar van Priapus ware Herculeswonderen vermag te presteeren. De
+overrijpe matrone daarentegen, die den zinnelijk-krachtvollen man
+niet meer kan bekoren, richt het restant harer aantrekkelijkheid op de
+onervarenheid van den knaap, om haar in laatste flikkeringen oplaaiend
+vuur te koelen aan het eerste ontgloeien zijner opkomende manbaarheid.
+
+En zooals in het leven der individuen is het hiermee ook gesteld in
+het leven der geslachten en volken. Het leven van de individueele
+deelen is een verkleind beeld van het leven van het geheel. Een
+volk in volle physieke kracht heeft een heroïsch forsch en krachtig,
+rijp en weelderig schoonheids-ideaal en het verzadigt zich daaraan
+met heroïsche kracht; de potentie is evenredig aan de begeerte. Een
+volk dat in een toestand verkeert van ouderdomsverval, heeft smaak
+in het onrijpe, in het on- en tegennatuurlijke, en wordt verteerd
+door impotente begeerte.
+
+Uit het bovengezegde blijkt, dat het begrip schoonheid in hooge
+mate afhankelijk is van den aard der zinnelijkheid, en de aard der
+zinnelijkheid is weer voor een groot deel afhankelijk van het geheele
+geestelijke en stoffelijke milieu waarin het individu verkeert. Dit
+geldt allereerst van de zinnelijkheid van den man, doch ook, zij het
+misschien in mindere mate, van die der vrouw.
+
+Het abstracte ideaal van vrouwelijke schoonheid heeft in de
+oudheid zijn hoogste uitdrukking gevonden in de Aphrodite-figuur
+der Grieken. Aphrodite, door de Romeinen Venus genoemd, is in de
+mythologie der Ouden de uit het schuim der zee geboren godin der
+liefde en der schoonheid. Als zoodanig overtreft zij alle hemelsche
+en aardsche wezens in bekoorlijkheid en bevalligheid. In haar gevolg
+zijn de drie Gratiën--de personificaties van het vurig zinnelijk
+verlangen. In haar gordel schuilt de tooverkracht aller zinnelijke
+betoovering, waartegen ook de wijzen niets vermogen. Al wat leeft
+in den hemel of op aarde is aan haar zoete macht onderworpen. Zij is
+de schenkster aller schoonheid en van alle liefdegeluk en zij is als
+zoodanig tevens de godin der huwelijken en van alle op wederzijdsch
+minnen berustende geslachtsgemeenschap.
+
+De voorstelling eener uit de golven der zee opgestegen godin der liefde
+is uit Azië tot de Grieken gekomen--de Aphrodite der Grieken is de
+esthetisch verfijnde Astarte der volken van het oude West-Azië. Naar
+de plaatsen waar en de hoedanigheden waarin zij vereerd werd, droeg
+zij vele bijnamen, evenals de Venus der Romeinen. Als zinnebeelden
+der liefde waren aan haar toegewijd de myrte, de roos en de appel,
+als zinnebeelden der vruchtbaarheid de maan, de duif, de haas. De
+kunstenaars der oudheid stellen haar bij voorkeur voor als een jonge
+vrouw, schitterend in de weelderige schoonheid der jeugd, vol gratie
+en bekoorlijkheid.
+
+In het gevolg van Aphrodite dacht men zich, naar wij boven reeds
+zagen, de drie Gratiën of Chariten: Euphrosyne (feestvreugde), Aglaja
+(gloed) en Thalia (bloeiend geluk), door de oude en de nieuwe kunst
+voorgesteld als liefelijke en bekoorlijke vrouwelijke wezens (zie de
+bijlage: De drie Gratiën).
+
+Naast deze godin der liefde kende de Helleensche oudheid ook een
+god der liefde, meer speciaal der dartel-zinnelijke liefde. Bij de
+Grieken heette deze mannelijke liefdegod Eros, bij de Romeinen Amor
+en ook Cupido. Hij is de personificatie van de macht waardoor alle
+levende wezens op aarde ontstaan. Hij is de zoon van Aphrodite,
+een vader heeft hij niet. Bij de dichters is hij een dartele,
+bevallig-schoone knaap, een overmoedige kwelgeest van goden en
+menschen. Op gouden vlerken rondvliegend, gewapend met een boog en
+een gevulden pijlkoker, wondt hij al wat hij ontmoet in den hemel,
+op de aarde, in de zee en in de onderwereld. Hij is niet alleen de god
+der geslachtelijke liefde (die in de moderne literatuur naar hem ook
+wel erotische liefde wordt genoemd), maar ook der vriendschap. Gaarne
+brengt men hem in gemeenschap met Psyche (zie bijlage: Amor en Psyche),
+de personificatie van de menschelijke ziel, en dikwijls voorgesteld
+als een vlinder of als een meisje met vlindervleugels.
+
+Appulejus geeft in zijn "Metamorphosen" van de verhouding van Eros
+(Amor) en Psyche de volgende liefelijke voorstelling.
+
+Een koning had drie dochters, waarvan Psyche de jongste en mooiste
+was. Eros vatte liefde voor haar op en voerde haar in onzichtbare
+gedaante naar een eenzaam oord, waar zij in liefde met hem vereenigd
+leefde, echter zonder hem ooit te zien. Hare afgunstige zusters
+bewogen haar er bij Eros, ondanks diens verbod, op aan te dringen
+zich te vertoonen. Zij werd toen door Eros verlaten en zwierf droevig
+rond om hem terug te vinden. Eindelijk, na vele wederwaardigheden
+werd zij om het doorgestane lijden van schuld gereinigd geacht en
+voor altijd met hem vereenigd. Haar dochter gaf zij den naam van
+Gelukzaligheid. Appulejus heeft aan deze vertelling een wijsgeerigen
+zin gegeven. Eros is de machtige geest, die den mensch door schoonheid
+en liefde brengt tot het goede en daardoor tot gelukzaligheid; wil
+men meer dan hij daarvoor noodig acht, dan trekt hij zich terug en
+hem dan terug te vinden is een lange weg van lijden en wroeging.
+
+Van de geheele eindelooze reeks van godenfiguren der oude mythologieën
+is er geen, die in de romantische en dichtliteratuur aller volken,
+alsook in de beeldende kunsten zoo veelvuldig voorkomt als Eros
+(Amor). Meest spreekt men dan in schertsenden zin, waarin dan
+evenwel een diepere beteekenis verborgen ligt. De groote Deensche
+sprookjes-dichter Andersen geeft van dezen beminnelijken kwelgeest
+de volgende voorstelling.
+
+Er was eens een oude dichter, zoo'n wezenlijk goede oude dichter. Op
+een avond, toen hij rustig thuis zat, brak er een vreeselijk onweer
+los; de regen viel bij stroomen neer, maar de dichter zat warm en
+wel bij zijn kachel, waarin het vuur knetterde en de appels braadden.
+
+--Wie in dat weer buiten is, moet wel doornat worden, peinsde hij,
+want hij was een goedmoedige dichter.
+
+--Ach, doe open! Ik bezwijk van koude en ik ben zoo nat! riep
+eensklaps daarbuiten een kinderstem. Het kind weende en klopte aan
+de deur, onderwijl de regen in stroomen bleef neervallen en de storm
+de vensters deed rammelen.
+
+--Arme kleine! zeide de oude dichter en stond op en opende de
+deur. Daar stond een jonge knaap; hij was geheel en al naakt en het
+water droop hem uit het lange blonde haar. Hij bibberde van koude;
+was hij niet binnengelaten, dan zou hij in het barre weer zeker
+zijn omgekomen.
+
+--Jij arme kleine! zeide de oude dichter en nam hem bij de hand. Kom
+binnen, ik zal je verwarmen! Wijn en een appel zal je ook hebben,
+want je bent een lieve jongen!
+
+Dat was hij ook. Zijn oogen leken twee heldere sterren, en ofschoon
+het water hem uit het blonde haar droop, krulde het zich toch
+alleraardigst. Hij zag er uit als een kleine engel, maar hij was bleek
+van kou en bibberde over het gansche lichaam. In zijn hand hield hij
+een prachtigen boog, die echter door den regen geheel was bedorven;
+de kleuren der mooie pijlen vloeiden door den regen in elkander.
+
+De oude dichter ging weer zitten bij zijn kachel, nam den kleinen
+knaap op zijn schoot, streelde hem het water uit zijn haren, warmde
+de verkleumde handjes in de zijne en gaf hem wat warmen wijn te
+drinken. Toen leefde het kind op, er kwam een blos op zijn wangen,
+hij sprong op den vloer en trippelde om den ouden dichter heen.
+
+--Je bent een vroolijke jongen! zei de oude. Hoe heet je?
+
+--Ik heet Amor! antwoordde hij. Kent u me niet? Daar ligt mijn
+boog. Daarmee kan ik schieten. Kijk, nu is het weer goed weer; het
+maantje schijnt!
+
+--Maar je boog is bedorven! zeide de dichter.
+
+--Dat zou jammer zijn, zeide de kleine knaap, nam hem op en bekeek
+hem.--O, hij is al weer droog en hij is weer goed. De pees is juist
+goed strak geworden. Ik zal hem eens probeeren. En meteen spande
+hij den boog, legde een pijl erop, mikte en schoot den ouden dichter
+precies in het hart.
+
+--Nu kan u zien, dat mijn boog niet bedorven is! zeide hij, lachte luid
+en liep weg. Neen, geen aardige jongen. Zoo op den ouden dichter te
+schieten, die hem zoo vriendelijk in zijn warme woning had opgenomen,
+zoo lief tegen hem was geweest en hem warmen wijn en den lekkersten
+appel gegeven had.
+
+De goede dichter lag op den vloer en weende, want hij was precies
+in het hart geraakt.--Foei, zeide hij, wat een ondeugende jongen is
+die Amor! Ik zal het aan alle goede kinderen vertellen, dat ze zich
+voor hem kunnen wachten en nooit met hem spelen, want hij zou ze maar
+kwaad doen.
+
+
+
+Aphrodite (Venus), de godin der liefde, was bij de Ouden tegelijkertijd
+de godin der vrouwelijke schoonheid--liefde en schoonheid waren voor
+het esthetisch gevoel der ouden onafscheidelijke begrippen. Haar
+mannelijke tegenhanger, Eros (Amor), is evenwel niet tegelijk de
+vertegenwoordiger der mannelijke schoonheid, wel der zinnelijkheid
+in het algemeen, als om te kennen te geven, hoezeer men de liefde
+bij den man onafscheidelijk achtte van zinnelijkheid.
+
+Als personificatie der mannelijke schoonheid gold bij het meest
+artistieke volk der oudheid Apollo (zie bijlage: Apollo van Belvedere),
+de beschermer van al wat goed en schoon is, doch meer nog de jongeling
+Adonis, het symbool van het jonge lenteleven. Deze jongeling deed
+zoozeer de vrouwelijke zinnelijkheid ontvlammen, dat behalve Aphrodite
+zelf o.a. ook Persephone, de machtige en schrikkelijke koningin der
+onderwereld, op hem verliefde, waaruit een felle strijd tusschen
+de beheerscheressen van den Hades en van den Olympus ontbrandde,
+aan welken strijd Zeus zelf tenslotte een einde moest maken door te
+bepalen, dat elk der beide godinnen hem een deel van het jaar zou
+bezitten. In geheel de antieke wereld werden in den zomer met groote
+pracht Adonisfeesten gevierd, waaraan vooral de vrouwen deelnamen. Ook
+keizer Hadrianus' gunsteling Antinous (zie bijlage: Antinous) was
+een ideaal van mannelijke schoonheid der antieke wereld.
+
+Tegenover Aphrodite (Venus) als godin der schoonheid en der liefde
+staat Pallas Athene (Minerva), het symbool der boven de sexualiteit
+staande vrouwelijke waardigheid, het ideaal der eeuwige maagd, los
+van alle zinnelijkheid, het zinnebeeld der vrouwelijke wijsheid,
+die zich niet, zooals zoo vaak die van den man, door zinnelijken
+hartstocht laat vervoeren en meeslepen. Ook in deze gedachte vond de
+oudheid een bevrediging van haar schoonheids-idealen--de Pallasbeelden
+van Phidias op den Acropolis te Athene en op Lemnos golden als de in
+beeld gebrachte verheven vrouwelijke schoonheid bij uitnemendheid.
+
+In hun voorstellingen in beeld als anderszins van al deze en verdere
+figuren hunner nationale mythologieën, hebben de kunstenaars der
+Helleensche oudheid hunne begrippen en idealen van mannelijke en
+vrouwelijke schoonheid vastgelegd. En die voorstellingen hebben het
+esthetisch gevoel van alle latere geslachten kunnen bevredigen. Zij
+zijn de voorbeelden van verheven zoowel als van zinnelijke schoonheid
+geworden voor alle tijden en de kunstenaars uit latere tijden geven
+aan hunne schoonheids-idealen bij voorkeur de namen dezer idealen der
+oudheid (zie bijlagen: Venus en Amor, Venus en Adonis, en Venus). De
+kunstproducten uit dien tijd, toen niets heilig was dan het schoone,
+zijn tot op heden in den strijd om den voorrang met die van andere
+tijdperken steeds weer boven gekomen en erkend als de ideale typen
+van den schoonen mensch. Het Venusbeeld van het eiland Melos (nu:
+Milo), de Venus die in 1584 in het bezit kwam der familie de Medici
+te Florence en daarom in de kunst bekend is als de Venus der Medici,
+verder de Venus van het Kapitool en de Venus Callipygos zijn daarvan
+de onsterfelijke voorbeelden (zie de bijlagen). En dit geldt niet
+alleen van hunne uitbeeldingen van de godenwereld, maar ook van
+hunne gewrochten naar het levend model--bij hen zijn de godinnen niet
+schooner of verhevener dan de hetaeren of publieke vrouwen, zooals
+Aspasia, Phryne, Thaïs, Myrrhina, Lamia, Thargelia, Laïs, Theodota
+enz. Zelfs zou de vermaarde hetaere Phryne het model zijn geweest,
+waarnaar Praxiteles zijn Aphrodite voor Cnidus, de hoofdstad van het
+Dorisch Verbond in Klein-Azië (vandaar: Venus der Cnidiërs of Cnidische
+Venus), schiep. En hoezeer beide uitersten die zich bij de vrouw laten
+denken--godin en prostituee--door de Ouden op één lijn werden gesteld,
+zoo zij slechts beantwoordden aan hun ideaal van schoonheid, blijkt
+hieruit, dat in den tempel te Thespiæ, de geboortestad van Phryne,
+het beeld van Aphrodite en een portretstandbeeld van Phryne nevens
+elkaar stonden.
+
+Dit vinden wij trouwens terug in elk gulden tijdvak der
+kunst. Treffende voorbeelden daarvan zijn vele voorstellingen
+van de maagd Maria. Bij vele daarvan is het bij den eersten blik
+duidelijk, dat bij het ontwerpen den maker geheel iets anders voor
+den geest heeft gezweefd dan een onsterfelijk godsbegrip. Van de
+moeder-gods-beelden der Renaissance zijn vele niets dan uitingen
+van het erotische schoonheids-ideaal van dat tijdvak. Evenals in
+de oudheid aan hetaeren een plaats werd waardig gekeurd naast de
+godin van den Olympus, zoo zij slechts schoon waren, wordt Maria,
+behalve hemel-koningin tevens de ideale koningin der zinnelijke
+schoonheid. De aanblik van de boezems en verdere vrouwelijke vormen
+der Renaissance-Maria's wekken alles behalve bovenaardsche en
+bovenzinnelijke gedachten en verlangens. In de voorstelling van de
+Boodschap is zij blijkbaar meer de in erotischen gloed ontvlammende
+jonge vrouw, voor wier geest blijkbaar zeer aardsche beelden zweven,
+dan een in verheven geestverrukking zich verdiepende uitverkorene,
+die in de glorie van smetlooze reinheid het wonder der onbevlekte
+ontvangenis ondergaat. Van etherische kuischheid is in den regel
+geen spoor meer te ontdekken. Waar zij het kind Jezus zoogt, is dit
+voor den schilder gewoonlijk slechts een even welkom als schijnbaar
+ongezocht motief om een schoone jonge vrouw op het pikantst te
+decolleteeren (zie bijlage: Moederweelde). Zoo wordt in de Renaissance
+het heiligenbeeld, evenals in de oudheid, het ideaal der zinnelijke
+schoonheid. Dit blijkt te meer, wijl in die Mariabeelden niet zelden
+vrouwen werden vereeuwigd, die haar beroemdheid voornamelijk hadden
+verworven in en om de alcove. Men denke hier slechts aan het beroemde
+portret van Agnes Sorel van Jean Foucquet (thans in de Antwerpsche
+galerij). Als madonna met het goddelijk kind op den arm demonstreert
+zij de gansche pracht en de volle weelderige heerlijkheid van haar om
+zijn schoonheid vermaarden boezem. En alleen om die pracht te vertoonen
+was het blijkbaar te doen, zoowel den schilder en het model als hem
+die de opdracht had gegeven. Het motief der moeder Gods was daarbij
+alleen het ongezocht schijnende voorwendsel. Interessant is bij al
+deze doorzichtige pogingen om het hemelsche in dienst te stellen
+van het zinnelijke aardsche schoonheidsideaal, dat in dien tijd bij
+vrijwel alle voorstellingen van de maagd Maria de onnoozele Joseph
+gemist wordt. Maria had hare schoonheid niet haar man te vertoonen,
+maar aan ieder die oog had voor vrouwenschoon. En waar men zich van
+Maria bedient om de heerlijkheden der vrouw ten toon te stellen,
+daar heeft men Joseph niet noodig, hij kan gaan, hij zou slechts
+hinderen en opnieuw de ondankbare rol spelen van overbodige bijlooper.
+
+Het erotisch karakter van de heiligenbeelden der Renaissance
+komt natuurlijk nog sterker uit als het motief zelf reeds op iets
+erotisch betrekking heeft, zooals bijvoorbeeld bij de voorstelling
+van de boetvaardige Magdalena. Al die boetvaardige Magdalena's der
+Renaissance zijn schoone zondaressen, wier zonde op het eerste gezicht
+zeer begrijpelijk is, maar wier boetende ziel meer vervuld schijnt van
+de mysteriën der alcove dan van de verschrikkingen van het vagevuur.
+
+Ook in dezen tijd weer was niets heilig dan het schoone en al wat aan
+het toenmalig schoonheids-ideaal beantwoordde werd heilig geacht. En
+opnieuw greep men in dit tweede groote tijdvak van heerschappij van het
+schoone, zelfs bij voorkeur naar het heilige. Het oude testament werd
+de groote voorraadschuur van onderwerpen voor voorstellingen, waarin de
+schoonheids-idealen zich in erotischen gloed konden openbaren. Joseph
+en de vrouw van Potifar (zie bijlage), Lot en zijn dochters, Simson
+en Delila, David en Bathseba, Suzanne in het bad en dergelijke zijn
+de geliefkoosde onderwerpen van de kunst--steeds de trouwe spiegel van
+het geestesleven van een tijdvak of van een volk--der Renaissance. En
+ook de geheele Olympus herleefde weer, voor zoover hij erotische
+motieven aan de hand kon doen. Als men Venus, Jupiter, Mars, Juno,
+Diana en de verdere mythologische godheden of de legendarische en
+half-historische figuren uitbeeldde, dan was dit steeds om hen ten toon
+te stellen in hun altijddurend genotleven. Men schilderde de tallooze
+godenminnarijen en daaruit steeds de meest pikante episoden. En evenals
+men bij het uitbeelden van Maria louter de toenmalige opvatting der
+vrouwenschoonheid weergaf, hield men zich bij het schilderen van
+de antieke goden en godinnen in het minst niet angstvallig aan de
+origineelen, maar gaf daarin zijn eigen schoonheids-idealen weer.
+
+In den tegenwoordigen tijd is de slanke figuur het overheerschende
+esthetische ideaal van vrouwenschoonheid, terwijl een bepaald ideaal
+van mannenschoon moeilijk zou zijn aan te wijzen. Een noodzakelijk
+gevolg van dit slankheidsideaal is de vereering der lichaamsvormen
+van het meisje, zelfs van het nauwelijks de kinderschoenen ontwassen
+en lichamelijk nog onrijpe meisje. En een verder gevolg van deze
+vereering van het meisjesachtig slanke, is een algemeene simulatie van
+meisjesvormen door de geheele vrouwenwereld. Zoolang mogelijk en met
+alle ten dienste staande toilet-, garderobe- en andere middelen streven
+alle nog levenslustige vrouwen er naar meisje te schijnen. Geen vrouw
+meer is op het eerste gezicht boven de twintig, zoo zij niet over
+de vijftig is. Zoo machtig is de invloed der mode op het algemeene
+beeld, waarin zich de vrouwenwereld van een tijdperk vertoont, nu
+zoowel als voorheen.
+
+Algemeen heerscht de meening, dat van de schoonste vrouwen, d.w.z. van
+die welke het esthetisch ideaal van het oogenblik het dichtst nabij
+komen, ook de grootste erotische bekoring uitgaat. Onwillekeurig
+neemt men aan, dat alle vrouwen, die als courtisanes van vorsten
+als anderszins haar naam in de geschiedenis hebben achtergelaten,
+bijzondere schoonheden geweest zijn. Dit is echter volstrekt de regel
+niet. Integendeel, een heele reeks van zulke vrouwen voldeden maar
+aan matige schoonheidseischen. En een menigte esthetisch bijzonder
+schoone vrouwen zou daar tegenover zijn te stellen, van wie niet
+blijkt, dat zij bijzonder de aandacht hebben getrokken. Men moet
+aannemen dat bij de erotische aantrekking tusschen de sexen niet
+louter de esthetisch schoone lichaamsvormen den doorslag geven,
+maar dat zich daarbij ook allerlei duistere sympathiën doen gelden.
+
+De geliefde vrouw is altijd een engel, of zij moeder, zuster, dochter
+of echtgenoote heet. De vrouw, die men niet liefheeft, is en blijft
+maar een vrouwspersoon, al ware zij zoo schoon als de Venus van
+Milo. Photo Bruckmann, München.
+
+Het heeft niet ontbroken aan pogingen om langs materieelen en
+werktuigelijken weg een normaal schoonheidstype vast te stellen,
+en wijl bijna uitsluitend de meer zinnelijke man zich daarvoor
+interesseert, gelden al zulke pogingen voornamelijk de vrouw. De
+kenteekenen, waarnaar in zulke stelsels de mate van schoonheid
+wordt beoordeeld, heeten te zamen een schoonheidskanon of kortweg
+kanon. Zulke kanons stellen bepaalde eischen aan de voornaamste
+uitwendige deelen van het lichaam enz., en het meerendeel dier
+eischen komt neer op een eenvoudige meting. Een individu, dat
+aan alle gestelde eischen zou voldoen, zou dan als het ideaal van
+schoonheid moeten worden aangemerkt. Zulke kanons stammen al uit
+de oudheid. Volgens den kanon van Polycletus moet het gezicht een
+tiende van het geheele lichaam uitmaken. De Egyptische kanon stelde
+den eisch, dat de lichaamslengte gelijk moest zijn aan 19 maal de
+lengte van den middelvinger. In den tegenwoordigen tijd heeft men een
+anderen weg ingeslagen--men heeft bij een zoo groot mogelijk aantal
+individuën de gemiddelde maat der verschillende lichaamsdeelen zoeken
+vast te stellen en daarnaar normale maten voor het gansche lichaam
+berekend, en ten slotte daaruit ideale schoonheidstypen voor rassen
+en individuën trachten af te leiden. Als grondmaat (modulus) nam men
+de zonderlingste en willekeurigste uitgangspunten; zoo bijvoorbeeld
+de Duitsche anatoom G. Fritsch de lengte van de lijn tusschen neus
+en schaambeensvereeniging bij rechtstandige houding.
+
+Al zulke pogingen om met den maatstok het ideaal te vinden, hebben
+natuurlijk weinig of geen esthetische waarde. Want daarin worden
+doorsnee en ideaal op één lijn gesteld. Zoo heeft een Belgisch geleerde
+door optelling van de gezamentlijke lengtematen aller Belgen en deeling
+van het zoo verkregen aantal millimeters door het totaal aantal Belgen,
+de ideale lichaamsmaat van den Belg zoeken vast te stellen; bij het
+bekend worden dier methode hebben zijn landgenooten karikaturisten
+wel gezorgd, dat hij met zijn systeem terecht kwam bij alles behalve
+ideale typen.
+
+En men is zelfs nog verder gegaan en heeft een meting van het heele
+menschdom voorgeslagen, ten einde op die wijze den idealen mensch op
+te sporen.
+
+Men is op deze buitensporigheden thans vrijwel teruggekomen. Men houdt
+nog wel vast aan maatstaf of kanons, aan een verzameling van uiterlijke
+kenteekenen waarnaar de meerdere of mindere mate van lichaamsschoon
+moet worden beoordeeld, maar men spreekt daarbij weinig of niet
+meer van ideaal. Vele kunstenaars hebben zulke kanons opgesteld,
+vooral om een richtsnoer te hebben voor de onderlinge verhoudingen
+der lichaamsdeelen.
+
+De oude Grieken reeds hebben naar een zuiver schoonheidstype
+gezocht. Behalve aan afmetingen kenden zij daarbij ook beteekenis toe
+aan andere factoren. En in natuurlijkheid staat de Grieksche kanon
+dan ook vrijwel altijd bovenaan, n.l. die van Polycletus, later
+een weinig gewijzigd door Lysippus, wiens kanon het zuiverst heet
+te worden vertegenwoordigd door zijn "Speerdrager" (te Napels). De
+Grieksche schoonheidskanon, zooals oud-Griekenland's beeldhouwwerken
+die te aanschouwen geven, beheerschen nog heden de beeldhouwkunst
+niet alleen, maar vrijwel de geheele esthetische opvatting van de
+schoonheid der vormen, in het bijzonder van de vrouw. Lange beenen
+golden bij de Grieken als ideale, waarschijnlijk wijl zij bij hen
+betrekkelijk zeldzaam waren. De Apollo van Belvedere (zie bijlage)
+is zulk een zeldzaam ideaal, doch in geenen deele een voorbeeld voor
+de verhoudingen bij het normale blonde type dat in een groot deel
+van Europa de overhand heeft. Zoodat dit ideaal hierom reeds niet
+als algemeen ideaal van den schoonen mannelijken mensch kan gelden.
+
+Men volgt nog altijd de Grieksche kanon na tot in bijzaken en
+dingen, die van zekere plaatselijke opvattingen afhangen, toe. Zoo
+behoorde het tot het toilet der antieke dames, het schaam- en
+okselhaar zorgvuldig te verwijderen, een gebruik dat in de geheele
+volkenkunde maar hoogstzelden elders wordt teruggevonden. Doch voor
+de Grieksche beeldhouwers was er in elk geval een geldige reden om
+hunne vrouwenbeelden onbehaard voor te stellen; dit geschiedde niet
+uit preutschheid, maar integendeel om het erotisch effect te verhoogen,
+wijl aanwezigheid van schaamhaar voor het Grieksche gevoel den indruk
+van afstootende onreinheid zou hebben gewekt. En de geheele nieuwere
+kunst heeft deze eigenaardigheid van den Griekschen schoonheidskanon
+blindelings nagevolgd.
+
+Kunstgeleerden, zooals Stratz en anderen, hebben in den laatsten
+tijd den antieken kanon in gewijzigden vorm opnieuw populair weten
+te maken. Opzettelijk of onbewust hebben zij de modellen voor hunne
+metingen enz. uitgekozen naar de beginselen der antieke esthetiek,
+en ze zijn zoodoende tot vrijwel dezelfde resultaten gekomen. De
+kanon van Stratz nu stelt aan het ideaal van vrouwenschoon de volgende
+eischen: ronden schedel en klein gezicht, met groote oogholten, smalle
+onderkaak en zachten overgang van de wangen in den hals; ronde hals
+en schouders, slanke taille met smalle lange borstkas, ronde borsten,
+breed bekken en gewelfde billen; ronde ledematen, smalle handen met
+langen wijsvinger, ronde, gevulde dij, zacht geteekende knievorm,
+ronde kuiten, kleine voet met smalle teenen, waarvan de tweede de
+langste is, weelderig hoofdhaar, spaarzaam okselhaar, bijna geheel
+verborgen schaamhaar en verder een onbehaarde, zacht-teere huid.
+
+Door al deze kanons worden denkbeelden omtrent schoonheid en
+lichaamsvormen gewekt, die noodzakelijk tot teleurstellingen
+moeten leiden. Wijl de menschen geen gelegenheid hebben levende
+naaktheid te zien, verzadigt hun verbeelding zich aan gebeeldhouwde,
+geschilderde, geteekende vormen. Daarnaar richten zij hun eischen
+aan de levende werkelijkheid. Maar ook de grootste kunstwerken
+zijn altijd geïdealiseerde scheppingen eener artistieke phantasie,
+en de toeschouwer, die de heerlijkheid dier vormen en omtrekken in
+zich opneemt, kan bij het aanschouwen der werkelijkheid niet anders
+ondervinden dan teleurstelling. Voor het leven der liefde heeft
+dit zijn eigenaardige consequenties: de geliefde blijkt weinig
+of niet aan de regelen van den schoonheidskanon te beantwoorden,
+iedere verdere intieme onthulling brengt een nieuwe ontgoocheling, de
+hooggespannen esthetische verwachting blijft onbevredigd. Natuurlijk
+ligt in vrijwel al zulke gevallen de schuld bij de lichtgeloovigen,
+die de valsche voorstellingen van de kunst voor goede munt hebben
+opgenomen. De kunst in haar streven naar bovenaardsch schoon heeft het
+esthetisch oog niet geoefend, maar verblind en niet zelden wendt het
+zich dan vol ergernis af van de werkelijkheid, die zich niet bekommert
+om kanons. En zoo komt een Schopenhauer er toe, sprekende van de
+vrouwen, deze verachtelijk aan te duiden als het in elkaar gegroeide,
+smal-schouderig, breedheupig en kortbeenig geslacht, dat men met meer
+recht het leelijke dan het schoone geslacht zou kunnen noemen.
+
+Bij het beoordeelen van schoonheidkanons dient steeds in het oog
+te worden gehouden, dat deze zijn samengesteld, niet naar het
+levend model der werkelijkheid, maar naar de bedriegelijk-ideale
+scheppingen der kunst, die uit de werkelijkheid alleen datgene neemt,
+wat haar esthetisch instinct bevredigt. Kunst verheft zich boven
+de werkelijkheid. Gedeeltelijk is zij daartoe ook gedwongen door
+gebrek aan gelegenheid tot waarneming. Welke man bijvoorbeeld is in
+de gelegenheid, rustig en kritisch een genoegzaam aantal onbekleede
+vrouwenlichamen te zien te krijgen? Zelfs de beeldende kunstenaar niet,
+die toch keus moest hebben uit het beste, doch die ten deze geheel
+afhankelijk is van de misère van de modelmarkt. Van Dürer is bekend,
+dat hij gretig de gelegenheid aangreep die de badhuizen van dien tijd
+aanboden, wijl hij daar tenminste een aantal vrouwen te zien kreeg.
+
+
+
+Geestdriftige vrouwenvereerders zeggen dat elke vrouw mooi is. Maar
+zoo als ongeveer altijd, is ook in dit geval de werkelijkheid in de
+hoogste mate onhoffelijk, zij logenstraft die vurige bewonderaars
+bij elken stap en overstelpt ze brutaal en zonder erbarmen met de
+bewijzen, dat het percentage vrouwen, dat werkelijk mooi of schoon
+kan worden genoemd, zeer gering is, terwijl het overgroote meerendeel
+ook nog beneden het matigste schoonheidsideaal blijft. Men mag dan
+ook aannemen, dat de stelling "alle vrouwen zijn schoon" eigenlijk
+niets meer is, dan een galante ontboezeming eener oververhitte
+mannelijke zinnelijkheid, die in de vrouw niet den geheelen mensch
+zoekt maar in iedere vrouw alleen een wezen ziet van de andere sexe,
+een instrument ter bevrediging van zinnelijken wellust. De lof: alle
+vrouwen zijn schoon, verheerlijkt niet de vrouw, maar haar sexe, er
+spreekt geen vereering uit, maar begeerte. Dezulken, die zoo spreken
+zijn erotische naturen, die elke vrouw alleen daarom schoon vinden,
+wijl iedere vrouw tot zekeren graad de wellust vermag te dienen.
+
+Degenen, die zonder keus alle vrouwen mooi, d.i. begeerlijk vinden,
+stellen aan het vrouwelijk schoonheids-ideaal in werkelijkheid de
+geringste, de laagste eischen. Het hoogste en waardigste ideaal leeft
+bij hen, die in de vrouw in de eerste plaats den mensch zien en wien
+het sexueele in de vrouw eerst dan aantrekt en bekoort, als hun verrukt
+oog haar gesierd ziet met eenige der tallooze psychische wonderbloemen,
+zonder welke ook de schoonste vormen het verfijnde esthetisch gevoel
+niet kunnen bevredigen.
+
+Dat de vrouw minder zinnelijk is dan de man blijkt ook weer hieruit,
+dat men nimmer hoort van vrouwen, die alle mannen onvoorwaardelijk mooi
+vinden. Op het punt van uiterlijk voorkomen is de vrouw in den regel
+in haar oordeel kalmer en beradener dan de man, haar zinnelijkheid
+is daarbij niet allereerst aan het woord, en zij bezit tegen schoone
+vormen ook veel grooter weerstandsvermogen dan de man. Dit feit brengt
+sommigen tot het enorme misverstand, dat de vrouw voor mannelijk
+schoon zoo goed als geheel onverschillig en ongevoelig zou zijn, en
+dat haar sympathieën gewoonlijk door geheel andere eigenschappen en
+hoedanigheden moeten worden gewonnen. Dit is echter een overdrijving
+van het feit, dat de vrouw niet in die mate als de man machteloos
+staat tegenover de bekoring der schoonheid.
+
+Op de vraag, wie het schoonste product der schepping mag worden
+genoemd, de man of de vrouw, is waarschijnlijk het antwoord, hetwelk
+het dichtst bij de werkelijkheid komt dit: dat de som van schoonheid
+bij beide sexen wel ongeveer gelijk zal zijn. Wel worden de vrouwen bij
+voorkeur aangeduid als het schoone geslacht, doch deze qualificatie
+is te beschouwen als een compliment der mannelijke galanterie,
+waarmee de man meer zijn zinnelijke begeerte dan zijn meening te
+kennen geeft. De man pleegt zich krachtens zijn eigenaardige rol in
+het liefdeleven, onbewimpeld over de vrouw uit te laten, en openlijk
+te verkondigen hoezeer alles in haar hem aantrekt. De vrouw laat om
+dezelfde reden zich minder openlijk en dikwijls in het geheel niet
+uit. Haar natuurlijke taak is, begeerlijk te zijn; eigen begeerte
+te laten blijken zou daarbij een tactische misslag zijn en tegen
+misslagen van dien aard is elke vrouw steeds angstvallig op haar hoede.
+
+Het wordt zelfs wel eens betwijfeld of de gevoelens van de vrouw in
+het minst te vergelijken zijn met de gevoelens van de man voor de
+vrouwelijke sexe. Zulke twijfelaars zijn er volstrekt niet zeker van,
+of bijvoorbeeld de vrouwen wel een schoonheids-ideaal ten opzichte
+van den man bezitten. Wat ten slotte den man de sympathie eener vrouw
+doet winnen, is gewoonlijk niet in de eerste plaats, misschien zelfs
+eerst in de laatste plaats, zijn lichaamsschoon. En in de literatuur,
+afkomstig van vrouwenhand, zijn genoeg aanwijzingen te vinden, die
+voor deze meening schijnen te pleiten. Volgens Laura Marholm (in _Das
+Buch der Frauen_) is de man voor de vrouw niets meer dan een komisch
+dier. "Onder de vrouwen", zegt zij, "is het nu juist niet gebruikelijk
+zoo plechtig tegen den man op te zien als deze zich dat wel verbeeldt
+en zoo als zij hem zich dat maar laat verbeelden. Zij vinden hem
+komisch; en dat niet pas na het huwelijk, maar dan al wanneer zij,
+wat men noemt verliefd op hem is. De mannen weten niet half hoe
+komisch de vrouwen hen vinden, niet slechts als individuen, maar ook
+in het algemeen als man. Het komische, dat zij in hem zien, is juist
+al datgene waarop hij het meest trotsch is. Hoe teerder, leniger en
+fijner gebouwd de vrouw is, des te belachelijker vindt zij het komische
+groote dier, dat zoo plomp is en zoo log-onbeholpen manoeuvreert,
+om z'n in haar oog zoo komisch doel te bereiken. Vooral voor jonge
+meisjes is de man een altijddurende bron van vroolijkheid. Als de
+mannen een kring van dames zooveel onbedaarlijke pret zien hebben,
+schijnen zij maar niet te kunnen begrijpen, dat zij zelf en niets
+anders de bron zijn van die pret. En dat is ook weer zoo komisch. En
+hoe braver, verliefder, inniger enz. de man is, des te pathetischer
+droomt hij van een groote liefde en is toch zoo ernstig daarbij, en
+zijn snoezig wijfje, die er behalve uit utiliteitsoverwegingen ook uit
+louter katachtigheid behagen in schept een beetje valsch te zijn, doet
+even ernstig en plechtig als hij--en dit beetje spel is wat haar in
+haar beetje liefde nog het meeste bekoort. Want de vrouw wil spelen,
+afwisseling hebben, haar natuur is veranderlijk; de man gedijt in
+eenvormigheid, tracht al zijn geestelijke krachten op één punt en één
+enkel doel te concentreeren, de vrouw gruwt daarvan. Hoe begaafder de
+man is, des te meer behoefte heeft hij aan eenvormigheid; hoe begaafder
+de vrouw is, des te sterker is haar behoefte aan afwisseling en aan
+vele en velerlei indrukken van buiten af."
+
+De vraag, wie schooner zijn, de mannen of de vrouwen, wordt volstrekt
+niet eenparig ten gunste van het vrouwelijk geslacht beantwoord. Voor
+sommigen mogen niet de vrouwen, maar de mannen er aanspraak op maken,
+het schoone geslacht te worden geheeten. Weliswaar is er misschien geen
+voorbeeld van dat een vrouw zoo oordeelde. Maar dat er mannen zijn,
+die deze meening zijn toegedaan is al opmerkelijk genoeg om er een
+oogenblik bij stil te staan en te vernemen op welke gronden sommigen
+zich verstouten het schoone geslacht het monopolie van schoonheid
+te betwisten.
+
+Natuur gaf den man een veelzijdiger taak te vervullen, rustte hem veel
+ruimer toe met allerlei vermogens, en zij vormde dienovereenkomstig
+zijn lichaam en zijn uiterlijke verschijning. De verhoudingen der
+ledematen tot den romp zijn onberispelijk, alle onderdeelen van
+het mannelijk lichaam zijn esthetisch in overeenstemming met het
+geheel. Vaster en zekerder, fier in zijn hooger stabiliteitsgevoel,
+staat de man op zijn voeten--hij is het beeld van massieve, majestueuse
+schoonheid. De natuur schonk hem in het geheel, zoowel als in
+de deelen, meer vorm (in artistieken zin), daar zij zijn spieren
+duidelijker aan de oppervlakte legde, waardoor bij elke beweging
+zich op de vlakken een kunstvol lijnenspel vertoont (zie bijlage:
+De Sabijnsche Maagdenroof). En vooral ook is de schoonheid van het
+mannenlichaam bestendiger. Wel onderwerpt Natuur ook den man aan de
+onverbiddelijke wet der zichtbare veroudering, maar zij stelde het
+merkbare begin daarvan op veel hooger leeftijd dan bij de vrouw. En
+zij stelt in den regel bij den man voor de schoonheden die zij ontneemt
+nieuwe in de plaats. Zelfs de grijsaard kan voor het artistiek geoefend
+oog heerlijk schoon zijn. En niet alleen voor den kunstenaar, maar
+voor ieder die eenigen smaak heeft voor vormen zijn vele koppen van
+oude mannen werkelijk mooi.
+
+Maar zelfs degenen, die op deze gronden den man in het algemeen den
+prijs der schoonheid wenschen te zien toegekend, moeten toegeven,
+dat er in elk geval een tijd is in het leven beider sexen, waarin
+het recht op de eer van het schoone geslacht te worden genoemd,
+onvoorwaardelijk toekomt aan de vrouw. En dat is in de jeugd. Zelfs
+de minst galante onder alle schoonheidsrechters, Schopenhauer, kan
+zulks niet ontkennen. Maar toch philosofeert genoemde wijsgeer--en
+op zijn voorbeeld allen, die aan de vrouw den eeretitel van het
+schoone geslacht misgunnen--daaruit nog een even kleineerende als
+hatelijke voorstelling van de zaak. Hij oreert als volgt: "Bij het
+meisje veroorlooft de natuur zich iets, wat men in de tooneeltaal
+noemt een knaleffect. Zij schenkt namelijk genoemd schepseltje voor
+enkele jaren een overmatige schoonheid en bekoorlijkheid, evenwel op
+kosten van geheel haar verder leven. In die jaren is zij in staat,
+op de phantasie van den man zulk een indruk te maken, dat hij er
+zich toe laat verleiden voor het heele verdere leven de zorg voor
+haar in een of anderen vorm op zich te nemen, iets, waartoe hij
+waarschijnlijk nooit zou komen, als hij alleen te rade ging met het
+gezond verstand. Zoo heeft de natuur ook de vrouw, evenals elk ander
+levend wezen, toegerust met de wapenen en werktuigen, die haar in
+staat stellen haar bestaan te verzekeren; waarbij de natuur ook in
+dit geval weer hare gebruikelijke schriele zuinigheid betracht. Want
+evenals de wijfjesmier na haar bevruchting haar vleugels verliest, daar
+deze voortaan toch overbodig zijn en voor het behoorlijk vervullen
+der dan komende plichten zelfs gevaarlijk en dus ongewenscht, zoo
+ook verliest gewoonlijk de vrouw na een of twee kraambedden haar
+schoonheid; en dit waarschijnlijk om dezelfde reden."
+
+Veel ingang hebben intusschen deze en dergelijke meeningen nimmer
+gevonden. Hetzij bewust, hetzij instinctief, heeft men ten allen tijde
+begrepen, dat er onderscheiden moet worden tusschen een esthetisch
+en een erotisch ideaal, en dat het erotisch ideaal in het leven der
+liefde een geheel andere factor is dan het abstracte esthetische ideaal
+van geslachtlooze schoonheid. En inzonderheid Schopenhauer, hoewel
+deze zich schijnbaar grondig met de vrouwen heeft bezig gehouden,
+ontzegt men algemeen het recht en de bevoegdheid om over vrouwen te
+oordeelen. Zijn geheele opvatting van de vrouw is zoo instinctief
+antipathiek jegens de zwakke sexe, dat hij dikwijls onwillekeurig een
+onnatuurlijken afkeer van de vrouw bij zich doet veronderstellen. Zijn
+oordeel over de vrouw vat hij ergens samen als volgt: "De in elkaar
+geschrompelde, smalschouderige, breedheupige en kortbeenige sexe
+kan alleen door den man, wiens intellect is verduisterd door de
+geslachtsdrift, de _schoone_ sexe genoemd worden. De heele schoonheid
+dier sexe is een waandenkbeeld der mannelijke zinnelijkheid. In plaats
+van haar het schoone geslacht te noemen, zou men de vrouwelijke sexe
+met meer recht als het leelijke, het onesthetische geslacht kunnen
+aanduiden. Noch voor muziek of poëzie, noch voor de beeldende kunst
+hebben zij zin of ontvankelijkheid, en als zij zulks voorwenden en
+voorgeven is dit niet anders dan louter na-aperij, om des te beter
+te kunnen behagen. Om deze reden zijn zij in het minst niet in staat
+persoonlijk het geringste tot stand te brengen, en de reden daarvan
+is naar mijn meening deze: de man streeft in alles naar de directe
+heerschappij over de dingen, hetzij door ze te begrijpen, hetzij
+door ze te bedwingen. Maar de vrouw kan nooit anders dan indirect
+de dingen beheerschen, namelijk door den man te beheerschen. Daarom
+ligt het in den aard der vrouwen, in alles niets dan een middel te
+zien om den man in haar macht te krijgen."
+
+Schoon is volgens Kant datgene, waaraan men algemeen een welgevallen
+heeft. Er zijn nog vele andere definities beproefd, maar deze verliezen
+zich allen in het onverstaanbare. En een zeer belangrijke omstandigheid
+wordt daarbij gewoonlijk buiten beschouwing gelaten, n.l. deze, dat
+datgene, waaraan men algemeen een welgevallen heeft, veranderlijk
+is. De Fransche anthropoloog Cordier heeft in 1860 in een verhandeling
+over de schoonheid van den mensch het eerst voor de beoordeeling van de
+menschelijke schoonheidsidealen het juiste standpunt geformuleerd. Hij
+zegt: "De schoonheid is in geenen deele het uitsluitend bezit van een
+of ander ras. Daarom kunnen er geen algemeene schoonheidsregelen worden
+aangegeven, ze moeten voor ieder ras afzonderlijk worden gezocht." En
+niet alleen zijn de schoonheidsidealen verschillend naar de rassen,
+dat is naar plaats, maar evenzeer naar tijd. Wat in een gegeven
+milieu in den eenen tijd schoon heet, geldt in een anderen tijd als
+onschoon. Zoo is er zelfs in de West-Europeesche kunst een periode
+geweest (Goltzius en Dürer zijn daarvan twee vertegenwoordigers)
+waarin sterke corpulentie het schoonheidsideaal was voor de vrouw;
+een bepaalde reden daarvan is niet aan te geven; misschien was het
+een symboliek van de zwangerschap. Zeker is, dat corpulentie alleen
+bij primitieve volken schoon pleegt te worden gevonden.
+
+Ook de schoonheidsidealen zijn onderworpen aan mode. En onderzoek leert
+wel wat bij de verschillende volken en in verschillende tijden schoon
+werd gevonden, maar zelden of nooit blijkt, waarom dat zoo was. De
+wet van oorzaak en gevolg houdt zich hierbij zoo volkomen schuil,
+dat het buitengesloten is in deze verborgenheid door te dringen, en
+nog meer om gevolgtrekkingen te maken voor de toekomst. Wat hierna
+mooi zal gevonden worden valt hoegenaamd niet te zeggen; evenmin
+onder welke omstandigheden de smaak zich zal beginnen te wijzigen.
+
+Nu is het een feit, dat het menschelijk lichaam in den loop van vele
+duizenden jaren niet is veranderd. Men heeft skeletten opgegraven uit
+tijden, toen de mensch nog slechts zeer gebrekkige steenen werktuigen
+had, niets dan ruwe vuursteensplinters, en dus nog stond aan het
+begin van het steentijdvak. En deze skeletten, wier ouderdom nog
+niemand zelfs heeft durven schatten, maar waarbij men minstens aan
+honderdduizend jaar moet denken, verschillen in het minst niet van
+die van den tegenwoordigen mensch. Van den lichaamsvorm van den mensch
+moet dan ook worden aangenomen, dat hij binnen de grenzen van het ras
+zoo goed als constant en onveranderlijk is. Als nu de kunst ten allen
+tijde eenzelfde ideaal van schoonheid had gehad, dan zou men overal en
+altijd steeds dezelfde vormen en proporties ontmoeten. Dit is echter
+niet het geval. Integendeel, elke eeuw levert weer nieuwe menschen in
+het marmer en op het doek. De kunst streeft er dus niet in de eerste
+plaats naar, de menschelijke vormen natuurgetrouw weer te geven,
+zij kiest en corrigeert die vormen naar het schoonheids-ideaal dat
+voor het oogenblik in de mode is; wat zij geeft zijn geen portretten,
+maar willekeurige scheppingen der door mode en heerschenden smaak
+beïnvloede verbeelding. Dit geldt zonder uitzondering voor alle
+tijden en voor alle volken, wier kunst zich met het weergeven van
+den mensch heeft beziggehouden. Dus geldt het ook voor de oudheid,
+en daarom laat zich uit de antieke kunstwerken al evenmin een kanon
+van eeuwige en onveranderlijke schoonheid afleiden, evenmin als uit
+de scheppingen der hedendaagsche kunstenaars, die zich reeds bij het
+kiezen hunner modellen al of niet bewust door den heerschenden smaak
+en de eischen der mode van het oogenblik laten leiden.
+
+Zoo is in het gebied der esthetische idealen nu eens dit schoon
+en dan weer het tegendeel. Conclusie: de esthetische schoonheid is
+veranderlijk, wat in het eene tijdperk aantrekt, stoot in een ander
+tijdperk af.
+
+Het effect der erotische schoonheid op de gezonde zinnelijkheid is
+daarentegen vrijwel onveranderlijk. In dit opzicht vormt het erotisch
+schoonheids-ideaal de tegenstelling van het esthetische ideaal. Het
+erotisch verlangen van den man bijvoorbeeld reageert veel minder op
+slankheid en regelmaat, dan op gezondheid en gevulde vormen. En het is
+niet moeilijk daarin de wijze voorzorg der Natuur te ontdekken: het
+vet is als krachtreservoir, als de opzameling van latente energiën,
+voor het mannelijk geslachts-instinct onbewust het schoonste aan
+het vrouwenlichaam, en dit komt de nakomelingschap ten goede. Van
+de vol-weelderige vrouw gaat voor de mannelijke zinnelijkheid de
+krachtigste erotische aantrekkingskracht uit. Haar omzwerft steeds
+een wolk van aanbidders, terwijl de slank-schrale magerheid, ook al is
+deze het esthetisch ideaal van het oogenblik, in haar vleeschloosheid
+alleen blijft staan. Zoo drijft de Natuur in haar wijsheid de meesten
+naar de besten, d.i. de voor haar doel de meest geschikten.
+
+Als men op de straat mannen bijna allen ziet omkijken naar een
+vrouwenfiguur, dan is dit bijna altijd een weelderig-gevulde
+vrouw die dit geldt, tenzij de buitensporigheid van het toilet
+de aanleiding is. Het is vooral de weelderige ontwikkeling van de
+dusgenaamde secundaire geslachtskenmerken: boezem en bekkenstreek,
+die magnetisch aantrekt. Menige vrouw, die in bijzondere mate aan
+het erotisch ideaal der mannen beantwoordt, kan zich nauwelijks in
+het openbaar vertoonen zonder bijna onmiddellijk zich te zien gevolgd
+door een drom stomme vereerders.
+
+En nu is het wel opmerkelijk, dat het erotisch en het esthetisch ideaal
+voor vrouwenschoon misschien in geen tijdperk zoo lijnrecht tegenover
+elkander hebben gestaan als in onze dagen het geval is. Er heerscht
+tusschen beide idealen een letterlijk diametrale tegenstelling. Dit
+heeft voor de sexueele zeden zijn eigenaardige consequenties. In
+kringen, waar het op geld niet aankomt, en de vervulling van wenschen
+geenerlei hindernis in den weg staat, komt het tamelijk veelvuldig
+voor, dat mannen veel meer om deze reden, dan krachtens polygamische
+geaardheid, met twee vrouwen betrekkingen onderhouden. Met een slanke
+modepop, levende op de grenzen der lichaamloosheid, en daardoor erkend
+als ideaal van schoonheid, vertoont hij zich in het openbaar, in de
+opera, bij wedrennen, in badplaatsen en op soupers. En een tweede,
+toegerust met alle weelden van het erotisch ideaal, vormt den harem
+van den bezitter en wordt dienovereenkomstig in een met die functie
+overeenkomende afzondering gehouden.
+
+Er zijn echter ook tijden geweest, waarin het esthetisch of
+mode-ideaal en het natuurlijke erotische ideaal van schoonheid
+vrijwel samenvielen en ineensmolten. Dit valt af te leiden uit de
+voortbrengselen der kunst uit sommige tijden. En hoe standvastig en
+onveranderlijk het erotisch ideaal leeft in de mannelijke phantasie,
+blijkt wel hieruit, dat juist die kunstwerken zoo lang ze bestaan,
+ook dan als het esthetisch ideaal het tegengestelde schoon noemde,
+ten allen tijde de gezonde zinnelijkheid in verrukking hebben gebracht
+en eveneens ten allen tijde de ontsteltenis der shocking-apostelen
+hebben gaande gemaakt. Zulke kunstwerken zijn in de eerste plaats die
+van Rubens, Titiaan, Paolo Veronese, Palma il Vecchio, Giorgione en
+de scheppingen hunner navolgers. In werken dezer meesters ziet men,
+hoe weelderige volheid, regelmatigheid van vormen en kracht zich in
+grandiose harmonie in het vrouwenlichaam kunnen vereenigen. Wel is de
+volmaaktheid, zooals wij ze in die werken zien, in de werkelijkheid
+uiterst zeldzaam, maar een utopie is zij allerminst.
+
+Het zuiverste erotische schoonheidsideaal triumfeerde machtig en
+schitterend in de werken van P.P. Rubens.
+
+Het meerendeel der werken van Rubens zijn verheven erotische
+orgiën, vergoddelijkte Venusfeesten van in wellust-begeerte
+zich rekkende volmaakt-schoone mannen en vrouwen, ja elk werk
+van dezen meester is een hooglied van gloeiende zinnelijkheid,
+oorsprong des levens. Alle werk van Rubens is in beeld gebrachte
+grootsch-heerlijke erotiek. Zinnelijkheid is vuur en vuur is leven,
+kracht en potentie. Rubens werk is als stroomend vuur. Alles in zijn
+werken is aangegrepen door zinnelijk vuur, zijn mannen, zijn vrouwen,
+de dieren, zelfs de planten, alles ademt paardrift, alles straalt
+levenverwekking. Rubens' vrouwenfiguren hebben slechts één doel:
+zinnelijke verlangens te wekken, de begeerte te doen opvlammen
+in die stroomen van vrouwelijke heerlijkheid onder te gaan. En
+zijn vrouwen hebben slechts één wensch: zinnelijke verlangens te
+bevredigen. Het zijn zonder uitzondering heerlijke tempels van
+onmetelijken wellust, tempels die waard zijn er telkens en altijd
+weer aan de liefde te offeren. De vrouwen van Rubens hebben geen
+andere dan deze goddelijk-animale bestemming, hetzij hij boerinnen
+schildert of voorname dames, of hij ons Diana te aanschouwen geeft of
+de vrome Angelica, aan wier ontbloote schoonheid het oog van een oude
+kluizenaar zich in een laatste begeeren verzadigt. En dat alles neemt
+bij hem overal zoo edele en heerlijk-heroïsche vormen aan, dat voor
+ons oog zich ook het laagste vergoddelijkt. Steeds vertoont zich de
+geslachtsliefde als de heilige, allesbeheerschende wet der bestendiging
+van het leven, nooit als in lijfsgenot zwelgende liederlijkheid. De
+boezem is de algemeene voedingsbron van het menschelijk leven, hij
+is het heerlijkste symbool van gezondheid en van kracht en daarom
+ook der schoonheid. Verheerlijking van den boezem is dan ook de
+boventoon in de vurige hymne in kleuren, die elk werk van Rubens
+te zien geeft. In zijn apotheose van het vleesch is de schoonheid
+van den boezem hem steeds het belangrijkste. Hij schildert slechts
+vrouwen van den leeftijd, waarop de boezem zich in volrijpheid moet
+hebben ontwikkeld, en hij schildert slechts vrouwen met heerlijke
+borsten. Boezem en schoonheid zijn bij Rubens onafscheidbare begrippen,
+en zoo hebben bij Rubens alle vrouwen prachtvolle borsten. Telkens
+en altijd weer opnieuw schildert Rubens Helena Fourment, zijn vrouw,
+maar eigenlijk schildert hij alleen haar overheerlijken, juister:
+haar Rubenschen boezem, evenals van haar zuster Susanna. Aan die
+schoonheid kan hij zich niet verzadigen en in zijn verrukking noodt
+hij de gansche wereld bij die heerlijke pracht te gast.
+
+Dat de zinnelijkheid van nature haar ideaal vindt in gevulde,
+weelderige vormen, dat leeren ook de erotische voorstellingen van
+den primitieven mensch. Onlangs is uit de diluviale aardlagen van
+Frankrijk een verzameling reliefbeeldhouwwerk opgegraven, grootendeels
+bestaande uit vrouwenfiguren. Dit zijn de oudste vrouwenbeelden die
+wij thans kennen. Het opmerkelijkste van deze beelden is de kolossale
+ontwikkeling van heupen, dijen, buik en borsten. De geleerden hebben
+zich het hoofd gebroken met de vraag, of dit als met dikke vetkussens
+bezaaide vrouwentype slechts als een schepping van de phantasie dier
+primitieve kunstenaars moest worden beschouwd, dan of men er een
+natuurgetrouwe uitbeelding der toenmalige vrouwen in had te zien. Men
+achtte ten slotte dit laatste het aannemelijkste, vooral wijl bij deze
+oudste voortbrengselen der sculptuur blijkbaar in alles naar realisme
+was gestreefd en alle idealiseerende overdrijving er vreemd aan was;
+ongetwijfeld stelden zij dus een werkelijk door de makers waargenomen
+type voor. De vrouwen bij dit volk, zoo redeneerde men, bleven het
+grootste deel van haar leven in hare veilige holen, terwijl de mannen
+op voedsel uitgingen. Zoo ondergingen zij, door ruime voeding bij
+weinig of geen lichaamsbeweging, een levenslange mestkuur.
+
+Hier werd dus toegegeven, dat deze diluviale menschen nog geen
+esthetisch schoonheidsideaal bezaten; maar op het denkbeeld, dat
+deze beelden het erotisch ideaal dier voor-historische menschelijke
+wezens uitdrukte, kwam men niet. Toch schijnt dit vrij duidelijk. Die
+beelden geven niet aan, hoe de vrouwen bij dit oer-ras er uitzagen;
+maar hoe men zich de vrouw erotisch het schoonst, d.i. zinnelijk het
+meest begeerlijk, voorstelde. Hoogstwaarschijnlijk vonden de makers
+dier beelden in hun omgeving enkele individuen, die dit ideaal min
+of meer nabij kwamen. Aan karikaturen valt hier natuurlijk niet te
+denken--het wezen der karikatuur veronderstelt een veel hoogeren trap
+van ontwikkeling en is den oermensch nog ten volle vreemd.
+
+Wel echter is het mogelijk, dat deze dikvleezige vrouwen nog iets
+anders vertegenwoordigen dan het erotisch ideaal der mannen van dien
+tijd. Vet wordt alleen die vrouw, die veel te eten heeft en niets
+behoeft te doen, dus niet behoeft te werken. Dus moeten anderen voor
+haar werken. Het lijkt niet waarschijnlijk, dat een enkele man, die
+toenmaals als jachtgereedschap niet anders had dan een knuppel en een
+paar steenen, in staat was om zijn gezin zoo in overvloed te doen
+baden. Derhalve bezigde men slaven, die men voor zich liet werken,
+en de vruchten van wier arbeid men zich toeëigende. Zoo leeren ons
+deze vrouwen-beelden niet alleen het erotisch ideaal dier oermenschen
+kennen, maar ook bijzonderheden omtrent hun maatschappijvorm, welke
+blijkbaar berustte op de slavernij. De schoone, d. i. vetvleezige vrouw
+symboliseert het erotisch ideaal en tevens de rijke, d. i. voorname
+vrouw. Ditzelfde vinden wij terug zoowel in de eerste tijden der
+geschiedenis als bij de volken die nog thans op bijna voorhistorischen
+trap van beschaving staan--voornaamheid, macht en rijkdom zinnebeeldig
+voorgesteld door corpulentie.
+
+De volkenkunde leert ons tal van merkwaardige voorbeelden van
+erotische vereering der gemeste vrouw. Speke heeft in het landschap
+Karagwé ter westkust van het Victoriameer in Afrika waargenomen,
+dat de vrouwen der dorpshoofden zoo monsterachtig dik waren, dat zij
+nauwelijks meer konden staan. Emir Pacha vermeldt hetzelfde uit de
+streken van de beneden-Kagera. Stoll vestigt er de aandacht op, dat
+ook het oud-Egyptische beeldhouwwerk meest zeer zwaarlijvige vrouwen
+te zien geeft, en dan zijn dit blijkbaar steeds voorname vrouwen en
+vorstinnen. In het zooveel beschaafdere Nieuwe Rijk blijkt daarentegen
+het slank-meisjesachtige het ideaal te zijn.
+
+Bij de Guanchen der Canarische eilanden speelde volgens Barros, die in
+de 15e eeuw die eilanden bezocht, in de sexueele zeden dikvleezigheid
+der vrouw een voorname rol. "De vrouwen, zegt deze schrijver, moeten
+daar bij den bruidsschouw in de eerste plaats dik en vet zijn, en
+daarom worden zij al van jongsaf opzettelijk letterlijk gemest. Magere
+meisjes worden voor het huwelijk ongeschikt geacht; men meent, dat dan
+haar buik nog te klein en te nauw is om flinke kinderen ter wereld
+te brengen." De voor Westersche begrippen afzichtelijke steatopygie
+(dikbilligheid) der Hottentotsche schoonen is overbekend. En wanneer
+de Tunesische jodin heden ten dage den huwbaren leeftijd bereikt,
+moet zij zes weken het bed houden en zich zeer zwaar voeden. Want
+eerst als zich op haar lichaam vetkussens hebben gevormd, komen er
+minnaars opdagen. In al deze gevallen wordt steeds een nauw verband
+tusschen deze welgedaanheid en de maatschappelijke positie der vrouw
+verondersteld; magerheid bij de vrouw wordt beschouwd als een gevolg
+van werken en werken geldt als het zekere bewijs van arme afkomst. Zoo
+tracht men bij deze primitieve volken door de dikte zijner vrouwen
+eigen maatschappelijken welstand te demonstreeren. Wat in de beschaafde
+landen de paleizen der koningen, de kasteelen van den adel en de
+voorname huizen en de villa's der gegoede burgers zijn, dat zijn bij
+de onbeschaafde of anders dan de westersch beschaafde volken de vet- en
+vleeschmassa's hunner vrouwen--uiterlijke blijken van macht en rijkdom.
+
+Van het standpunt der moderne Europeesche esthetiek is het
+Indogermaansche menschenras zoo niet alleen schoon, dan toch verreweg
+het schoonste. Van de steatopygische Hottentot-Venus zoowel als van
+de betatoeëerde Australiërs wendt zij zich vol afkeer af, om maar
+niet te spreken van de Botokoeden, wier ideaal van vrouwenschoon
+misvorming verlangt van het aangezicht door opspalking der lippen met
+schijfjes hout. Maar afgezien van deze buitensporigheden, waartoe
+ook de kunstmatige voetverschrompeling der Chineesche vrouwen
+kan worden gerekend, bezit elk menschenras natuurlijke erotische
+schoonheid. Zoodra de Europeaan zijn natuurlijke vooringenomenheid voor
+het blanke ras een weinig heeft leeren afleggen, zal hij onwillekeurig
+ook den elastischen bouw eener jonge Mina-negerin met haar rechte
+postuur en haar lichten Diana-tred kunnen bewonderen en de sierlijke
+fijnheid eener bronskleurige Egyptische schoon kunnen vinden.
+
+Voor het leven der sexen heeft de esthetische schoonheid
+een ondergeschikte beteekenis. Hoofdzaak is hier de erotische
+schoonheid. "Niet alle schoonheid, zegt Gervantes in _Don Quichote_,
+inspireert liefde. Er is veel schoonheid, die alleen het oog bekoort
+en overigens koel laat." Als Goethe dan ook zegt: Schoonheid is overal
+een welkome gast, dan heeft hij klaarblijkelijk de erotische schoonheid
+op het oog. Want voor erotische schoonheid is ook het ruwste gemoed,
+zoolang niet alle zinnelijkheid er in is gedoofd, ontvankelijk,
+terwijl esthetische schoonheid alleen op den artistiek verfijnden
+smaak indruk maakt.
+
+
+
+
+
+V.
+
+SCHAAMTE.
+
+
+De welopgevoede Europeesche mensch schaamt zich zijn
+naaktheid. Tegenover de logica en tegenover de natuur is die schaamte
+onredelijk, even onredelijk als de angst en de afschuw dien de
+menschen koesteren voor een geraamte, terwijl zij toch weten dat
+zij zelf zulk een geraamte in zich omdragen. Toch schijnt zij als
+een neiging in de ziel van ieder mensch te zijn gelegd en doet zij
+zich gelden met een kracht, die soms de kracht der zinnelijkheid zelf
+schijnt te overtreffen.
+
+Waarom schamen wij ons?
+
+Niet om daarin een soort beveiliging te vinden tegen de macht der
+zinnelijkheid, maar om ons nog machteloozer tegenover deze natuurdrift
+te maken! Ook het sexueele schaamtegevoel staat in directen dienst
+der zinnelijkheid. Het is in ons de verraderlijke bondgenoot van de
+andere sexe. De schaamte prikkelt en onderhoudt de zinnelijkheid. Het
+is hier weer hetzelfde spel van schijn en wezen, dat het geheele
+sexueele zijn van den mensch omgeeft, en dat er naar streeft steeds
+den schijn te wekken van het tegenovergestelde der werkelijkheid.
+
+"Het eerste wat men de vrouwen geleerd heeft, zegt Diderot (_Sur les
+femmes_) is: het vijgenblad, dat haar oudste stammoeder haar heeft
+nagelaten, smaakvol en coquet te dragen. Alles wat zij de eerste
+kinderjaren te hooren krijgt komt neer op de vermaning: Mijn dochter,
+let toch op je vijgenblad! Je vijgenblad zit goed, je vijgenblad
+zit slecht."
+
+Volgens Debay (_Physiologie des trente beautés de la femme_) is het
+schaamtegevoel een natuurlijk instinct van de vrouw, dat haar zoeken
+doet naar middelen om de teugellooze begeerte van den man van haar
+af te leiden. Debay heeft hier zeer kernachtig het tegenovergestelde
+van de werkelijkheid geformuleerd!
+
+Het geldt bij het geheele blanke menschenras als iets vanzelfsprekends,
+dat beide geslachten buitenshuis alleen gezicht, hals en handen
+onbedekt laten, al het overige wordt met kleederen aan het gezicht
+onttrokken en wie meer laat zien doet iets onbetamelijks en
+onfatsoenlijks. Diezelfde menschen, die hun eigen en anderer naakt
+lichaam onfatsoenlijk vinden, bewonderen het naakte lichaam in de
+kunst. En ook schaamt men zich niet voor zijn naaktheid als men alleen
+is. Uit een en ander schijnt reeds te blijken, dat de schaamte met
+de naaktheid op zichzelf niets uitstaande heeft.
+
+Waar in dit hoofdstuk het woord schaamte wordt gebezigd, wordt het
+steeds bedoeld in zijn beteekenis van naaktheidsschaamte. Het woord
+schaamte toch duidt een heele reeks zeer uiteenloopende gewaarwordingen
+aan.
+
+De schaamte in dezen zin is een dier vele schijnbare
+tegenstrijdigheden, zooals het sexueele leven van den mensch er
+zoovele te zien geeft. Het is een uiterst veranderlijke, ten volle
+individueele gewaarwording, die met naaktheid en zedelijkheid niets
+gemeens heeft. Men kan naakt gaan zonder begrip te hebben van schaamte
+daarvoor. Het is geheel iets anders, of een Europeesch philosoof
+dan wel een inboorling van Brazilië of van den Bismarck-Archipel
+zijn naaktheid toont. De naaktheid is het niet die van nature het
+schaamgevoel kwetst, zoo min bij de nog op primitieven trap van
+beschaving staande volken als bij onze Europeesche kinderen in de
+eerste levensjaren.
+
+De oorsprong van het schaamtegevoel is gelegen in de natuurlijke
+neiging van het vrouwtje om voor den blik van het mannetje hare
+geslachtskenmerken te verbergen, nu eens om zich voor een ongewenschte
+benadering te beschermen, dan weer om de begeerte sterker te
+prikkelen of uit vrees afkeer en walging op te wekken. Het verborgene
+trekt sterker aan dan het zichtbare, het onbekende prikkelt de
+nieuwsgierigheid, terwijl het bekende onverschillig laat. In deze zucht
+tot verbergen heeft zoodoende de Natuur de vrouw van een zinnelijk
+machtsmiddel temeer tegenover den man voorzien. En de vrouw heeft
+ten allen tijde van dit machtsmiddel een ruim gebruik gemaakt. Door
+het hanteeren van het wapen der dusgenaamde schaamte heeft de vrouw
+het vermogen meer en langer interessant te zijn voor de mannelijke
+zinnelijkheid, en deze op te voeren tot de gewenschte hoogte, dan van
+eenvoudige naaktheid redelijkerwijze ware te verwachten. En gelijk in
+de natuur neigingen zoowel als organen meerdere functiën vervullen,
+zoo ook met het sexueele schaamtegevoel: het werpt hinderpalen en
+beletselen op tegen te groote agressiviteit van den man, en werkt
+als stimulans bij te geringe agressiviteit van den man.
+
+Algemeen zijn physiologen zoowel als psychologen het er over eens,
+dat het schaamtegevoel geen oorspronkelijk instinct bij den mensch
+is, maar een verworven eigenschap. Daarvoor pleit ten eerste het
+verschijnsel, dat het schaamtegevoel zich onder de menschen in alle
+denkbare richtingen heeft ontwikkeld, zoodat de manieren waarop,
+of juister nog, de lichaamsdeelen waarvoor men zich schaamt, zeer
+verschillend zijn. Er is nauwelijks een lichaamsdeel op te noemen,
+waarop niet hier of daar in de wereld het schaamtegevoel zich heeft
+neergezet. Een natuurlijk instinct nu is niet zoo verplaatsbaar. Een
+tweede bewijs tegen het aangeboren zijn van het schaamtegevoel is
+het volkomen ontbreken daarvan bij jonge kinderen. Het kind, dat nog
+vrij is van de sexueele zinnelijkheid, kent de schaamte niet. Eerst
+met het ontwaken van de zinnelijkheid, ontwaakt ook de schaamte. Bij
+ieder menschelijk wezen herhaalt zich zoo de Paradijslegende--de
+zinnelijkheid roept de schaamte voor de naaktheid wakker.
+
+De natuur is altijd naakt, de onschuld is het evenzeer; bij ieder
+vergrijp jegens de natuur en bij iedere ontwijding der onschuld
+werpt de mensch het beeld der liefde nieuwe hulsels om de schouders,
+zegt Mantegazza.
+
+En als met de intrede der geslachtelijke rijpheid het schaamtegevoel
+zich doet gelden, dan schaamt het kind zich juist precies voor
+dezelfde lichaamsdeelen als waarvoor het zijn omgeving zich ziet
+schamen. Evenals het kind moet leeren spreken, moet het zich leeren
+schamen en het komt daarin onder gewone omstandigheden nooit buiten
+de desbetreffende opvattingen van zijn naaste omgeving. Zoo kan men
+evenals van een moedertaal ook spreken van een moederschaamte en even
+verschillend als de talen is ook het schaamtegevoel.
+
+Schaamte is in hinderlaag liggende zinnelijkheid. Zij staat in
+directen dienst van de zinnelijke lokking. Als zoodanig is zij het
+sterkst ontwikkeld bij de vrouwelijke sexe, wier rol in het sexueele
+leven juist bestaat in aanlokken. De pure naaktheid lokt minder
+dan de zich beschaamd verbergende naaktheid. Omdat schaamte ten
+slotte hierop uitloopt, dat zij de vrouw begeerlijker maakt, daarom
+zorgt de vrouw onmiddellijk bij het tot rijpheid komen, dat zij zich
+schaamt, naar dit in haar omgeving betaamt, nooit anders. Die schaamte
+geldt dan altijd in de allereerste plaats lichaamsdeelen, die op de
+mannelijke omgeving de sterkste erotische aantrekking blijken uit
+te oefenen. Waar dit de voet is, daar zit de schaamte in den voet,
+waar het 't aangezicht is, daar zit de schaamte in het aangezicht, en
+zoo voort. De vrouwelijke schaamte gaat op en neer met de mannelijke
+zinnelijkheid. Waar de schaamte haar doel voorbij schiet, d.w.z. als
+zij zoo goed slaagt in haar wel schijnbaar, maar niet werkelijk beoogd
+doel: het erotisch offensief der mannen te keeren--daar wordt zij
+onmiddellijk gecorrigeerd en in de gewenschte richting gewijzigd en
+men haast zich het zoo schaamachtig verborgene desnoods openlijk aan
+de blikken prijs te geven. Wat het sterkst de mannelijke zinnelijkheid
+prikkelt, dat wordt bewust of onbewust als regel toegepast. Is dit de
+ingetogen schaamte, dan schaamt men zich ingetogen; wordt met luchtige
+opvattingen meer effect verkregen, dan worden die luchtige opvattingen
+gehuldigd. De schaamte is grootendeels modezaak en het is dan ook de
+mode die uitmaakt hoe en waarvoor men zich schamen moet. Blijkbaar
+denken ook de vrouwen er zelf ongeveer zoo over. "De reden, waarom de
+menschen zich hun naaktheid schamen," zegt Marie Bashkirtseff in haar
+_Journaal_, "is deze, dat zij hun kleine gebreken kennen. Was men er
+zeker van, geen vlekje op de huid noch een slechtgevormde spier of
+een misvormden voet te hebben, dan zou men zonder zich te schamen,
+naakt loopen. Men geeft zich hiervan geen voldoende rekenschap, en
+toch is dit en niets anders de oorzaak van onze schaamachtigheid. Hoe
+zou men ook kunnen aarzelen iets werkelijk schoons, iets waarop men
+trotsch kan zijn, te vertoonen? Wie heeft ooit sinds den tijd van
+koning Candaules, die zijn gasten met de onverhulde heerlijkheid zijner
+schoone vrouw verrukte, een schat of schoonheid bezeten en zich daarop
+niet beroemd? Even licht als men tevreden is met zijn aangezicht,
+even angstvallig en behoedzaam is men ten opzichte van de gebreken
+van het overig lichaam. Wie zich volmaakt weet kent de schaamte niet,
+de schoonheid is almachtig, ook tegenover de schaamte. Schaamte is
+vrees voor kritiek op de schoonheid van het lichaam."
+
+De sexueele schaamte is een erotisch lokmiddel. Dit lokmiddel is
+als zoodanig oorspronkelijk alleen der vrouw eigen en bij haar een
+natuurlijke neiging. Het ligt geheel in de lijn van de vrouwelijke
+rol in het geslachtsleven, die in schijnbaar afweren bij werkelijk
+lokken bestaat. Ook thans nog is het sexueele schaamtegevoel sterker
+ontwikkeld bij de vrouw dan bij den man. In den loop der tijden is
+de schaamte tot gewoonte geworden, een gewoonte zoo sterk, dat zij
+zich ook nog doet gelden in die momenten, waarin zij het minst op
+haar plaats lijkt. In de sexueele zeden en de sexueele moraal neemt
+deze gewoonte gewoonlijk het karakter aan van een deugd, waardoor
+haar voortbestaan ook van dien kant voldoende is gewaarborgd.
+
+Naaktheid wordt door natuurvolken nimmer als naaktheid gevoeld, zij
+weten niet dat zij naakt gaan; bij hen is de naaktheid natuurlijk
+en schaamte daarvoor is hun onbekend. Eerst als men het bekleeden
+van het lichaam heeft leeren kennen, ontstaat de schaamte over
+naaktheid. Waar naaktheid gewoonte is, werkt zij niet erotisch. Waar
+bekleeding gewoonte is, werkt reeds de minste ontblooting in hooge mate
+erotisch. En de bekleeding zelf werkt ook erotisch. Waar dit wordt
+ontdekt of begrepen, daar begint men zich onmiddellijk te gewennen
+aan kleeding en kiest terstond het dubbele erotische voordeel der
+kleeding boven de naaktheid.
+
+Men schuwt derhalve in beginsel de naaktheid niet uit schaamte,
+maar wijl daarvan onvoldoende erotische aantrekking uitgaat. Men
+grijpt naar kleeding niet uit schaamte voor de naaktheid, maar om de
+naaktheid begeerlijker te houden.
+
+Er is allerlei naaktheid: de nooit bekleed zijnde of natuurlijke
+naaktheid en de ontbloote of zinnelijke naaktheid. Verder nog
+artistieke naaktheid, die welke de kunst phantaseert.
+
+Aangezien de rol der vrouw in het liefdeleven bestaat in het passief
+uitoefenen van erotische aantrekking op de andere sexe, is de kleeding
+voor het vrouwelijk geslacht in meerdere mate een erotische kwestie
+dan voor den man, wiens rol van actieven aard is. Overal en ten allen
+tijde interesseert dan ook de vrouw zich veel meer voor kleeding dan de
+man. De hartstocht der vrouw voor kleeding is daarom, zij het veelal
+onbewust, van zinnelijken aard. Door haar kleeding verhoogt zij hare
+zinnelijke aantrekkingskracht, terwijl de natuurlijke zinnelijke
+bekoring der naaktheid er eveneens door verhoogd wordt. Ook als
+zoodanig vervult het sexueele schaamtegevoel getrouw zijn dubbele
+functie--het is tegelijkertijd het buitenste bolwerk der bedreigde
+kuischheid, en de uiterste voorpost in het gebied van de tegenpartij.
+
+Het schaamtegevoel brengt er toe de naaktheid te bedekken. Daardoor
+ontneemt het echter aan de naaktheid niet haar zinnelijke bekoring,
+maar onderhoudt die juist. De gewoonte, naaktheid te zien, verstompt
+zeer snel voor den zinnelijken prikkel daarvan. Door het schaamtegevoel
+blijft dus de zinnelijke bekoring van de naaktheid behouden.
+
+Het schaamtegevoel doet tevens voorwendsels aan de hand, om de
+natuurlijke zinnelijke bekoring van het lichaam tot in het onbegrensde
+te verhoogen. En wel door de kleeding. De kleeding, schijnbaar
+het middel om de naaktheid te bedekken, staat in werkelijkheid
+geheel en al in dienst der zinnelijke lokking, en vervult die
+rol onberekenbaar beter, zekerder en aanhoudender, dan de bloote
+naaktheid zou kunnen. Het schaamtegevoel, dat gebiedt de naaktheid te
+bedekken, stelt daarmee tevens instaat, de gebreken dier naaktheid te
+verbergen, de werkelijkheid te corrigeeren, omtrent die werkelijkheid
+in elke gewenschte richting volkomen om den tuin te leiden, al wat
+de zinnelijkheid maar verlangen kan te fingeeren.
+
+Zoo bezit speciaal de vrouw in het schaamtegevoel het voorwendsel
+om zich met alle ten dienste staande middelen begeerlijker te
+maken. Zoodoende dient haar het schaamtegevoel niet om het andere
+geslacht op kuischen afstand te houden en de gevaarlijke aandacht
+der licht ontvlambare zinnelijkheid van het andere geslacht af te
+leiden, maar juist om de phantasie van de andere sexe te prikkelen
+en nieuwsgierigheid op te wekken naar het schijnbaar zoo angstvallig
+verborgene.
+
+De schaamte prikkelt de zinnelijkheid ook door de aarzeling, die zij
+bij het verleenen van de eerste tot de laatste gunst doet betoonen. Het
+is toch het eigenaardige in het wezen van het geslachtsleven, dat
+elk beletsel, elk uitstel, iedere tegenstand de begeerte verhoogt
+en versterkt. De geslachtslust vereischt voor zijn bevrediging,
+zelfs dat aanvankelijk de bevrediging hopeloos schijnt. Alleen
+wanneer de voldoening stap voor stap nader komt, en de vesting
+stelling na stelling onder allerlei moeielijkheden wordt genomen,
+waarbij de eindoverwinning lang onzeker blijft, alleen dan wordt de
+eindelijke zege zoo genoten dat zij bevrediging schenkt. Naarmate de
+citadel gemakkelijker capituleert, wordt de overwinning minder op prijs
+gesteld. En tot dit gansche spel van zich stap voor stap en van gunst
+tot gunst te laten veroveren, wordt de passieve partij voor een groot
+gedeelte in staat, gesteld door het schaamtegevoel, dat aan dit spel
+tevens de natuurlijkheid verleent, die het effect ervan nog verhoogt.
+
+Schrijvers als Bachofen en anderen hebben uit de geschriften der
+klassieke oudheid een menigte mededeelingen verzameld, waaruit blijkt,
+dat bij tal van volken de geslachtelijke schaamte zich zelfs niet
+uitstrekte tot de handeling der geslachtsgemeenschap. Wij leeren
+daaruit volken kennen, die reeds een zekere mate van beschaving
+bezaten, en wier sexueele zeden op volgens onze begrippen nog
+zoo lagen trap stonden, dat zij in het openbaar en voor aller
+oogen geslachtsgemeenschap hadden. Zenobius verhaalt, dat de
+Berg-Massageten het iets heel gewoons vonden, op de publieke straat
+geslachtsgemeenschap te hebben. Strabo en Herodotus vermelden hetzelfde
+van andere Tartaarsche rassen. Apollonius, Xenophon en Diodorus hebben
+zulke zeden waargenomen bij de bergbevolking ter zuidkust van de
+Zwarte Zee. Wij mogen hieruit besluiten, dat er menschenmaatschappijen
+hebben bestaan, in wier beschaving schaamtegevoel voor sexueele dingen
+onbekend was.
+
+De schaamte heeft ook nog een anderen psychologischen ondergrond,
+ten minste bij den geciviliseerden mensch. Deze schaamt zich min
+of meer voor zijn geslachtelijke neigingen, wijl ze weinig in
+overeenstemming schijnen met zijn bewustzijn van waardigheid en
+superieuriteit. Het zwichten voor de zinnelijkheid schokt het met
+zooveel zorg gekweekte besef van verre verheven te zijn boven den
+"alledaagschen" mensch. Het zich vatbaar weten voor de paardrift brengt
+den eigenwaan aan het wankelen, want het dwingt tot de vernederende
+erkenning dat men zich trots alle zelfverheffing nog evenmin als
+wie ook heeft kunnen emancipeeren van de dierlijkheid. De maskers der
+beschaving en der inbeelding vallen af, de gedroomde meerderwaardigheid
+blijkt denkbeeldig; men blijkt nog altijd evenzeer dier te zijn
+als wie ook onder de verachten uit de omgeving. En dit alles wekt
+bij den geciviliseerden mensch een gevoel van vernedering en van
+schaamte tegenover zichzelven en tegenover anderen. Men voelt zijn
+waardigheid wankelen onder het besef dat men zwak is, hoe sterk men
+ook moge schijnen; dat men willoos tegenover de begeerte het andere
+geslacht naloopt, terwijl men den schijn aanneemt zooiets beneden
+zich te achten; dat men in het openbaar van esthetiek spreekt en
+van zelfbeheersching en zelfbedwang en deze in het geheim in het
+gezicht slaat. Nergens zoozeer als op het gebied der zinnelijkheid
+wordt de mensch, wat hij zich ook inbeeldt, zoo vernederend met
+den neus neergedrukt op het feit van zijn zwakte tegenover de
+natuur. Op geen enkel ander gebied drijft de natuur zoo den spot met
+'s menschen hoogmoed en trots, en wordt zijn fierheid ieder oogenblik
+zoozeer geknakt en verootmoedigd. Op geen ander gebied bevindt de
+mensch zich zoozeer een willoos werk- en speeltuig van redelooze
+natuurkrachten. En zelfs al slaagde hij erin, deze voor een tijd
+of voor altijd te overwinnen, dan zou hij wel iets hebben verloren,
+maar niet iets hebben gewonnen.
+
+Al deze overwegingen kunnen tot een zekeren afkeer van de
+geslachtelijke dingen leiden, tot minachting en tot schaamte over het
+feit, dat men niettemin dat verachte niet missen kan en niet missen
+wil, dat men doet wat men niet zou willen doen en evenmin zou willen
+laten, en dat men ten slotte evenzeer als het dier zijn schatting
+betaalt aan de natuur die in haar eischen geen verschil kent tusschen
+den mensch en het dier, en den mensch alleen den schralen troost laat
+van de mogelijkheid, bedoelde schatting te betalen in het geheim.
+
+Een ander merkwaardig verschijnsel bij het schaamtegevoel is de zeer
+verschillende localisatie van zijn hoofdzetel. Geen neiging is aan
+het lichaam zoo verplaatsbaar als de schaamte, geen aandrift kiest
+zich zoo grillig zijn zitplaats als deze.
+
+Het schaamtegevoel toch heeft volstrekt niet zijn zetel in de
+eigenlijke erotische sferen van het lichaam. De Mohammedaansche vrouw
+schaamt zich vooral voor haar aangezicht. In ongekleeden staat verrast
+is zij er alleen op bedacht haar aangezicht te verbergen. En zoo
+vertoont het schaamtegevoel naar tijd, ras en zeden, de zonderlingste
+wisselingen en ook daaruit blijkt dat het geen natuurlijk instinct is,
+maar een uitvloeisel van zede, gewoonte en opvoeding. De plaats aan
+het lichaam, waar de schaamte haar hoofdzetel heeft, is louter een
+kwestie van mode. Een absoluut schaamtegevoel bestaat niet, het is
+veranderlijk en van allerlei invloeden afhankelijk.
+
+In vele streken was of is het schaamtegevoel bijvoorbeeld
+gelocaliseerd op den voet. De ontblooting van den voet gold daar
+voor de vrouw als iets, wat de grenzen der coquetterie overschreed,
+dus als onfatsoenlijk en onbetamelijk. Wijl het schaamtegevoel altijd
+zetelt aan gedeelten van het lichaam waarvan sterke erotische bekoring
+uitgaat, of waaraan tenminste bijzondere erotische beteekenis wordt
+gehecht, mag men aannemen, dat daar, waar het schaamtegevoel der
+vrouw was neergestreken op den voet, de mannen op een óf anderen
+grond zich speciaal erotisch bezighielden met den voet. Wat toch
+voor de eene sexe erotische bekoring heeft, wordt door de andere
+sexe onmiddellijk schaamachtig verborgen gehouden. Vermoedelijk
+heeft men bij deze erotische belangstelling voor den voet der
+vrouw te doen met een verschijnsel van masochistisch servilisme,
+d.i. erotisch genieten in zelfvernedering voor de vrouw. En de vrouw,
+als gewoonlijk zonder zich al te veel rekenschap te geven van het
+wezen van het verschijnsel, was er met des te meer ijver op bedacht,
+het erotisch te exploiteeren. Men schaamde zich voor den voet minstens
+even sterk als voor de geheimste verborgenheden der genitale sferen. De
+coquetteerende voet werd zorgvuldig bekleed en verborgen gehouden en
+kwam slechts als bijzondere gunst uit zijn schuilhoek te voorschijn.
+
+De galante abbé Brantôme bericht: "In den vroegeren tijd had een mooie
+voet zooveel verleidelijks, dat kuische Romeinsche vrouwen en allen
+die kuisch wilden schijnen, beschroomd waren, hem openlijk den blikken
+prijs te geven, zoodat zij hem zooveel zij konden onder haar lang kleed
+verborgen hielden, waardoor haar gang zoo terughoudend en afgemeten
+was, dat hij nooit onder het kleed zichtbaar werd; en ook thans nog
+doen in navolging van dien ouden tijd desgelijks nog in Italië vele
+vrouwen". Gravin d'Aulnoy deelt van de Spaansche vrouwen der 17e eeuw
+mede: "Hare rokken zijn van voren en aan de zijden zoo lang, dat zij
+slepen, van achteren echter slepen zij niet. Zij dragen ze tot op
+den grond reikend, zoodat ze er bij het loopen op trappen, opdat men
+hare voeten niet zien kan, want deze lichaamsdeelen zoeken zij op het
+zorgvuldigst te verbergen. Naar ik verneem komt een dame eerst dan, als
+zij een heer reeds alle mogelijke tegemoetkomingen heeft betoond, er
+toe hem haar voet te toonen, als uiterste blijk van haar genegenheid;
+dit noemt men hier (in Spanje) de laatste gunst der liefde. Men moet
+toegeven, dat niemand zulke snoezige voetjes heeft, haar schoentjes
+zijn niet grooter dan onze poppenschoentjes. Die schoentjes zijn van
+kleurig marroquin, zonder hak, en omsluiten den voet even nauw als
+een handschoen. Als zij loopen, schijnt het of zij zweven; in geen
+eeuw zouden wij Françaises die manier van loopen kunnen leeren". Deze
+zelfde gravin vertelt ook, dat zij eens een voorname dame bezocht, die
+nog te bed lag, en alvorens op te staan, haar verzocht de deur af te
+sluiten, om verzekerd te zijn niet te worden verrast op bloote voeten.
+
+Een Duitsch auteur der 18de eeuw schrijft hieromtrent: "Zoo vrijgevig
+de Spaanschen waren met het exposeeren van de schoonheden van het
+bovendeel van haar lichaam, zoo angstvallig verborgen zij de onderste
+uiteinden. Eerbare vrouwen hielden haar beenen en voeten voor zoo
+ongenaakbaar en heilig, dat zij liever haar leven zouden gelaten hebben
+dan ze prijs te geven aan de blikken van een vreemd manspersoon. Opdat
+de voet nooit door een spiedenden blik kon worden ontwijd, droegen de
+Spaanschen een kleed dat zoo lang was, dat de voeten bij het loopen
+steeds geheel onzichtbaar bleven. Behalve de uiterste gunstbewijzen,
+die een vrouw vermag te schenken, was dit de grootste, dat de geliefde
+den minnaar haar voet toonde. De voeten en beenen der koninginnen waren
+zoo hoogheilig, dat het reeds een misdaad was er aan te denken; men
+begrijpt dus wat het zou geweest zijn er van te spreken. Toen prinses
+Maria Anna van Oostenrijk als bruid van Philips IV naar Spanje kwam,
+bood men haar in een stad waar groote fabrieken van zijden kousen
+waren, een aantal paren der kostbaarste dameskousen aan. De majordomus
+der toekomstige koningin wierp ze echter met verachting van zich
+met den uitroep, dat een koningin van Spanje geen kousen noodig had,
+daar zij immers geen beenen mocht hebben. De koninklijke bruid, dit
+hoorende, barstte in tranen uit en gaf te kennen dat ze naar Weenen
+terug wilde, want dat men er haar onkundig van had gelaten, dat een
+koningin van Spanje de beenen moesten worden afgezet. De zaak werd
+haar toen duidelijk gemaakt en men verhaalde het geval aan den koning,
+die zich niet weerhouden kon er om te lachen--het was een der drie
+keeren dat hij in zijn leven gelachen heeft."
+
+De geschiedenis der sexueele zeden kent ook een geval, dat de
+voetschaamte tengevolge heeft gehad dat van een geheel ras bij iedere
+vrouw de voeten van kindsbeen af volkomen worden verminkt. Dit is
+het geval bij de Chineezen. Deze zede is vooral in de Zuidelijke
+deelen van het uitgestrekte Hemelsche Rijk in zwang en inzonderheid
+bij de vrouwen der hoogere standen, zooals trouwens elke erotische
+zede het volledigst en tot haar uitersten in de hoogere kringen tot
+ontwikkeling kan komen--overal toch kan de vrouw haar erotische rol
+alleen dan ten volle vervullen, als zij niet behoeft te werken en
+zich kan laten bedienen. De voetverminking begint bij het vierde of
+het zevende levensjaar. Met verbanden worden de voeten zoo omwikkeld,
+dat ze bijna worden afgebonden. Daardoor wordt de groei niet alleen
+gestuit, maar de geheele voet schrompelt ineen tot een vormeloozen
+stomp. Zooveel mogelijk ontziet men daarbij den grooten teen. Hoe
+lang deze zede al bestaat, is niet bekend. Marco Polo en Ibn Batuta,
+die in de 13de en 14e eeuw China hebben bezocht, maken er met geen
+woord gewag van; maar volgens de Chineesche annalen is het gebruik al
+overoud. Waarschijnlijk is het 't allereerst in zwang gekomen onder
+de allervoornaamste vrouwen, die de reizigers natuurlijk niet te
+zien kregen--bij ongeciviliseerde en halfbeschaafde rassen worden de
+erotische pronkjuweelen altijd voor vreemdelingen angstvallig verborgen
+gehouden. Omtrent de bedoeling dezer verminking verkeerde men vroeger
+geheel en al in het onzekere. De oorzaak is natuurlijk hierin gelegen,
+dat de Chineezen deze, volgens onze begrippen afschuwelijke voeten,
+schoon vinden en de Chineesche vrouw verminkt haar voeten omdat zij
+daardoor over een erotisch machtsmiddel temeer beschikt.
+
+Matignon schrijft hieromtrent in de "Archives d'Anthropologie
+criminelle" (1898): "Het trok mijn aandacht, hoe groote liefhebbers
+de Chineezen zijn van pornografische afbeeldingen. En op ongeveer
+alle Chineesche pornografieën ziet men de mannelijke partij een
+vrouwelijken voet liefkoozen. Als een bewoner van het Hemelsche
+Rijk een vrouwenvoet in de hand neemt, dan is, vooral als hij
+bijzonder klein is, het effect hetzelfde als bij den Europeaan het
+betasten van een jeugdigen frisschen boezem. Alle Chineezen die ik
+hieromtrent ondervroeg, antwoordden mij eenstemmig: Heerlijk, een
+kleine voet! Jullie Europeanen kunnen niet begrijpen, hoe heerlijk,
+hoe verleidelijk, hoe onweerstaanbaar dat is! De aanraking van een
+kleinen vrouwen voet brengt den Chinees letterlijk in een erotischen
+roes en voert zijn zinnelijk verlangen op tot den hoogsten graad. Niet
+zelden klagen Chineesche christenen in de biecht over hun zwakheid
+tegenover de vleeschelijke bekoring, die den aanblik van vrouwenvoeten
+op hen uitoefent."
+
+Morache deelt mede, dat in China geloofd wordt, dat het verminken
+der voeten sterke vetafzetting aan den schaamheuvel, mons veneris,
+veroorzaakt; en ook aan de schaamlippen, zoodat zeer kleine voeten
+zeer weelderige ontwikkeling der geslachtelijke heerlijkheden
+aankondigt. Ook zou men in China gelooven, dat het niet kunnen loopen
+een verhoogden bloedsaandrang naar de schaamstreek veroorzaakt, zoodat
+kleine voeten het erotisch temperament en bijgevolg het vermogen
+geslachtsgenot te schenken, in sterke mate verhoogen. In elk geval
+weet men thans met volkomen zekerheid, dat de voetverminking der
+Chineesche vrouwen een erotischen grond heeft. Het schaamtevoel der
+Chineesche zetelt dan ook in hoofdzaak in haar voeten.
+
+Wij hebben boven reeds gezien, dat de localisatie van het
+schaamtegevoel in den voet niet uitsluitend bij de Chineezen is
+voorgekomen, maar elders is terug te vinden. Zoo is voorheen ook in
+Rusland de vrouwenvoet een voorwerp van erotische aanbidding der mannen
+geweest. P. Jacoby verhaalt omtrent Oost-Rusland: "Op heete dagen
+kan men de vrouwen hier zich onbeschroomd zien bewegen met ontblooten
+boezem, ja zoo goed als geheel ongekleed. Maar men zal ze nooit met
+bloote voeten zien en ook de naaste mannelijke bloedverwanten krijgt
+nooit den voet en het onderdeel van den voet der vrouwen te zien. Deze
+vrouwen hebben haar schaamte in de voeten en ook haar coquetterie. Den
+voet eener vrouw te ontblooten is hier voor den man de inleiding tot
+het uiterste en de aanraking van de voetbekleeding veroorzaakt bij hen
+dezelfde gewaarwordingen als bij den Europeaan het aanraken van een
+van het lichaam nog warm corset. De schoonheid der vrouw concentreert
+zich voor deze mannen in den voet. In de minnezangen der Mordwijnen is
+de voet de vrouwelijke bekoorlijkheid, die het meest geprezen en het
+vurigst bezongen wordt. Den voet tegenover een persoon van het andere
+geslacht te ontblooten geldt als een hoogst ongepaste sexueele daad en
+is zooveel als het symbool der sexueele overgave. Daardoor is de kous
+en de voetbekleeding daar een zinnebeeld van het huwelijk, evenzoo
+als elders de trouwring. Tegenwoordig nog is er in Oost-Rusland een
+traditioneel lied, dat jonge meisjes zingen bij het raden naar haar
+toekomstigen echtgenoot. Het thema van dat liedje is: kom en trek mijn
+kousen uit. Bij de volken in het Russische Noorden en Oosten moet de
+bruid zulks in den huwelijksnacht herhaaldelijk voor den bruidegom
+doen, elders is het de taak van den bruidegom; en dat heeft dan niet
+de beteekenis van een echtelijk gunstbewijs, maar van een echtelijke
+ceremonie. Bij de welgestelde burgerij en den kleinen adel stoppen
+de ouders van een bruidspaar geld in de kousen hunner kinderen als
+een cadeautje voor de andere partij, waarbij dan stilzwijgend wordt
+aangenomen, dat de jonggetrouwden elkander de kousen uittrekken als
+teeken van sexueele overgave en bezitneming."
+
+Het verminken van den voet met erotische oogmerken is ook onder de
+geciviliseerde volken zeer algemeen, hoewel men de zaak hier niet zoo
+tot het uiterste drijft als de Chineezen. Om de illusie te kunnen
+wekken van een kleinen voet te hebben persen ook de Europeesche
+vrouwen haar voeten gaarne in te nauw schoeisel. Met het gevolg, dat
+ook in Europa de vrouwen inplaats van fraaie, meest misvormde voeten
+hebben, met over elkander geschoven teenen en ontsierd door leelijke en
+pijnlijke eksteroogen. Vandaar schaamt ook de Europeesche vrouw zich
+haar voeten bloot te toonen, doch hierbij heeft men bij uitzondering
+te doen met schaamte die niet zinnelijke bekoring beoogt. De meeste
+vrouwen weten zeer wel dat zij leelijke voeten hebben; en zoo graag
+zij met het snoezig, bevallige laarsje coquetteeren, zoozeer schuwen
+zij het, den voet ontbloot te toonen. Aan badplaatsen behooren
+badpantoffels dan ook tot de onontbeerlijke bestanddeelen van het
+badtoilet. De ontgoocheling der ontblooting is wel het sterkste bij
+den voet.
+
+
+
+Doordat het schaamtegevoel zich zoo verschillend uit, worden
+volksstammen, die zich anders schamen dan wij, veelal voorgesteld als
+geen schaamte te bezitten. Met dit oordeel moet men echter uiterst
+voorzichtig zijn. Zelfs bij natuurvolken, die nog staan op den
+laagsten trap van geestelijke ontwikkeling, zijn sporen van een meer
+of minder ontwikkeld schaamgevoel te vinden. Zeer algemeen wordt gemis
+van kleeding, naakt-gaan, met gebrek aan schaamtegevoel verward. De
+geheele of nagenoeg geheele naaktheid van vele volksstammen is zeer wel
+vereenigbaar met een hoog-ontwikkeld schaamtegevoel; omgekeerd is het
+zich bedelven onder kleeding volstrekt geen waarborg voor het bestaan
+van het meest elementaire begrip van betamelijkheid en decentie.
+
+Aan den anderen kant schijnt het schaamtegevoel, waar het eenmaal
+bestaan heeft, wel voor verzwakking vatbaar, maar niet voor algeheele
+uitroeiïng. Zelfs bij de meest verdierlijkte prostituées blijkt altijd
+nog eenig spoor van schaamte overgebleven, hoe ook hare gedragingen
+het tegendeel schijnen te verkondigen. "Slaat men ze slechts wat
+nauwkeuriger en in bepaalde omstandigheden gade, zegt Parent-Duchatelet
+(in _Zedenbederf der Parijsche vrouwenwereld_), dan blijkt, dat zelfs
+de grootste moreele ontaarding dit gevoel toch niet geheel en al heeft
+kunnen vernietigen en dat er bij velen ten minste nog sporen van zijn
+overgebleven. Komt b.v. een vreemde in de visitatiekamer der prefectuur
+of der gevangenissen, op het oogenblik dat zij ontkleed staan voor
+het onderzoek, dan ziet men ze oogenblikkelijk de armen over de borst
+kruisen en zich zooveel mogelijk bedekken. Schaamteloos gedragen zij
+zich alleen jegens hare minderen, dat zijn hare mannelijke bezoekers,
+maar voor anderen leggen zij dikwijls een bijna normaal vrouwelijk
+schaamtegevoel aan den dag. Niet zelden ziet men ze blozen, wanneer
+ze gedwongen zijn zich voor meerdere mannen te ontblooten. Bij het
+reglementaire onderzoek wenden zij zich gaarne altijd tot denzelfden
+arts, zij komen alleen op de uren waarop zij zeker zijn dezen te zullen
+vinden. En wie zulks heeft meegemaakt, weet welk een diepen indruk het
+onderzoek en de demonstratie harer geslachtsziekten voor een talrijk
+auditorium op deze vrouwen maakt. Allen, zonder uitzondering, ook de
+meest schaamteloozen, worden tijdens zulk een onderzoek slag op slag
+vuurrood en blijkbaar is het voor haar een marteling."
+
+Ook uit deze schaamte der schaamteloozen van beroep blijkt de
+zinnelijke ondergrond van het schaamtegevoel. Zoodra de naaktheid
+blijkt onverschillig te laten of zelfs walging en afkeer te wekken,
+keert het schaamtegevoel onmiddellijk terug, als een poging der natuur
+om het gebroken evenwicht te herstellen.
+
+Een andere eigenaardige kant van het schaamtegevoel bij de
+geciviliseerde volken is, dat het zich niet uit tegenover alle
+soortgenooten, maar voornamelijk tegenover standgenooten. Vooral
+is dit het geval met het vrouwelijk schaamtegevoel. Tegenover den
+huisknecht werkt bij de voorname dame het schaamtegevoel haast even
+weinig als tegenover den huishond. Men acht het beneden zich, men
+schaamt zich, tegenover zoo iets als de knecht zich precies zoo te
+schamen als jegens den maatschappelijk gelijke. Duidelijk straalt
+hier weer de zinnelijke ondergrond van het schaamtegevoel in door:
+schaamte veronderstelt de mogelijkheid van begeerd te worden, en alleen
+reeds de gedachte daaraan beleedigt den maatschappelijk meerdere.
+
+Zeer sterke voorbeelden van gemis aan schaamte bij voorname
+vrouwen jegens personeel zijn bekend uit alle tijden en streken,
+waar bijvoorbeeld slavernij of lijfeigenschap heeft bestaan, voor
+zoover daarvan tenminste kultuurhistorische bijzonderheden bekend
+zijn. Slaven en lijfeigenen, die geen personen maar slechts dingen
+waren, kende men geen schaamte toe, en men schaamde zich ook niet
+voor hen. Een der meest krasse voorbeelden daarvan verhaalt Masson
+in zijn _Mémoires secrets sur la Russie_. Een Russische edelvrouw
+ging met een Française wandelen in een voor het publiek toegankelijk
+park. Twee lijfeigenen, lakeien, volgden op eenigen afstand. Onderweg
+moest de Russin aan een natuurlijke behoefte voldoen. Zij wenkte
+hare lijfeigenen, ging een weinig van den weg af, liet zich door
+de beide mannen de rokken lichten, en verrichtte, op hen steunend,
+de affaire. Op de ontstelde vraag van de Française, die iets van
+mannenoogen stotterde, antwoordde de Russin met eenige bevreemding,
+dat het toch maar slaven en geen mannen waren.
+
+Ditzelfde beneden zich achten van schaamte tegenover den mindere
+openbaart zich op velerlei manieren bij ongeveer allen voor wie
+bediend te worden door gewoonte tot een recht is geworden. Tegenover
+huisknecht of dienstmaagd acht men het zelden noodig pikante geheimpjes
+al te zeer te verbergen. Bij het toilet onttrekt men zich zorgvuldig
+aan de blikken van standgenooten, maar bekommert zich weinig om het
+personeel, en voor het kamermeisje heeft men in het geheel niets te
+verbergen. Evenzoo ten opzichte van het negligé en tal van andere
+dingen.
+
+Er ligt voor vele naturen, in het bijzonder voor zinnelijk verruwde
+gemoederen, een hevig erotisch genot in het beleedigen van anderer
+schaamtegevoel. Dit verschijnsel wordt veel meer bij mannen waargenomen
+dan bij vrouwen, en de meest algemeene vorm waaronder het optreedt,
+is het bezigen van woorden en uitdrukkingen, die op geslachtelijke
+dingen betrekking hebben, het vermaakscheppen in wat men verstaat
+onder liederlijke taal, het zingen van vuile liederen, het vertellen
+van pornografische aardigheden. Een ander veelvuldig voorkomende
+vorm is het schrijven van woorden of uitdrukkingen van sexueelen
+aard op plaatsen waar ze velen noodzakelijk onder de oogen moeten
+komen. Voor velen schijnt het een sadistisch genot, vrouwen luid een
+obsceen woord toe te roepen.
+
+Een andere vorm is de dusgenaamde exhibitie. Deze bestaat hierin,
+dat men met erotische oogmerken om anderer schaamtegevoel te kwetsen,
+lichaamsdeelen, waarop het schaamtegevoel gelocaliseerd is en wat
+de schaamte dus gebied te verbergen, exhibiteert (tentoonstelt,
+zien laat). Dit kan geschieden zoowel in natura als met afbeeldingen
+en voorstellingen.
+
+Waar zulks uit strafrechtelijk oogpunt gewaagd kan worden, grijpt
+de neiging tot exhibitie alle mogelijkheden aan--ontblooting
+der genitaliën en der nates, naaktloopen, openlijke onanie
+en dergelijke. Doch zulks nadert dan reeds het gebied van het
+geslachtelijk abnormale.
+
+Exhibitie bezielt ook de vrouwen, die elke gelegenheid aangrijpen om
+kunstenaars als model te dienen of die zich telkens en telkens weer
+door artsen laten onderzoeken. Ook de voorstellingen van worstelaars,
+athleten enz. hebben een sterk exhibitischen bijsmaak. De echte
+exhibitie is trouwens mannen misschien nog meer eigen dan vrouwen.
+
+Min of meer schijnt ieder mensch, man zoowel als vrouw, van nature
+neiging te bezitten tot exhibitie; de vrouw die met haar decolleté
+coquetteert, en de man, die een zoo nauwen pantalon draagt dat alle
+lijnen daarin scherp uitkomen, exhibiteeren. De medische wetenschap
+leert, dat de exhibitie bij sommige individuen ten volle den
+bijslaap kan vervangen en geslachtelijke bevrediging ten gevolge kan
+hebben. Ongetwijfeld speelt hierbij echter geslachtelijke nerveusiteit
+een groote rol.
+
+Het exhibiteeren veronderstelt opzet om het schaamtegevoel te
+beleedigen, of om uiting te geven aan een werkelijke of voorgewende
+erotische spanning. Niet dus het eenvoudig zichtbaar laten of toonen
+is exhibitie. Een en dezelfde handeling bijvoorbeeld kan voor de een
+exhibitie zijn, terwijl zij het voor de ander niet is. Zulks hangt
+geheel af van de opvattingen van het milieu en de daarin gehuldigde
+sexueele moraal. "Een zielszieke, zegt Stoll, die met ontbloote penis
+voor het raam staat om de aandacht van passeerende vrouwspersonen
+te trekken, en kerels, die, als er geen politie in de nabijheid is,
+voor voorbijgaande meisjes en vrouwen hun penis ontblooten en daarmee
+onanistische manipulaties bedrijven, plegen exhibitie, maar de Negers
+van de kust van Mozambique, die vroeger geen andere schaambedekking
+hadden dan een soort suspensoir om den penis, worden door de vrouwen
+van hun stam in het minst niet van exhibitische bedoelingen verdacht,
+daar zij van der jeugd af aan den aanblik daarvan gewoon zijn." De
+prostituée der Europeesche bordeelen, die in laag uitgesneden robe
+haar borsten tentoonstelt voor een ieder, die de oogen maar op wil
+slaan, beoogt exhibitie; de meisjes van de tallooze volksstammen in
+tropische gewesten die gewoon zijn het bovenlichaam geheel onbedekt
+te laten, doet weliswaar hetzelfde in nog sterker mate als bedoelde
+prostituées, maar met geen zweem van exhibitische oogmerken. De
+danseres onzer Europeesche balletten, die bij hare evoluties voor
+de tooneelkijkers van kaalhoofdige schouwburg-habitués haar beenen
+opgooit en bij oogenblikken in de wolken van gaas en kant de lijnen
+van haar dijgewricht ter observatie geeft, simuleert exhibitie;
+maar der inboorlinge van het Gazellenschiereiland op Nieuw-Pommeren,
+die geheel naakt en zelfs met geëpileerd schaamhaar ter markt komt,
+is elke gedachte aan exhibitie vreemd. In de landen der strengste
+Mohammedaansche orthodoxie zou een vrouw, die zich ongesluierd op
+straat vertoonde, in de oogen harer geloofsgenooten exhibitie begaan,
+gelijk dit bij de Egyptische danseressen dan ook inderdaad het geval
+is, als zij bij haar optreden haar gezicht vertoonen. Daarentegen
+zou het belachelijke onzin zijn bij de Europeesche, die hetzelfde
+doet: haar gelaat onbedekt laten, exhibitische bedoelingen te
+veronderstellen, terwijl het zoo geliefkoosde decolleté en het
+ontblooten der armen (anders dan bij den arbeid) weer niets dan
+exhibitie is. Zoo hangt het geheel van de heerschende sexueele zeden
+en opvattingen af, of het toonen van welk lichaamsdeel ook, exhibitie
+bedoelt of niet. Met lichaamsdeelen die sexueel volkomen indifferent
+zijn, kan elders de grofste exhibitie worden bedreven.
+
+
+
+
+
+
+VI.
+
+DE TOENADERING DER SEXEN.
+
+
+Bij ieder normaal ontwikkeld menschelijk wezen leeft physiologisch en
+psychologisch een krachtige drang naar de andere sexe. Natuurwetten
+hebben de geslachtelijke scheiding doen ontstaan en, sexueel gesproken,
+den geheelen mensch gesplitst in twee helften: man en vrouw. Diezelfde
+natuurwetten hebben echter een sterk verlangen naar toenadering bij
+beide sexen achtergelaten. Zonder dat verlangen zou de voortplanting
+onmogelijk zijn geworden en in de natuur drijft en dringt juist alles
+tot voortplanting en instandhouding der eenmaal ontstane soort.
+
+Ten behoeve dier toenadering is de mensch van nature toegerust met
+een reeks neigingen, waartegen ook de machtigste wilskracht op den
+duur niets vermag. Alle voorwaarden zijn in den mensch aanwezig om
+hem in een eventueelen strijd tegen het sexueel verlangen, vroeg of
+laat te doen bezwijken. De macht der individualiteit is altijd minder
+sterk dan de macht der sexualiteit.
+
+Aangenomen mag worden dat het sexueel verlangen gemiddeld bij beide
+geslachten in even sterke mate aanwezig is. Het openbaart zich bij
+beide geslachten echter niet op dezelfde wijze.
+
+Het onderscheid tusschen den mannelijken en den vrouwelijken
+aard openbaart zich reeds bij de ei- en de zaadcel. Ja, zelfs
+komt die aard bij deze scherper uit dan in menig ander stadium der
+ontwikkeling. Reeds in deze eerste levensbeginselen komt de speciaal
+mannelijke en de speciaal vrouwelijke rol in het geslachtsleven ten
+duidelijkste uit. De jacht van de zaadcel op de eicel is een beeld van
+het geheele leven der sexen. De eicel is passief, en afwachtend en haar
+eenige taak is aantrekkingskracht uit te stralen, de zaadcel tot zich
+te trekken, als de magneet het ijzer. De zaadcellen daarentegen zijn
+bewegelijk, onrustig, uiterst gevoelig voor de bekoring, die uitstraalt
+van het vrouwelijk element. Zij worden de eicel op afstanden, die
+vele honderdduizenden malen hun eigen lengte kunnen bedragen gewaar,
+en stormen er trillend van begeerte als in een razenden wedloop
+op af. Talloozen komen onderweg om, uitgeput door de bovenmatige
+inspanning die het hun kost hun dik kopje met het dunne zweepachtige
+staartje kronkelend voort te bewegen. Maar velen bereiken toch nog
+het zoo vurig begeerde doel en omzwermen het eitje als een wolk vurige
+aanbidders. Evenwel, velen zijn geroepen, maar slechts een enkele is
+uitverkoren. Voor dien uitverkorene opent zich het kleine genadepoortje
+in den vliezigen celwand, en de bevoorrechte glipt het vrouwelijk
+cellichaam binnen, om er levenverwekkend mee samen te smelten.
+
+
+
+Precies hetzelfde speelt zich af in het verkeer der sexen, dat aan
+de handeling der bevruchting voorafgaat. De vrouwelijke aard bestaat
+in uitstraling van zinnelijke bekoring naar de geheele omringende
+mannenwereld. Die bekoring is deels onbewust, deels bewust. Het
+vrouwelijk wezen op zich zelf al oefent op de mannenziel een machtige
+bekoring uit--voor den man is iedere vrouw als omgeven door een
+wolk van zinnelijke aantrekking. Die natuurlijke aantrekking weet
+de vrouw met tallooze hulpmiddelen nog oneindig te versterken. De
+zoo door natuurlijke en kunstmatige bekoringen aangelokte mannen
+omzwerven de vrouwen als een drom vurige aanbidders, evenals de
+zaadcellen de eicellen. En ook hier weer zijn velen geroepen, maar
+een eenige slechts is uitverkoren. De jacht van den man op de vrouw,
+waarbij de man begint als jager, om te eindigen als de gevangene van
+het doel zijner jacht, zal zich als het tenslotte komt tot het door
+de nature beoogde einddoel, weer precies zoo tusschen zaad- en eicel
+op de geschetste wijze herhalen, echter in veel sneller tempo en met
+veel grooter zekerheid dat het doel werkelijk zal worden bereikt. Want
+in het liefdespel der sexen worden vele eenmaal aangeknoopte banden
+weer verbroken, beide partijen kunnen tot het laatste oogenblik de
+verbintenis alsnog doen eindigen, maar het door zaadcellen bedreigde
+eicelletje is reddeloos verloren, de drang der natuur kan op dat punt
+niet meer worden gestuit.
+
+
+
+Wij willen hier het even liefelijke als dramatische spel der
+wederzijdsche toenadering van nog een paar andere kanten beschouwen.
+
+Van nature gevoelen de beide sexen zich tot elkander aangetrokken. Dit
+is een algemeene wet der natuur. Geheimzinnige krachten voeren de
+sexen tot elkander. Het is als een zesde zintuig, dat den mensch
+voortdurend de andere sexe doet zoeken, begeeren en vinden.
+
+De zinnelijkheid is voor het individu veelal eenvoudig doel, maar in de
+ordening der natuur is zij het middel tot bestendiging van het leven,
+en zij werkt bij alle menschelijke wezens, zonder uitzondering. En de
+zinnelijkheid werkt zoo, dat ze den mensch met onweerstaanbare aandrang
+er toe aandrijft, gemeenschap met de andere sexe te begeeren. Dit
+doet den mensch hunkerend rondzoeken naar bevrediging, en zijn
+begeeren, aanvankelijk gericht op de gansche andere sexe, vestigt
+zich tenslotte op een bepaald persoon, en wel op die, welke het meest
+overeenkomt met zijn erotisch ideaal, m.a.w. op de persoonlijkheid,
+die het meest voldoet aan zijn zinnelijken smaak--verondersteld blijft
+hierbij natuurlijk, dat geen andere factoren de keus bepalen. Is het
+individu, welks keus is bepaald, een man, dan is het volgende wat hem
+te doen staat, het voorwerp van zijn keuze op een of andere wijze van
+dit feit in kennis te stellen. Bij den man is de keuze en het kenbaar
+maken daarvan vrij en van zijn min of meer tactvol optreden kan dan
+afhangen of zijn keus de verlangde gemeenschap tengevolge heeft of
+niet. De vrouw daarentegen gevoelt in hetzelfde geval zich genoopt
+haar keus te verzwijgen. Zij mag alleen kiezen uit wat zich haar
+aanbiedt. Zij heeft ten deze niet de vrijheid, die de man heeft. Van
+haar wordt een afwachtende houding verwacht. Vandaar is er bij de vrouw
+van een vrije geslachtelijke keuze geen sprake. Wijl dit verschijnsel
+in het zinneleven der dieren ook kan worden waargenomen, schijnt het
+normaal en door de natuur gewild. Hoe dit zij, in de sexueele zeden
+van alle tijden en volken vinden wij den man het recht toegekend--en
+in toepassing brengen--zijn keus kenbaar te maken en openlijk naar
+het bezit van het voorwerp zijner keuze te dingen; terwijl de keus
+der vrouw beperkt is tot het recht om een desbetreffend aanbod
+te accepteeren of van de hand te wijzen. Bij beide sexen heeft
+zich deze verhouding ontwikkeld tot de hoogste wet in het sexueele
+leven. De vrouw, die haar keus op dezelfde wijze als de man kenbaar
+zou maken, zou daarmee tegen alle sexueele gebruiken zondigen. En
+wat haar wellicht nog het meest in haar passieve rol doet berusten,
+dat is dit andere verschijnsel, dat het bezit van de zich aanbiedende
+vrouw in den regel door den man weinig of niet wordt begeerd, en in
+elk geval niet hoog wordt gewaardeerd. Zoo werkt alles er toe mede
+dit zoo in stand te houden.
+
+De vrouwelijke passiviteit in het liefdeleven openbaart zich in
+velerlei vormen en graden en soms is, oogenschijnlijk tenminste, het
+verschil met de mannelijke activiteit zeer gering. Er zijn vrouwen,
+die als Mohammed tot den berg weten te gaan, als de berg niet tot
+Mohammed komt. Tal van vrouwen erkennen dit openlijk en eischen het
+recht daartoe voor de vrouwenwereld op. Zoo schrijft Frieda von
+Bülow in _Einsame Frauen_: "Men zegt: de man moet kiezen en der
+vrouw het hof maken, de vrouw moet afwachten. Dit generaliseeren
+is domme onzin, zooals zooveel wat zich voor wijsheid uitgeeft. Er
+zijn mannen die beslist het hof gemaakt en ook gekozen moeten worden
+en uit zichzelf nooit den moed zullen vinden zich aan een vrouw te
+verklaren. Daarentegen zijn er vrouwen, met wier aard lijdelijkheid
+geheel en al in strijd is en die zich daar volstrekt niet in zouden
+kunnen schikken. Ik zelf bijvoorbeeld ben gewoon mij altijd zelf mijn
+tafelburen en mijn cavalier bij den dans uit te kiezen. Mannen, wier
+omgang mij van te voren niet aanstaat, laat ik ook niet de gelegenheid
+mij te naderen."
+
+Intusschen, al moet men toegeven, dat er vrouwen zijn, die de kunst
+verstaan gracieus de rollen om te keeren en toch ten volle vrouw te
+blijven, valt toch niet te ontkennen, dat dit uitzonderingen zijn op
+den algemeenen regel. De meeste vrouwen geven er de voorkeur aan zich
+het hof te laten maken en weten zich uitmuntend in hare dusgenaamde
+passiviteit, die in werkelijkheid zeer actief is, te schikken en
+daarin te berusten.
+
+Uit den aard der zaak is de rol der vrouw in het liefdeleven
+gecompliceerder, dus interessanter, dan die van den man. Om deze reden
+zal elke studie van den sexueelen omgang zich meer met de vrouw bezig
+houden dan met den man. De rol der vrouw is wel schijnbaar passief en
+afwachtend, maar in werkelijkheid is zij even actief en offensief als
+de rol van den man. Maar bij de vrouw is de erotische activiteit van
+geheel anderen aard--zij trekt den man, bewust of onbewust, tot zich,
+zij wekt den zinnelijken honger der mannen op en prikkelt die door
+te dralen met de bevrediging en op honderd andere manieren en zoo is
+de passieve vrouw in het liefdeleven de eigenlijke hoofdpersoon. De
+man is de betooverde, die handelt onder den invloed van sexueele
+dwanggevoelens.
+
+De toenadering der beide sexen voltrekt zich, wanneer het door
+de natuur aangewezen pad wordt bewandeld, niet plotseling, maar
+integendeel zeer langzaam en geleidelijk. Vóór het komt tot de
+handeling die de natuur wil, en die beide sexen al of niet klaar
+bewust willen, doorloopen beide partijen velerlei phases, die elk
+voor zich de bron kunnen zijn van aangename gewaarwordingen en van
+die zielstoestanden, die men in het algemeen noemt geluk. Langzaam en
+geleidelijk brengen geheimzinnige krachten met onuitputtelijk geduld
+beide helften van het geslachtelijk geheel in elkanders sfeer van
+sexueele aantrekking, laden ze beide met de levenwekkende electriciteit
+van den hartstocht, en voeren ze zoo tot elkander als twee wolken die
+den bliksem dragen. Tot tenslotte op een gegeven moment plotseling
+het contact tot stand komt en het tusschen beide partijen tot een
+verklaring komt, die over beider toekomst beslist.
+
+Aanvankelijk is er bij beide sexen schuwheid jegens elkander, de
+ontluikende bloemen schijnen elkander eer te ontwijken dan te zoeken;
+tusschen beide bestaat een onbewuste schroomvalligheid, die zich uit
+in onhandige verlegenheid.
+
+Het eerste ochtendgloren van het mysterie der liefde hult zich in
+onbestemde nevelen, en jonge onbedorven zielen worden aanvankelijk
+gescheiden gehouden door een zwijgend misverstand. Het eerste ontluiken
+der liefde is als een half-onbewuste worsteling, waarbij de jongeling
+beschroomdheid aan den dag legt en het meisje stoutmoedigheid--in deze
+eerste phase, waarin beide sexen elkander pogen te naderen, nemen zij
+als het ware elkanders hoedanigheid aan. Er is eerst vereering op een
+afstand, zwijgende aanschouwing, onbegrepen vergoding, waarvan men
+het niet waagt te spreken, waarvan men zich alleen bewust is, dat het
+iets is en dat men het moet verbergen. Zoo kan het liefdeleven in zijn
+eindelooze verscheidenheid een aanzienlijk deel van het bestaan der
+individuën vullen, alvorens de natuur _haar_ doel met dit alles ziet
+bereikt. En vooral dit voorspel, dat dit gezamenlijk bezwijken voor
+den machtigen drang der natuur voorafgaat, is voor ons in dit werk
+van belang en hiermede zullen wij ons dan ook in hoofdzaak bezighouden.
+
+Bij het tot elkander voeren der geslachten bedient de natuur zich van
+ongeveer alle zintuigen, gelijk wij in een afzonderlijk hoofdstuk,
+hierover handelend, zullen trachten aan te toonen. Ieder individu is
+met al zijn zintuigen gevoelig voor de bekoring die tot hem uitgaat
+van het andere geslacht. Deze bekoring neemt gewoonlijk den vorm aan
+eener opzettelijk aangewende lokking. Dit lokken geschiedt niettemin
+slechts tot op zekere hoogte opzettelijk, het zetelt niet in den
+overleggenden wil, evenmin als dit het geval is met de aantrekking
+die van de magneet uitgaat naar het ijzer. De lokking, die het eene
+geslacht uitoefent op het andere, is een bloot natuurlijke functie,
+die echter, evenals iedere natuurlijke functie, door den mensch min
+of meer kan worden beheerscht, geoefend en versterkt.
+
+Het groote natuurlijke en daarom op zichzelf onbewuste lokmiddel der
+vrouw is de _maagdelijkheid_. De bekoring der maagdelijke onschuld
+op de sexueele psyche van den man is onweerstaanbaar, en de jacht
+van de mannelijke zinnelijkheid geldt in de eerste plaats de virga
+intacta. "De maagdelijkheid", zegt Hippel in _Ueber die Ehe_, "is de
+Meimaand van het jaar, de bloesem der boomen, de dageraad van den dag;
+de maagdelijkheid is een zoo teere zaak, dat men er ternauwernood
+van kan spreken, zonder ze te bezoedelen".
+
+Onder de Alexandersagen komt een sprookje voor van heerlijke bloemen
+in het woud, uit wier roode en witte kelken, als in de lente de
+sneeuw gesmolten is, liefelijke feeën te voorschijn treden, die
+den ganschen zomer bij vogelenzang en bloemengeur hun heerlijke
+jeugd genieten. Maar als de herfst komt, als de bronnen ophouden te
+vlieten, bloemen en bladeren verwelken en verdorren, dan verdwijnen
+deze liefelijke kinderen der bloemen en hun kort leven vergaat. De
+wonderkinderen van dit sprookje zijn de maagdelijke vrouw, zooals de
+mannelijke phantasie zich die gaarne droomt.
+
+De maagdelijke vrouw straalt een onuitsprekelijke bekoring uit. In de
+voorstelling veler volken en godsdiensten is de maagd een wezen van
+bovenmenschelijke reinheid, toegerust met bovennatuurlijke krachten. Er
+is nauwelijks iets, dat in de sexueele zeden een zoo groote rol speelt
+als de maagdelijkheid.
+
+De eeredienst der maagdelijkheid, zegt Ploss in _Das Weib in der
+Natur- und Völkerkunde_, is een esthetisch dogma, dat uitgaat van
+de opvatting, dat de sexueele ongereptheid der jonge vrouw een zeer
+bijzondere zedelijke waarde heeft. In deze waardeering van de intacte
+sexualiteit der vrouw valt door de gansche beschavingsgeschiedenis heen
+een naturalistische en een idealistische opvatting waar te nemen. Zelfs
+bij de natuurvolken vallen sporen van een zekeren graad van eerbied en
+zedelijk ontzag voor de maagdelijkheid te bespeuren. Bij de beschaafde
+rassen geldt het als iets natuurlijks, in de ongereptheid en reinheid
+van den maagdelijken toestand het ideaal der kuische en heerlijke
+vrouwelijkheid te vereeren. Reeds in het oudste Germaansche recht
+werd de maagdelijkheid als iets eerbiedwaardigs beschouwd, en de
+Christelijke godsdienst kende aan een kuisch maagdelijk leven een zoo
+hooge beteekenis toe, dat vele gehuwd geweest zijnde vrouwen later tot
+heiligen zijn verheven, omdat zij ook in den echtelijken staat haar
+maagdelijkheid ongeschonden hadden bewaard. En hoewel bij de Germanen,
+sinds zij tot het Christendom overgingen, de oorspronkelijke eerbied
+voor de vrouw in het algemeen allengs verminderde, wijl de geestelijke
+met het oog op den zondeval in het Paradijs hen leerde de vrouw als
+een onrein wezen, als de verleidster van den man te beschouwen, toch
+bleef bij hen de eerbied voor de maagdelijke reinheid ongeschokt. In
+den Christelijken godsdienst, hoewel die de _vrouw_ als de oorzaak van
+de eerste zonde en daarmee van alle zonde beschouwt, heeft de vereering
+der moeder Gods als de onbevlekte maagd Maria de _maagdelijke vrouw_
+omgeven met een wolk van hemelschen luister. En nog allerlei andere
+dingen hebben er toe bijgedragen, dat de ideale beteekenis van het
+begrip maagdelijkheid in onze hedendaagsche beschaving behouden
+is gebleven.
+
+De legende van de heilige Ursula en haar elfduizend maagden, zegt
+Mantegazza, is door de geleerden en de geschiedvorschers slecht
+uitgelegd. Zij beteekent, dat de maagdelijke vrouw een gansch legioen
+kleinere maagdelijkheden in zich omdraagt, die de een na de ander
+bemind en veroverd willen worden. Zelfs in het oogenblik des doods
+blijft er in de vrouw nog veel maagdelijks over.
+
+De oude beschavingen kenden aan de maagdelijkheid allerlei mystieke
+beteekenissen toe. Aan den hemel der oudheid reeds schitterde het
+sterrenbeeld van de Maagd als personificatie van Dice, de strenge
+godin van de straffe, onbuigzame gerechtigheid, die in de gouden eeuw
+als Astrea, Sterrenmaagd, op aarde leefde en in de ijzeren eeuw als
+de laatste der godheden naar den hemel ging.
+
+Door de Maria-vereering kreeg vooral in de sexueele zeden der
+Christenheid de maagdelijkheid der vrouw een verheven-mystieke
+beteekenis. In de eerste tijden van het Christendom hebben de
+kerkvaders zich beijverd om de opvattingen omtrent de virginiteit der
+christenvrouw een heiliger en verhevener karakter te verleenen, dan
+zij had bij de concurreerende heidensche religies. Ook in dit opzicht
+moest met alle middelen het Christendom worden voorgesteld als een
+geheel nieuwe leer, van hooger orde en direct van bovenaardschen
+oorsprong. En zoo werd bij elke gelegenheid, die zich voordeed,
+de christelijke maagdelijkheid voorgesteld als bij uitstek rein en
+verheven, stralende met den luister van hemelsche heerlijkheid. De
+kerkvaders hebben geen woorden genoeg om de reinheid der christelijke
+maagden te verheerlijken en op de Vestaalsche maagden der Romeinen
+te smalen en deze verdacht te maken en hare echtheid of wel hare
+belangeloosheid te betwijfelen. "Hoe zou men de Vestaalsche maagden
+kunnen prijzen?" vraagt Ambrosius; "maagdelijkheid als kostwinning
+is geen maagdelijkheid, alleen die, welke ontspruit uit liefde voor
+de deugd; het is geen maagdelijkheid, die in het openbaar wordt
+gekocht of gehuurd". En aan keizer Valentinianus II schreef hij:
+"Gij bezit hoogstens een zevental Vestaalschen, en die waren nog
+jonge kinderen, toen zij zich aan Vesta wijdden. En dat zijn dan
+alle maagden, waarop het heidendom bogen kan. Zeven ongelukkigen,
+die men met het vooruitzicht op pracht, weelde, tallooze slaven
+en groote inkomsten heeft verleid tot haar maagdelijkheid, en die
+daarin alleen staande blijven door de hoop dat zij in weerwil van haar
+gelofte toch niet als maagd zullen behoeven te sterven".--"Kan men",
+zoo vraagt dezelfde Ambrosius in het eerste boek van zijn werk _De
+Virginitate_, "de Vestaalsche maagden en de priesteressen van Pallas
+Athene vergelijken met onze christelijke maagden? Wat beteekent
+een maagdelijkheid zonder zuiverheid van zeden, wat is de waarde
+van een maagdelijkheid die als een drukkenden last tegen belooning
+wordt aanvaard voor een bepaalden termijn, inplaats dat men uit
+innerlijken aandrang haar vrijwillig zich oplegt? Maagdelijkheid,
+die men zich heeft voorgenomen op een zeker tijdstip te verbreken,
+staat niet hooger dan gewone lichtzinnigheid. En wat te denken van
+een godsdienst, die op die manier van de jeugd schijn-kuischheid
+koopt en bij de ouderen onkuischheid toelaat! Neen, de Vestaalsche
+maagden zijn niet waarlijk maagdelijk, want zij zijn het gedwongen,
+en evenmin eerbaar, daar zij haar maagdelijkheid verlagen tot een
+beroep, en wijl zij zich elken dag prijsgeven aan de onreine blikken
+van het bedorven en losbandige volk".
+
+Door deze mystieke opvatting der maagdelijkheid werd deze in
+de christenkerk weldra een hooge en verdienstelijke wijding. De
+kerk werd de reine bruid, aan wie men zich wijdde, Christus werd
+de hemelsche bruidegom, met wien men zich door een mystiek huwelijk
+wenschte te verbinden. De maagdelijkheid werd daardoor minder begeerd
+om haar zelf, dan wel als een verheven toestand, die recht gaf uit de
+hoogte neer te zien op anderen. Zij werd een heroïeke deugd, die hare
+beoefenaarsters recht verleende om te worden beschouwd als wezens van
+hoogere orde. Inderdaad droegen de christelijke vrouwen der eerste
+eeuwen, die zich tot levenslange maagdelijkheid hadden verbonden,
+een onderscheidingsteeken, n.l. een kap, die vrijwel overeenkwam met
+de Romeinsche mitra.
+
+
+
+Naast de esthetische en idealistische vereering der maagdelijkheid
+is er nog een andere, een louter zinnelijke vereering, die weinig
+of niets moois heeft en niets anders is dan een naturalisme van
+de grofste soort. Deze vorm van vereering is intusschen de meest
+algemeene, wijl hij eigen is aan de grof-aangelegde en zeer zinnelijke
+naturen, die in aantal overal en altijd verreweg in de meerderheid
+zijn. Ook deze naturen stellen maagdelijkheid op hoogen prijs, doch
+hunne motieven daarvoor zijn van zeer nuchteren aard en alles behalve
+idealistisch. Wel blijft daarin dikwijls een min of meer esthetische
+afkeer van de reeds door anderen bezoedelde vrouw meespreken,
+maar de eigenlijke en wezenlijke grond van hun voorliefde voor den
+maagdelijken staat van de vrouw, die zij met huwelijksoogmerken het
+hof maken is, dat zij gaarne zekerheid hebben, dat er niet reeds met
+anderen uitersten al of niet met gevolgen zijn voorgevallen waarbij
+dikwijls nog komt de onbehagelijke vrees, steeds met de voorgangers
+vergeleken te worden.
+
+De hooge waarde, die er op idealistische en naturalistische gronden
+aan de maagdelijkheid wordt gehecht, brengt mede, dat verlies daarvan
+voor de vrouw gelijk staat met verlies van haar voornaamste natuurlijk
+lokmiddel. De ontmaagde vrouw daalt sterk in sexueele waarde. Vandaar
+zijn er reeds tamelijk vroeg in de geschiedenis bepalingen gemaakt,
+die de vrouw het recht gaven vergoeding te eischen van dengene,
+die haar zonder haar te trouwen van dezen schat had beroofd. In de
+volgende deelen van dit werk zullen wij daarvan tal van interessante
+gevallen en niet minder interessante verwikkelingen, daaruit soms
+voortvloeiende, leeren kennen.
+
+Een verder gevolg van de buitensporige beteekenis die er gehecht wordt
+aan den maagdelijken staat der vrouw is, dat zij verlies daarvan
+zoo mogelijk zoekt te verbergen. Dit leidt er toe, dat er zeer
+veel maagdelijkheid wordt gesimuleerd. Er zijn altijd meer maagden,
+dan er maagdelijkheid is; de vrouw blijft maagd, niet totdat zij in
+werkelijkheid den maagdelijken staat komt te verliezen, maar zoolang
+het tegendeel niet kan worden bewezen, d.i. zoolang er zich geen
+gevolgen voordoen.
+
+Dit feit is aan de mannenwereld niet onbekend, en in de geschiedenis
+der sexueele zeden wemelt het van gebruiken, voorzorgsmaatregelen enz.,
+die er op zijn berekend zich aangaande het bestaan der maagdelijkheid
+zekerheid te verschaffen. Zoo rustte in vele landen eeuwenlang op het
+huwende meisje de verplichting, het bewijs te leveren, dat zij als
+ongerepte jonkvrouw het huwelijksbed had beklommen. In vele streken
+bestond dat bewijs hierin, dat des daags na het huwelijk het bruidshemd
+met de bloedige sporen der ontmaagding zegevierend uit het venster
+moest worden gehangen. Alleen dit gold als een bewijs, dat de laatste
+gunst het eerst aan den echtgenoot was verleend en wel eerst in den
+bruidsnacht. En hoe overvloediger de sporen in het linnen aanwezig
+waren, met des te meer trots werd het kennissen en buren getoond,
+want des te grooter was de roem der kuischheid van de bruid.
+
+In de Pentateuch geeft Mozes herhaaldelijk tal van voorschriften
+en ritueel-hygiënsche beschouwingen ten aanzien der maagdelijkheid
+der meisjes van het volk Israël. De man had volgens de Mozaïsche
+wetten het recht bij zijn bruid maagdelijkheid te verlangen. En
+uit Deuteronomium XXII : 13 v.v. blijkt ten duidelijkste, dat hij
+reeds methoden aangaande het constateeren der maagdelijkheid heeft
+aangegeven, die wij later in de verschillendste oorden der wereld als
+een gevestigd gebruik terugvinden, nl. het vertoonen van het met bloed
+bevlekte bruidslinnen. De methode door Mozes aangegeven komt neer op
+het volgende. Ingeval een man na het huwelijk zich beklaagde haar niet
+meer maagdelijk te hebben bevonden, dan hadden haar ouders het recht
+het tegendeel te bewijzen en wel door aan de raad der oudsten het met
+bloed bevlekte bruidslaken te toonen. Waren zij daartoe in staat,
+dan werd de klagende echtgenoot gekastijd en beboet, hij moest de
+vrouw in kwestie bij zich houden en haar ouders kregen de opgelegde
+boete. Kon het verlangde bewijs echter niet worden vertoond, dan
+werd de klacht van de echtgenoot als gegrond beschouwd en de vrouw
+werd gesteenigd, "omdat zij eene dwaasheid in Israël gedaan had,
+hoereerende in haars vaders huis". Uit dezen rechtsgang valt af te
+leiden, dat de ouders het bewuste linnen, waarvan te eeniger tijd
+het leven van hun dochter zou kunnen afhangen, langen tijd als een
+belangrijk document zullen hebben bewaard. En ook dit valt er uit af
+te leiden, dat een zich schuldig wetende bruid alles zal hebben gedaan
+om haar bruidegom in den bruidsnacht aan haar ongerepte maagdelijkheid
+te doen gelooven. Verder blijkt uit de Mozaïsche methode, dat zij zich
+niet in het minst verheft boven het primitieve weten van dien tijd
+en op geheel onjuiste voorstellingen berust omtrent de anatomische
+bijzonderheden van den maagdom.
+
+Dit gebruik bestaat in onzen tijd nog in verschillende Slavische
+landen en o.a. ook in Rumenië in sommige plattelandstreken,
+waaromtrent een auteur, met de zeden van dat land grondig bekend,
+het volgende mededeelt: "De man houdt de ontdekkingen, die hij in den
+bruidsnacht gedaan heeft ten aanzien van de eerbaarheid zijner bruid,
+voorloopig voor zich. Eerst na verloop van drie dagen, wanneer er
+bezoeken worden afgelegd bij de verwanten der vrouw, mag de zaak ter
+sprake worden gebracht. Deze tocht op den derden huwelijksdag heet de
+"groote weg", wijl hij den ouders eer of veel schande brengt. Is het
+meisje ongerept bevonden, dan heerscht daarover in den familiekring
+de uitbundigste vreugde, waarbij het bevlekte linnen als teeken van
+het onbevlekt verleden der bruid op een schotel wordt rondgereikt;
+elk der aanwezigen bewijst daaraan eer door een geldstuk in de schaal
+te leggen. In deftiger kringen wordt de bezichtiging van het bruidshemd
+alleen toegestaan aan de wederzijdsche schoonouders".
+
+Door Brantôme, Aretin en tal van andere novellisten en schrijvers wordt
+gewag gemaakt van het bestaan van deze en soortgelijke gebruiken in
+Spanje, Italië, in verschillende Duitsche landen en elders. Steeds
+blijkt daarbij, dat bij den minderen man het tepronkstellen van
+het bebloede bruidshemd zoo openlijk mogelijk en met allerlei
+feestelijkheden plaats had, terwijl bij de voorname lieden deze
+ceremonie in den huiselijken kring werd verricht, uitsluitend in het
+bijzijn van de ouders en verdere nauwe verwanten en vrienden. Daarbij
+tegenwoordig te mogen zijn gold dan ook als een groote eer.
+
+In de meeste streken hebben dit soort gebruiken mettertijd meer en
+meer een symbolischen vorm aangenomen, vooral toen de anatomische
+bijzonderheden der lichamelijke maagdelijkheid meer en meer
+algemeen bekend werden. De eerste stap tot symboliseeren van het
+grof-naturalistische maagdelijkheidsbewijs bestond in den regel
+hierin, dat men wel het werkelijk bruidshemd vertoonde, maar met
+sterk geretoucheerde sporen van het bloedbad, dat men zoo gaarne wilde
+hebben aangericht. Daartoe moest men trouwens ook om andere redenen al
+dikwijls zijn toevlucht nemen. Het geheele gebruik toch berust op een
+dwaling en het moet toch reeds vroeg algemeen bekend zijn geweest,
+dat het verlies der maagdelijkheid volstrekt niet noodzakelijk
+gepaard behoeft te gaan met het nalaten van de zoo vurig begeerde
+sporen, en dat uitblijven daarvan nog hoegenaamd geen recht geeft
+de maagdelijkheid in twijfel te trekken. Het gebruik zelf verraadt
+algemeene losheid van zeden--de wensch naar zichtbare bewijzen ten
+deze veronderstelt twijfel aan de gegeven verzekering en acht de
+mogelijkheid van verzwegen voorechtelijke geslachtsgemeenschap niet
+buitengesloten!
+
+Intusschen komt in de hooge vereering der vrouwelijke ongereptheid bij
+volkomen onverschilligheid voor de maagdelijkheid van de mannelijke
+partij de dubbele moraal, die er in het sexueele leven gesteld wordt
+voor man en vrouw, scherp uit. Met die vereering toch wordt aan de
+vrouw geslachtsverkeer vóór het huwelijk ontzegd, en als het plaats
+heeft gehad, zeer zwaar aangerekend, terwijl voor den man ten deze
+de grootste vrijheid als vanzelfsprekend wordt beschouwd.
+
+Natuurlijk hebben ten allen tijde de eenmaal ten sexueelen val
+gekomen vrouwen getracht, dit feit te verbergen. En ten tijde, dat
+bovengeschetste bruidshemdsgebruiken in zwang waren, hebben zulke
+vrouwen gezocht naar middelen om in den bruidsnacht den man de illusie
+van de maagdelijkheid zijner bruid te doen behouden. Wat verloren was
+gegaan trachtte men kunstmatig te herstellen. Daaruit heeft zich in den
+bloeitijd van dit soort sexueele gebruiken een heele reparatiekunst
+ontwikkeld, waarvan apothekers, handelaars in wonderdoende kruiden
+en kwakzalvers de voornaamste beoefenaars waren. En met behulp van
+allerlei samentrekkende zalven en preparaten schijnt men er werkelijk
+in te zijn geslaagd de verloren maagdelijkheid telkens in voldoende
+mate te vernieuwen om den eerstvolgenden geliefde of den echtgenoot
+niet alleen de illusie te laten, dat hij de eerste was die de bloem
+der onschuld plukte, maar hem daarvan ook de zichtbare bewijzen in den
+vorm van duidelijke en onmiskenbare sporen te leveren. Zoo kon men met
+behulp van wat schijnheiligheid en der niet al te dure middelen der
+kwakzalvers zoo lang maagd blijven als men verkoos, zoodat dit soort
+vereering der maagdelijkheid allerminst de maagdelijkheid hoog hield.
+
+De vereering der maagdelijkheid draagt derhalve allerminst een
+verheven karakter. Integendeel, in de geschiedenis der sexueele
+zeden treft men steeds weer het eigenaardig verschijnsel aan, dat in
+tijden van algemeene losheid van zeden de virginiteit het hoogst staat
+aangeschreven en het vurigst wordt begeerd. Hetzelfde doet zich voor in
+alle zedelooze kringen en ook valt zulks op te merken bij loszinnige
+individuën. De vrouwelijke zoowel als de mannelijke sybariet verlangt
+iets, wat maar eenmaal en door één kan genoten worden. Hun begeerte
+haakt naar niets zoo sterk als naar het nog ongerepte. En voor dezulken
+is de maagdelijkheid niet iets, wat met heiligen eerbied vervult,
+maar als het kostelijkste gerecht dat voor den genotmensch bestaat. Dit
+soort verheerlijking van de maagdelijkheid der vrouw kan zelfs leiden,
+en leidt dan ook dikwijls, tot een ziekelijke ontaarding, waarvoor men
+den naam van ontmaagdingsmanie heeft uitgevonden, een manie, die in
+de nieuwere geschiedenis vooral in Engeland heeft gewoed, gelijk bij
+de Pall Mall-onthullingen, waarop wij later terugkomen, is gebleken.
+
+Wat den man in de maagdelijk-onschuldige schoonheid nog extra
+bekoort, is de onwetendheid daarvan bij de vrouw. Jeugdige onschuld,
+opgeluisterd door argeloosheid heeft een onuitsprekelijke bekoring, en
+niets is heerlijker en meer betooverend dan een schitterende onschuld,
+die in haar handen de sleutel heeft van een hemel.
+
+
+
+De verdere natuurlijke lokmiddelen der vrouwelijke sexe zijn de
+jeugd en uiterlijk lichaamsschoon. Deze zijn van minder algemeenen
+aard, wijl daarin de individueele smaak meespreekt. Ten opzichte der
+maagdelijkheid bestaat geen verschil van smaak, ten opzichte van jeugd
+en schoonheid wel en in zeer sterke mate. De rol der schoonheid van
+lichaamsvormen in het sexueele leven hebben wij reeds behandeld in
+een afzonderlijk hoofdstuk in dit deel.
+
+Tot de bijkomstige erotische lok- en machtsmiddelen der vrouw behoort
+in de eerste plaats de tegenstand. Tegenstand prikkelt in hooge mate
+de mannelijke begeerte. De vrouw weet dit en doet er haar voordeel
+mee. Als zij de zinnelijkheid van den man op zich gericht weet,
+dan hult zij zich in het masker der schaamachtigheid, neemt den
+schijn aan van onverschilligheid en onwil en ontvlucht de gehoopte
+omhelzing. Juist deze tegenstand, zij moge echt zijn of gespeeld,
+prikkelt de erotische veroveringszucht van den man en blaast in
+vele gevallen de aanvankelijk slechts vluchtige begeerte aan tot
+een niet meer te beheerschen hartstocht. Het strookt geheel met den
+actieven aard van den man, dat juist het stuiten op tegenstand de
+waarde van het bezit voor hem verhoogt. In het spel der liefde is
+dit stuiten op tegenstand voor den echt-mannelijken man een ware
+behoefte; hij verlangt en behoeft tegenstand, en geen tegemoetkoming
+van de vrouw. En zoo gedraagt de vrouw zich in het sexueele leven
+in den regel terughoudend, tegenstrevend, beschaamd en defensief,
+en wordt daardoor de veroveraarster van den man, dien zij in schijn
+de rol ven aanvaller en veroveraar laat. Doch zoo als ongeveer
+alles in het leven der liefde, kan ook dit lokmiddel der liefde
+weer leiden tot allerlei misverstand. Want er is in de liefde een
+lokkende tegenstand, die ontwijkt om te prikkelen tot meer intensieve
+vervolging, en er is een ernstig gemeende, wezenlijke tegenstand,
+die inderdaad bedoelt af te wijzen. Daar de vrouw in het spel der
+liefde en der zinnelijkheid altijd begint met hare naar haar gunst
+dingende erotische krijgsgevangen af te wijzen, behoort er in vele
+gevallen groote kennis van den vrouwelijken aard toe om zich omtrent
+den aard der afwijzing niet te vergissen.
+
+De vrouw bezit in hooge mate het vermogen om door zelfbeheersching hare
+overwinningen tot volkomenheid te brengen. Den in sexueel opzicht zoo
+oneindig veel zwakkeren man ontbreekt dit vermogen nagenoeg geheel. Om
+een man te veroveren heeft de vrouw alleen maar te beschikken over
+wat uiterlijke knapheid, zelfs het enkele vrouw-zijn is voor de vrouw
+al voldoende een man sexueel te binden. Het allerminste kamermeisje
+kan de Apollo van Belvédère of een gepurperden koning in vijf minuten
+veroveren, zegt Mantegazza, terwijl Apollo door de minste deerne kan
+worden afgewezen. Daarin bestaat de eigenaardige macht der vrouw. De
+mannen zijn in den strijd der liefde evenals vliegen met alles te
+vangen--het is nog steeds Mantegazza, die hier aan het woord is--en
+het is veel moeilijker een muis te vangen dan een man, want voor
+een muis heeft men tenminste nog een slim ingerichte val noodig,
+terwijl dikwijls de pantoffel eener vrouw voldoende is om een man te
+vangen. Het is dan ook gemakkelijker een vesting bij overrompeling
+in te nemen, dan een vrouw. Als men gelooft, dat de verovering door
+overrompeling is gelukt, dan heeft men wel den schijn, maar niet het
+wezen, wel de vrouw, maar niet haar liefde bezeten. Alle zintuigen der
+vrouw staan voortdurend als schildwachten en luisterposten uitgezet
+en slaan bij het minste onraad alarm; en nu kunnen deze schildwachten
+wel eens door list of sluwheid om den tuin worden geleid, maar nooit
+het hart der vrouw, dit wordt door te veel versterkingen verdedigd en
+beschermd, het is niet te nemen, noch door list, noch door verrassing;
+het moet zichzelf overgeven en dit doet het nooit anders dan na
+een langdurig beleg. En wanneer het eindelijk op het punt staat te
+bezwijken, dan moet er nog een laatsten, geweldigen stormloop worden
+ondernomen om het te nemen. Het geeft zich eerst over, als het al zijn
+kracht tot verzet en verweer volkomen heeft uitgeput en de laatste
+verschansingen heeft zien bezwijken. De overgave der vrouw is altijd
+eervol, fier ontrolt zij bij het bezwijken de vanen en treedt in volle
+wapenrusting den veroveraar tegemoet, die dan weldra in werkelijkheid
+haar krijgsgevangene blijkt. Geen der vele onneembare vestingen van
+Europa kan zich beroemen nog nimmer door bestorming, uithongering
+of verraad te zijn ingenomen; maar vele zwakke vrouwen hebben de
+zwaarste aanvallen afgeslagen, en de man wreekt zich over zijn vele
+nederlagen tegenover de vrouw, door haar een zwak, hulpbehoevend,
+onzelfstandig schepsel te noemen."
+
+De vrouw is met hare natuurlijke lokmiddelen niet te vreden. Steeds
+zoekt zij ze kunstmatig te versterken en er nieuwe aan toe te
+voegen. Alle zintuigen bieden haar daarvoor aangrijpingspunten. Wij
+zullen daarom allereerst een blik werpen op de rol der zintuigen in
+het liefdeleven.
+
+
+
+
+
+
+VII.
+
+DE ROL DER ZINTUIGEN IN HET LIEFDELEVEN.
+
+
+De zintuigen vervullen in het liefdeleven de rol van koppelaars;
+zij staan allen in meerdere of mindere mate in directen dienst van
+de zinnelijkheid, de smaak misschien uitgezonderd.
+
+Elk der zintuigen heeft in het liefdeleven een zeer bepaalde
+functie. Gezamenlijk dienen zij de natuur in het tot elkander voeren
+der sexen.
+
+Zeer bescheiden is daarbij de taak van den _smaakzin_. Tot deze
+nemen echter dikwijls impotente individuen de toevlucht, om door
+smaakprikkels geslachtsprikkels op te wekken of te versterken. Het
+geloof in het bestaan van genotmiddelen, die het vermogen bezitten
+erotische gevoelens wakker te roepen, is nu en dan in de geschiedenis
+zeer algemeen geweest, waarbij echter steeds het bijgeloof een
+zekere rol speelde. Wij herinneren hierbij aan de vele eeuwenlang
+algemeen in zwang geweest zijnde minnedranken, waarmee men deels
+door middel van den smaak, deels door tooverwerking bij een bepaald
+persoon liefde jegens zich meende te kunnen opwekken. Natuurlijk
+waren van zulke minnedranken die genotmiddelen, welke geslachtsdrift
+gezegd werden op te wekken, dusgenaamde _aphrodisiaca_, steeds de
+hoofdbestanddeelen. Van een bepaalde natuurlijke functie van den smaak
+in het leven der liefde blijkt echter weinig of niets. Waar men den
+smaak in dienst tracht te stellen van de zinnelijkheid, heeft dit
+in elk geval steeds iets opzettelijks en gewilds, waarbij men tracht
+natuurlijke gevoelens kunstmatig op te wekken.
+
+Geheel anders staat het reeds met de beteekenis van het _gehoor_ in
+het zinneleven. Dit blijkt reeds uit het feit, dat met het intreden der
+geslachtelijke rijpheid de menschelijke stem zich wijzigt, waarmee de
+natuur als het ware dit feit hoorbaar kenbaar maakt. Verder blijkt dit
+uit het verschil tusschen de mannen- en de vrouwenstem, een verschil
+dat nog de sexe verraadt waar die zich opzettelijk verborgen tracht
+te houden. Talrijke geluiden oefenen voorts een krachtige erotische
+werking uit. De stem, zang en muziek zijn in de eerste plaats
+lokmiddelen der liefde. In het dierenleven, deze spiegel van het
+menschelijk leven in natuurlijke dingen, vindt men dit terug in de
+loktonen beider seksen bij een menigte diersoorten. En ook getuigen
+van de macht van het gehoor op de zinnelijkheid, de gemakkelijke
+zegepralen in de liefde van groote zangers en zangeressen, ook al zijn
+deze door de natuur stiefmoederlijk bedeeld met lichaamsschoon. De
+oude Atheners beschouwden muziek, inzonderheid fluitspel, als het
+machtigste hulpmiddel tot opwekking en prikkeling der zinnelijkheid;
+en bij hen bestond eeuwenlang een afzonderlijke klasse van prostituees:
+de fluitspeelsters, die gewoon waren ware orgiën van geslachtelijke
+buitensporigheden aan te richten.
+
+Sterker misschien nog is de invloed van den _reukzin_ op de
+zinnelijkheid. Deze vermag, hoewel bij verschillende individuen in
+zeer verschillende mate, rechtstreeks onopzettelijk den geslachtslust
+op te wekken en te prikkelen. Häckel beweert zelfs, dat de reuk de
+quintessence van alle geslachtelijke liefde is. Zwaardemaker heeft
+ontdekt dat alle erotisch werkende geuren behooren tot een en dezelfde
+groep van scheikundige stoften, n.l. tot de caprylen. Bij vele dieren
+spelen verschillende natuurlijke geuren in hun geslachtsleven een zeer
+belangrijke rol, bijvoorbeeld bij het muskusdier en den bever. Bij
+den mensch kunnen, vooral bij zeer zinnelijke naturen, de erotisch
+werkende caprylgeuren van allerlei lichaamsafscheidingen krachtig op
+de geslachtelijke instincten inwerken.
+
+In het sexueele leven spelen de erotische geuren dan ook een groote
+rol. Tegenover de lichamelijke uitwasemingen van de andere sekse
+bezitten vooral mannen maar een zeer gering weerstandsvermogen. Vele
+anders moeilijk te verklaren sexueele connecties berusten
+op den onweerstaanbaren invloed van geslachtsgeuren. De meeste
+plotselinge liefdesbetrekkingen tusschen in stand of in leeftijd zeer
+uiteenloopende individuen zijn aan de erotische prikkelbaarheid van
+den reukzin toe te schrijven. Vele mannen schijnen ongevoelig voor het
+uiterlijk schoon of andere eigenschappen der vrouwen, terwijl zij zich
+in sterke mate voelen aangetrokken door de vrouwelijke atmosfeer. En
+evenals er erotische reukprikkels zijn die aantrekking uitoefenen,
+zijn er ook geuren die afstooten; m.a.w. er zijn sympathieke en
+antipathieke geslachtsgeuren.
+
+Het ligt in den aard der vrouw alle ter harer beschikking staande
+erotische machtsmiddelen over den man tot den hoogsten graad van
+volkomenheid op te voeren. Alles in haar drijft haar aan om hare
+magnetische aantrekkingskracht op den man te versterken en hem aan
+zijn natuurlijken plicht van aanvallen--aanvallen waarin steeds zij
+overwinnares zal zijn--met alle kracht te herinneren. Het ligt dus
+voor de hand, dat ook der mannen zwakheid tegen erotische geuren
+door de vrouw wordt benut om hem te dwingen tot het geslachtelijk
+offensief, dat haar de sexueele zegepraal moet brengen. En zoo zien
+wij dan ook ten alle tijde en overal de vrouwen zich hullen in wolken
+van kunstmatige erotische geuren, teneinde te trachten de natuur
+te verbeteren, ze aan te vullen, te versterken. Hoe bewuster met
+dit rondom zich spreiden van prikkelende geuren beoogd wordt den man
+aan te lokken, des te sterker en overvloediger wordt van zulke geuren
+gebruik gemaakt, zoo dat de aanwending daarvan dan ook haar hoogtepunt
+bereikt bij de prostituees, die ter bereiking van hare oogmerken in
+de eerste plaats zoeken naar snelwerkende zinnelijke prikkels.
+
+De vrouw bedient zich zeer algemeen van zulke geuren, de man
+daarentegen zelden en dan nog in veel mindere mate. Dit bewijst, dat de
+vrouw weet van het aanwenden van geuren effect te kunnen verwachten,
+en dat de man evenzoo weet, dat erotische geuren op de vrouw weinig
+of geen uitwerking hebben. De vrouw parfumeert zich niet wijl zij zelf
+zooveel behagen schept in welriekende geuren, maar in de eerste plaats
+om hare geslachtelijke aantrekking te verhoogen, den man te lokken
+en te boeien. Met het zich hullen in de geuren van muskus, amber,
+patschouli, ylan-ylan, heliotroop, reseda, viooltjes, beoogt de vrouw,
+bewust of onbewust, hetzelfde als met haar opschik en haar toilet, haar
+kleeding en hare verdere lokmiddelen. De vrouw parfumeert zich om te
+behagen. En daar zij zelf weinig of niet vatbaar is voor de zinnelijke
+bekoring door middel van den reukzin, kunnen erotische geuren door den
+man niet met vrucht worden toegepast. Vandaar parfumeeren mannen zich
+niet met het doel, bij de vrouw erotische voorstellingen op te wekken.
+
+Men meent te hebben waargenomen, dat elk parfum verschillende sexueele
+voorstellingen opwekt; dat de eene erotische geur het geslachtsinstinct
+in andere richting leidt dan de andere. Ook schijnt op elk individu
+een bepaald sexueel parfum krachtiger erotische prikkeling uit te
+oefenen dan de overige.
+
+De erotische voorstellingen, opgewekt door den reukzin, zijn in
+het algemeen van lager orde. Zinnelijkheid, daardoor opgewekt,
+begeert gewoonlijk niets dan onmiddellijke bevrediging der
+geslachtsdrift. Vandaar dat erotische geuren tot de gebruikelijke
+lokmiddelen der prostituees behooren. De aard van den geur,
+die de zinnelijkheid heeft opgewekt, is veelal van invloed op de
+hevigheid der zinnelijke bekoring. Bij wie daarvoor ontvankelijk
+zijn, werken bijvoorbeeld directe lichaamsuitwasemingen der andere
+sexe veel krachtiger op de animale begeerten, dan de kunstmatige
+erotische parfums dit doen op dezulken bij wie daardoor geslachtelijke
+voorstellingen worden wakker geroepen. Esthetisch is de zinnelijkheid,
+opgewekt door geuren, nimmer.
+
+Het zintuig der zinnelijkheid bij uitnemendheid is het _gevoel_. Het
+gevoel heeft zijn zetel in de huid, en zoo is de geheele huid in
+zekeren zin geslachtsapparaat, zij is, zooals Bölsche opmerkt,
+"de groote koppelaarster, de allesbeheerschende middelaarster in
+liefdeszaken." Bij onesthetische naturen bestaan de blijken van liefde
+allereerst in bevoeling, aanraking, betasting. Maar ook in het algemeen
+oefent aanraking der huid, in het bijzonder elke liefkoozende en zacht
+wrijvende of krieuwelende aanraking, een sterk sexueele werking uit.
+
+De huid is intusschen niet overal in gelijke mate geslachtelijk
+prikkelbaar. De gedeelten die dit vermogen in hooge mate bezitten
+heeten de erogene (geslachtelijk in hooge mate prikkelbare)
+zones. Deze prikkelbaarheid is uit den aard der zaak geconcentreerd
+in de geslachtszone en daar weer het sterkst in de eigenlijke zetel
+van het wellustgevoel, n.l. de eikel bij den man en de clitoris bij
+de vrouw, bij wie tevens het slijmvlies van vagina en vulva een hooge
+mate van sexueele sensibililiteit bezit.
+
+In het liefdeleven der sexen spelen intusschen die erogene zones
+de hoofdrol, wier prikkelbaarheid minder intens is, en ook is haar
+esthetische waarde hooger. Iedere aanraking van personen tusschen wie
+een geslachtelijke connectie bestaat is een merkwaardige sexueele
+zede op zichzelf, zooveel het ineenstrengelen der handen en het
+gearmd gaan, als de kus en de omhelzing. Alle zinnelijke liefde uit
+en openbaart zich allereerst in den drang, de geliefde of begeerde
+tegenpartij in het minnespel aan te raken--het wezen der menschelijke
+geslachtsliefde bestaat in een neiging tot alzijdige lichamelijke
+aanraking, en niet zelden is bij sterk zinnelijke naturen aanraking
+voldoende voor geslachtelijke bevrediging--bij sommigen kan reeds
+een hartstochtelijke kus die bevrediging teweegbrengen.
+
+De invloed van het gevoel op de zinnelijkheid is zoo sterk, dat ter
+opwekking van erotische voorstellingen en sexueele verlangens het
+volstrekt geen vereischte is, dat de aanraking plaats heeft tusschen
+de individuen welke die voorstellingen of verlangens gelden. Aanraking
+van een geheel onbekend persoon, onverschillig of deze van gelijke
+of andere sexe is, kan de minnende plotseling aan het geliefde wezen
+herinneren en dit in al zijn begeerlijkheid voor oogen stellen. Zelfs
+de aanraking van het eigen lichaam kan met behulp van de phantasie
+geslachtelijke opwinding veroorzaken, een feit, waarop de mogelijkheid
+der onanie berust. Tenslotte kan de huid ook door allerlei stoffen
+zooals bont, wol, fluweel en zijde geslachtelijk worden geprikkeld,
+een verschijnsel, hetwelk berust op een geheel complex van factoren,
+die wij hier niet nader kunnen nagaan, maar die blijkens de romans
+van Sacher-Masoch en de verdere Masochistische literatuur in het
+zinneleven van vele individuen een groote rol spelen.
+
+Het gevoelszintuig werkt evenwel niet alleen door liefkoozende en
+streelende aanraking op de zinnelijkheid. Integendeel, ook pijnlijke
+aanraking kan een erotische uitwerking hebben. En wel zonder dat er
+een reden is om aan abnormaliteit te denken.
+
+In de geschiedenis der sexueele zeden speelt de dusgenaamde
+_flagellatie_ een zeer groote rol. Flagellatie bestaat in slaan of
+geeselen van het ontbloote lichaam met erotische oogmerken. Dit is de
+letterlijke beteekenis van dezen term, terwijl het opzettelijk zich
+daaraan overgeven _flagellantisme_ genoemd wordt. Bij uitbreiding
+spreekt men gewoonlijk echter van flagellatie in al die gevallen,
+waarbij uit lichamelijk leed erotisch genot wordt geput. Dit
+verschijnsel doet zich zoowel actief voor als passief. Bij de actieve
+flagellatie werkt het slaan erotisch op dengene die slaat; dit is
+veel waargenomen bij degenen voor wie slaan gewoonte is geworden,
+bijvoorbeeld onderwijzers. Passieve flagellatie is die, waarbij
+de geslagene erotisch genot ondervindt, en dit leidt tot het op het
+eerste gezicht abnormale en ongerijmde verschijnsel dat lichaamssmart
+niet gemeden en geschuwd, maar integendeel begeerd en gezocht wordt.
+
+Havelock Ellis, die dit verschijnsel het eerst en ook het grondigst
+heeft onderzocht, somt tal van voorbeelden op om te bewijzen,
+dat de vrouw een zekere neiging bezit smart te zoeken en door
+smart te genieten, een opvatting die evenwel weinig ingang heeft
+gevonden. Vermoedelijk berust de gewaarwording van erotisch genot bij
+slaan enz. eenvoudig op de prikkel, die daardoor wordt uitgeoefend
+op de huidzenuwen; dit heeft bloedsaandrang naar het getroffen
+lichaamsgedeelte ten gevolge, wat via de ruggemergscentra een
+prikkel uitoefent op het zenuwstelsel der geslachtsorganen. Hiermee
+wordt aan het geheele verschijnsel alle romantische kleur en alle
+geheimzinnigheid ontnomen en onderscheidt het flagellantisme zich
+alleen in graad van de erotische gevoeligheid voor liefkozingen en
+streelende aanrakingen.
+
+Niettemin zijn er tijden geweest, waarin de flagellatie het meest
+geliefkoosde aphrodisiacum was, dat nog baat scheen te geven als
+alle andere zonder effect bleven. Eigenlijk treft men de flagellatie
+aan in alle tijden in wier intiem leven men tot dusver heeft kunnen
+doordringen. Blijkbaar behoort zij dus tot het gebied der sexueele
+zeden.
+
+Het meest algemeen schijnt de flagellatie in zwang te zijn geweest in
+de 18e eeuw. Zij was toen ongetwijfeld een normaal hoofdbestanddeel
+van het geheele geslachtsleven. In alle rangen en standen der
+samenleving werden roede en zweep in dienst gesteld van de liefde,
+en men sprak daarvan openlijk met de meeste vrijmoedigheid. Men zag er
+een bijzondere delicatesse van het sexueele genieten in. Vele mannen
+bezochten geregeld inrichtingen, waar gelegenheid bestond zoowel om
+zichzelf met de roede te laten behandelen, of als om zich te laven aan
+het schouwspel dat anderen, en dan bij voorkeur meisjes en kinderen,
+op die wijze werden bewerkt. In alle ook maar eenigszins naar de
+eischen des tijds ingerichte bordeelen waren bovendien dusgenaamde
+erotische folterkamers, voorzien van alle instrumenten, die dezen
+zonderlingen vorm van genot en deze paradoxale voorbereiding tot genot,
+konden dienen.
+
+Waar men echter het flagellantisme aantreft als een gezocht en
+gebruikelijk bestanddeel der sexueele zeden, vindt men vrijwel altijd
+tevens een in zinnelijkheid geheel opgaand, erotisch ontaard milieu,
+dat de zinnelijkheid zoekt op te drijven tot een niet te verzadigen
+en niets-ontziende begeerte, die aan vermogen meer eischt dan de
+natuur in staat is vrijwillig te schenken. Dan wordt de natuur,
+wijl slaan op zekere lichaamsdeelen de geslachtscentra prikkelt, met
+de zweep gedwongen meer te geven dan zij eigenlijk kan. Evenwel is
+dit blijkbaar slechts een der oorzaken, die tot het flagellantisme
+leiden. Vermoedelijk doet zich, waar het tenminste mannen betreft,
+daarbij ook gelden een zeker pervers genot in eigen vernedering. De
+diepste vernedering voor den man nu in sexueele dingen is zijn
+mannelijken aard af te leggen en zich door de vrouw als physiek de
+mindere te zien behandelen, zich physiek aan de vrouw te onderwerpen
+en zich weerloos door haar geweld te laten aandoen. Hierop doelt
+blijkbaar een Engelsche schrijver over de sexueele zeden der 18e
+eeuw, waar hij zegt: "Vele lieden, die maar een gebrekkige kennis
+hebben van de menschelijke natuur, gelooven, dat de hartstocht voor
+de flagellatie alleen voorkomt bij grijsaards en bij dezulken, die
+door sexueele uitspattingen zijn uitgeput. Dit is echter volstrekt
+niet het geval. Er zijn evenveel jongelingen en mannen in de volle
+kracht des levens, die door dezen hartstocht zijn aangegrepen, als
+ouden van dagen en verzwakte personen".
+
+Gewoonlijk wordt Engeland beschouwd als het land, waar deze
+ontaarding der gezonde zinnelijkheid ten allen tijde het meest werd
+aangetroffen. Een feit is het, dat vooral Engelsche schrijvers zich
+met dit verschijnsel hebben beziggehouden. Ook is er geen land waar
+het gebruik van de roede en van lijfstraffen in het algemeen zoo wordt
+verheerlijkt als in Engeland. Niettemin schijnt het minstens voorbarig,
+op deze twee gronden de flagellatie als een specifiek Engelsche
+geslachtszonde aan te merken. En dit te minder, waar het bekend is,
+dat in de 17e en 18e eeuw vooral deze ontaarding der zinnelijkheid ook
+in andere landen zeer algemeen voorkwam en men er zich speciaal in
+tallooze kloosters van het verste Zuiden tot in het hoogste Noorden
+aan overgaf. Alles wijst er op, dat het flagellantisme alleen daar
+bloeien kan, waar de natuurlijke prikkels beginnen te verstompen,
+zoodat de natuur alleen nog maar door de zweep er toe kan worden
+gebracht de overspannen begeerte te bevredigen. Hiervoor spreekt ook
+het bekende feit, dat prostituees zich gaarne en met pervers genot
+door hare souteneurs laten mishandelen.
+
+De manie van het flagellantisme kan zoowel hetero-sexueel zijn als
+homo-sexueel, wat trouwens met alle geslachtelijke perversies het
+geval is. Sommige navorschers der sexueele zeden, zooals Iwan Block
+en Lawes, zijn van meening, dat het vrouwelijk geslacht meer tot
+actieve zoowel als tot passieve flagellomanie geneigd is dan het
+mannelijke, iets wat trouwens a priori waarschijnlijk is--wat de
+passieve flagellatie betreft wijl onderwerping en dulding meer in
+den aard der vrouw ligt, dan in dien van den man; en wat de actieve
+flagellatie aangaat wijl machtsmisbruik een gewoon verschijnsel is bij
+den machtelooze, die in de gelegenheid komt macht uit te oefenen--en
+dit is in sexueel opzicht het geval als de door zinnelijkheid ontaarde
+man zich willoos en onmachtig aan de vrouw overlevert, bereid om in
+ruil voor geslachtsgenot alles van haar te dulden.
+
+In den tegenwoordigen tijd wordt het flagellantisme waarschijnlijk
+niet of bijna niet meer beoefend met de zweep of de roede. Tegenwoordig
+zijn het de masseuses aan wier handen flagellomane individuën zich ter
+"verpleging" overgeven.
+
+
+
+Minstens van even groote beteekenis als de gevoelszin is voor het
+sexueele leven de _gezichtszin_. Dit is tevens het zintuig, dat als
+aangewezen is om de zinnelijkheid te veredelen en te idealiseeren en
+de esthetische waarde van den gezichtszin voor het liefdeleven is
+grooter dan die van de overige zinnen tezamen. De gezichtszin wekt
+de begeerte tot bezit op door middel van schoonheidsprikkels--het
+oog roept de zinnelijkheid wakker door de bekoring der schoone vormen.
+
+Het is de natuurlijke taak der vrouw, de bij den man sluimerende
+zinnelijkheid op haar persoon te vestigen. Dit kan op groote schaal
+het best en daarom met de meeste kans op succes geschieden door te
+werken op den gezichtszin. Deze manier van lokking levert de meeste
+kans een groot aantal te bekoren; zij verschaft dus een ruime keuze. En
+doordat de gezichtszin fijnere, edeler instincten wakker roept, levert
+de lokking, die zich wendt tot den gezichtszin, tevens de meeste kans
+op tot bekoring der beste, meest begeerenswaardige exemplaren; lokking,
+gericht op den gezichtszin, verschaft daardoor niet alleen een ruime
+keuze, maar tevens keus uit het beste. Om deze redenen trachten alle
+vrouwen in de eerste plaats schoon te zijn, d.w.z. te beantwoorden
+aan de heerschende _schoonheids-idealen_ voor de vrouw. Om haar
+schoonheid te verhoogen en gebreken daarin te verbergen vindt het
+vrouwelijk geslacht dan ook altijd weer nieuwe hulpmiddelen uit.
+
+Tot die hulpmiddelen behoort in de allereerste plaats de
+kleeding. C. H. Stratz neemt als vaststaande aan, dat het
+oorspronkelijk doel der kleeding niet lichaamsbedekking geweest
+is, maar _lichaamsversiering_. Reeds vroeg zal de ondervinding
+de vrouwen hebben geleerd, dat bedekking en verberging der
+bekoorlijkheden de zinnelijkheid meer prikkelt, dan openlijk
+tentoonstellen daarvan. Tegenwoordig is bij de meeste volken het
+bedekken van het lichaam wel schijnbaar de hoofdzaak, vooral in de
+gematigde en koude luchtstreken, maar overal is niettemin voor het
+vrouwelijk geslacht verhooging der schoonheid ter verhooging der
+sexueele aantrekkingskracht de ware en eigenlijke hoofdzaak bij haar
+kleeding. Het is voor de vrouw bij het kiezen harer kleeding vrijwel
+onverschillig wat bedekt of niet bedekt wordt, mits de kleeding haar
+slechts goed, d. i. verleidelijk en verlokkend staat. Bij den man
+is dit geheel anders. In de mannenwereld dient de kleeding behalve
+tot lichaamsbedekking allereerst tot aanduiding van standsverschil;
+door zijn kleeding vestigt de man de aandacht op zijn stand in de
+maatschappij; hij demonstreert er zijn werkelijken of denkbeeldigen
+welstand mee, maar sexueele oogmerken spelen in de mannenkleeding geen
+noemenswaardige rol. Vandaar overal een veel grootere eenvormigheid
+in de mannen- dan in de vrouwenkleeding, Natuurlijk staat dit
+rechtstreeks in verband met de schijnbare activiteit en de even
+schijnbare passiviteit van man en vrouw in het leven der liefde.
+
+De vrouw is in het liefdeleven de aantrekkende magneet, en alle
+middelen waarmee zij die aantrekking van nature vermag uit te oefenen,
+tracht zij--natuurlijk veelal zonder zich daarvan duidelijk bewust te
+zijn--kunstmatig te versterken. Daar zekere geuren de geslachtelijke
+aantrekking blijken te versterken, hult zij zich in wolken van
+erotische geuren. Daar opzichtigheid en opschik in nog hoogere mate
+sexueele aantrekking uitoefenen, hult zij zich tevens in wolken van
+opzichtigen opschik. Iedere vrouw, die zich opschikt en mooi kleedt,
+heeft daarmee de al of niet bewuste bedoeling hare natuurlijke
+geslachtelijke aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+Om het oog der mannen te bekoren en zoodoende hun zinnelijkheid op te
+wekken, versierden de vrouwen zich aanvankelijk met elk veelkleurig en
+fraai voorwerp, dat zij maar machtig konden worden. Daaruit ontwikkelde
+zich de kleeding, die ook daar waar bescherming van het lichaam tegen
+koude of warmte een gebiedende noodzakelijkheid is, toch, vooral wat
+de vrouwen betreft, in de eerste plaats wordt dienstbaar gemaakt aan
+schoonheid, ter verhooging van de sexueele aantrekkingskracht. De
+leiding gaat daarbij sinds onheugelijke tijden uit van een factor,
+die deze neiging tegelijkertijd aanwakkert, exploiteert en bevredigt:
+de mode. Wat deze op een gegeven oogenblik mooi verklaart, daaraan
+onderwerpen zich nagenoeg alle vrouwen, ook al gemakshalve, wijl dat
+haar ontslaat van de moeite, zelf uit te vinden, wat mooi is. Bij
+deze onderwerping blijkt steeds, hoezeer het schijnbare hoofddoel
+der kleeding: bescherming van het lichaam tegen koude of warmte, in
+werkelijkheid bijzaak is. Als de mode zulks voorschrijft, ontblooten
+alle vrouwen gewillig boezem, schouders, armen enz.
+
+Bij vele dusgenaamde onbeschaafde volksstammen dragen alleen gehuwde
+vrouwen kleederen. De mannen beschouwen haar als een bezit, dat zij
+angstvallig en ijverzuchtig aan alle nieuwsgierige en begeerige blikken
+wenschen te onttrekken. Bij zulke stammen is het dan tevens regel,
+dat zelfs volwassen jongedochters geheel naakt loopen. Daarentegen zijn
+er ook stammen bij welke de ongehuwde vrouwelijke leden zich kleeden,
+met het bewuste doel, hare sexueele aantrekkingskracht te verhoogen
+en zich begeerenswaardiger te maken, terwijl de gehuwde vrouwen zulks
+niet meer noodig achten en ongekleed gaan. Hier gaat men derhalve
+uit van de--zielkundig juiste--opvatting, dat van verbergende,
+bedekkende kleeding, wijl zij de nieuwsgierigheid opwekt en de
+phantasie in werking brengt, machtiger bekoring uitgaat dan van
+de algeheele naaktheid, die niets meer te raden overlaat, en wier
+bekoring door de gewoonte zeer snel afneemt, zooals iedereen weet,
+die een tijdlang onder naaktlevende wilden vertoefd heeft. Datzelfde
+beginsel is thans ongeveer overal doorgedrongen, niet alleen in wat men
+noemt de beschaafde wereld, maar ook overal waar men die beschaving,
+zij het in nog zoo geringe mate, heeft leeren kennen.
+
+Bekleeding en bedekking van het lichaam sluiten echter de mogelijkheid
+in, dat zich ook in het verleidelijkste en bekoorlijkste hulsel,
+inplaats van een begeerenswaardige Venus, een Megera verbergt. Deze
+mogelijkheid matigt en vermindert weer de aantrekkingskracht
+der bekleeding. De kleeding moet daarom niet slechts verbergen,
+maar tegelijkertijd zooveel mogelijk aanduidingen geven van wat zij
+verbergt, en het hoogste raffinement der vrouwenkleeding bestaat dan
+ook hierin: zoo weinig mogelijk te toonen, doch op een wijze dat er
+zooveel mogelijk valt te raden, volgens den paradox: _in kleederen
+naakt_. Een nauwsluitend tricotcostuum of een kleed van dunne, zich
+aan het lichaam leggende stoffen verbergt alles, doch laat tevens
+alles raden en oefent daardoor een machtige erotische werking uit,
+wat reeds de Ouden wisten. Dit feit, dat een doelmatige gedeeltelijke
+bedekking of ontblooting sexueel sterker behaagt en bekoort dan de
+volle naaktheid, is een onderdeel van een veel omvattender verschijnsel
+in het leven der sexen. De mannelijke zinnelijkheid wenscht geen
+dadelijke, lijdelijke overgave, zij verlangt integendeel verzet,
+tegenstand, zij wil de zege stuk voor stuk bevechten, wat zich aanbiedt
+wordt weinig of niet meer begeerd, wat zich al te licht prijsgeeft
+trekt niet aan, stoot eer af. Evenzoo is het met de zich vrijelijk
+aan den blik prijsgevende naaktheid. De berekende schijnbeschaamdheid
+der half bekleede Venus van Medici is verleidelijker en aanlokkender
+voor de mannelijke zinnelijkheid dan de onbekommerde naaktheid van
+de Venus van het Vatikaan.
+
+Is het doel der bovenkleeding verlokking in het algemeen, dat
+der onderkleeding is in hoofdzaak persoonlijke verlokking van
+den begunstigden man. Hoe dichter de vrouwelijke kleeding de huid
+nadert, des te ingewikkelder en gecompliceerder en teven des te
+meer zinnenbedwelmend wordt zij. Kanten, borduursels, linten,
+strikken, de meest phantastische stoffen, de geraffineerdste
+kleurencontrasten. Natuurlijk ligt in dat alles een diepere
+bedoeling. De schatten van vinding en phantasie, die de linnenkast
+eener welgestelde dame vertegenwoordigt, verraadt te duidelijk,
+hoezeer men zich in die schijnbaar zoo onbeduidende bijzaak
+als de onderkleeding heeft verdiept. De artistieke pracht en
+de erotische doelmatigheid van elk onderdeel van het vrouwelijk
+dessous bewijzen voldoende, dat hiermee iets anders wordt beoogd dan
+lichaamsbekleeding. Het dessous is weer een dier middelen waarmee
+de vrouw zich kwijt van de taak haar door de natuur toegewezen: zich
+tegenover den man schijnbaar passief te gedragen en hem toch op het
+geraffineerdst te bekoren en te verlokken en hem bij voortduring
+door haar erotische overmacht aan zich onderworpen te houden. Zoo
+zien wij dan ook, dat geen vrouw die zichzelf respecteert zich bij
+de keus harer onderkleeding alleen door hygiënische overwegingen
+laat leiden; integendeel, de dame van heden kleedt zich, wat haar
+dessous betreft, 's winters vrijwel precies zoo als in den zomer,
+hoezeer zij zoodoende haar gezondheid in gevaar brengt. Heel het
+vrouwelijk dessous is een wolk van erotische verlokking. Moet de
+vrouw bij haar bovenkleeding zich om tal van redenen beperken, bij
+haar onderkleeding kan zij vrijelijk en ongehinderd haar lokkende
+zinnelijkheid uitleven; de onderkleeding immers ligt buiten het
+gebied der openbare zedelijkheid. Hierbij kan men alle beschikbare
+phantasie te hulp roepen en kan men zich alles veroorloven. En zoo
+is aan de vrouwelijke onderkleeding alles verleidelijk, pikant, een
+ware orgie van vormen en kleuren. Wij zullen het thema der kleeding
+in het volgend hoofdstuk uitwerken.
+
+Behalve de kleeding zijn er nog tal van andere factoren, die der vrouw
+de mogelijkheid openen om door middel van den gezichtszin erotischen
+invloed uit te oefenen en overal en in alle tijden zien wij de vrouwen
+zich in ruime mate van die mogelijkheid bedienen. En tevens met
+voorliefde. De blikken te bekoren is voor de vrouw eenerzijds voor
+haar ijdelheid het meest streelend, en anderzijds is dit tegelijk
+het zekerst en het veiligst. De oogen een verrukkelijk schouwspel te
+bereiden is bovendien de eerste gunst, die de vrouw den man bewijst,
+het is de gebruikelijke ouverture van alle vrouwelijke flirt, en het
+gansche spel der vrouwelijke coquetterie bestaat voornamelijk hierin,
+door pikante poses, verleidelijke houdingen en schijnbaar achteloos
+aan den blik prijsgeven van intieme bekoorlijkheden den man te
+behagen. Door zoo op den gezichtszin te werken kan de vrouw, zonder
+haar schijnbaar passieve rol in het leven der liefde af te leggen,
+toch actief optreden, en dat met onweerstaanbare macht. De sexueele
+gevoeligheid van den gezichtszin biedt de vrouw de mogelijkheid,
+de mannelijke zinnelijkheid reeds op een afstand te doen ontvlammen
+en tot de begeerde uitbarsting te brengen.
+
+De gezichtszin staat bij sommige, vooral mannelijke individuen
+dermate onder den invloed der zinnelijkheid, dat het zien alleen
+van een individu der andere sexe de verbeelding zoodanig prikkelt,
+dat bevrediging der geslachtsdrift plaats vindt. Hammond beschrijft
+dit als volgt: "Bijvoorbeeld een man ziet een vrouw, die zinnelijke
+bekoring op hem uitoefent. Hij concentreert al zijn aandacht op haar,
+laat zijn verbeelding werken, stelt zich voor dat hij haar nadert,
+trapsgewijze brengt hij dan met zijn phantasie alle stadiën van den
+coïtus voor zijn geestesoog, tot het tenslotte tot orgasme komt. Er
+zijn mannen, die alleen dezen vorm van zinnelijke prikkeling kennen,
+doch dan deze methode meermalen op een dag kunnen toepassen". In
+enkele gevallen is het zien van een afbeelding eener vrouw of het
+denken aan een vrouw, al voldoende, orgasme te veroorzaken. Tot
+de natuurlijke cohabitatie zijn zulke personen in den regel ten
+volle impotent. Dit verschijnsel is ongetwijfeld een gevolg van het
+feit, dat het schoonheids-ideaal, dat op de zinnelijkheid inwerkt,
+en deze in actie brengt, het individu overweldigt door middel van
+den gezichtszin. Alle zinnelijkheid verlangt in de eerste plaats te
+zien. De masturbant beschouwt bij zijn practijken veelal een vrouw of
+een afbeelding, of zijn verbeelding plaatst hem deze voor oogen. En
+ook bij het gewone en normale geslachtsleven speelt deze ideëele
+coïtus een belangrijke rol: men cohabiteert met een persoon en denkt
+daarbij aan een andere.
+
+Het zintuig van het gezicht, het oog, speelt in het liefdeleven nog een
+andere rol. Liefde wordt allereerst verklaard met het oog. Het is de
+blik die de vonk schiet welke de hartstocht der liefde tot uitbarsting
+brengt, evenals een bliksemstraal de met electriciteit geladen
+onweerswolken. De blikken dergenen, die door duistere sympathiën
+zich tot elkaar voelen aangetrokken en tot elkander worden gevoerd,
+ontmoeten elkander en toonen elkander de diepte der ziel, waarin
+reeds de geheimzinnige en geurige bloem der liefde tot ontluiking
+is gekomen. Zoo is het dat de echte liefde wordt verklaard. Het
+overige is vooreerst maar het overige en komt later. Het oog vermag
+in de liefde onuitsprekelijke dingen te zeggen. Het is de blik die
+de eerste liefdesverklaring stamelt.
+
+
+
+
+
+
+VIII.
+
+DE KLEEDING ALS BONDGENOOTE DER ZINNELIJKHEID.
+
+
+De kleeding heeft onder het voorwendsel het lichaam bescherming te
+verleenen tegen allerlei uitwendige invloeden, een geheel andere
+functie te vervullen. Kleeding is lichaamsversiering in dienst der
+zinnelijkheid en der ijdelheid.
+
+Is voor den man in het algemeen de kleeding een der middelen om zijn
+maatschappelijke positie te demonstreeren, voor de vrouw is de kleeding
+gedurende een groot deel van haar leven een direct erotisch probleem,
+een vraagstuk, waarmee zij zich in den sexueelen strijd om het bestaan
+aanhoudend moet bezighouden. Vandaar dat wij ons hier uit den aard
+der zaak voornamelijk bij de kleeding der vrouw moeten bepalen.
+
+Het allervoornaamste, zoo niet het eenige doel van het decoratief
+vertoon van de kleeding der vrouw is: verhooging der erotische bekoring
+van het vrouwelijk lichaam. De vrouw kleedt zich, niet om bekleed te
+zijn, maar om te bekoren en te behagen. De rest is bijzaak.
+
+Tot op zekere hoogte is ook bij de mannen de kleeding een erotisch
+probleem, maar zij is dit in veel geringere mate en op geheel andere
+wijze. De man heeft in het liefdeleven de oogenschijnlijk actieve rol
+van aanvallende partij; daarbij kan de kleeding, die zijn stand en
+zijn welstand al of niet overeenkomstig de werkelijkheid te kennen
+geeft, hem behulpzaam zijn in den eersten stormloop. En ook streeft
+de man er bij de keuze van kleeding naar, dat ze hem zoo voordeelig
+mogelijk late uitkomen. Maar bij de vrouw is de kleeding het groote
+middel om hare natuurlijke sexueele aantrekkingskracht onberekenbaar
+te verhoogen en tot op gevorderden leeftijd intact te houden. En dit
+geldt niet alleen van de geraffineerde pronk en van den opzettelijken
+opschik, maar van elke lichaamsbedekking der vrouw in het algemeen.
+
+Men weet thans, en de vergelijkende volkenkunde levert daarvoor dag
+aan dag nieuwe bewijzen, dat het een dwaling is, als men spreekt
+van een den mensch van den beginne af aangeboren schaamtegevoel,
+dat hem er toe zou hebben gedreven zekere deelen van het lichaam te
+bedekken. Wij weten verder, dat integendeel elke vorm van kleeding
+oorspronkelijk nooit eenig ander doel heeft gehad dan om te strekken
+ter versiering ten behoeve van oogmerken, die in laatste instantie
+bevrediging der zinnelijkheid beoogen.
+
+De vrouw is, en wordt nog om haar hartstocht voor kleeding, waarmee de
+tegenwoordige vrouw als erfelijk is belast, veel gesmaad en bespot. De
+mannen maken zich gaarne vroolijk over al die linten en strikken,
+al dat kant en bont, al dien blinkenden en kleurigen opschik, die
+sinds duizenden jaren in het leven der schoone sexe een zoo voorname
+rol spelen, en zij zien er minachtend en geringschattend op neer
+en verbeelden zich daarboven verheven te zijn. Ten onrechte, want
+de vrouw neemt al die hulpmiddelen te baat, wijl ondervinding haar
+heeft geleerd en nog dagelijks leert, dat juist die hulpmiddelen op
+den man een onweerstaanbare uitwerking hebben. De vrouw kleedt en
+tooit zich en schikt zich op, niet in de eerste plaats, omdat zij
+zelf daar zoo op gesteld is, maar omdat zij den man daartegen zwak
+weet. Als de man den spot drijft met de zucht naar opschik der vrouw,
+bespot hij eenvoudig zijn eigen voorliefde voor de opgeschikte vrouw.
+
+Gewoonlijk beschouwt men het geheimzinnige hulsel, waarin de vrouw
+hare natuurlijke bekoorlijkheden verbergt, als een lustig spel der
+grillige phantasie, waaraan de vrouwelijke ijdelheid zich te buiten
+gaat. Evenwel is hier allerminst sprake van een spel. De kleeding
+is voor de vrouw de oorlogsrusting in haar lijdelijk offensief in
+den strijd der liefde. Van de doelmatigheid dier wapenrusting hangt
+haar overwinning af. Zich opschikken is het zwak der vrouwen dat haar
+sterk maakt--het is voor haar een erotisch machtsmiddel.
+
+Dat het erotisch probleem der kleeding op zoo uiteenloopende wijze
+is opgelost, is te verklaren als volgt. Bij het versieren van het
+lichaam gaat de mensch, op welken trap van beschaving hij zich ook
+bevindt--zoowel op den hoogsten als op den laagsten trap--steeds
+er naar uit, de speciale eigenschappen van het ras, die natuurlijk
+als voordeelen boven andere rassen worden aangemerkt, zoo scherp
+en zoo gunstig mogelijk te laten uitkomen. Voor een zoo volmaakt
+mogelijk exemplaar van zijn ras te worden aangezien, daarnaar
+streeft onwillekeurig ieder mensch. De meest in 't oog springende
+ras-eigenschappen der Europeanen, speciaal der Europeesche vrouwen,
+zijn: betrekkelijk lange beenen, een natuurlijke taillevorming
+met merkbare insnoering van den middel, verder een breed bekken,
+ronde heupen en stevige borsten, als halve bollen op de borstkas
+staande. Deze speciale eigenschappen der Europeesche rassen hebben
+de richting bepaald, waarin de kleeding zich in dit werelddeel heeft
+ontwikkeld. Uit het streven om de lengte der beenen te laten uitkomen,
+ontstond de rok, die het mogelijk maakt met een oogopslag de verhouding
+daarvan tot het bovenlichaam op te nemen. Evenzoo danken gordels en
+ceinturen hun ontstaan aan de zucht om er de aandacht op te vestigen,
+dat men in taillevorming niet achterstond. Toen de kleeding zich zoover
+had ontwikkeld, dat ze zich gesplitst had in een geheel afzonderlijke
+onder- en bovenkleeding, werden ten behoeve van ditzelfde oogmerk
+de achtereenvolgende vormen van het corset uitgedacht, als een
+hulpmiddel om de verdere vrouwelijke eigenschappen van het blanke
+ras--breed bekken en staande borsten--aan het geheel bekleede lichaam
+toch nog te kunnen tentoonstellen. Dat dit geen hypothese is, leert
+een vergelijking met een menigte andere rassen, bij welke een breed
+bekken, taille-insnoering en een opgerichte boezem niet tot de speciale
+raskenmerken behooren. Bij zulke rassen, het Chineesche bijvoorbeeld,
+is in de kleeding geen spoor te ontdekken van een streven om de taille
+in te snoeren of den boezem kunstmatig omhoog te persen.
+
+Het corset is dus een hulpmiddel in dienst der erotische instincten
+der vrouwen van het blanke ras, en dit verklaart, waarom men deze
+vrouwen er tot dusver nog niet toe heeft kunnen krijgen, en er
+wellicht nimmer toe zal krijgen, van het corset afstand te doen, en
+waarom zelfs eenmaal van dit folterwerktuig bekeerde dames het onder
+een andere benaming al of niet onder eenigszins gewijzigden vorm,
+al spoedig weer binnen smokkelen.
+
+In het algemeen is de kleeding ontstaan uit de ervaring, dat
+het verhulde lichaam meer en langduriger bekoort dan het naakte
+lichaam. Hierover is al nader uitgewijd in het hoofdstuk dat handelt
+over den invloed der zintuigen in het liefdeleven en in dat over
+de schaamte.
+
+Een natuurlijk gevolg van de zucht om de bijzondere raseigenschappen
+te laten uitkomen en voor een volmaakt vertegenwoordigster van het
+ras te kunnen doorgaan, is gelijk van zelf spreekt: overdrijving. Wie
+een verlangde eigenschap in den hoogsten graad bezit of schijnt te
+bezitten, valt het eerst en het meest in het oog. Zoodoende zoekt de
+kleeding gewoonlijk een bijzondere ontwikkeling van de bovengenoemde
+raseigenschappen voor te wenden. Daarbij wordt in den regel weinig of
+geen rekening gehouden met de natuurlijke harmonie, grondslag en eerste
+eisch van elke ware schoonheid. Maar, esthetische overwegingen komen
+bij de kleeding zoo goed als niet aan het woord. Met de kleeding toch
+worden geen esthetische, maar practisch-erotische oogmerken beoogd. En
+nu moge het waar zijn, dat hoogstzelden vrouwen met de breedste
+heupen, den weelderigsten boezem en de omvangrijkste callipygische
+bekoorlijkheden als werkelijke schoonheden en esthetische idealen
+worden aangemerkt, toch leert de ondervinding maar al te duidelijk,
+dat in werkelijkheid toch diegenen de voorkeur genieten, bij wie deze
+raseigenschappen het krachtigst ontwikkeld zijn. De vrouw wil niet in
+de eerste plaats schoon genoemd zijn, maar zij wil bovenal gezocht en
+begeerd zijn, en zoo strekt de kleeding niet om de schoonheid der vrouw
+te verhoogen, maar om hare zinnelijke aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+De passieve rol van de vrouw in het geslachtsleven dwingt haar,
+als zij in haar passiviteit toch actief wil optreden--d.w.z. als
+zij schijnbaar lijdelijk wil blijven en toch erotische actie wil
+voeren--de kleeding als bondgenoote te aanvaarden.
+
+Deze bondgenoote toch stelt haar meer dan iets anders in staat,
+verdekt offensief op te treden. Zij mag er met zekerheid meer effect
+van verwachten dan zelfs van de meest verleidelijke coquetterie,
+het andere groote actieve middel der vrouw; deze wordt tot een nauw
+verstaanbaar gefluister, vergeleken bij de beeldrijke lofrede,
+die de vrouw door haar kleeding op zich kan laten houden tot den
+man. De kleeding is, kort gezegd, de hoogste troef in het spel der
+verlokking. Door de pracht in haar kleeding en door steeds up to
+date daarmee te zijn, kan de vrouw bovendien haar welstand ten toon
+spreiden. Door daarbij een goede keuze en eenigen smaak aan den dag
+te leggen kan zij tenslotte met haar kleeding zelfs hooggespannen
+verwachtingen wekken omtrent hare geestelijke kwaliteiten. Zoo
+is de kleeding voor de vrouw een onuitputtelijk arsenaal en haar
+operatiebasis in den sexueelen strijd om het bestaan.
+
+Het zou der vrouw geringe moeite kosten al datgene, wat zij met haar
+kleeding vermag, op de edelste en meest esthetische manier te doen,
+en haar natuurlijk schoon met behulp der kleeding eenige malen te
+verdubbelen. In plaats daarvan is als regel de bekleeding der vrouw,
+met esthetisch oog bezien, een toonbeeld hetzij van leelijkheid, hetzij
+van dwaasheid. De kleeding, die zou kunnen dienen het vrouwenschoon
+te verhoogen, doet eigenlijk niet anders dan dat schoon onkenbaar
+maken. Wat de bestaande schoonheid kon versterken en vermeerderen,
+verwoest haar. De natuurlijke schoonheid wordt bedekt met leelijkheid;
+om mooi te zijn, maakt men zich leelijk!
+
+De oplossing van deze tegenstrijdigheid is eenvoudig.
+
+De kleeding is voor de vrouw geen doel, maar middel. Het doel is niet
+schoon te zijn, maar begeerd te worden. Niet de roem der schoonheid
+is het doel in den sexueelen wedstrijd, maar de verovering van den
+man. En daarbij staan de kansen niet het gunstigst voor het schoone
+en harmonische, maar voor het opzichtige en buitensporige. De vrouw
+moet in de eerste plaats den bruidssluier machtig worden. Daartoe is
+het niet voldoende schoon te zijn. Integendeel, het welslagen is zeer
+weinig gewaarborgd, als de oplossing van dit vraagstuk wordt gezocht
+in de richting van het esthetisch zuiver schoone; zekerheid bijna van
+slagen daarentegen is er, als men de kunst verstaat de aandacht op
+zich te vestigen, en door iets opvallends boven de eindelooze massa van
+mededingsters weet uit te steken. Het zwakste punt van de te veroveren
+vesting, den man, is diens zinnelijkheid. Op dit punt moet hij dus
+bij voorkeur worden aangetast. Aanvallen in dezen zin, zoo, dat de
+schijn van lijdelijkheid blijft bewaard, kan de vrouw het best met haar
+kleeding. Daarin dus zoekt zij zonder te spreken de verleidelijkste
+zinnelijke beloften te doen. Het slagen is zeker voor wie daarin
+slaagt. Ieder costuum moet aan de mannenwereld de verzekering geven:
+ik ben datgene, of ik ben _nog_ datgene, wat de vrouw in de eerste
+plaats zijn moet--instrument der zinnelijkheid. Alles moet daarbij
+voor de brute logica van der vrouwen strijd om het bestaan wijken.
+
+Geen der schijnbare dwaasheden in de vrouwenkleeding is dan ook
+dwaasheid. Integendeel, alles is daarbij altijd verwonderlijk doelmatig
+ingericht op het verlangde effect.
+
+De leiding heeft daarbij de mode!
+
+De mode is het, die het bovengeschetste probleem op telkens nieuwe
+wijze oplost. Deze voert de vrouwen, die haar uniform aannemen,
+naar een vrijwel zekere overwinning. In dienst der mode bereiken de
+vrouwen bijna zeker haar doel--zij het verminkt.
+
+De mode is tegelijk de machtigste vriendin en de boosaardigste vijandin
+van de vrouw en de bekendste en daarom de meest en het luidst gesmade
+misdadigster tegen de heerlijke schoonheid der vrouw. Het is volstrekt
+geen phrase als men zegt, dat de meeste modes meer vrouwen te gronde
+richten dan eenige oorlog mannen het leven gekost heeft. Wel vergiet
+de mode geen bloed, zij doodt niet direct, maar des te meer gewonden
+en verminkten vallen er op hare slagvelden. Maar juist daarom is de
+mode barbaarscher nog dan de oorlog. Want de nakomelingen, die uit
+de verminkte en verzwakte slachtoffers der mode geboren worden,
+moeten mede boeten. Aan tienduizenden onschuldigen worden door
+een vergald leven de zonden der ouders gewroken. En het schijnbaar
+zonderlingste daarbij is, dat er waarschijnlijk nog nimmer een mode
+geweest is, die niet, behalve tegen de gezondheid, tevens tegen
+de schoonheid zondigde. De mode is doorgaans met alle begrippen
+van schoonheid volkomen in strijd en heden ten dage is de naar de
+regelen der mode bekleede vrouw zoover als maar mogelijk schijnt van
+eenig natuurlijk schoonheidsideaal verwijderd. Woorden als "chique"
+vervangen bij de aangekleede vrouw het begrip schoon; een chique vrouw,
+ontkleed, is niet zelden de meest afschrikkende tegenstelling van
+het vrouwen-schoonheidsideaal, zooals ons dat in de Aphrodite's der
+oudheid nog altijd op het heerlijkst belichaamd is. En een evenbeeld
+eener Aphrodite, naar de regelen van welke mode ook aangekleed,
+volkomen onherkenbaar zijn.
+
+Het schijnt ten allen tijde de opzettelijke bedoeling van de
+mode te zijn geweest, alles wat de natuur aan vrouwenschoon laat
+ontstaan, te misvormen en te vernielen. En ook heeft de mode de
+vrouw verlaagd. Iedere mode toch streeft er alleen naar, de vrouw
+als geslachtswezen kunstmatig meer presentabel te maken. Zij vestigt
+daarom als met schreeuwende reclame de aandacht op alles wat de
+vrouw tot vrouw maakt. Niet de innerlijke en uiterlijke harmonie,
+het psychische en geestelijke wezen in de vrouw komt in de kleeding
+tot uiting, maar wel beijvert de mode zich de intieme lichamelijke
+_bekoorlijkheden_ der vrouw aan te prijzen en te laten uitkomen,
+zoo, dat ieders aandacht er dadelijk bij wordt bepaald, dat zij
+lichamelijk over de middelen beschikt, die haar als geslachtswezen
+bruikbaar maken. De mode verlaagt de vrouw door dit alles tot een
+levende reclamezuil der zinnelijkheid.
+
+En doordat de mode om haar doel te bereiken gedurig moet zoeken naar
+iets nieuws dat opzien verwekt, maakt zij de vrouw van tijd tot tijd
+tot een afzichtelijk monster, dat eer schrik aanjaagt dan bekoring
+uitoefent.
+
+De mode heeft de vrouw nooit anders dan misvormd en daarvan ook
+in ruime mate blijvende sporen nagelaten. Iedere modegril is een
+nieuwe zonde tegen de natuurlijke schoonheid. Altijd zoekt de mode
+het in het abnormale, dwaze en onredelijke. Dit geldt zoowel van
+de constante plaatselijke of nationale modedrachten--met eenige
+weinige uitzonderingen--als van de zeer veranderlijke grootsteedsche
+en mondaine modes. Wat de mode dicteert is als regel onnatuurlijk en
+in zijn zotte onzinnigheid belachelijk.
+
+Niets bijvoorbeeld is schooner en heerlijker dan de blos der
+gezondheid, het frissche bloeiende rood der wangen. De mode veracht
+die natuurlijke schoonheid, en verklaart haar voor ordinair, boersch,
+de eerste de beste boerin ziet er immers ook zoo uit! En bovendien,
+de dame, die in de wereld verkeert, zich angstvallig wacht voor
+elke inspanning, in de salons haar leven slijt en meer kunstlicht
+dan daglicht ziet, kan onmogelijk anders dan vale, bleeke wangen
+hebben. De mode weet echter raad, zij verklaart de bleeke, vale tint,
+waarmee boudoir, salon en balzaal het aangezicht kenteekenen, voor
+voornaam, deftig en interessant. Zoo wordt het ziekteverschijnsel
+tot schoonheidsregel verheven en de kleur der gezondheid wordt
+veracht, geschuwd, zelfs kunstmatig verwijderd en vervangen door de
+doodsch-vale modekleur. Bleekheid wordt interessant en pikant, zij
+schijnt te spreken van smachtend verlangen en aan de liefde gewijde
+nachten. En als de bleekheid niet vanzelf wil komen, dan wordt zij
+kunstmatig op het aangezicht gebracht.
+
+Op dezelfde wijze heeft de mode bij elk deel van het vrouwelijk
+lichaam als met voorbedachten rade gestreefd naar ontaarding en
+misvorming. Van den schedel tot aan de voeten heeft zij de vrouw
+verminkt, van haar natuurlijk schoon beroofd en voor het geroofde
+ergerlijke reclame-achtige surrogaten in de plaats gesteld.
+
+Bepalen wij ons een oogenblik bij den voet. De voet is een
+der meest delicate schoonheden van het vrouwelijk lichaam. De
+heerlijke volmaaktheid van dit lichaamsdeel maakt het tot een klein
+scheppingswonder op zichzelf. De voet is echter niet uitsluitend
+sieraad, hij heeft een functie, en deze is, het geheele lichaam een
+bevallige en vlugge bewegelijkheid te verleenen--zonder krachtigen
+voet geen gracieusen en zekeren gang. Nu geldt terecht een kleine voet
+als schoon. Maar de mode, wier wezen bestaat in karikatuur-achtige
+overdrijving, is niet tevreden met klein; schoonheid moet niet
+twijfelachtig zijn, maar zich duidelijk manifesteeren. De voet
+moet derhalve niet slechts klein zijn, maar zeer klein, abnormaal,
+wanstaltig klein. Zoo luidt de wet der mode voor alle vrouwen en
+naar het schijnt voor alle tijden. En negen tienden der vrouwen
+wringen haar leven lang haar voeten in te kleine schoenen, waarin
+de voeten zoo onnatuurlijk worden samengeperst, dat het eenvoudig
+onmogelijk is behoorlijk rechtop te staan, om maar niet te spreken
+van een paar uur flink loopen. Zoo verandert de sierlijke rythmus
+van het gaan in een onbeholpen, erbarmelijk gewaggel in eendachtige
+lompheid. En deze inbreuk op de harmonische schoonheid is nog het
+_geringste_ nadeel, want de onmogelijkheid, behoorlijk te kunnen
+loopen, is vrij wat ernstiger. Maar, zoo fluistert de _verdwaasde_
+mode, waarom behoeft een dame eigenlijk te loopen? En zij troost haar
+verminkte slachtoffers met de dwaasheid, dat toeren te voet voor een
+dame ongepast en onbetamelijk zijn. Er zijn zelfs tijden geweest, dat
+loopen voor een vrouw ronduit onfatsoenlijk werd genoemd. Abnormaal
+kleine voeten getuigen er tevens van, dat de bezitster zich de
+weelde heeft kunnen verlooven zich van het vermogen van het gaan
+te berooven--daarom zijn zulke verminkte voeten tevens het symbool
+geworden van maatschappelijke voornaamheid, waardoor men zich nog
+met des te vuriger ijver aan deze zelfverminking overgeeft.
+
+Zoo zijn er nog tallooze mode-dwaasheden, waardoor het vrouwenschoon
+voor altijd wordt vernietigd. Het lichaam van iedere vrouw, die
+bij voortduring concessies doet aan de Draconische wetten der mode,
+vertoont onuitwischbare sporen van de aangerichte verwoesting--ze is
+in den volsten zin des woords voor haar gansche leven geteekend. Aan
+de voeten liggen de teenen niet meer regelmatig naast elkander, maar
+ze zijn tot een afzichtelijk kluwen over elkaar gewrongen. En dan de
+taille-snoering! Deze vult dag aan dag de ziekenkamers en de zalen der
+vrouwenklinieken met een talloos leger van slachtoffers, die allen met
+de afschuwelijke insnoering van het corset, het Kaïnsteeken der mode,
+zijn gestriemd.
+
+Hierbij schijnt het inderdaad, of een booze geest een afschuwelijk spel
+van dwaasheden drijft met de vrouw. De grootste trots en het schoonste
+sieraad van het opgroeiend meisje zijn hare borsten. Honderden
+hoogstaande vrouwen hebben ons dit geheime welgevallen geschetst. Vol
+schuchterheid ontwaart zij de eerste ronding, met onschuldig welbehagen
+volgt zij den langzamen aanwas, en met klimmende verrukking ziet zij
+de beide halfronden van vrouwelijke heerlijkheid zich verheffen in
+maagdelijke volheid. Ze weet instinctief, dat dit het verhevenste
+sieraad is van de jonge vrouw, dat het haar dagelijks begeerlijker
+maakt voor den geliefde. En hoewel ze dit alles gevoelt en weet,
+toch snoert zij zich in en perst zich ineen, dag aan dag, week aan
+week. Het onvermijdelijk gevolg blijft niet uit en doet zich weldra
+gevoelen. Zij voelt de vastheid en elasticiteit van den mishandelden
+jongen boezem verminderen en verdwijnen, nog vóór hij zich in volrijpe
+schoonheid heeft kunnen ontplooien. Maar zij gaat door met zich in te
+snoeren--de mode gebiedt het. En zij troost zich met de drogreden,
+dat men het immers toch niet ziet. De ergerlijke, ja misdadige
+zotternij van de mode springt hier wel het duidelijkst in het oog:
+om den schijn van schoonheid van een jongen boezem te fingeeren,
+wordt de werkelijk bestaande schoonheid verwoest. Dit staat inderdaad
+gelijk met den leugen te verkiezen boven de waarheid, uit louter lust
+tot liegen. Het is de werkelijkheid prijsgeven en opofferen voor iets
+wat diezelfde werkelijkheid verzwakt nabootst.
+
+Zoo is de mode de boosaardigste vijandin, die de vrouwenwereld heeft
+en tevens de meest bedriegelijke schijnvriendin.
+
+Maar in weerwil van dat alles schijnt de heerschappij van de mode
+nog ongeschokt, neen, zich nog altijd hechter te vestigen.
+
+De reden daarvan is, dat zij de vindingrijkste en meest succesvolle
+bondgenoote is van de vrouw in haar strijd om het bestaan. Daardoor
+kan de mode de gansche vrouwenwereld slaafsch aan zich onderwerpen
+en oppermachtig over haar heerschen als een despotieke gebiedster,
+die geenerlei inbreuk op haar tiranieke wetten duldt.
+
+Het hoofddoel der kleeding is voor de vrouw zinnelijk begeerlijk te
+zijn. Zinnelijk nu werken op den gezonden doorsnee-man van nature die
+vormen, die getuigen van bijzondere geschiktheid voor de functie,
+die aan de vrouw is toebedeeld: een breed bekken en weelderige
+borsten. Een breed bekken verzekert een krachtige ontwikkeling van
+het wordende kind, en een goed-ontwikkelde boezem belooft voor dat
+kind een overvloedige voedselbron te zijn. De kleeding moet de vrouw
+daarbij te hulp komen, zij moet de vormen in de gewenschte richting
+corrigeeren. Om die reden is de vrouwenkleeding in hoofdzaak een
+erotisch probleem, dat de mode ten koste desnoods van alles, helpt
+oplossen.
+
+De mode streeft volstrekt niet, wij zeiden het reeds, naar schoonheid;
+zij streeft alleen naar het telkens weer op nieuwe manier versterken
+der zinnelijke bekoring van de vrouw. Het is een dwaling te meenen,
+dat de mode dwaas is; zij doet alleen dwaas voor zoover dit ter
+bereiking harer oogmerken noodig is. Hare dwaasheid is berekend. Hare
+buitensporigheden zijn wel overwogen. Er heerscht in het rijk
+der mode allerminst willekeur, niet de caprice roept modes in het
+leven, maar de eisch der strengste doelmatigheid. De mode is dwaas
+uit overleg, en met volmaakte kennis van de zwakke punten van den
+tegenstander. De dwaasheden der mode blameeren minder de vrouw, dan
+den man; zij getuigen niet van voorliefde voor het dwaze bij de vrouw,
+maar bij den man. Want de mode kleedt de vrouw alleen hierom dwaas,
+wijl dit het welslagen van het beoogde doel verzekert.
+
+In de mode heerscht niet het toeval, evenmin de gril van het oogenblik;
+alles in de mode is nuchteren berekening, vooral hare vermeende
+onbestendigheid. In die onbestendigheid toch ligt voor een belangrijk
+gedeelte het geheim van haar succes. De mode immers bedoelt aandacht
+te trekken. Het meest trekt de aandacht het nieuwe. Daarom, ieder
+oogenblik wat nieuws, ieder seizoen nieuwe vormen, om het der vrouw
+mogelijk te maken in steeds nieuwe combinaties al hare bekoorlijkheden
+en al hare lichamelijke, geestelijke en materieele eigenschappen en
+bezittingen ten toon te spreiden. Zoo is de mode veranderlijk niet
+uit grilligheid, maar uit berekening. Als de zinnelijke bekoring
+eener modedracht begint te verminderen, dan heeft de mode al weer een
+nieuwe gereed, Zoo vult zij de "beschaafde" wereld aanhoudend met
+nieuwe vrouwen, die er geheel anders uitzien dan die van gisteren,
+en waarvan weer opnieuw het maximum van zinnelijke lokking uitgaat.
+
+Hoe ten volle mode en kleeding in directen dienst staan der
+zinnelijkheid blijkt allereerst uit het antwoord op de vraag,
+waar de modes eigenlijk vandaan komen. Hieromtrent worden wij
+voldoende ingelicht door de zedemeesters van alle tijden. Steeds
+hooren wij dezen in alle toonaarden jammeren en met de grootste
+zedelijke verontwaardiging ontsteld verzekeren, dat de meeste en
+succesvolste scheppingen der mode door de beroepspriesteressen van
+Venus zijn uitgedacht. Deze bewering is volkomen juist, het bewijs
+er voor is zonder eenige moeite te leveren. Maar in het feit zelf
+ligt niets verwonderlijks, het is een zeer natuurlijk en volkomen
+logisch gevolg van het bovengeschetste doel van de kleeding. Het is de
+dagelijks en ieder uur beoefende taak der bedoelde priesteressen van
+Venus: geslachtswerktuig en niets anders dan dat te zijn; om goede
+zaken te maken zijn zij gedwongen op het geraffineerdst te werk
+te gaan. Omdat haar geest zich daar voortdurend bij moet bepalen,
+vinden zij natuurlijk de beste oplossingen van de vraag: hoe met de
+kleeding de krachtigste bekoring uit te oefenen en zij zijn steeds
+de eersten om de uitwerking van nieuwe vindingen te beproeven. Het
+succes dat deze klasse van vrouwen daarmee heeft, blijft bij de rest
+niet onopgemerkt en ook der op eerbaarheid gestelde vrouw blijft
+niets over dan het voorbeeld te volgen, willen zij niet riskeeren in
+de niets ontziende concurrentie ten onder te gaan, d. w. z. over het
+hoofd gezien en terzijde geschoven te worden.
+
+Het is de taak der mode, haar eenige taak eigenlijk, de
+geslachtsverschillen te laten uitkomen, op hunne aanwezigheid
+opmerkzaam te maken, alle lijnen, die sexeverschillen markeeren,
+als te onderstreepen en zoo noodig te corrigeeren.
+
+Voor het blanke menschenras is de boezem het voornaamste uiterlijke
+geslachtskenmerk der vrouw. Daarvan gaat naar den man de krachtigste
+bekoring uit. Stratz merkt terecht hieromtrent op: "Bijzonder
+sterk en eigenaardig is de bekoring, die de vrouwelijke borsten
+op ons uitoefenen. Terwijl de natuurvolken daarvoor ten eenenmale
+onverschillig zijn en zelfs bij de Japanners en Chineezen, die toch
+ook geheel bekleed gaan, de boezem geen zinnelijke beteekenis schijnt
+te hebben, zijn de borsten bij de op hoogeren trap staande volken van
+het Kaukasische ras het zinnebeeld der vrouwelijke aantrekkingskracht
+geworden en zij gelden, als zij goed zijn ontwikkeld, als het hoogste
+sieraad van het vrouwelijk lichaam."
+
+Naar een teekening van Hans Holbein den Jongere (1497-1543),
+Museum, Bazel. Natuurlijk is dit de mode niet onbekend. Zij maakt
+integendeel het meeste werk van den boezem. Hare vernuftigste en
+meest geraffineerde scheppingen gelden altijd den boezem. Zij doet de
+middelen aan de hand om deze al of niet voorhanden schoonheid op het
+duidelijkst te laten uitkomen, en waar ze geheel ontbreekt, ze voor te
+wenden. Dit begint al bij het jonge meisje, want een vroege krachtige
+ontwikkeling van de buste heeft ten alle tijde gegolden voor een
+benijdenswaardig geschenk der natuur. Het tot puberteit komende meisje
+vestigt met haar kleeding dan ook het eerst de aandacht op haar boezem;
+daarmee opent zij haar lijdelijk offensief tegen de mannenwereld;
+met den boezem begint het tentoonstellen der vrouwelijkheid. En van
+dat oogenblik blijft steeds de boezem de stelling van waar uit de
+erotische strijd wordt gevoerd, het geheele leven door, tot in den
+ouderdom toe. Nog altijd een mooien gevulden, weelderigen boezem te
+hebben, dat is de grootste triumf der volrijpe vrouw. En wijl het de
+mode nooit te doen is om werkelijkheid, maar alleen om schijn, en zij
+met de werkelijkheid zelfs geen rekening wenscht te houden, verwoest
+zij, naar we boven zagen, eerst de werkelijkheid, om vervolgens met
+schijn het door haar vernielde weer aan te vullen. Zij handelt als
+een berekenend speculant, die kunstmatig gebrek schept om zich een
+vlotter afzetgebied te verzekeren. Alle mode is voor de ontwerpers
+trouwens niets dan koopmanschap.
+
+Vandaar is dus het verlokkend presenteeren van den boezem ten allen
+tijde het voornaamste probleem geweest, dat de mode zich ter oplossing
+zag voorgelegd. En zij heeft dat probleem in den loop der tijden op
+honderden verschillende manieren weten op te lossen. Het liefst,
+wijl het meeste effect verzekerend, bedient zij zich daarbij van
+gedeeltelijke ontblooting, de decolletage. Het decolleté bedoelt
+niets anders, dan bekoring uit te oefenen op den man. Wel oefent
+het bekleede lichaam krachtiger erotische aantrekking uit dan
+het naakte lichaam. Maar bij het decolleteeren staat men voor een
+dier gecompliceerde gevallen, die aan toepassing der homeopathie
+doen denken. Zoo blijft er voor den leugenaar als laatste middel
+over om te misleiden: de waarheid te zeggen, wijl niemand die dan
+van hem gelooft. Langs een gelijksoortigen omweg gaat de erotische
+bekoring met behulp van decolleté. Het bekleede lichaam werkt op den
+Europeeschen mensch veel zinnelijker, dan het naakte lichaam. Door de
+bekleeding is in de plaats van de onverschilligheid der wilden voor
+het alledaagsche naakte een brandende nieuwsgierigheid gekomen voor
+het zich in kleederen verbergende lichaam. Treffend zou dit blijken
+als een vrouw in negligé, maar geheel bekleed, zich op straat zou
+begeven in gezelschap van een andere met ontbloote armen, beenen
+enz.--aller blikken zouden zich wenden naar het negligé, de slechts
+gedeeltelijk bekleede gezellin zou ternauwernood worden opgemerkt.
+
+Het bekleede lichaam prikkelt de phantasie, die, eenmaal aan
+het werk, zich het verborgene en onbekende in de gloeiendste
+en heerlijkste kleuren afmaait. De steeds weer opnieuw opgewekte
+nieuwsgierigheid en de steeds opnieuw in werking gebrachte verbeelding
+verschaffen het bekleede lichaam een nimmer verzwakkende zinnelijke
+bekoring. Het decolleteeren nu schijnt een tegemoetkoming aan
+deze nieuwsgierigheid. Niet echter om die nieuwsgierigheid te
+bevredigen--daarmee ware niets gewonnen--maar integendeel om haar
+nog sterker te prikkelen.
+
+Zoo blijkt uit het decolleté hoe diep en hoe grondig de mode zich in
+het haar ter oplossing gegeven thema heeft ingedacht. Zij maakt met de
+strategie van een wereldveroverend veldheer geniaal gebruik van elke
+voor de hand liggende en meer nog van elke niet voor de hand liggende
+gunstige omstandigheid. Met de decolletage benut zij het feit, dat
+gedeeltelijke en beperkte tegemoetkoming niet leidt tot bevrediging
+der nieuwsgierigheid, maar tot nog grootere nieuwsgierigheid:
+zij exploiteert met de ten deele ontbloote boezems met weergalooze
+handigheid het verschijnsel, dat een enkel woord van een geheim de
+nieuwsgierigheid om alles te weten opvoert tot de uiterste grens
+van spanning.
+
+Dat het decolleteeren geen ander dan het hier geschetste doel beoogt,
+en dat men dit ten allen tijde ook zeer goed geweten heeft, valt direct
+te bewijzen met tal van verbodsbepalingen dienaangaande. Zoo waren
+er in tijden, waarin het decolleté niet alleen binnenshuis maar ook
+daarbuiten mode was, veelal allerlei voorschriften, hetzij wettelijke
+verordeningen, hetzij decreeten van den goeden toon, die de aanwending
+van dit lokmiddel aan zekere regelen onderwierpen. Herhaaldelijk komt
+men daarbij voorschriften tegen die aan ongehuwde vrouwen een lager
+decolleté toestaan dan aan getrouwde vrouwen. Weduwen worden dan
+in dit opzicht als gehuwd aangemerkt totdat de wettelijke termijn,
+binnen welke zij geen nieuw huwelijk mochten aangaan, verstreken
+was. Daarna mochten zij zich weer decolleteeren als jonge meisjes. Met
+deze regeling werd natuurlijk zonder meer erkend, dat het decolleté
+mannenvangst beoogde, en dat dit recht eigenlijk alleen aan ongehuwde
+vrouwen toekwam.
+
+De bedoeling van het decolleté is ontegenzeggelijk alleen deze, den
+boezem prijs te geven aan de blikken der mannen teneinde zinnelijke
+bekoring uit te oefenen. Of daarbij precies doelbewust dan wel
+werktuigelijk en uit navolgingssleur wordt gehandeld, is natuurlijk
+vrijwel om het even.
+
+Nu laat de zinnelijkheid zich het allerminst bekoren door openlijk
+vertoon, zonder meer. Er is een vorm van decolleté, die slechts
+weinig bekoort en waarbij de bekorende kracht in elk geval slechts
+van korten duur is: het toonen van den boezem in zijn eenvoudige
+naaktheid, zooals men het gezicht en de handen bloot laat. Er zijn
+tijden geweest, waarin dit de mode was. En steeds bleek dan, dat er
+in een ommezien van tijd ook van dit, als kostbaarste sieraad der
+vrouw en als het heerlijkst erotisch wonder der schepping zoo vaak
+bezongen uitgangspunt van zinnelijke aantrekkingskracht, niet meer
+bekoring uitging, dan van gezicht of handen. Naaktheid heeft geen
+blijvende bekoorlijkheid. Deze vorm van decolleté beantwoordde dan ook
+allerminst aan het gestelde doel en is dan ook waarschijnlijk zelden of
+nooit als direct middel ter bekoring bedoeld. Daarvoor zijn een menigte
+andere manieren van ontblooting uitgedacht--gedeeltelijke ontblooting,
+waarbij het zichtbaar gedeelte de nieuwsgierigheid naar de rest had
+te prikkelen; en de bedekte ontblooting, waarbij het kleed los den
+boezem bedekte en op elk gewenscht oogenblik opengeworpen kon worden,
+evenals de rok kan worden opgenomen om het been te toonen.
+
+Zoo heeft het decolleté zoolang de mode de vrouwenkleeding beheerscht,
+regelmatig heen en weer geschommeld tusschen een minimale en een
+maximale ontblooting. Bij dat maximum werd het kleed zoover opengelegd,
+dat vrijwel de geheele voorkant van het bovenlichaam aan de blikken
+werd prijsgegeven. Koningin Isabella van Beieren bracht in de 16e
+eeuw een mode in zwang, waarbij het kleed van den hals tot aan den
+middel openhing, en aan haar hof moet deze mode onmiddellijk met een
+waren hartstocht zijn aangenomen. In de 16e eeuw heerschte deze mode
+herhaaldelijk en er werden toen nog allerlei middelen bedacht, om het
+erotisch effect nog te verhoogen: rondom de borsten werden schitterende
+versierselen gelegd; ook werden wel beide tepels verbonden door met
+diamanten bezette borstketens.
+
+Van langen duur zijn zulke modes echter nimmer geweest. Tegen een
+zoo ver en zoo consequent doorgevoerden zin voor openbaarheid staken
+steeds onmiddellijk zware stormen van oppositie op. En wel uit
+de vrouwenwereld zelf. Misschien uit mededoogen met de bedreigde
+zedelijkheid. Vermoedelijk en waarschijnlijk echter om nog een
+andere reden, die dan tevens de eigenlijke reden was. Een zoo ver
+gaand decolleté konden natuurlijk slechts de zeer weinige zeer ruim
+met boezemschoon bedeelde vrouwen zich veroorloven. Zij die op dit
+punt niet bijzonder op de vrijgevigheid der natuur hadden te roemen
+of die reeds tot meer respectabelen dan bekoorlijken leeftijd waren
+geklommen, gevoelden jegens zulke modes heel gauw onoverkomelijke
+"gemoedsbezwaren", die zich dan lucht gaven in een categorisch non
+possumus. Deze categorie van vrouwen nu maakt ten allen tijde de groote
+meerderheid uit en door haar aantal reeds weten zij dan weldra een haar
+zoozeer ongunstige en dus onwelgevallige mode in miscrediet te brengen.
+
+De allereerste eisch voor een mode om wat haar hoofdlijnen betreft
+langen tijd te kunnen heerschen is, dat zij alle vrouwen in staat
+stelt erotische aantrekking uit te oefenen. Een mode, die de volle
+werkelijkheid onthult, voldoet wel het minst aan dien eisch. Haar
+bestaan is daarom altijd van korten duur. En de mode is daar om alle
+vrouwen in den strijd om het sexueel bestaan een kans te geven. Om
+die reden schommelde het decolleté meestal tusschen grenzen, waarbij
+de mannelijke nieuwsgierigheid in voldoende mate geprikkeld werd,
+zonder dat omtrent de werkelijkheid iets bepaalds viel waar te nemen,
+en die elke mogelijkheid openlieten om de natuur te corrigeeren en
+aan te vullen naar den eisch van het schoonheidsideaal van den dag.
+
+De mode heeft het van tijd tot tijd ook wenschelijk en voor haar
+doel nuttig geacht heel niet te decolleteeren, tenminste in het
+openbaar. Zoo is het geweest in ongeveer de geheele 19e eeuw. Maar
+nooit werd daarmee dan tevens het werken met de erotische bekoring
+van den boezem prijsgegeven. Integendeel, het probleem werd dan in
+tegenovergestelde richting even bevredigend opgelost. Wat getoond moest
+worden bleef angstvallig bedekt, maar daarbij werd even angstvallig
+zorg gedragen, dat het verborgene zijn aanwezigheid even duidelijk
+verried als wanneer het onbedekt ware gelaten. Het beginsel, waardoor
+de mode zich bij het oplossen van dit ingewikkelde vraagstuk liet
+leiden, was dit: de vrouw moet geheel bekleed zijn en toch het effect
+maken van niet bekleed te zijn. Hoe weergaloos geniaal dit schijnbaar
+absurde probleem is opgelost, daarvan getuigen heele reeksen van
+modes uit den modernen tijd. Het meerendeel der moderne vrouwenmodes,
+waarbij letterlijk niets onbedekt wordt gelaten, maakt niettemin
+een veel zinnelijker effect dan vele openlijk losbandige modes uit
+vroegere tijden met al hare verregaande ontblootingen, en zij zijn
+samen te vatten in de formule: in kleederen naakt.
+
+Niet minder merkwaardig is het spel, dat de mode in den loop
+des tijds heeft gedreven met de bekleeding van het onderlichaam,
+den rok. Bij dit kleedingstuk, dat een heele reeks bekoorlijkheden
+drastisch moet demonstreeren, komt in alle tijden nog duidelijker uit,
+dat het hoofddoel der vrouwelijke kleeding is: zinnelijke bekoring
+uit te oefenen op de andere sexe en der vrouw de jacht op den man
+te vergemakkelijken. Het pronken met den boezem laat nog plaats voor
+andere opvattingen; de boezem der vrouw is van majestueuse schoonheid,
+zijn aanblik kan verheven gedachten wekken, waaraan zinnelijkheid
+vreemd is. Maar de bekoorlijkheden waar de rok de aandacht der andere
+sexe bij heeft te bepalen, zijn van geheel anderen, van direct en
+uitsluitend zinnelijken aard. De rok heeft der mode ten allen tijde
+groote moeilijkheden bereid. Met eenvoudige niet-bedekking kon hier
+gevoegelijk niet worden gewerkt. Daarom zocht men het steeds in het
+opzichtige en buitensporige, en de meeste en allerergste modedwaasheden
+betreffen dan ook den rok.
+
+De meest in het oog springende dwaasheden, die met den
+vrouwenrok alzoo zijn begaan, bestaan in zijn buitensporige
+verlenging, zijn buitensporige verwijding en zijn buitensporige
+vernauwing. Buitensporige verkorting is daarentegen ondoelmatig
+gebleken.
+
+Het zoeken van de mode, om het erotisch probleem van den rok op
+te lossen in diens lengte, heeft als uiterste opgeleverd den rok
+met sleep. De sleep is telkens, als de mode hem invoerde, langen
+tijd in zwang gebleven. Hij beantwoordde niet alleen aan de eerste
+eischen, die de mode stelt aan ieder kleedingstuk van de vrouw,
+maar hij bleek tevens uitermate geschikt om hem te laten getuigen
+van den welstand der draagster. De sleep toch belet elke vrije
+beweging. Alleen rijke en voorname vrouwen kunnen zich de weelde
+veroorloven kleederen te dragen die dwingen tot nietsdoen, en als met
+geweld tot welke bezigheid ook, ongeschikt maken. Een sleep met zich
+mee te voeren gaf dus rijkdom, macht, aanzien te kennen. Zoo was de
+sleep het symbool van voornaamheid en deftigheid. En hij beantwoordde
+tevens bij uitstek aan het hoofddoel, dat met elk kleedingstuk der
+vrouw in de eerste plaats wordt beoogd. Hoe langer de rok is, des
+te vaker ziet de vrouw zich gedwongen hem op te nemen, en des te
+hooger ook moet hij worden opgenomen. Er is geen beter voorwendsel
+om op ongezocht schijnende wijze de beenen te toonen, dan te lange
+rokken te dragen. Bij den sleeprok heeft de vindingrijke mode dus de
+omgekeerde methode te baat genomen als bij den boezem: zij ontbloot
+niet, maar geeft te veel, en schept daardoor de "noodzakelijkheid"
+dat te veel ieder oogenblik buiten werking te stellen. Of en wanneer
+die noodzakelijkheid zich voordoet, daarover beslist de draagster,
+en natuurlijk valt dan die noodzakelijkheid telkens zeer opmerkelijk
+samen met de directe utiliteit dier manoeuvre.
+
+Uit een en ander valt zonder veel moeite de conclusie te trekken, dat
+het stelselmatig en overdreven angstvallig verbergen der beenen door
+de vrouwenkleeding niet geschiedt ter wille der schaamachtigheid, die
+delicate intimiteiten aan het gezicht zoekt te onttrekken, maar juist
+ter wille van het tegendeel. Men bedekt overdreven om voorwendsels aan
+de hand te doen tot onthulling en dat juist dan te doen als daarvan
+effect mag worden verwacht. Vandaar is de korte, voetvrije rok als
+erotisch lokmiddel veel minder bruikbaar dan de te lange rok, want
+hij biedt geen gelegenheid tot doeltreffend manoeuvreeren.
+
+De oplossing van het probleem door een buitensporig verwijden rok
+schiep nog meer mogelijkheden om de beenen--niet te bedekken. Deze
+vorm van rokken is vooral in de 18e en 19e eeuw onder de benamingen
+hoepel-, baleinrok en crinoline in de mode geweest. Deze rokken komen
+ons heden verregaand afschuwelijk voor. Zij maakten de vrouwen tot
+wangedrochten. Maar dat zij zoo lang in de mode bleven bewijst op
+zichzelf reeds, dat zij niettemin volkomen beantwoordden aan hun doel.
+
+Zooals van zoovele buitensporigheden der mode, wordt de uitvinding
+van den wijduitstaande rok toegeschreven aan een vorstelijke minnares,
+en wel aan mevr. de Montespan. Als bewijs daarvoor beroept men zich op
+een brief van hertogin Elisabeth Charlotte van 22 Juli 1718, waarin
+het heet: "Madame de Montespan heeft den hoepelrok uitgevonden om
+te verbergen dat zij zwanger was (de Montespan stierf in 1707). Want
+telkens als zij dien rok aanhad was het alsof op haar voorhoofd stond
+geschreven dat zij weer zwanger was; ten hove zeide men dan tegen
+elkander: Madame de Montespan draagt haar hoepelrok, ze is dus weer
+zwanger. Ik geloof echter, dat zij zich maar zoo hield in de hoop
+weer wat meer consideratie te ondervinden."
+
+Dat de wijde rok niet is uitgevonden door Mevr. de Montespan blijkt
+evenwel ten duidelijkste hieruit, dat zulke rokken veel vroeger reeds
+in Engeland gedragen werden. Daarentegen is het niet onwaarschijnlijk,
+dat er datgene mee werd beoogd, wat in bovenaangehaald citaat
+aan de minnares van Lodewijk XIV werd toegedicht: zwangerschap
+te verbergen. Reeds hierom is dit waarschijnlijk wijl in dien
+dartelen tijd ongeveer elke dame zich dagelijks aan het gevaar eener
+buitenechtelijke zwangerschap blootstelde, terwijl zwangerschap,
+zooals gewoonlijk in tijden van zinnelijke ontaarding, als iets
+belachelijks, als iets doms en bespottelijks gold. Zoodoende was er
+de dames alles aan gelegen haar fataal malheur op het gladde ijs der
+galanterie zoo lang mogelijk te verbergen. Hierop zullen wij later
+ruimschoots gelegenheid hebben uitvoeriger terug te komen.
+
+In elk geval valt hiermee moeilijk te verklaren, dat deze rok, in
+weerwil van zijn tallooze ongemakken en zijn verregaande leelijkheid,
+toch tot driemaal toe geruimen tijd in de mode is herrezen. Daarvoor
+moeten nog andere redenen zijn geweest. En het is niet moeilijk die te
+ontdekken. De wijd uitstaande stijve rok was een vorm van bedekking,
+die de vrouwen tot veelvuldige en telkens langdurige en verstgaande
+onthulling van wat zij niet wenschte te verbergen niet slechts
+verleidde, maar direct noodzaakte. De hoepelrok-dragende dame moest
+bij het gaan, door de vele hindernissen die zich daarbij noodzakelijk
+moesten voordoen, eenige dozijnen keeren per uur zich op de meest
+drastisch werkende wijze ten toon stellen. Dit beteekende, dat zij
+even zooveel malen zich de vurig begeerde gelegenheid ongezocht zag
+geboden om met hare meest intieme bekoorlijkheden op het verleidelijkst
+te pronken. De constructie dezer rokken was zoo, dat zij als het ware
+van zelf een zich openend en weer sluitend decolleté van onderen naar
+boven deden ontstaan.
+
+De voorliefde der vrouwenwereld voor deze gedrochtelijke rokken
+berustte dus eenvoudig op hunne erotische doelmatigheid. Voor
+een kleedingstuk, dat haar steeds een als betooverd gevolg van
+exemplaren der andere sexe garandeert, trotseert de vrouw met vreugde
+en heroïeke zelfopoffering alle ongemakken, iederen last. En de mode
+heeft nog geen zekerder werkend toestel kunnen vinden dan deze soort
+rokken. Zijn zonderlinge vorm moest elk oogenblik onvermijdelijk even
+zonderlinge ontblootingen, d.w.z. gelegenheden daartoe, veroorzaken. En
+de noodzakelijke voorwaarde, dat die ontblootingen steeds konden
+doorgaan voor _onopzettelijk_, ongewild en _ongezocht_, was daarbij in
+ruime mate aanwezig. Al die opzettelijke ongelukjes hadden het extra
+verlokkende en verleidelijke van het toevallige en momenteele. En welke
+ongehoorde perspectieven de wijduitstaande rok elk oogenblik beloofde,
+bijvoorbeeld bij het opgaan der trappen, bij het instappen in een
+rijtuig en bij tallooze andere gelegenheden, kan men zich heden ten
+dage eerst duidelijk voorstellen als men weet dat in dien tijd van een
+dessous nog eigenlijk geen sprake was. Onder de baleinrok werd slechts
+een zeer kort onderrokje gedragen en een pantalon was in de geheele
+17e en 18e eeuw een diep veracht kleedingstuk. Het gold voor de vrouw
+als iets zeer onbetamelijks en schandelijks, een pantalon te dragen,
+deze werd alleen welvoegelijk geacht voor oude vrouwen. Alleen bij
+het rijden droegen de dames een pantalon. Door dit alles schonk de
+hoepel- of baleinrok de vrouw de zekerheid, dat ten allen tijde vurige
+blikken in hoopvolle verwachting op haar waren gevestigd, blikken,
+die in spanning het oogenblik verbeidden, dat een gelukkig toeval,
+of een ondeugende streek van den wind de zoozeer begeerde openbaring
+zou bewerken. Iets pikanters valt trouwens nauwelijks te bedenken. Niet
+in den roes der overgave, maar in de meest onschuldige en onverwachte
+situaties en op de meest ongezocht schijnende manieren konden met
+behulp van dezen rok de intiemste bekoorlijkheden voor een ondeelbaar
+oogenblik aan de nieuwsgierigen blikken worden prijsgegeven. En deze
+openbaring van een oogenblik was, naar de ervaring dag aan dag leerde,
+voldoende om den blik der mannen in den geest ook verder te doen
+doordringen en hun verbeelding heen te leiden naar het laatste. Het
+was de tot de uiterste grens opgevoerde tegemoetkoming der vrouw aan
+de wenschen van den man, de echt vrouwelijk gemaskeerde toenadering,
+waarbij niets werd nagelaten en toch niets kon worden bewezen en
+de schijn nog in ten volle bevredigende mate gehandhaafd bleef. De
+hoepelrok, hoe monsterachtig en hoe wanstaltig ook, hulde de vrouw
+in een wolk van erotische bekoring met onweerstaanbaar aantrekkend
+vermogen. Aan den eersten en hoogsten eisch, aan welk kleedingstuk
+der vrouw ook gesteld, werd door dezen rok op bijna, ideëel volmaakte
+wijze voldaan. En daarom was hij voor de vrouw een inderdaad ideëel
+kleedingstuk, een der doelmatigste en dus schoonste geschenken der
+mode aan de vrouw.
+
+De nauwe rok heeft hetzelfde probleem in tegenovergestelde richting,
+maar niet minder bevredigend, opgelost. De mode wijzigt zich naar de
+algemeene inzichten en opvattingen van het oogenblik. In den eenen
+tijd worden groteske middelen vereischt, in den anderen tijd kan de
+mode met meer natuurlijke volstaan. Met den nauwen rok wordt niets
+onthuld en alles getoond. De vormen blijven bedekt, maar het oog kan
+al hun lijnen volgen, ook de intiemste en meest delicate, niets wordt
+werkelijk gezien, maar alles valt te raden; men ziet de werkelijkheid,
+maar nog gehuld in den sluier der illusie.
+
+Kortgeleden heeft de mode een vergeefsche poging gewaagd, nog een stap
+verder te gaan, en de vrouwen een kleedingstuk te geven, dat het midden
+hield tusschen rok en pantalon. De _erotische_ bekoring, zooals de
+vrouw die wenscht, bleek van dat kleedingstuk echter gering. Ondanks
+de grootste reclame is het de mode niet mogen gelukken het ingang te
+doen vinden.
+
+Op precies dezelfde manier als de bekleeding met bovenkleeding slechts
+een middel is om de nieuwsgierigheid naar het verborgene te prikkelen,
+en die nieuwsgierigheid nog te versterken door gedeeltelijke of
+momenteele onthullingen--op precies dezelfde manier woekert de mode in
+de kleeding der vrouw met elk ander kleedingstuk. Ook het schijnbaar
+geringste en meest ondergeschikte heeft zijn hooge erotische beteekenis
+en zijn bepaalde erotische functie--van den hoogen hak der schoen
+(die zelfs een sterk geprononceerde erotische beteekenis heeft, wijl
+hij het lichaam een stand geeft, waarbij de boezem naar voren en de
+callipygische heerlijkheden naar achteren zich scherper afteekenen) tot
+de versierselen van het hoofdhaar, alles staat bij de vrouw in directen
+en regelrechten dienst der passieve verlokking, alles heeft dit eene
+doel: de andere sexe toe te roepen: vergeet-mij-niet. Daartegenover
+staat, dat de vrouw, zoodra zij er zich van bewust wordt dat zij
+in sexueel opzicht heeft afgedaan, dikwijls volkomen onverschillig
+wordt voor kleeding en voor allen opschik, en dan niet zelden aan
+de verzorging harer uiterlijke verschijning evenveel te weinig zorg
+besteedt als vroeger te veel. Dit ligt trouwens in den aard der vrouw,
+die overhelt tot uitersten.
+
+Ongeveer altijd kiest de mode een bepaald centrum van bekoorlijkheden
+van het vrouwelijk lichaam uit, om daarop allermeest de attentie te
+doen vallen. En heeft zij eenmaal een keus gedaan, dan ontziet zij
+verder geen middel om haar doel zoo volkomen mogelijk te bereiken. Dat
+is een kwarteeuw geleden gebleken, toen het een tijdlang de mode was
+inzonderheid te pronken met callipygische bekoorlijkheden. Met behulp
+van den cul de Paris of de tournure was toen eensklaps elke vrouw
+uiterlijk herschapen in een Venus Kallipygos. Deze mode viel ook daarom
+zoo in den smaak, wijl zij onmiddellijk zoozeer in de gunst viel ook
+der oudere dames. Het onthaal dat een nieuwe mode vindt, de opgang,
+dien zij maakt, en de levensduur, die haar is beschoren, hangen in
+niet geringe mate af van de dames van middelbaren leeftijd; deze toch
+hebben het vrijwel in haar macht, een mode die haar niet aanstaat,
+in korten tijd in miscrediet te brengen. En een nieuwe mode staat
+deze dames het best aan, als zij ook haar eenige gelegenheid biedt
+om nog eenige laatste triumfen te vieren. En de mode der tournure
+was haar bijzonder gunstig. Alle schoonheden zijn vergankelijk,
+enkele der heerlijkste schoonheden bloeien alleen in de jeugd, andere
+zijn duurzamer, het duurzaamste zijn de bekoorlijkheden van Venus
+Kallipygos; de volheid dier bekoorlijkheden is op den leeftijd der
+rijpheid zelfs het grootst. Vandaar de geestdrift waarmee deze mode
+door de in leeftijd reeds ietwat gevorderde dames geaccepteerd en
+met alle argumenten--behalve de ware--verdedigd werd.
+
+Deze mode was zooveel als een omkeering der decolletage. De rol, die
+anders de borsten speelden, werd nu door haar tegenvoeters vervuld;
+het uitstralingscentrum van erotische aantrekking was van de noordpool
+verplaatst naar de zuidpool.
+
+Wat bij deze wel doeltreffende maar weinig delicate mode eenigszins
+zou kunnen verwonderen, is dit, dat zij viel midden in een periode
+van zeer hooggestemde fatsoensbegrippen, waarvan wij in het hoofdstuk
+over de Sexueele moraal (volgend deel) nader komen te spreken. En
+in werkelijkheid was de callipygische mode bij het schaamtelooze af
+indecent; in tweeërlei opzicht zocht zij het lager bij den grond
+dan de modes, die bij uitnemendheid als onkiesch en onbetamelijk
+gelden, die namelijk, welke de vrouwen met den ontblooten boezem laten
+pronken. Weliswaar kan men in het algemeen zeggen, dat het lichaam geen
+enkele bekoorlijkheid bezit, die op zichzelf verachtelijk of van lagere
+orde is. Voor callipygische schoonheden behoeft de bezitster zich
+evenmin te schamen als voor welke andere natuurlijke schoonheid. Maar
+zoo zeker als dit is, even zeker is het, dat de aard der effecten
+van alle schoonheden in het minst niet gelijk staat. Het effect van
+den vrouwelijken boezem kan rein zijn. De boezem is niet slechts het
+heerlijkst erotisch wonder aan de vrouw, maar tevens het verhevenste
+erotisch wonder. Hij vertegenwoordigt niet louter het genot, maar hij
+is ook het symbool van de verheven bestemming der vrouw. Hij getuigt
+meer nog dan van de heerlijkheid der vrouw, van de gloriën van het
+moederschap. De equatoriale bekoorlijkheden daarentegen zijn direct en
+uitsluitend zinnelijk; zij zijn provoceerend erotisch, zij voeren de
+phantasie zonder omwegen regelrecht heen naar het laatste en vestigen
+de aandacht zonder meer op de geslachtsgemeenschap. En onder die
+bekoorlijkheden van lager orde zijn de callipygische ontegenzeggelijk
+de brutaalste en grofste. Daarmee te pronken is wel de duidelijkste
+en meest directe provocatie van den erotischen stormloop der mannen,
+en het minst delicate erotisch gastmaal, dat de mode aan de zinnelijke
+mannenoogen ooit heeft voorgezet.
+
+Een der jongste vindingen der altijd met weer nieuwe vindingen
+verrassende mode is de blouse. Deze heeft weer de algemeene
+taak zóó te verbergen, dat niets verborgen blijft. Ook de blouse
+beantwoordt volkomen aan dezen eisch. En wel op zeer bijzondere en
+zeer geraffineerde wijze. Zij verraadt niet, zooals de bovenkleeding
+in het algemeen, den plastischen vorm, maar die velerlei kleine
+verborgenheden en heimelijkheden waarnaar de man zoo nieuwsgierig is
+en die zijn nieuwsgierigheid, hoe ook bevredigd, altijd weer sterker
+prikkelen. In de eerste plaats veroorlooft de blouse effectvol te
+woekeren met de pikante linnen- en kantwonderen, daaronder als in
+hinderlaag opgesteld. Gelijk het retroussé in staat stelt de met
+kant afgezette jupon, en van tijd tot tijd zelfs de dartele volants
+van nog intiemer kleedingstuk hun werk te laten doen, evenzoo is
+de blouse bestemd met de niet minder pikante ondertaille en verdere
+chemiserieën te manoeuvreeren.
+
+De blouse is gedurende haar betrekkelijk kort maar glorierijk bestaan
+al herhaaldelijk verbeterd en daardoor voor haar edel doel telkens
+geschikter gemaakt. De laatste vinding is geweest haar laag uit
+te snijden en de uitsnijding weer te vullen met à jour entredeux,
+die alles lieten zien wat zij verborgen. Daarmee was met de blouse
+alles bereikt, wat met haar te bereiken viel. De man kon op zijn
+gemak alle voor hem zoo interessante en voor de vrouw zoo vleiende
+waarnemingen ongehinderd doen. Het was als een naar alle regelen der
+kunst opgemaakte etalage. En waar de draagster het van pas oordeelde
+eenige toenadering te toonen, daar behoefde zij zich slechts ongezocht
+een weinig voorover te buigen, om den begunstigde nog meer zekerheid
+te verschaffen omtrent de hem interesseerende punten. En zulks kon
+geschieden zonder iets te riskeeren, verdere tegemoetkoming was ook
+bij den besten wil niet meer doenlijk, want deze blouses hadden en
+hebben steeds rugsluiting. Dit is echter een voordeel te meer van deze
+etalageblouse. De heerlijkheden, die de beschouwer te zien krijgt,
+maken hem door hun onbereikbaarheid nog begeeriger en hongeriger en
+wekken tenslotte ook den kooplust.
+
+De mode, die de vrouwenwereld tallooze diensten bewijst, is niettemin
+de boosaardigste en wreedaardigste vijandin van de vrouw, gelijk wij
+boven al hebben uiteengezet. Met haar voortoovering van schijnschoon
+heeft zij in ontelbare gevallen wezenlijk schoon voor altijd
+verwoest. Doch alle strijd tegen de mode is tot dusver nutteloos
+en doelloos gebleken, en haar almacht over de vrouw is nog altijd
+ongeschokt, zij is voor iederen strijder een onvatbare vijandin. Op één
+punt verslagen, herrijst zij als een onsterfelijke fenix onmiddellijk
+weer uit haar asch. Ook heden nog dient de kleeding in de allereerste
+plaats erotische doeleinden. Elk vrouwenkleed is er op berekend om
+den man er toe te brengen in gedachten de draagster te ontkleeden en
+te genieten. Met haar kleeding wil de groote meerderheid der vrouwen
+eenvoudig de begeerte der andere sexe wekken, bewust of onbewust
+(maar meestal bewust), direct gevolg van de wet der passiviteit,
+die haar een afwachtende houding heeft opgelegd, welke wet zij
+tegelijkertijd naleeft en overtreedt. Het is pikant en streelend voor
+de vrouwelijke eigenliefde, zich ten alle tijde door velen bewonderd
+en in den geest genoten te weten, en dit genot verzekert haar alleen
+de mode, die daarbij nog de kansen verhoogt op meer tastbare successen.
+
+
+
+De vrijheid om met de kleeding erotisch te manoeuvreeren is ten allen
+tijde aangemerkt als een standsvoorrecht. In vroegere tijden werd aan
+de vrouwen uit het volk eenvoudig verboden zich te kleeden, zooals
+de vrouwen der hoogere standen. Er zijn tallooze verbodsbepalingen
+uitgevaardigd, die aan "gewone" vrouwen het dragen van een of ander
+erotisch zeer effectvol kleedingstuk ontzegden. Nimmer daarentegen
+is ergens aan de vrouwen het dragen verboden van kleeding die haar
+verleelijkten en ontsierden. Gelijk de economische machtsmiddelen
+in het algemeen beschouwd werden als een uitsluitend voor de hoogere
+standen bestemde gave der natuur, zoo zijn ten allen tijde de erotische
+machtsmiddelen aangemerkt als het speciale voorrecht van de beter
+gesitueerde vrouw.
+
+Met de komst der burgerlijke gelijkheid voor de wet was dit voorrecht
+niet meer in stand te houden met wettelijke maatregelen. Maar het
+streven om het te handhaven bestaat nog evenzeer als voorheen en
+met andere middelen wordt het dan ook nog evenzeer gehandhaafd
+als vroeger. Het voornaamste middel daartoe is de kostbaarheid der
+materialen. Door deze op te voeren tot een zekere hoogte wordt een
+groot deel der vrouwenwereld van het deelnemen aan den erotischen
+kruistocht tegen de mannenwereld automatisch uitgesloten. Een tweede
+middel is de snelle wisseling der mode. Door beide middelen vereenigd
+beschikt de rijkste steeds over de verst-dragende en nieuwste wapens
+in den sexueelen strijd.
+
+Een derde middel is nog de zorgvuldige beïnvloeding der kleedingzeden
+in de richting van het standsvoorrecht. Bij het toepassen van dit
+middel komt vooral ook de kerk te hulp. De toepassing van het middel
+ligt opgesloten in de machtspreuk, dat het de meid niet past evenzoo
+gekleed te gaan als mevrouw. In die formule uit zich niet in de eerste
+plaats de vrees voor uitwissching der standsgrenzen, maar het bedreigde
+voorrecht van in erotische kleeding den boventoon te voeren. Angst
+voor geslachtelijk de mindere te zijn van de maatschappelijk mindere,
+is er in aan het woord.
+
+In den jongsten tijd is b.v. het gedecolleteerde balkleed beschouwd
+als de uitrusting, waarop uitsluitend de hoogere standen recht
+hebben. Het zou de hevigste verontwaardiging wekken, als het
+dienstmeisje gedecolleteerd naar bals zou gaan, terwijl men het heel
+natuurlijk vindt dat zelfs jonge meisjes uit eigen kring zich in de
+meest schaamtelooze drachten voor de mannen te pronk stellen. George
+Hirth schrijft hieromtrent in zijn werk: _Wege zur Kunst_: "De kunst,
+jonge meisjes in gedachten te ontkleeden en te genieten, leert men het
+best op hof- of dergelijke bals, waarbij voor de vrouwen ontblooting
+van een groot deel van het bovenlichaam obligatoir is. En het is
+verbazend, hoe gauw jonge vrouwen der hoogste standen zich met deze
+voor ons mannen zoo prikkelende tepronkstelling verzoenen. Niettemin
+zouden diezelfde vrouwen met verachting den neus ophalen, als op bals
+van het mindere volk de vrouwen een even diepen blik lieten slaan in
+haar erotische verborgenheden."
+
+Dat bij de minder welgestelde klassen het decolleté en zoovele andere
+erotische manoeuvres met de kleeding bijna niet voorkomen, heeft
+natuurlijk een andere oorzaak, dan dat zij het uitsluitend recht
+der bemiddelden op het toepassen van deze erotische kunstmiddelen
+zouden erkennen. De ware oorzaak is, dat deze modes een zeer hoog
+minimum van luxe in de kleeding vereischen, een luxe die verre boven
+haar pecunaire draagkracht gaat. De mode is echter een industrie, en
+als elke industrie streeft zij er voortdurend naar, haar afzetgebied
+te vergrooten en uit te breiden. En weinige industrieën hebben het
+zoozeer in haar macht, haar afzetgebied zoo oneindig en nog altijd
+meer uit te breiden, als de mode. Zoo zij hare wonderproducten
+slechts financieel binnen het bereik brengt der massa, dan is die
+massa onmiddellijk bereid die producten te koopen. Veel heeft de
+mode al in die richting gedaan. Met een variant op een stelling van
+een vermaard philosoof kan men zeggen, dat met de goedkoopte van de
+scheppingen der mode alle Chineesche muren van standsverschil, voor
+het uiterlijk tenminste, zijn weggevallen. Sinds het meisje uit het
+volk zich goedkoop naar de mode kan kleeden, is zij een even gedweëe
+slavin dezer tiranieke heerscheres gebleken, als haar beter met
+geldelijke middelen toegeruste sexegenooten. Haar offervaardigheid
+jegens dezen afgod is zelfs nog grooter, want veelal moet zij zich
+in diens dienst verder nagenoeg alles ontzeggen. Gewillig offert zij
+hem haar eersten en laatsten stuiver.
+
+
+
+De kleeding als uiterlijk kenmerk der sexe is reeds vroeg een onderwerp
+geweest, waarmee ook de wetgever zich inliet. En daarbij doet zich
+het eigenaardig verschijnsel voor, dat de wetten zich meer inlieten
+met den aard der kleeding, dan met het gekleed-zijn zelf. Blijkbaar
+heeft zich maar hoogstzelden de noodzakelijkheid voorgedaan--en dan
+nog slechts in enkele alleenstaande gevallen--dat een gemeenschap haar
+leden de verplichting moest opleggen zich te kleeden. De voordeelen
+der kleeding in sexueel zoowel als in ander opzicht, zijn ten allen
+tijde zoo ten volle begrepen, dat alleen dwepers, krankzinnigen en
+andere geestelijk-abnormalen de voorkeur hebben gegeven aan naakt
+loopen. Anders schijnt het echter gesteld met de kleederdracht, die
+voor de eigen sexe de algemeen gebruikelijke was. Ten alle tijde
+schijnt het noodig te zijn geweest, den mannen te verbieden zich
+te verkleeden als vrouw, en omgekeerd. Reeds Mozes vaardigde een
+dusdanig verbod uit: Het kleed eens mans zal niet zijn aan eene vrouw,
+en een man zal geen vrouwenkleed aantrekken; want al wie zulks doet,
+is den Heere uwen God een gruwel (Deut. 22: 5).
+
+
+
+
+
+IX.
+
+KUISCHHEID.
+
+
+Kan de mensch de zinnelijkheid onder bedwang brengen van zijn wil? De
+zinnelijkheid is nevens de begeerte naar voedsel de krachtigste
+neiging door de natuur in ieder individu gelegd. Wijl de zinnelijkheid
+een natuurdrift is, kan zij op zichzelf niet onzedelijk zijn. De
+aandrang der zinnelijkheid volgen op de wijze door de natuur gewild
+en aangewezen, staat in zedelijk opzicht niet hooger of lager dan
+honger stillen en dorst lesschen.
+
+In weerwil van het voor de hand liggende dezer eenvoudige waarheid,
+zijn er ten allen tijde personen geweest, die krachtens een of ander
+beginsel zich van de zinnelijkheid trachtten te ontdoen en die haar
+met alle kracht in zich zochten te keer te gaan en te dooden.
+
+Als men zoodanig streven eenvoudig beoordeelt naar de natuurwetten,
+dan is zulk pogen om de zinnelijkheid in zich uit te roeien
+niet verdienstelijker dan het zijn zou den drang naar voedsel te
+onderdrukken. De consequentie van het streven de zinnelijkheid te
+dooden zou zijn: uitsterving van het menschelijk geslacht, iets wat
+de natuur juist met alle middelen zoekt te voorkomen.
+
+Op verstandsargumenten steunt deze strijd tegen den sterkste
+aller menschelijke hartstochten dan ook zelden. Meestal zijn het
+gevoelsredenen, die tot dezen kamp tegen de natuur leiden. Voor
+het overige zijn deze redenen van even uiteenloopenden als dikwijls
+zonderlingen aard en daardoor vormt deze strijd tegen de zinnelijkheid
+een der interessantste hoofdstukken in de geschiedenis der sexueele
+zeden.
+
+Er zijn ten allen tijde zedemeesters en zelfs levensbeschouwingen
+geweest, en zij bestaan heden ten dage misschien in ruimer mate
+dan ooit te voren, die het geslachtsleven en inzonderheid zijn
+vleeschelijke zijde eenvoudig voor onzedelijk verklaarden en het
+voorstelden als iets minderwaardigs, verachtelijks en verlagends
+voor den mensch. De katholieke kerk bijvoorbeeld legt haar geheele
+geestelijkheid het celibaat op. Hoewel het huwelijk een der heilige
+sacramenten is, wordt toch het geslachtsleven door deze kerk als
+iets onreins beschouwd. De onthouding van het huwelijksleven wordt
+door de katholieke kerk gewoonlijk aangemerkt als een apostolische
+verordening en in elk geval neemt men aan, dat de onthoudingsstaat,
+de maagdelijke toestand, meer bij de hooge roeping van den geestelijke
+past dan de huwelijksstaat--een maagdelijk priesterschap alleen mag de
+geheimen vieren van den Zoon, die geboren werd uit een Maagd. Zoover
+gaat weliswaar geen der andere variaties van het Christendom, maar
+opvattingen die het geslachtsleven als onrein en van lager orde
+aanmerken, vindt men overal terug, ook in andere religies en in
+tallooze andere ethische wereldbeschouwingen.
+
+Ook individueel is de meening vrij algemeen verbreid dat het sexueele
+leven in wezen minderwaardig is en er zijn menschen, bij wie dit gevoel
+zoo sterk leeft, dat het leiden kan tot geslachtelijke impontentie.
+
+Uit de heidensche Oudheid zijn zoodanige opvattingen evenzeer
+bekend. De dochter van Zeus' zuster Hestia of Vesta, werd, omdat zij
+een eed zwoer van ongehuwd en altijd maagd te willen blijven, door den
+oppergod verheven tot godin van den huiselijken haard. Ter harer eere
+werden in vele steden door maagden, die gelofte van kuischheid hadden
+gedaan, altijd-brandende vuren onderhouden. In haar groot heiligdom te
+Rome werd door zes priesteressen, de Vestaalsche maagden, een eeuwig
+vuur gebrand. Deze Vestaalsche maagden stonden als reine wezens in
+hoog aanzien. Als meisjes van ten hoogste 10 jaar werden zij voor den
+Vestadienst uitgekozen en zij moesten 30 jaren in rein-maagdelijken
+staat de kuische godin dienen. Op inbreuk op de gelofte van kuischheid
+stond de doodstraf. Ook hier dus een bijzondere beteekenis gehecht
+aan de vrijwillige sexueele onthouding.
+
+Wanneer men in het zinnelijke en dus in het geslachtsverkeer iets
+minderwaardigs ziet, het beschouwt als zonde, dan treft deze opvatting
+in den regel allermeest, zoo niet uitsluitend, de vrouw. In zulke
+voorstellingen wordt de vrouw als vanzelf de verleidster van den
+onschuldigen man; zij is de eenige oorsprong van het kwaad, een
+voortbrengsel der hel, de bondgenoote in menschengedaante van den
+satan, enz.
+
+Dat de strijd tegen de zinnelijkheid zich vooral aan het gevoel
+van den man voordoet als verdienstelijk en van hooge zedelijke
+waarde, is een bewijs te meer voor de grootere zinnelijkheid van den
+man. In de voorstelling van den door zinnelijkheid als verteerden en
+voortgezweepten man moet het bestrijden van dien fellen en hevigen
+hartstocht zich als vanzelf als iets bijzonder verdienstelijks voordoen
+en in het bewustzijn der minder zinnelijke vrouw moet die verdienste
+ook evenveel minder worden gevoeld--ook in de wereld der ideeën hangt
+de waarde af van de inspanning die het verkrijgen kost.
+
+Strijd tegen de zinnelijkheid, met het doel die volkomen te dooden,
+gaat in alle godsdiensten die dien strijd tot een verdienstelijke
+zaak verheffen, gepaard met een principiëele onreinverklaring van de
+vrouw. Het sterkst komt dit uit in den christelijken godsdienst. Reeds
+in de leer van de erfzonde wordt de vrouw kortweg tot de bron van
+alle zedelijke onreinheid verklaard. Door de vrouw is de zonde in de
+wereld gekomen, de vrouw is het symbool aller onreinheid, zoo ongeveer
+luiden de grondstellingen van het Christendom betreffende de vrouw. De
+kerkvaders hebben dit thema in den loop der tijden uitgewerkt, daarbij
+geleid door hun individueele neiging tot ascese. Met zulke opvattingen
+tot uitgangspunt is het maar een stap om te komen tot de overtuiging,
+dat de schoot der vrouw ongeveer de poort is van de hel.
+
+Met de opvatting, dat de vrouw de verpersoonlijking is van de zonde
+in de wereld, verbond zich nog een andere voorstelling. De man,
+willooze slaaf zijner zinnelijkheid, die hem de vrouw ten allen
+tijde in zijn verbeelding doet rondspoken, zoekt de oorzaak van zijn
+onmacht tegenover de bekoring, die van de vrouw tot hem uitgaat,
+niet in eigen zinnelijkheid, maar hij geeft er de voorkeur aan zulks
+toe te schrijven aan een geheime macht, die de vrouw zou bezitten,
+waardoor zij in den sexueelen strijd steeds de meerdere blijft. Zoo
+ontstond de voorstelling, die omschreven wordt door de formule: de
+vrouw is een raadsel. En door dat raadselachtige neemt de vrouw in
+de opvatting van den man als vanzelf de gedaante aan van een demon,
+welke te bestrijden een verdienstelijke zaak moet zijn, die opvoert
+tot hoogere zedelijke volkomenheid.
+
+In de meeste godsdiensten, die voortgekomen zijn uit het Jodendom,
+is de eerste zonde en daarmee de oorzaak van alle zonden het
+geslachtsverkeer van het eerste menschenpaar, Adam en Eva. Dit verhaal
+is in het eerste bijbelboek van Mozes gehuld in het dichterlijk
+kleed van den zondenval in het Paradijs, het eten van de verboden
+vrucht. En het is de vrouw, die daarin optreedt als de verleidster
+van den man. Nadat de zonde gepleegd was zagen zij hunne naaktheid
+en schaamden zich.
+
+In dit verhaal wordt en passant het onmiddellijk verband tusschen
+zinnelijkheid en schaamte erkend. Inderdaad, zonder zinnelijkheid
+geen schaamte. En omgekeerd, waar schaamte is, daar is zinnelijkheid.
+
+Het gronddenkbeeld van het dooden der zinnelijkheid ligt voor
+de hand. Als alle heil gelegen is in het hiernamaals, dus in
+de geestelijke wereld, dan vloeit daar rechtstreeks uit voort,
+dat al wat daarbuiten ligt, al het aardsche, onheilig moet zijn,
+en inzonderheid datgene, wat zich het krachtigst doet gelden: de
+zinnelijkheid, het vleeschelijke. Vandaar moet dat vleeschelijke het
+allereerst gedood worden.
+
+De grondslag der ascese is derhalve een eenzijdige overschatting
+van het dusgenaamd geestelijke. Het dooden van het vleeschelijke,
+om geheel te kunnen leven voor het geestelijke, doet zich aan elk
+hartstochtelijk-godsdienstig gemoed voor als het hoogste en het
+eerst noodige. Men vindt dan ook de ascese in een of anderen vorm
+bij ongeveer alle godsdiensten terug en zelfs in vele wijsgeerige
+stelsels van den jongsten tijd. De profeten bij uitnemendheid der
+moderne ascese zijn Schopenhauer en Tolstoi. Beiden, zij het op geheel
+verschillende gronden, ontkennen alle zedelijkheid der sexualiteit.
+
+De ascese heeft echter een keerzijde. Door den voortdurenden strijd
+tegen de zinnelijkheid en de sexueele verzoeking wordt de phantasie
+juist bovenmate geprikkeld, en op oogenblikken, dat de wilskracht
+onder den opstand van het vleesch bezwijkt, wreekt zich de mishandelde
+natuur en drijft den vromen asceet dan niet zelden tot de ongehoordste
+natuurlijke en onnatuurlijke uitspattingen.
+
+Toch is aan te nemen, dat het dooden der zinnelijkheid naar het ideaal
+der ascese mogelijk is. "Zoo worden, zegt Hammond, in de verschillende
+religies, waarin de sexueele geheelonthouding als een verdienstelijke
+zaak geldt, de priesters, die het celibaat hebben aanvaard, met
+den tijd volkomen vrij van elke zinnelijke aanvechting en allengs
+impotent. Hetzelfde geldt voor heele secten, wier godsdienstleer
+sexueele geheelonthouding voorschrijft." Maar alvorens de zinnelijkheid
+ten volle is gedood, de geslachtsdrift is opgeheven, is er een lang
+tijdperk van de hevigste kwellingen te doorworstelen, gelijk blijkt uit
+het leven van tal van vrome kerkvaders, inzonderheid van den heiligen
+Antonius, wien de volkomen vrijmaking van elk geslachtsinstinct een
+Gode welgevallig werk toescheen.
+
+Ook verschillende wijsgeeren der Oudheid, Seneca en anderen, hebben nu
+en dan tot sexueele onthouding en vooral tot oefening in zelfbedwang
+in zinnelijke dingen, aangemaand. Zij gingen bij dit laatste uit van
+zuiver verstandelijke overwegingen en voor zoover zij zich wisten te
+onthouden van overdrijving, hebben hunne vermaningen hooge zedelijke
+waarde. Veel invloed op de sexueele zeden van hun tijd hebben zij
+echter niet kunnen uitoefenen, daarvoor waren hunne leeringen te
+bloot verstandelijk en richtten zij zich te weinig tot het gevoel,
+dat ten slotte de machtigste factor is om uit de bespiegeling te
+komen tot een daad.
+
+De Oudheid had ook haar personificatie der kuischheid: Puditia,
+die te Rome in een afzonderlijk heiligdom werd vereerd, doch haar
+eeredienst was nooit zeer algemeen, en ontaardde weldra en verdween
+spoedig geheel.
+
+Het is een eigenaardig kenmerk van tal van godsdiensten dat zij
+een sterke neiging bezitten om de kuischheid, in het bijzonder de
+levensgelofte van kuischheid, te verheerlijken als een daad van zeer
+bijzondere beteekenis voor het aardsche leven zoowel als voor het
+hemelsche. En natuurlijk vloeit daar als vanzelf uit voort, dat het
+gehoor geven aan de stem der natuur als iets van lager orde wordt
+beschouwd, dat, hoewel niet bepaaldelijk te veroordeelen en tot
+op zekere hoogte geoorloofd, niettemin blijk geeft van zedelijke
+minderwaardigheid en onvolkomenheid. Naarmate men de kuischheid
+vereert, moet men noodzakelijkerwijze de niet-kuischheid--het
+zwichten voor den drang der vleeschelijke zinnelijkheid--zien als iets
+minderwaardigs, dat van de bovenaardsche dingen afleidt en daarmee
+eigenlijk onvereenigbaar is.
+
+Men heeft het celibaat der priesters, monniken en nonnen in de
+Katholieke kerk een verdwazing en een idiotisme van den menschelijken
+geest genoemd, een vorm van krankzinnigheid, waarbij de andere
+sexe het verafschuwde idee fixe was. Deze verklaring van een zoo
+ingrijpend en tevens zoo massaal opgetreden verschijnsel, voorzeker
+een der merkwaardigste in de geheele geschiedenis der sexueele zeden,
+is misschien wel de eenvoudigste, maar in geenen deele de meest
+aannemelijke. Een instelling, die zoovele eeuwen lang zich vrijwel
+ongeschokt heeft kunnen handhaven, moet andere redenen van bestaan
+hebben. En in dit geval laten die redenen zich ook wel aanwijzen.
+
+De twee groote drijfveren, die in de menschheid en in ieder mensch
+individueel werken en alle handelingen in eerste instantie beheerschen
+en besturen, zijn de stoffelijke belangen en de zinnelijkheid. Tezamen
+doen deze beide drijfveren, door de natuur als machtige neigingen in
+den mensch gelegd, hem streven naar instandhouding van zijn individueel
+bestaan en naar instandhouding van de soort. Het eene zoowel als het
+andere is dan ook genoegzaam daardoor gewaarborgd.
+
+Al 's menschen handelingen zijn uit deze twee neigingen, hetzij
+rechtstreeks te verklaren, hetzij er sterk door beïnvloed. En hoe
+algemeener en gelijkmatiger een verschijnsel in de menschheid optreedt,
+met des te meer zekerheid kan men het als een uitvloeisel van een
+dezer of van beide neigingen beschouwen. De individueele mensch
+toch wordt bij zijn handelingen ook nog gedreven door verschillende
+andere neigingen, die zijn bijzondere eigenaardigheden uitmaken. Hoe
+algemeener daarom een verschijnsel zich voordoet, des te grooter
+wordt de waarschijnlijkheid, dat de oorzaak daarvan niet in bijzondere
+neigingen, maar in de beide genoemde algemeene neigingen is te zoeken.
+
+Het celibaat nu is geen verschijnsel dat zich bepaalt tot eenige
+weinige individuen. Millioenen en millioenen mannen en vrouwen hebben
+in den loop der eeuwen zich door de kuischheidsgelofte tot het celibaat
+verbonden. De oorzaak mag op boven aangegeven gronden dus veilig in
+de beide voornaamste neigingen, die 's menschen handelingen regeeren,
+worden gezocht. Waar de eene, de zinnelijkheid, hier uit den aard der
+zaak als zoodanig niet in aanmerking kan komen, daar het celibaat
+daar juist rechtstreeks tegen gekeerd is, blijft als vermoedelijke
+oorzaak slechts de andere over, die van het stoffelijk levensonderhoud.
+
+Ongetwijfeld heeft de instelling van het celibaat een economischen
+ondergrond. De voorliefde voor den ongehuwden staat, het streven naar
+emancipatie van de zinnelijkheid bewijst niet, dat de kloosterbewoners
+krankzinnigen of idioten waren, maar alleen, dat onder bepaalde
+omstandigheden de economische belangen, het materieele zijn, voor
+den mensch sterker kunnen wezen dan de zinnelijkheid; en dat als
+noodwendig een van beide natuurlijke neigingen moet wijken, de
+zinnelijkheid het onderspit delft.
+
+De eerste kloosters, zooals het Christendom ze heeft voortgebracht,
+waren niets anders dan gemeenschappen van zeer arme lieden, die
+zich vereenigden om zich te zamen beter door het leven te kunnen
+slaan, dan zulks voor ieder afzonderlijk mogelijk was. Reeds in
+de allereerste kloosters der Christenheid werden dan ook allerlei
+beroepen uitgeoefend en de gemeenschappelijke arbeid van allen was het
+middel van bestaan van het geheel. Het was een vorm van communisme,
+waar ieder inbracht naar vermogen en ontving naar behoefte. Alleen
+op deze wijze zagen in de eerste tijden van het Christendom de
+Christenen een mogelijkheid, zich economisch tegen het Heidendom, dat
+hen vijandig gezind was en hen uitsloot en vermeed, te handhaven. De
+aard dezer kloosterinstellingen vereischte gemeenschappelijk bezit
+zoowel van de middelen van voortbrenging als van de voortbrengselen,
+want bij een gemeenschappelijke huishouding is private eigendom
+onbestaanbaar, gelijk de geschiedenis aller communistische
+stichtingen bewijst. Vandaar leefde men in de kloosters noodgedwongen
+communistisch, deed afstand van allen privaten eigendom. Om dezelfde
+reden moest men ook afstand doen van het huwelijk in een tijd,
+waarin het eigendoms- en het erfrecht zich reeds volkomen hadden
+ontwikkeld. Om het voortbestaan der kloostergemeenschap, die alle
+leden het stoffelijk bestaan waarborgde, te verzekeren, mochten er
+geen banden des bloeds ontstaan. Terecht vreesde men, dat die sterker
+zouden blijken, dan de kunstmatige kloosterinstellingen. Aan het
+verzekerd stoffelijk bestaan dat 't gemeenschapsleven bood, moest
+noodzakelijk het familieleven worden opgeofferd.
+
+De kloosters en het celibaat zijn dus volstrekt niet ontstaan uit
+godsdienstig idiotisme, maar eenvoudig uit den drang der economische
+omstandigheden. Het afzweren van het huwelijk, al of niet gepaard
+met sexueele onthouding, had echter oorspronkelijk met kuischheid
+niets uitstaande. Het beteekende aanvankelijk niet in de eerste
+plaats afstand doen van geslachtelijk verkeer, maar alleen van den
+toenmaals algemeen gebruikelijken en geijkten vorm van geslachtelijk
+verkeer. Van de eerste monniken reeds namen duizenden hun toevlucht
+tot andere manieren van bevrediging der geslachtelijke behoefte. Dat
+niettemin de strengste kuischheid van begin af aan zoo krachtig
+mogelijk werd gepropageerd, was in geenen deele uitsluitend en ook
+niet voornamelijk om de kuischheid zelf, maar om andere redenen,
+die allen het voortbestaan van de kloostergemeenschap en het ongerept
+behoud van haar goeden naam en haar waardigheid op het oog hadden.
+
+Als men het kloosterleven in dit licht beschouwt, dan wordt het ook
+duidelijk, hoe deze instelling zoo heeft kunnen ontaarden. Naarmate
+de economische omstandigheden veranderden, sloeg het klooster om
+in zijn tegendeel--van een factor van ontwikkeling werd het een rem
+voor de ontwikkeling, om ten slotte, hoewel schijnbaar nog levend en
+levenskrachtig in ontbinding over te gaan en de geheele Christenheid
+met zijn bederf te vergiftigen. Wijl namelijk deze communistische
+vorm van samenleving belangrijke economische voordeden bood in
+vergelijking met het gewone gezinsleven, zoodat er veel meer kon
+worden voortgebracht dan er voor de gemeenschappelijke behoefte
+noodig was, kwam het oorspronkelijk doel van het klooster weldra te
+vervallen. De kloosters werden rijker en rijker en daarmee steeds
+machtiger. Rijkdom en macht beteekenen, dat men beschikken kan over
+den arbeid van anderen. De kloosters zagen zich, rijk en machtig
+geworden, ontheven van de noodzakelijkheid om van eigen arbeid te
+leven; de mogelijkheid was hun geopend, van anderer arbeid te leven,
+en zij maakten van die mogelijkheid natuurlijk gebruik. Met al de
+gevolgen, die hieruit noodwendig moeten voortvloeien. Deze gevolgen
+zijn gewoonlijk van tweeërlei aard--eenerzijds verfijning van het
+leven, door de gelegenheid zich te kunnen wijden aan wetenschap
+en kunst, anderzijds ontaarding, door het voortleven in weelderige
+doelloosheid. Beide gevolgen hebben zich in de rijk en machtig geworden
+kloosters voorgedaan. Toen de kloosterbewoners niet meer werden
+gekweld door stoffelijke zorgen, begonnen zij zich te wijden aan de
+beoefening van kunsten en wetenschappen en daardoor zijn de kloosters
+in de middeleeuwen de brand- en uitgangspunten geweest van alle hoogere
+beschaving. Maar hoe meer de rijkdommen, zonder inspanning verkregen,
+aanzwollen, ontstond in vele kloosters in diezelfde mate het tweede
+der beide bovengenoemde gevolgen van in weelde niets-doen, de minder
+edele en verheven vormen van genieten: luiheid, eten en drinken en
+wellust. Zoo werd het klooster van een hefboom der ontwikkeling een
+nuttelooze, niets inbrengende en veel verbruikende parasiet.
+
+Precies zooals het gegaan is met de kloosters, is het ook gegaan met
+de geheele kerkelijke hierarchie.
+
+Te midden der grootste ontaarding bleef het celibaat ongeschokt
+gehandhaafd. De belofte van kuischheid bleef de opperste deugd. Maar
+met kuischheid had het kloostercelibaat reeds in de vroege middeleeuwen
+weinig meer uitstaande. Het celibaat werd integendeel een vrijbrief
+voor de meest ongehoorde uitspattingen. Een en ander blijkt daarvan uit
+de middeleeuwsche aflaattarieven. Zoo moest in Italië een geestelijke
+voor het houden van een concubine 7 grossi betalen; wie jaarlijks
+deze som stortte had het recht er voortdurend een bedgenoote op na te
+houden. Wie zich in de kerk met een vrouw afgaf, moest de absolutie
+daarvoor betalen met 6 grossi. En hoe de kerk zich in deze dingen
+verdiepte, hoezeer zij in zinnelijke dingen wist te nuanceeren, blijkt
+nog uit dezen post uit dezen interessantste aller prijscouranten: wie
+een vrouw of meisje verkrachtte onderweg uit de kerk naar haar woning,
+moest meer betalen dan in gewone gevallen, want dan was zij rein.
+
+Wel is er van tijd tot tijd ernstig naar gestreefd, de losbandigheid
+der door kuischheidsgeloften gebondenen te beteugelen. Maar het bloed
+en de natuur zijn sterker dan willekeurige verordeningen. De strengste
+straffen zelfs bleven vruchteloos. Waar natuurlijke bevrediging der
+zinnelijke behoefte onmogelijk of te gevaarlijk werd, daar gaf men
+zich over aan gelijkgeslachtelijke en onnatuurlijke zinnelijkheid. Te
+bewijzen is dit alweer uit de maatregelen die de kerk zelf daartegen
+van tijd tot tijd heeft genomen. Zoo werd op een concilie te Parijs
+verboden, dat nonnen bij elkander sliepen, dat kloosterbroeders
+bij elkander sliepen, enz. enz. Natuurlijk hielp dit niets, want
+al deze maatregelen richtten zich tegen de gevolgen, maar lieten de
+oorzaken onaangetast. Wijl dit telkens en opnieuw bleek, moest men
+steeds grootere concessies doen. En voorwendsels daarvoor, die alle
+partijen bevredigden, waren gemakkelijk te vinden, daar het celibaat
+reeds oorspronkelijk volstrekt niet de beoefening van de kuischheid
+betrof, maar alleen onthouding van het huwelijk. In het celibaat bezat
+de kerk het middel om haar vermogen voor versnippering te behoeden en
+zoodoende haar macht te behouden en steeds uit te breiden. Vandaar
+heeft zij nooit willen toestemmen in opheffing van het celibaat,
+hetwelk haar macht aan het wankelen zou brengen (gelijk zulks wel
+voldoende gebleken is bij het protestantisme, dat het celibaat
+verwierp). Maar om de geestelijkheid tegemoet te komen, werd nu
+eens zijdelings, dan weer rechtstreeks, het houden van concubines
+toegestaan. De kerk heeft zich daaruit zelfs een nieuwe bron van
+inkomsten weten te scheppen, waarvan boven aangehaalde berekening uit
+een aflaattarief een der vele voorbeelden is. De grootste dogmatici
+der kerk hebben aan dit punt al hun scherpzinnigheid gewijd, teneinde
+geschikte en aannemelijke formules te vinden. Toen in de 16e eeuw de
+strijd om het recht der priesters op het huwelijk opnieuw ontbrandde,
+en vele priesters zelf dit recht opeischten, verdedigde de beroemde
+en invloedrijke Fransche prelaat Gerson het liederlijk leven van het
+meerendeel der priesters en monniken als volgt: "Schendt een priester
+zijn gelofte van kuischheid, als hij ontucht bedrijft? Neen. Want door
+de gelofte van kuischheid doet hij alleen afstand van het huwelijk. Een
+priester, die zich aan de zwaarste vergrijpen tegen de zedelijkheid
+schuldig maakt, breekt zijn gelofte van kuischheid niet, zij zou alleen
+worden verbroken, wanneer de priester huwde." Hij maakte alleen dit
+voorbehoud, dat alle opspraak moest worden vermeden, en geslachtelijke
+omgang niet op Zondag mocht plaats hebben, niet aan heilige plaatsen
+en uitsluitend met ongehuwden. Op deze en dergelijke manieren werd
+de celibaatskwestie in den geest der kerk en tevens overeenkomstig de
+pecunaire belangen der kerk opgelost--den priester werd de ongehuwde
+staat vergemakkelijkt en verlicht, en het vermogen der kerk bleef in
+de doode hand en kon gestadig aangroeien; tevens bracht de zaak ook
+rechtstreeks baten op, want de in concubinaat levende priester moest
+daarvoor een cijns opbrengen. Deze cijns is tallooze malen geregeld.
+
+Voor zoover voor het celibaat verlichting werd gezocht door
+geslachtelijk samenleven buiten huwelijk, valt tegen dezen vorm van
+geslachtelijk verkeer weinig aan te voeren. Te veroordeelen valt
+daarbij eigenlijk alleen de atmosfeer van leugen en huichelarij,
+die deze oplossing van de zaak schept rondom den door belofte van
+kuischheid gebondene. Buitenechtelijke samenleving, beoordeeld naar
+zedelijke begrippen die vrij zijn van vooroordeel, kan reiner zijn
+en hooger staan dan het naar alle regelen van gewoonte en gebruik
+tot stand gekomen huwelijk. Elke sexueele verhouding, die op vrije
+keuze en vrije neiging van beide partijen berust, is zedelijk, en
+elke sexueele verhouding, die andere motieven heeft, is onzedelijk.
+
+Maar in de kloosters werkten alle omstandigheden de grofste
+geslachtelijke ontaarding in de hand. En zoo zijn uit tallooze
+bronnen, oorkonden, kronieken enz. de onomstootelijke bewijzen aan
+te voeren, dat in de oude kloosters liederlijkheid en uitspattingen
+regel waren. Geslachtelijke bandeloosheid kent geen grenzen en geen
+teugel. Haar wezen is sexueele overdaad en behoefte aan steeds snellere
+afwisseling; en bij de spoedig intredende oververzadiging grijpt
+zij naar elken denkbaren vorm van onnatuurlijke en tegennatuurlijke
+bevrediging. Zoo werden duizenden kloosters broeinesten van ontucht
+en geslachtelijke buitensporigheid. Er zijn tijden geweest dat Priapus
+en Venus nergens, zelfs niet in de gewone bordeelen, zoo vurig werden
+vereerd als in de kloosters. Hier herleefde ten laatsten male de
+gastvrije prostitutie. In vele streken toch waren de vrouwenkloosters
+de geliefkoosde nachtverblijven der ridderschap, waar zij dezelfde
+genoegens vonden als in het bordeel, met dit verschil, dat zij niets
+kosten--men betaalde met zijn potentie. De kloosters waren de plaatsen,
+waar de meest woeste geslachtelijke orgiën werden gevierd, en ook de
+meest buitensporige begeerten onbeteugeld konden worden bevredigd. En
+het was in die tijden algemeen bekend dat de kloostermuren meer van
+kindergeschrei dan van psalmgezang weergalmden.
+
+Opmerkelijk zijn daarbij vooral ook de maatregelen, waarmee de monniken
+de concurrentie van de leeken in den omgang met de nonnen zochten te
+weren. Meestal zocht men dit doel te bereiken, door de voorstelling te
+wekken, dat zondigen met gewijde personen een minder groot kwaad was
+dan zondigen met leeken. Een document, waaruit zulks kan blijken, is
+de volgende verklaring van Magister Hendricus van de Mendicanterorde
+te Straatsburg, uit het jaar 1261: "Aangezien een non, die door den
+aandrang des vleesches en door menschelijke zwakheid overweldigd, haar
+kuischheid schendt, minder schuldig is en meer verschooning verdient
+als zij zulks doet met een geestelijke, dan met een leek", enz.
+
+De natuur geweld aandoen moet steeds onvermijdelijk leiden tot
+ontaarding. En de eene ontaarding leidt weer onvermijdelijk tot de
+andere. De gelofte van kuischheid leidde tot de ergste uitspattingen,
+en de noodzakelijkheid, om dit voor de geloovige menigte verborgen te
+houden dwong tot de ergste gruwelen; vruchtafdrijving en kindermoord
+waren in de nonnenkloosters aan de orde van den dag, en vele kloosters
+waren besmettingshaarden van de afschuwelijkste geslachtsziekten. Zoo
+werd het onnatuurlijk middel tot reiniging der zeden de bron van de
+afschuwelijkste zedenverwildering.
+
+Ook het ascetisch leven der kluizenaars levert tallooze bewijzen op
+voor de stelling, dat overdreven onthouding lichtelijk overslaat
+in overdreven uitspattingen. Onderwijl de eerste kerkvaders en
+propagandisten van het Christendom de oude godsdiensten bestreden en
+steeds het antieke zedenbederf als een donkeren achtergrond bezigden,
+waartegen de vlekkelooze reinheid van het Christendom op het scherpst
+moest uitkomen, schoot om hen heen, onder hun eigen volgelingen,
+datzelfde zedenbederf, met hetzelfde program van uitspattingen, de
+gewijde en de gastvrije prostitutie inbegrepen, al weer allerwege
+wortel met de weelderige groeikracht van onuitroeibaar onkruid.
+
+Waar ooit een leer of een denkbeeld uitroeiïng der zinnelijkheid heeft
+geëischt, heeft dit altijd geleid, niet tot kuische reinheid, maar tot
+geslachtelijke verwildering. Zulks leert vooral het Christendom. Zoo
+moest de H. Cyprianus reeds in de derde eeuw n. Chr. getuigen,
+dat er geen vroomheid meer was onder de Christenen, dat de vrouwen
+zich poederden, en dat men Jezus Christus' lichaam prostitueerde aan
+de Heidenen. Ten opzichte van de sexueele zeden was het Christendom
+weinig meer dan een herrijzenis van het antieke Heidendom--de eeuwige
+eerediensten van Venus, Bacchus en Priapus bleven onder andere vormen
+ook in het Christendom voortleven.
+
+De zinnelijkheid in den mensch laat zich niet dooden. Waar zulks
+beproefd wordt barst zij te eeniger tijd los met vulcanisch geweld. De
+zinnelijkheid is alleen te veredelen en te verfijnen en dat alleen
+door de liefde.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Sexueele Zeden in Woord en Beeld, by 
+D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SEXUEELE ZEDEN IN WOORD EN BEELD ***
+
+***** This file should be named 23238-8.txt or 23238-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/3/2/3/23238/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/23238-8.zip b/23238-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..11937a3
--- /dev/null
+++ b/23238-8.zip
diff --git a/23238-h.zip b/23238-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..fc9c870
--- /dev/null
+++ b/23238-h.zip
diff --git a/23238-h/23238-h.htm b/23238-h/23238-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..953cfbe
--- /dev/null
+++ b/23238-h/23238-h.htm
@@ -0,0 +1,6502 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>De Sexueele Zeden in Woord en Beeld: Liefde en Zinnelijkheid</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="D. Ph. van Vloten Elderinck">
+<meta name="DC.Creator" content="D. Ph. van Vloten Elderinck">
+<meta name="DC.Title" content="De Sexueele Zeden in Woord en Beeld: Liefde en Zinnelijkheid">
+<meta name="DC.Date" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+/* right aligned page number in table of contents */
+.tocPagenum
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+ul { list-style-type: disc; }
+ol { list-style-type: decimal; }
+ol.AL { list-style-type: lower-alpha; }
+ol.AU { list-style-type: upper-alpha; }
+ol.RU { list-style-type: upper-roman; }
+ol.RL { list-style-type: lower-roman; }
+.lsoff { list-style-type: none; }
+
+
+
+
+
+/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Sexueele Zeden in Woord en Beeld, by 
+D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Sexueele Zeden in Woord en Beeld
+       Liefde en Zinnelijkheid
+
+Author: D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+Release Date: October 29, 2007 [EBook #23238]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SEXUEELE ZEDEN IN WOORD EN BEELD ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="front"><div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/cover.jpg" alt="Oorspronkelijke Voorkant." width="501" height="720"></div><p>
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><p class="aligncenter">De Sexueele Zeden in Woord en Beeld.
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-i.jpg" alt="I. De Paradijszonde en haar gevolgen." width="720" height="459"><p class="figureHead">I. De Paradijszonde en haar gevolgen.</p>
+<p>Naar de Moza&iuml;sche legende.
+
+</p>
+<p>Uit den Keulschen Bijbel omstreeks 1478.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="titlePage">
+<h1 class="docTitle">De Sexueele Zeden in Woord en Beeld</h1>
+<h2 class="byline">Door
+<br>
+<span class="docAuthor">D. Ph. Van Vloten Elderinck</span>.
+<br>
+Met 94 afbeeldingen in den tekst en 39 losse platen.
+</h2>
+<h1 class="docTitle">Liefde en Zinnelijkheid.</h1>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-ii.gif" alt="II. Egyptische, haar kind zoogend." width="288" height="444"><p class="figureHead">II. Egyptische, haar kind zoogend.</p>
+<p>Uit een handschrift van circa 300 v. Chr.</p>
+</div>
+<h2 class="docImprint">Gebr. Graauw,
+<br>
+Amsterdam&#8212;Haarlem&#8212;Weltevreden <span class="abbr" title="Nederlandsch Oost Indi&euml;"><abbr title="Nederlandsch Oost Indi&euml;">N. O. I.</abbr></span></h2>
+</div><div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-iii.gif" alt="III. Spel en Dans." width="587" height="582"><p class="figureHead">III. Spel en Dans.</p>
+<p>Oud-Grieksche vaasschildering, Britsch Museum, Londen.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p000.jpg" alt="Tannh&auml;user en Venus." width="608" height="720"><p class="figureHead">Tannh&auml;user en Venus.</p>
+<p>Naar de schilderij van Otto Knille (1832&#8211;1898), Nationalgalerie, Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photogr. Gesellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-iv.jpg" alt="IV. Verbond van Venus en Amor." width="720" height="540"><p class="figureHead">IV. Verbond van Venus en Amor.</p>
+<p>Naar de schilderij van Guido Reni (1575&#8211;1642), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Alinari.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Voorwoord.</h2>
+<p>&#8220;De Sexueele Zeden in Woord en Beeld&#8221;.... wij gevoelen het levendig, deze titel kan aanleiding geven tot misverstand aangaande
+den inhoud, althans omtrent den geest waarin het aangekondigde onderwerp is behandeld.
+
+</p>
+<p>Wat toch onze Nederlandsche literatuur bezit aan werken op het gebied van het sexueele leven, is voor een groot gedeelte openlijke
+of verkapte pornografie, en voor de rest dorre archiefstudie of resultaat van natuur-wetenschappelijk onderzoek.
+
+</p>
+<p>Dit werk evenwel is noch het een, noch het ander.
+
+</p>
+<p>Het werk is gehouden op de hoogte van zijn grootsch en schoon onderwerp&#8212;wat met de waardigheid van dat onderwerp in strijd
+is te achten en wat gezonde fatsoensbegrippen aanstoot zou kunnen geven is op dezen onderzoekingstocht in het wonderland der
+sexueele zeden als minderwaardig en onbelangrijk voorbijgegaan. Een vluchtig doorbladeren van dit deel zal ook degenen, die
+ten deze de hoogste eischen stellen, met &eacute;&eacute;n oogopslag moeten overtuigen dat het <span lang="fr">qui s&#700;excuse s&#700;accuse</span> hier niet van toepassing is.
+
+</p>
+<p>Aan den anderen kant is de inhoud gedeeltelijk wel geput uit bronnen als archieven en dergelijke; en ook de resultaten der
+physiologische wetenschappen, voor zoover bruikbaar voor het gestelde doel, zijn er in verwerkt; maar steeds is naar literair-smakelijke
+vormen gezocht om er de gevonden schatten in op te dragen.
+
+</p>
+<p>Het gebied, dat in dit werk wordt betreden, is onuitputtelijk rijk en veelzijdig&#8212;in het sexueele leven leeft de mensch zich
+uit in zijn vurigste instincten, die den een&#8212;individu&euml;n zoowel als gemeenschappen&#8212;opheffen naar de hoogste bergtoppen van
+zedelijke volmaking, den ander daarentegen heenvoeren naar de diepste afgronden van menschelijke ontaarding. In die bonte veelheid van feiten en verschijnselen
+is steeds gezocht naar het typische en het interessante, maar vooral ook naar het wezenlijke. Zoo moest dit werk, dat een
+zoo belangwekkend stuk beschavingsgeschiedenis der menschheid behandelt, in velerlei opzicht worden tot een eersteling in
+onze nationale literatuur.
+
+</p>
+<p>Dit wat het Woord betreft. Een enkele opmerking nog over het Beeld. Daaraan is&#8212;een vluchtig doorbladeren van dit eerste deel
+kan het alweer getuigen&#8212;evenveel zorg besteed, als aan den literairen inhoud. Zoo gaat het feitenmateriaal, in dit werk opgehoopt,
+als van regel tot regel aanvullend en toelichtend vergezeld van het schoone van wat de Kunst&#8212;die ide&euml;ele spiegel der werkelijkheid&#8212;op
+het gebied van ons onderwerp heeft voortgebracht.
+
+</p>
+<p>Dit is in hoofdtrekken het program, waarnaar dit werk met veelzijdige hulp&#8212;waarvoor hier nogmaals zij dank gezegd&#8212;is opgebouwd.
+Moge het een trouwe en eerlijke weerspiegeling worden bevonden van de grootsche werkelijkheid, die het zoekt weer te geven.
+
+
+</p>
+<p><span class="smallcaps">Amsterdam</span>. <span class="smallcaps">De Schrijver</span>.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-v.gif" alt="V. Verloving." width="528" height="527"><p class="figureHead">V. Verloving.</p>
+<p>Italiaansche gravure van Baccio Baldini (1452&#8211;1505), Britsch Museum, Londen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-vi.jpg" alt="VI. Het Paradijs van Priapus." width="720" height="539"><p class="figureHead">VI. Het Paradijs van Priapus.</p>
+<p>Naar de schilderij van P. P. Rubens (1577&#8211;1640), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Alinari.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e218" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="normal">Inhoud.</h2>
+<p class="alignright">Pagina
+
+</p>
+<ol class="lsoff">
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> I <a href="#d0e344">Liefde</a> <span class="tocPagenum">9</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> II <a href="#d0e619">Zinnelijkheid</a> <span class="tocPagenum">21</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> III <a href="#d0e889">Mannelijke en Vrouwelijke Zinnelijkheid</a> <span class="tocPagenum">38</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> IV <a href="#d0e1094">Schoonheids-Idealen</a> <span class="tocPagenum">52</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> V <a href="#d0e1576">Schaamte</a> <span class="tocPagenum">84</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> VI <a href="#d0e1832">De Toenadering der Sexen</a> <span class="tocPagenum">100</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> VII <a href="#d0e2094">De Rol der Zintuigen in het Liefdeleven</a> <span class="tocPagenum">115</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> VIII <a href="#d0e2307">De Kleeding als Bondgenoote der Zinnelijkheid</a> <span class="tocPagenum">128</span>
+
+</li>
+<li><span class="smallcaps">Hoofdstuk</span> IX <a href="#d0e2749">Kuischheid</a> <span class="tocPagenum">155</span></li>
+</ol><p>
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig-vii.jpg" alt="VII. Amor." width="459" height="565"><p class="figureHead">VII. Amor.</p>
+<p>Marquesire, Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>N. Phot. Gesellschaft. Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p001.jpg" alt="Antiope en Jupiter." width="514" height="720"><p class="figureHead">Antiope en Jupiter.</p>
+<p>Kopergravure van P. Audouin, naar de schilderij van Correggio (1494&#8211;1534).</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig01.jpg" alt="1. Reine en Zinnelijke Liefde." width="720" height="380"><p class="figureHead">1. Reine en Zinnelijke Liefde.</p>
+<p>Allegorie van Tiziano Vecelli (Titiaan, 1477&#8211;1576), Galleria Borghese, Rome.
+
+</p>
+<p>N. Phot. Gesellschaft, Berlijn</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+</div>
+</div><a id="d0e342"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e342">9</a>]</span><div class="body">
+<div id="d0e344" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">I.</h2>
+<h2 class="normal">Liefde.</h2>
+<div class="poem" lang="de">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Erregt an des Lenzes Erwarmung,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Indes du die Welten umfliegst,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ruht Alles in deiner Umarmung:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>O heilige Liebe, du siegst!</span></p>
+</div>
+</div>
+<p class="alignright"><span class="smallcaps">Graaf Platen.</span>
+
+
+
+</p>
+<p>Het eerste en het laatste woord in het leven der sexen is Liefde. Wat is Liefde?&#8212;Dichterzielen en romantische naturen kennen
+een bovenzinnelijke drift, een etherischen hartstocht, die de sexen tot elkander voert, maar die niets sexueels heeft, die
+integendeel rein is en onstoffelijk, en de ziel in een stemming brengt, dat zij elke gedachte aan iets sexueels als ontwijdende
+heiligschennis met afschuw van zich stoot.
+
+</p>
+<p>Dezen hartstocht der onbevlekte reinheid noemen zij Liefde. En ten allen tijde hebben dichters en romantische geesten, tot
+op Tolstoi en Ellen Key in onze dagen, dezen hartstocht bezongen en in de stoutste beeldspraak hem extase-dronken verheerlijkt.
+Vele der schoonste en verhevenste gedachten die uit menschenbrein zijn ontsprongen, gelden dit zoo vurig vereerde heilige
+der heiligen van het gevoelsleven.
+
+</p>
+<p>Wat liefde in dezen zin is onttrekt zich aan elke definitie. De Liefde is het mysterie der aardsche twee-eenheid; zij is een
+raadsel, samengesteld uit waarheden.
+
+</p>
+<p>Het behoeft nauwelijks gezegd, dat deze liefde niet alleen vereerders heeft. Zoo zijn er ten allen tijde zulken geweest, die
+haar bestaan eenvoudig ontkenden en haar ontnuchterend terugbrachten tot een der middelen waardoor de natuur den geslachtelijk
+rijpenden mensch voorbereidt tot de functie der voortplanting. <a id="d0e370"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e370">10</a>]</span>Tusschen beide uitersten bestaan honderden uiteenloopende meeningen omtrent deze sfinx onder de menschelijke neigingen.
+
+</p>
+<p>Eenig begrip van het wezen der liefde zooals dichters zich haar droomen kan men zich bij benadering vormen uit de voorstellingen
+die zij er van geven. Al die voorstellingen dragen uitermate het kenmerk van het po&euml;tisch verhevene en van het nevelig onbestemde.
+Definities, die nuchteren geesten zouden kunnen bevredigen, geven zij van de liefde niet. Zij spreken van haar slechts in
+beeldspraak. En de stoutste vergelijkingen blijven naar hun gevoelen altijd nog ver beneden de werkelijke heerlijkheid van
+dezen wonderen hartstocht.
+
+</p>
+<p>Liefde, in dezen verheven zin, is een nimmer-eindigend hooglied, waarvan elk woord klinkt als het ontroerend snikken eener
+fel-bewogen ziel.
+
+</p>
+<p>Beminnen met deze liefde der dichters is het eenige, zegt Victor Hugo, wat de eeuwigheid kan vullen. Het oneindige behoeft
+het onuitputtelijke en dat onuitputtelijke is de liefde. Liefde, die zoo lief heeft, zet het heelal in vuurgloed&#8212;men voelt
+haar branden in het merg van het gebeente en men ziet haar gloeien in de diepten der hemelen.
+
+</p>
+<p>Liefde is het eenig noodige. Het overige is maar het overige.
+
+</p>
+<p>Verheven liefde is lichtend als het morgenrood en stil als het graf. Voor twee wezens, die elkander beminnen met de ware liefde,
+is samen te zwijgen grooter geluk nog dan samen te spreken, en bij dat spreken klinkt ieder woord als door de sterren gezongen.
+
+</p>
+<p>Liefde, zegt La Bruy&egrave;re, ontstaat plotseling, zonder medewerking van den overleggenden wil, uit temperament of uit zwakheid.
+
+</p>
+<p>De Liefde, klaagt George Sand, is een vrijwillige slavernij, waarnaar vooral de vrouwelijke aard met kwijnend verlangen snakt
+en haakt.
+
+</p>
+<p>&#8220;Maar een damp was opgegaan uit de aarde,<span id="d0e388" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> citeert Rosegger (in: <i lang="de">Mann und Weib</i>)<span id="d0e394" class="corr" title="Bron: ">,</span> <span id="d0e397" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>en bevochtigde den ganschen aardbodem. En Jehovah formeerde den mensch uit het stof der aarde, en in zijne neusgaten blies
+hij den adem des levens. En Jehovah sprak: Het is niet goed, dat de mensch alleen zij; ik zal hem eene hulpe maken, die als
+tegen hem over zij. Toen deed Jehovah een diepen slaap op den mensch vallen; en hij nam &eacute;&eacute;ne van zijne ribben, en sloot derzelver
+plaats toe met vleesch. En deze ribbe bouwde Jehovah tot eene vrouw, en hij bracht haar tot den mensch. Toen zeide de mensch:
+Deze is ditmaal been van mijne beenen en vleesch van mijn vleesch. Men zal haar manninne heeten.&#8221; Dit is de eerste liefdesgeschiedenis.
+Sindsdien hebben alle menschen liefdesgeschiedenissen geleefd, alle dichters liefdesgeschiedenissen geschreven, en alle gevoelige
+harten met graagte liefdesgeschiedenissen vernomen. En gedurende de duizenden jaren, dat de menschheid bestaat, is de liefde
+gelijk gebleven, evenals de roos aan de doornstruik in de wildernis nog altijd dezelfde is. Hoe zeloten zich ook hebben beijverd
+de liefde in grove boetekleederen te verstikken, ze te verbannen naar de hel; hoe ook de samenleving gepoogd heeft het allerhoogste
+en allerschoonste te fatsoeneeren en in vormen te wringen&#8212;de liefde is zichzelven gelijk gebleven, als de gloed <a id="d0e400"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e400">11</a>]</span>van het vuur, dat men wel kan blusschen maar niet verkoelen. Waar de liefde heerscht, daar vallen alle hindernissen weg, daar
+scheuren alle hulsels der beschaving, en het laatste is wat het eerste was: Adam en Eva<span id="d0e402" class="corr" title="Bron: &#8221;"></span>.
+
+</p>
+<p>De liefde is sterker dan de dood, zoo jubelt het Hooglied van Salomo in zijn &#8220;praallooze pracht van Oostersche dichting, beschenen
+door de bleeke verte des verledens&#8221;. Hare kolen zijn vurige kolen, vlammen van Jehovah. Vele wateren zouden de liefde niet
+kunnen blusschen, ja de rivieren zouden ze niet verdrinken; al gaf iemand al het goed van zijn huis voor deze liefde, men
+zou hem ten eenenmale verachten. Kom haastelijk, mijn liefste! en wees gij gelijk eene ree, of gelijk een welp der herten
+op de bergen der specerijen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 581px"><img border="0" src="images/fig02.gif" alt="2. Liefde en Geluk zijn blind." width="581" height="466"><p class="figureHead">2. Liefde en Geluk zijn blind.</p>
+<p>Hollandsche gravure 17<sup>e</sup> eeuw.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Naast dit voorbeeld der vurige liefdeslyriek van het oude Oosten stellen wij er een uit het oude Noorden, dat in gansch anderen
+toon op nog grootscher wijze de liefde verheerlijkt. Wij ontleenen het aan de inaugurale rede van Prof. Frantzen te Utrecht:
+<i>Over den ontwikkelingsgang der erotische lyriek bij de Germaansche volken</i> (1908). Een der Edda-liederen bezingt de liefdesgeschiedenis van Helgi en de valkyrja Sigr&uacute;n, dochter van Hogni. Als Sigr&uacute;n
+verneemt, dat haar vader haar tegen haar zin heeft verloofd met een anderen vorst, gaat zij met haar gezellinnen naar Helgi,
+dien zij ontmoet te midden van een veldslag. Bij het vernemen van wat haar tot hem voert trouwt hij haar, zeilt met zijn vloot
+naar het land van zijn mededinger en overwint deze; alleen Sigr&uacute;n&#700;s broeder Dagr ontkomt den dood en zweert Helgi trouw. De
+twee <a id="d0e421"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e421">12</a>]</span>gelieven zijn nu vereenigd, maar Dagr neemt kort daarop wraak en doodt Helgi, waarop Sigr&uacute;n haar broeder vervloekt en haar
+dooden geliefde prijst. Zij laat voor hem een grafheuvel aanleggen en op dien heuvel verschijnt op een avond te paard Helgi
+met een aantal gezellen. Hij wordt het eerst gezien door een van Sigr&uacute;n&#700;s dienstmaagden, die den verrezene ziende zegt: Is
+het bedrog wat ik meen te aanschouwen, of het einde der wereld? dat de dooden rijden, dat gij uw rossen met de sporen prikkelt;
+of is den helden terugkeer geschonken?&#8212;Helgi antwoordt: Het is geen bedrog, wat gij meent te aanschouwen, noch het einde der
+dagen, ofschoon gij ons ziet en schoon we onze rossen met de sporen prikkelen, en ook is ons helden geen terugkeer geschonken.&#8212;Daarop
+gaat de dienstmaagd naar huis en boodschapt wat zij gezien heeft haar meesteres aldus: Ga uit, Sigr&uacute;n van Sevafjoll, als gij
+den legervorst nu wilt vinden; ontsloten is de heuvel, Helgi is gekomen; zijn wonden bloeden; en hij de koning bad u dat ge
+de bloeddroppels mocht komen stelpen.&#8212;Sigr&uacute;n gaat onmiddellijk en begroet Helgi vol vreugde: Eerst wil ik u kussen, mijn gedooden
+koning, eer gij uw bloedig harnas afwerpt; uw haar, Helgi, is met rijp bedekt, uw lichaam besproeid met den dauw van de lijken;
+ijskoud zijn de handen van Hogni&#700;s schoonzoon, hoe zal ik, o koning, u kunnen helpen?&#8212;Helgi antwoordt: Uw schuld is &#700;t, Sigr&uacute;n
+van Sevafjoll, dat Helgi&#700;s lichaam met lijkendauw besproeid is: bittere tranen toch schreit gij iederen avond, en elke traan
+valt bloedig dezen held op de borst, ijskoud, klam en vol smarten. Laat ons nu drinken kostlijke wijnen, al moeten wij missen
+leven en landen; voor mij mag niemand klaagliederen zingen, al ziet men mijn borst vol bloedende wonden, want nu zijn de vrouwen
+in het graf opgenomen; der mannen geliefden zijn bij ons, de dooden.&#8212;Sigr&uacute;n spreidt terstond in den heuvel een leger en zegt
+dan: Ik heb u, Helgi, een leger bereid, rustig en vreedzaam, zoon der Ylfingen! Ik wil hier in uw armen slapen, o koning,
+zooals ik in het leven bij u placht te rusten.&#8212;In den morgen rijdt Helgi, v&oacute;&oacute;r het kraaien der hanen met de zijnen weer heen
+en komt niet weer terug, waarop Sigr&uacute;n van heimwee spoedig sterft. Deze spookachtige winternachtsdroom: de ontmoeting in een
+grafheuvel van den dooden held, klam van bloed, met ijskoude handen en wit bevroren haren, en de trouwe geliefde, die hem
+aan haar hart koestert en verwarmt; die mengeling van de hoogste zaligheid der liefde met de kille huivering van den dood,
+ontroerend door zijn schier huiveringwekkende schoonheid en aangrijpend door zijn realistische kracht, schittert te midden
+der oude Eddaliederen als een heerlijk gedenkstuk van de verheven majesteit der oud-Noorsche liefdes-idealen.
+
+</p>
+<p>Strenge eischen van bovenzinnelijke reinheid werden door sommige middeleeuwsche minnehoven (waarover later nader) aan de liefde
+gesteld. Zoo vaardigde het minnehof van koningin Eleonora de volgende decreten uit: De liefde kan der liefde niets weigeren.
+Een minnaar, die verandert, verandert niet&#8212;hij heeft slechts geveinsd te beminnen. Alleen de deugd maakt der liefde waardig.
+Niemand kan tweemaal beminnen. Beminnen kan niet, wie beheerscht wordt door wellust.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p002.jpg" alt="Liefde." width="720" height="606"><p class="figureHead">Liefde.</p>
+<p>Marmergroep van Antonio Canova (1757&#8211;1822), in de villa Carlotta bij Cadenabbia.
+
+</p>
+<p>N. Phot. Gesellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e435"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e435">13</a>]</span></p>
+<p>Geheel het romantische ridderwezen werd trouwens beheerscht, in theorie tenminste, door zulke hooge opvattingen aangaande
+de liefde. De minnehoven, die een ware revolutie teweegbrachten in de begrippen van dien tijd betreffende het huwelijk, vaardigden
+een wetboek uit van ware liefde. Daarin werd verklaard, dat liefde en huwelijk onvereenigbaar zijn. &#8220;De vrome sluiers,<span id="d0e438" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> zegt Mevr. v.d. Wissel-Herdersche&ecirc; in haar vertaling van Hudry-Menos&#700; <i>Leven en streven der vrouw</i>, &#8220;die het Christendom met afgewend gelaat over de sexueele gemeenschap geworpen had, werden verscheurd en de behoefte aan
+een inniger, dieper vereeniging dan die van het huwelijk brak zich baan. Het samengaan van de verbintenis der zielen met die
+der lichamen werd voor onmogelijk gehouden; men liet ze naast elkander bestaan, met verschillende personen als object: eenerzijds
+den vriend of de vriendin, anderzijds den echtgenoot of de vrouw. Zoo had een vrouw een re&euml;elen man en een ide&euml;elen echtgenoot.&#8221;
+
+</p>
+<p>De literaturen aller volken wemelen van gloeiende lofzangen der liefde, in alle talen hebben de literaire genie&euml;n en alle
+verheven geesten zich uitgeput haar te bezingen. &#8220;De liefde,&#8221; verklaart Madame de Sta&euml;l, &#8220;verleent ieder uur zooveel zoetheid,
+vult elke minuut met zooveel heerlijkheid, dat zij, ook met de onzekerste toekomst voor oogen, in den roes van het oogenblik
+alles doet vergeten. In haar is een dag gelijk aan een eeuw van geluk of van lijden, zoo vol is die enkele dag van gedachten
+en gevoelens. O waarlijk, slechts door de liefde leeren wij de eeuwigheid verstaan! Zij heft alle tijdsbepalingen op, evenals
+elk begrip van begin of van einde; men gelooft het voorwerp der liefde reeds zoolang men leeft te hebben bemind, want hoe
+zou men zonder hetzelve hebben kunnen leven? En hoe schrikkelijker de scheiding zou zijn, des te onwaarschijnlijker komt zij
+ons voor.&#8221;
+
+</p>
+<p>Twee wezens, die elkander beminnen, oordeelt Marie Bashkirtseff (in: <i>Journal II</i>) hebben de illusie van een volmaakt en heerlijk al; daarin, geloof ik, ligt de groote aantrekkingskracht van de liefde. Bij
+bloedverwanten, bij vrienden, in de maatschappij, overal ontmoet men onzuivere bedoelingen: hier is het de begeerte, daar
+afgunst, gemeenheid, onrecht, valschheid; zelfs de beste vriend heeft zijn verborgen berekeningen en, zooals Maupassant zegt,
+de mensch is altijd alleen, daar het hem onmogelijk is in de geheime gedachten ook van den besten vriend door te dringen.
+Maar de liefde volbrengt het wonder der zielengemeenschap. Men geeft zich over aan illusies, wat beteekent dat? Wat men gelooft
+dat wezenlijk bestaat, dat bestaat ook wezenlijk. De liefde schept een schijnbare wereld, die is, zooals de werkelijke wereld
+moest zijn.
+
+</p>
+<p>&#8220;Jij alleen kunt mij ellendig maken, jij alleen mijn hart verheugen en mij troosten&#8221;, zoo luidt een der bekentenissen der
+liefde (Helo&iuml;se in een harer brieven aan Abelardus). &#8220;En jij alleen hebt den plicht dat dan ook te doen; want ik heb mij steeds
+zoo blindelings overgegeven aan je wil, dat ik op een wenk van jou mijzelven zou hebben vernietigd, want je verdriet te doen,
+waarmee dan ook, zou mij onmogelijk zijn.&#8221;
+<a id="d0e453"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e453">14</a>]</span></p>
+<p>De liefde, de opperste gebiedster in het hart van de vrouw, doet nooit afstand van haar heerschappij, zegt Legouv&eacute; (<i lang="fr">La femme au XIX<sup>me</sup> si&egrave;cle</i>). Zij kan met de jaren veranderen, maar nooit dooft zij geheel uit. Van haar dertigste tot haar veertigste jaar maakt de
+liefde der vrouw een nieuwe trap van ontwikkeling door, zij heeft dan ondervinding, maar gelooft niettemin nog aan liefde;
+zij handelt echter niet meer zoo zonder overleg, berekent meer, wat alleen zeggen wil, dat zij zich niet meer zoo licht vergist;
+zij is omzichtiger geworden, haar liefde, minder onstuimig, is teederder.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig03.jpg" alt="3. Der Jeugd is de Liefde genoeg." width="720" height="521"><p class="figureHead">3. Der Jeugd is de Liefde genoeg.</p>
+<p>Italiaansche gravure 17<sup>e</sup> eeuw.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Men verwijt de vrouwen vaak, dat zij het naderen van den ouderdom vreezen; deze vrees ontspringt uit de wetenschap, dat zij
+dan alle hoop moeten laten varen nog bemind te worden; vandaar haar ontsteltenis bij het verschijnen der eerste grijze haren
+en der eerste rimpels. Alle vrouwen zijn ontvankelijk voor deze vrees, ofschoon velen er zich geen rekenschap van geven.
+
+</p>
+<p>Zelfs in haar ouderdom kan de vrouw zich niet aan den invloed der liefde onttrekken. Zij wordt hetzij een oude coquette, die
+glimlachend voor haar spiegel staat en haar rimpels angstvallig verbergt, om zich voor te bereiden op een proef van de macht
+harer verschrompelde bekoorlijkheid; hetzij een vriendelijke huismoeder, die met nieuwe toewijding alle teederheid haars harten
+<a id="d0e476"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e476">15</a>]</span>op haar gezin overbrengt; hetzij een statige matrone, die het goede doet dat haar hand vindt om te doen, kalm glimlachend
+over de illusies der jeugd. Neen, de liefde sterft nooit in het hart van de vrouwen; de ouderdom is voor haar droevig of gelukkig,
+al naar de herinneringen, die in haar ziel leven, treurig of liefelijk zijn.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig04.gif" alt="4. De Vrouw voor Amor&#700;s zegekar." width="720" height="540"><p class="figureHead">4. De Vrouw voor Amor&#700;s zegekar.</p>
+<p>Houtsnede uit den symbolischen roman Poliphilo (1490).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Door gebrek aan liefde te sterven&#8212;zingt in zijn hero&iuml;eke taal Victor Hugo&#8212;is schrikkelijk. Het is de verstikkingsdood van
+de ziel. Men aanschouwt een ster om twee redenen: omdat zij licht geeft en omdat zij ondoorgrondelijk is; de liefde is een
+lieflijker licht en een grooter verborgenheid. Uren van liefde zijn uren die zich hebben losgemaakt van het leven der engelen
+en tot menschelijke wezens zijn nedergedaald. De liefde is een deel van de ziel en evenals deze een goddelijke vonk, onverderfelijk,
+ondeelbaar, onvergankelijk. De liefde is een onsterfelijke vuursprank in ons, die niets kan dooven. De gelieven, die gescheiden
+zijn, vullen de afwezigheid met duizend hersenschimmen, die allen werkelijkheden zijn. Laat men hen beletten elkander te zien,
+of elkander te schrijven&#8212;zij zullen een menigte geheime middelen vinden om met elkander in gemeenschap te blijven. Zij zenden
+elkander het gezang van de vogelen, den geur van de bloemen, het licht van de zon, de zuchten van <a id="d0e487"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e487">16</a>]</span>den wind, den lichtglans der sterren, al wat er heerlijks is in de schepping. De liefde is machtig genoeg om de gansche natuur
+met hare boodschappen te belasten.
+
+</p>
+<p>De liefde kent oogenblikken, waarin de ziel knielt, in welke houding het lichaam ook zij. Zoodra de liefde twee wezens tot
+een hemelsche eenheid heeft samengesmolten, is door beiden het geheim des levens gevonden; zij zijn dan slechts de twee elementen
+van het goddelijk mysterie eener heilige twee-eenheid.
+
+</p>
+<p>De ware liefde is microcosmos en macrocosmos tegelijk&#8212;zij is troosteloos of verrukt over een gevonden handschoen, en zij behoeft
+een eeuwigheid voor haar hoop en haar trouw. Zij omvat tegelijkertijd het oneindig kleine en het oneindig groote.
+
+</p>
+<p>Van liefde sterven is ervan leven, dus gij die lijdt door de liefde, bemin nog meer. Naast elkander in het graf liggen en
+van tijd tot tijd elkander in de duisternis de hand streelen, zou voor de eeuwigheid voldoende zijn.
+
+</p>
+<p>Hoe grootsch is het, bemind te worden! Maar grootscher is het te beminnen. Liefde vervult het hart met heldenmoed. Het bestaat
+dan louter uit reinheid, het haakt naar niets dan wat groot en verheven is. Een lage gedachte kan er evenmin in ontkiemen
+als een distel in een ijskristal. De minnende ziel bewoont het blauw des hemels en voelt de diepe onderaardsche schokken van
+het lot minder nog dan de toppen der bergen aardbevingen voelen. Als er niemand was die beminde, zou de zon uitdooven. Liefde
+is inademing van paradijslucht.&#8212;
+
+</p>
+<p>Het zijn niet alleen de dichterzielen die in extase zoo de liefde bezingen. In gelijksoortige formules vinden wij haar verheerlijkt
+door denkers, geleerden, natuurkundigen, door allen die geestelijk hoog staan. De hooggestemde verstandsmensch ziet in de
+liefde evenveel schoonheid als de fijn besnaarde gevoelsmensch, en hun geestdrift stijgt tot dezelfde in het blauw zich verliezende
+hoogten. Doen wij slechts een greep in de aphorismen op de liefde in Mantegazza&#700;s <i>Physiologie der Liefde</i>.
+
+</p>
+<p>Een der vele wonderen der liefde is, dat zij onbluschbaar is en door geven niet afneemt maar aangroeit. De liefde is een onleschbare
+dorst, een oceaan, dien niemand zou kunnen ledigen, want als de gloed der zon er een golf van doet opgaan in damp, voeren
+honderd stroomen duizend nieuwe golven aan.
+
+</p>
+<p>De liefde tot rede te willen brengen is hopeloozer taak dan het kwadraat van den cirkel te willen vinden.
+
+</p>
+<p>De Olympus der liefde telt meer helden en martelaren dan eenig Pantheon ter wereld en biedt meer heerlijkheden dan de paradijzen
+aller godsdiensten tezamen.
+
+</p>
+<p>Ieder vindt juist zooveel liefde als hij verdient. Het lijden des harten te verzachten met den balsem der liefde is een der
+kuren, waarbij moeilijk valt te zeggen wie het meest te benijden is, de zieke of de arts.
+
+</p>
+<p>De natuur heeft den man polygaam geschapen; het is de hooge roeping der vrouw hem monogaam te maken.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p003.jpg" alt="Engelenliefde." width="511" height="720"><p class="figureHead">Engelenliefde.</p>
+<p>Naar de schilderij van Modesto Faustini. Galleria Pisani, Florence.
+
+</p>
+<p>Photo Alinari, Florence.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e522"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e522">17</a>]</span></p>
+<p>Wanneer een beleediging de liefde kan dooden, is dat een bewijs dat de eigenliefde sterker was dan de liefde.
+
+</p>
+<p>Er is geen honger, dien het brood niet verzadigen kan, geen dorst, dien put of kelder niet in staat is te lesschen, en geen
+smaak, dien de kookkunst niet bij machte zou zijn te bevredigen. De liefde echter hongert en dorst zelfs bij een leven van
+liefde en wij sterven allen met een nog ongebruikt kapitaal van hartstocht, dat wij wellicht nalaten aan onze kinderen.
+
+</p>
+<p>Voor menschen, mannen zoowel als vrouwen, die elkander teeder en innig liefhebben, hebben tijdelijke scheidingen versterkende
+en bederfwerende kracht. Maar ook alleen voor gevoelige en zuivere zielen. Voor mannen, die men met kunstgrepen verovert en
+voor vrouwen die voor geld verkrijgbaar zijn geldt slechts het spreekwoord: Uit het oog, uit het hart.
+
+</p>
+<p>Voor de liefde bestaat er geen bezoedeling, geen vernedering en geen schande. Zij is een zoo machtig licht, dat zij alles
+in hemelschen luister doet stralen, zulk een warmtebron, dat zij alle ijs doet smelten, en zulk een zoetheid, dat zij alle
+bitterheid wegneemt.
+
+</p>
+<p>Tenslotte bepalen noch de kuischheid, noch de deugd, noch de fatsoensbegrippen, noch de eischen der moraal de grenzen van
+het betamelijke en gepaste tusschen man en vrouw, maar die grenzen worden met vaste en zekere hand gesteld door de liefde.
+
+</p>
+<p>Liefde is met geld niet te koopen. Liefde geeft zich om niet, kan niet gekocht worden. Wat men voor geld krijgt als liefde,
+is niets dan een nietswaardig, mislukt surrogaat.
+
+</p>
+<p>Niets verlangen en alles erlangen is het heerlijke geheim der verheven liefde.
+
+</p>
+<p>Alles zien met de oogen gesloten, niets zien met de oogen geopend, dat is een der dagelijksche wonderen der liefde.
+
+</p>
+<p>Een uur beminnen is gelijk aan de liefde der dieren, een dag liefhebben is algemeen menschelijk, het gansche leven liefhebben
+is hemelsch, het gansche leven een enkel wezen liefhebben is goddelijk.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Liefde zoo opgevat wordt in de nieuwere literaturen veelvuldig aangeduid als <span class="letterspaced">Platonische liefde</span>. Inderdaad vindt men in de dialogen van Plato sporen van een onderscheid, door den grooten philosoof van het Schoone gemaakt
+tusschen zinnelijke en onzinnelijke liefde, speciaal in den dialoog die den titel draagt <i>Het Gastmaal</i>. Op een feestmaal, waarmee de dichter Agathon zijn kort te voren in een dichterwedstrijd behaalde overwinning viert, besluiten
+de gasten om de beurt een lofrede te houden op Eros (= Amor). Phaedrus, Pausanias, Eryximachus, Aristophanes en Agathon voeren
+eerst het woord en beschouwen het onderwerp van verschillende kanten, elk naar zijn persoonlijke levensbeschouwing. De blijspeldichter
+Aristophanes bespot op zijn geniale wijze al deze beschouwingen evenals de gewone opvatting, als zou de liefde alleen een
+streven zijn naar zinnelijken lust. Tenslotte neemt Socrates, Plato&#700;s leermeester, het woord; deze prijst de bovennatuurlijke
+liefde als de levende en onsterfelijke <a id="d0e551"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e551">18</a>]</span>wijsbegeerte, wier doel is de heerlijkheid aan te toonen van de deugd, als de eenige, de ware en onvergankelijke schoonheid.
+Dit dichterlijk stuk Platonische wijsbegeerte, van begin tot einde gehouden in den even krachtigen als dichterlijken stijl,
+die dezen denker der oudheid kenmerkt, is een heerlijk hooglied der liefde, waartoe alle Muzen het hare hebben bijgedragen,
+en waarin de auteur al de schatten zijner phantasie, zijner welsprekendheid en zijner stilistische schoonheden, rijkelijk
+gekruid met Attisch zout, over zijn lezers uitstort.
+
+</p>
+<p>De liefde, als dichterlijk motief, is een goudmijn, die nimmer kan worden uitgeput. Zij is dan ook voor alle groote dichters
+het onderwerp, dat hen onweerstaanbaar aantrekt en waar zij de liefde bezingen, daar viert steeds hun genie de heerlijkste
+triumfen. Hoe grooter het dichtergenie, des te verhevener, idealer en romantischer hun opvatting van de liefde. Hun liefde
+is een oneindige wereld; zij is paradijs, hemel en hel tegelijk. En deze liefde ontdekken zij voornamelijk bij de vrouw.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig05.jpg" alt="5. De Olympus der Liefde." width="720" height="581"><p class="figureHead">5. De Olympus der Liefde.</p>
+<p>Naar de schilderij van Andrea Mantegna (1431&#8211;1506), Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Geen der groote dichter-denkers der eeuwen heeft het wezen der liefde zoo <a id="d0e566"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e566">19</a>]</span>doorvorscht als Shakespeare en de resultaten van zijn ontdekkingstochten in dit geheimnisvolle gebied heeft hij ons geopenbaard
+in zijn onsterfelijke werken. En steeds is het de vrouw, waarbij hij de liefde vindt in haar verhevenste en aangrijpendste
+openbaringen,&#8212;Miranda, Perdita, Julia, Viola, Beatrice, Rosalinde, Imogene, Desdemona. En ook de furie-achtige ontaardingen
+leert hij ons kennen: Cleopatra, koningin Margaretha, lady Macbeth. Nooit zijn zijn vrouwen en haar liefde onbeduidend of
+minderwaardig. &#8220;Andere dramatische dichters, zegt Heine, hebben in den kleingeestigen nijd en naijver, in de wederkeerige
+ijverzucht der vrouwen jegens elkander stof gevonden voor humor en satire. Shakespeare in zijn machtige grootheid versmaadde
+zulke minderwaardige motieven, zelfs in zijn blijspel. De edelste gevoelens inspireert hij zijn vrouwen en zoo ontstaan de
+liefelijke en verheven verhoudingen, die wij in zoovele zijner vrouwenfiguren moeten bewonderen.&#8221; Shakespeare geeft in ideale
+volmaaktheid de drie hoofdlijnen der liefde te aanschouwen: de ideale liefde in Miranda, de romantiek der liefde in Julia,
+de woest-zinnelijke liefde in Cleopatra.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 469px"><img border="0" src="images/fig06.gif" alt="6. Liefde kent geen Zelfzucht." width="469" height="522"><p class="figureHead">6. Liefde kent geen Zelfzucht.</p>
+<p>Fransche gravure 17<sup>e</sup> eeuw.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Ook de liefde ontkomt echter niet aan de natuurwet, dat alles van minstens twee kanten is te beschouwen. Naast lofzangen zijn
+er ook vloekzangen op de liefde.
+
+</p>
+<p>De liefde, zoo definieert ontnuchterend Mantegazza, is de meest schaamtelooze, de zelfzuchtigste, de onwederstaanbaarste en
+ergerlijkste aller menschelijke ongerechtigheden. Tegen alle waarheid, deugd, dankbaarheid, wetten en zeden in verslingert
+zij haar gunst aan den eerste den beste, aan het hoogste of het gemeenste, al naar het toeval dat wil.
+
+</p>
+<p>Romantisch verheven liefde heeft haar eigenaardige gevaren. Als een der partijen met deze liefde een gewetenloos of lichtzinnig
+persoon bemint, is hij of zij verloren. Het behoort tot de grootmoedigheid der liefde, dat zij blind maakt. Het behoort, zegt
+Victor Hugo, in het bijzonder tot liefde der vrouw, <a id="d0e584"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e584">20</a>]</span>dat zij grootmoedig is en edelmoedig, zoo, dat zij zich geheel overgeeft. Zoodra hare liefde den hoogsten graad heeft bereikt,
+wordt het maagdelijk gevoel der vrouw op zonderlinge wijze als bedwelmd. En aan welke gevaren stelt ge u dan bloot, o edele
+zielen! Gij geeft het hart, wij nemen vaak slechts het lichaam. Uw hart blijft u over en bevend beschouwt ge het in het donker
+dat volgt op het licht dat bedriegelijk bleek. De liefde kent geen middenweg&#8212;zij verderft of zij redt. In dit dilemma ligt
+het geheele menschelijke lot. Als de liefde niet het leven is, dan is zij de dood. Van alle dingen die bestaan ontwikkelt
+de liefde het meeste licht, maar ook de meeste duisternis.
+
+</p>
+<p>In de liefde is alles onwaar en alles onecht, oordeelt Chamfort. Een verliefde is een mensch, die beminnelijker wil zijn dan
+hij wezen kan; vandaar komt het, dat haast alle verliefden belachelijk zijn. Trek van de liefde de eigenliefde af, en de rest
+is weinig meer dan niets.
+
+</p>
+<p>Liefde, zoo de dichtkunst en de romantiek ons die doen kennen, is, hoe beiden haar ook verheerlijken, zelden een bron van
+geluk, gewoonlijk een bron van romantisch ongeluk. Of zij bestaat, men mag het bij zoo stellige verzekeringen niet betwijfelen,
+maar vast staat in elk geval wel, dat deze liefde zeldzaam is, en dat zij doelloos is.
+
+</p>
+<p>De reine of platonische liefde is een integreerend deel van de liefde, en de wellustige zinnelijkheid is evenzeer een integreerend
+deel van de liefde; en als men deze beide deelen tezamen brengt, is het product de door de natuur gewilde liefde.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig07.gif" alt="7. Andromeda door Perseus bevrijd." width="467" height="470"><p class="figureHead">7. Andromeda door Perseus bevrijd.</p>
+<p>Naar de schilderij van G. de Lairesse (1640&#8211;1711).</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p004.jpg" alt="Phantasie." width="579" height="720"><p class="figureHead">Phantasie.</p>
+<p>Beeldgroep van Fritz Klimsch, Nationalgalerie, Berlijn.
+
+</p>
+<p>N. Photogr. Gessllschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e609"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e609">21</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig08.jpg" alt="8. Lusttuin der Zinnelijkheid." width="720" height="446"><p class="figureHead">8. Lusttuin der Zinnelijkheid.</p>
+<p>Naar de schilderij van Paulus Moreelse (1571&#8211;1638), Ermitage, Petrograd.
+
+</p>
+<p>Phot. Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e619" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">II.</h2>
+<h2 class="normal">Zinnelijkheid.</h2>
+<p>Tegenover de liefde als het heilige vuur, dat de sexen in reinheid tot elkander drijft, pleegt men als het onheilige vuur
+de zinnelijkheid te stellen, die men daarbij voorstelt als te bestaan in louter onrein, dierlijk lijfsbegeeren. In deze dualistische
+opvatting is de liefde het sexueele goed en de zinnelijkheid het sexueele kwaad, de eerste het hoogere geestelijke, de laatste
+het lagere materieele. Naast deze opvatting van de zinnelijkheid zijn er nog tal van andere, die hierin overeenstemmen, dat
+zij liefde en zinnelijkheid aanmerken als twee tegen elkander indruischende of aan elkander ondergeschikte, in elk geval geheel
+verschillende grootheden.
+
+</p>
+<p>Bij de dichters en romantici der oude sentimenteele school vinden wij de zinnelijkheid even diep verafschuwd als de liefde
+door hen wordt verheerlijkt. Het zijn in hunne voorstellingen zooveel als de twee polen van het liefdeleven, de twee verst
+van elkander gelegen mogelijkheden in het verkeer der sexen. Van de liefde vernemen wij niets dan schoons, heerlijks en edels,
+van de zinnelijkheid niets dan leelijks, inferieurs en schandelijks.
+
+</p>
+<p>Zulke meeningen zijn niet louter dichterlijke en literaire overdrijvingen. Zij weerspiegelen opvattingen die werkelijk in
+de voorstelling veler menschen <a id="d0e630"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e630">22</a>]</span>leven. De vraag, wat liefde is en wat zinnelijkheid, beantwoordt men zich algemeen in dezen zin, dat de liefde louter een
+reine gemeenschap der zielen schept, en dat de zinnelijkheid alleen vleeschelijk genot, lichamelijken wellust zoekt en beoogt.
+Deze opvattingen beheerschen vrij algemeen de denkbeelden omtrent het leven der sexen en zij hebben op de sexueele zeden een
+zeer ingrijpenden invloed.
+
+</p>
+<p>In werkelijkheid vloeien beide factoren&#8212;indien men aan het denkbeeld van twee factoren in het liefdeleven wil vasthouden&#8212;zoo
+onontwarbaar ineen, dat het onmogelijk is de juiste verhouding, waarin beide in een bepaald geval aanwezig zijn, aan te geven.
+Dit staat echter wel vast, dat rekenkundig uitgedrukt elke liefde <i>altijd</i> een zeker percentage bewuste of onbewuste zinnelijkheid bevat, en dat in zinnelijkheid <i>veelal</i> een grooter of kleiner gehalte aan liefde verborgen is. En vaster nog staat dit, dat louter liefde, zonder zinnelijk begeeren,
+dus zonder lichamelijk verkeer, nutteloos en doelloos zou zijn en in laatste instantie onvermijdelijk zou moeten voeren tot
+uitsterving van het menschdom. Zinnelijkheid zonder liefde kan schijnbaar wel tot het door de natuur beoogde doel leiden,
+maar in werkelijkheid wordt ook in dit geval dat doel in den regel niet bereikt. Want door zinnelijkheid die niets zoekt dan
+lichamelijk verkeer is de prostitutie ontstaan.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig09.jpg" alt="9. Najaden, den Hoorn des Overvloeds vullende." width="720" height="445"><p class="figureHead">9. Najaden, den Hoorn des Overvloeds vullende.</p>
+<p>Naar de schilderij van P. P. Rubens en Jan Brueghel de oude. Den Haag, Mauritshuis.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De door de natuur gewilde toestand schijnt dus wel deze te zijn, dat liefde steeds vermengd zij met een zekere dosis zinnelijkheid,
+en dat zinnelijkheid <a id="d0e651"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e651">23</a>]</span>steeds haar oorsprong neme uit liefde. De mate waarin beide factoren meewerken aan de door de natuur verlangde uitkomst hangt
+dan waarschijnlijk geheel af van individueele eigenschappen en eigenaardigheden. En waar beide factoren even onmisbaar mogen
+worden geacht, mogen beide ook in gelijke mate aanspraak maken op erkenning van te zijn even superieure, niet minder- en meerderwaardige,
+maar gelijkwaardige krachten. Achter het gansche spel toch van liefde en zinnelijkheid schijnt zich weer een wondervol doelmatige
+arbeidsverdeeling te verbergen, waarbij een deel van den noodzakelijken arbeid is opgedragen aan wat men noemt geestelijke
+krachten, en het andere deel aan stoffelijke krachten, zoo, dat alleen harmonische samenwerking van deze beide bereiking van
+het gestelde doel garandeert, terwijl eenigerlei abnormaal overwicht van een van beide factoren onmiddellijk dat doel bedreigt
+en in gevaar brengt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig10.gif" alt="10. De Zinnelijkheid, Heerscheres in het Heelal." width="720" height="537"><p class="figureHead">10. De Zinnelijkheid, Heerscheres in het Heelal.</p>
+<p>Allegorie, Holl. gravure, 1659.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Evenals ieder levend wezen is ook de mensch onderworpen aan de natuurwet, die aan al wat leeft slechts een tijdelijk bestaan
+toestaat. Maar gedurende dat tijdelijk bestaan heeft ook de mensch het vermogen zich in een gelijkvormig wezen te reproduceeren.
+Deze reproductie, waarvan het <a id="d0e662"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e662">24</a>]</span>voortbestaan van het menschdom afhangt, vereischt de samenwerking van twee individuen van verschillende sexe. Deze samenwerking
+wordt door de liefde voorbereid en veredeld, maar zij wordt in en door de zinnelijkheid voltrokken.
+
+</p>
+<p>En hoe etherisch de liefde van twee romantisch minnenden ook moge zijn, ten slotte zal er een oogenblik komen, dat twee blijven
+niet langer kan en het vuur der zinnelijkheid hen in elkanders armen drijft en hen vereenigt tot een twee-eenheid, waarboven
+Amor zegevierend zijn pijlbundel zwaait.
+
+</p>
+<p>Zoo zijn liefde en zinnelijkheid twee factoren in het geslachtsleven, waarvan elk zijn zeer bepaalde functie heeft te vervullen
+en die beide onmisbaar zijn te achten voor het normaal, dat is het door de natuur gewilde verloop van de geslachtelijke verhouding
+tusschen man en vrouw.
+
+</p>
+<p>&#8220;Om de betrekkingen tusschen man en vrouw te kunnen begrijpen, zegt Dr. Julius Weiss (vertaling van Dr. B. C. Goudsmid in
+<i>Man en Vrouw</i>), moet men teruggaan tot de alleroudste geschiedenis der menschheid, tot den oorsprong van alle leven, tot de dierenwereld,
+tot aan de laagste vormen, en zelfs tot het plantenrijk en de eencellige organismen. Paring, voortplanting en vermenigvuldiging
+is verbonden aan al wat leeft. Samensmelting en deeling bestaat tot bij de eencellige wezens toe. Reeds bij de klokdiertjes
+vindt men twee verschillende soorten van individuen, die als mannelijke en vrouwelijke kunnen worden beschouwd. Hoe hooger
+we stijgen in de reeks der dieren, des te duidelijker wordt het verschil en des te scherper treedt de wet op den voorgrond,
+dat die twee individuen die in vorm verschillen, met elkander in betrekking trachten te komen. Duizendvoudig zijn de bijzondere
+vormen waarin zich het elkander begeeren en het elkander vinden afspeelt. Terwijl het echter bij de lagere diersoorten slechts
+de instinctmatige aandrift is, die de betrekkingen tot mannelijk en tot vrouwelijk element doet ontstaan, komt er bij den
+mensch nog de werkzaamheid der hersenen bij, welke op die betrekkingen een belangrijken invloed uitoefent. Geestelijke krachten
+komen in het spel, die onzichtbare draden spannen tusschen den man en de vrouw; deze draden winden zich vast om de beide geslachten
+en ketenen ze aan elkander&#8212;bij de dierlijke aandrift voegt zich de liefde.&#8221;&#8212;
+
+</p>
+<p>De zinnelijkheid staat dus niet lager dan de liefde, maar zij is het doel van de liefde.
+
+</p>
+<p>Uit heel de levende natuur gaan aanhoudend stemmen op om al wat leeft, ook den mensch, in de liefde te onderrichten. De natuur
+wil dat de mensch beminne, en dat hij beminne in zinnelijkheid. Daarvan spreken tot hem al de tallooze stemmen waarover de
+natuur beschikt. Daartoe dringen hem, evenals Serge en Albine in het Paradou, de bedwelmende geuren der bloemen, geuren die
+hem verhalen van den bruiloft der rozen, van den bruidstijd der viooltjes, van al de weelderige zinnelijkheid van het vurige
+leven. Uit de boomgaarden voert de wind den geur aan van rijpe vruchten, een geur zwaar van vruchtbaarheid en beladen met
+prikkelende specerijen, vanille en muscaat. Uit de velden en weilanden verheft zich het zoete gefluister der millioenen grassen,
+<a id="d0e677"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e677">25</a>]</span>de gedempte liefkozingen eener ontelbare paarzieke menigte. Aan de oevers buigen zich de wilgen in hevig verlangen, zich spiegelend
+in de naaktheid der stroomen, wier oppervlakten huiveren onder het liefkozend kussen der zon. In het bosch suist geheimzinnig
+de tragische hartstocht der eiken en van al het hooge geboomte, waar bij het geritsel der takken in de heiligdommen van het
+gebladerte duizenden liefdestooneelen zich afspelen, terwijl de heesters omlaag onder luidruchtig stoeien zich om elkander
+strengelen om liefdes-gunstbewijzen te rooven met de onverzadigbaarheid van uitgelaten gelieven.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p005.jpg" alt="De leerschool van Amor." width="542" height="720"><p class="figureHead">De leerschool van Amor.</p>
+<p>Naar een Italiaansche gravure (17de eeuw).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Duidelijker nog verkondigen de stemmen uit het dierenrijk, dat de algemeene levenswet is beminnen. De krekels in het gras
+sjirpen van liefde tot stervens toe. Kleurige vlinders wisselen al fladderend voor onze oogen hun begeerige kussen. In de
+takken ruischt het zoete geritsel der nesten, vol trillend leven. In het bosch, op het veld, overal gloeien vurige oogen,
+glinsterend van onverzadigbare paardrift. Waar men den blik wendt ontwaart men naar bevrediging hunkerend liefdesverlangen.
+Waar maar een wijfje is, is een mannetje, huilend van begeerte of hijgend van uitputting. In de wateren zijn het de dartele
+visschen, die hun versch-bevrucht kuit toevertrouwen aan de broedende koestering der zon. In sloot en in plas klinkt het minziek
+gekwaak der kikvorschen bij hun dagenlangen wellust. Op donkere plekken liggen paarsgewijs in elkander gekronkeld sissende
+slangen, schier bezwijmend van genot en rillend van verrukking. Onder ieder blaadje wordt een insect bevrucht, onder elk grasje
+vermenigvuldigen zich famili&euml;n, alles ademt voortplanting en teeldrang&#8212;de gansche natuur is &eacute;&eacute;n algemeene levenverwekking.
+
+</p>
+<p>De liefde laat den mensch in een mensch van de andere sexe zijn beter en hooger ik aanschouwen. Zij voert twee wezens met
+differente krachten en hoedanigheden tot elkander, om gezamenlijk de taak der bestendiging van het leven te vervullen. Zij
+is daarbij de bovennatuurlijke wijding der door de natuur gewilde ontwijding, de geestelijke voorbereiding tot de stoffelijke
+gemeenschap. De liefde is de wolk van po&euml;zie rondom de verrichtingen der dierlijkheid&#8212;zij dekt het laagste met het hoogste.
+
+</p>
+<p>Zonder liefde leeft de mensch gemakkelijker, maar nutteloozer. Waar het wonder der liefde tot volle ontplooiing komt, daar
+is zij de schitterende kroon des levens. In de liefde worden man en vrouw elkanders verlosser en heiland, elkanders haven
+der rust in de stormen van het woelige leven.
+
+</p>
+<p>Maar de liefde, om niet in doelloosheid te verzinken, behoeft als levenwekkende factor het vuur van de zinnelijkheid. In zinnelijkheid,
+uit liefde geboren, is niets onreins meer. De in liefde begeerende mannelijke zinnelijkheid ziet in de vrouw niet meer louter
+het wijfje, minder nog enkel een voorwerp van wellust-voldoening, maar zij is hem opgegaan als een verheven zinnelijke macht,
+de moeder van komende geslachten&#8212;zij is den zoo begeerende geen erotisch verbruiksartikel, maar het liefelijkst wonder der
+schepping. En hierin komt dan bij het schijnbaar dierlijke de engel weer boven, die volgens Pascal is in den mensch.
+<a id="d0e694"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e694">26</a>]</span></p>
+<p>Liefde zonder zinnelijkheid is onbestaanbaar of zoo al bestaanbaar, doelloos. Zinnelijkheid zonder liefde is een surrogaat
+of een karikatuur van de liefde.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 428px"><img border="0" src="images/fig11.gif" alt="11. Mars en Venus." width="428" height="700"><p class="figureHead">11. Mars en Venus.</p>
+<p>Kopergravure van Aliamet naar Cochin fils uit Tito Lucrezio Caro Delle Natura delle Cose Marchetti, Amsterdam 1754.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Liefde is het middel der natuur om de zinnelijkheid geconcentreerd te houden op een bepaald individu. De vatbaarheid voor
+zinnelijke liefde is, evenals de begeerte naar het zinnelijk genot, bij beide geslachten verschillend. Voor zinnelijkheid
+zonder liefde is de man veelal wel vatbaar. De vrouw zelden. De zinnelijkheid der vrouw ontvlamt in den regel eerst door liefde,
+en is daarvan bijna onafscheidelijk. Hare zinnelijkheid is in hooge mate subjectief, die van den man daarentegen objectief.
+De zinnelijkheid der vrouw gaat als regel uitsluitend uit naar den geliefden man; de zinnelijkheid van den man richt zich
+op de vrouw in het algemeen; vandaar dat de man zich gemakkelijker tevreden stelt met surrogaat, in den vorm van bordeelbezoek
+als anderszins. Nog in tal van andere opzichten verschilt de zinnelijkheid van beide geslachten in zeer sterke mate, gelijk
+wij in het volgend hoofdstuk nader in het licht stellen.
+
+</p>
+<p>Het bovenbedoelde verschil in de zinnelijkheid van man en vrouw schijnt mede een der redenen, waarom de vrouw, in de jeugd
+tenminste, meer neiging bezit tot dwepende, reine, onzinnelijke liefde, dan de man. &#8220;In tegenstelling met de mannen, zegt
+Stendhal, zijn nagenoeg alle vrouwen vatbaar voor dwepende liefde. Van den eersten roman af, dien het jonge meisje van vijftien
+jaar in het geheim leest, wacht zij in stilte op de komst van den liefdes-hartstocht, zonder zich in het minst bewust te zijn
+van het zinnelijk element harer verwachting. Alleen een groote hartstocht heeft waarde voor haar. Dit dwepend verlangen wordt
+nog sterker tegen het twintigste jaar, als zij de eerste teleurstellingen des levens heeft ondervonden, en nooit sterft dat
+liefdes-verlangen geheel weg uit <a id="d0e708"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e708">27</a>]</span>haar ziel, terwijl de man op zijn dertigste jaar de liefde voor iets kinderachtigs, onmogelijks of belachelijks houdt.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig12.gif" alt="12. Zegevierende Liefde." width="524" height="720"><p class="figureHead">12. Zegevierende Liefde.</p>
+<p>Hollandsche kopergravure van Hendrik Goltzius (16<sup>e</sup> eeuw).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat ten slotte de zinnelijkheid van den man zich doet richten op een bepaald individu der andere sexe, dat zijn de uiterlijke
+bekoorlijkheden, die dat individu bezit, en die zich aan zijn zinnelijkheid voordoen als schoon en begeerlijk. In alle belangstelling
+van den man jegens een vrouw is als regel van het eerste oogenblik af een hoog percentage bewuste zinnelijkheid. De ontroering,
+welke den man overvalt bij den aanblik eener vrouw wier uiterlijke persoonlijkheid hem aantrekt, en hem gemeenschap met haar
+voorspiegelt als <a id="d0e722"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e722">28</a>]</span> het hoogste geluk, is niets dan ontvlammende geslachtslust, &#8220;niets dan een wellustige waan, zegt Schopenhauer, die den man
+doet gelooven, dat hij in de armen van juist die vrouw, op wier uiterlijk schoon zijn zinnelijkheid reageert, intenser genot
+zal vinden dan in die van welke andere ook, of dat het bezit van juist dat vrouwelijk individu hem een bijzonder geluk zal
+verschaffen. Het is alleen het instinct dat hier werkt.&#8221;
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De gansche levende natuur is naar wij boven reeds hebben geschetst doortrokken van zinnelijkheid. Ook de menschenwereld, neen,
+vooral de menschenwereld. Elke verhouding tusschen een man en een vrouw bevat eenige procenten zinnelijkheid. Er is geen enkele
+intieme betrekking tusschen twee normale personen van verschillende sexe, die geen erotischen ondergrond heeft, of waarbij
+zich niet vroeg of laat de geslachtelijke aantrekking doet gelden&#8212;afgezien dan van betrekkingen tusschen bloedverwanten en
+tusschen personen die in leeftijd zeer ver van elkander staan. De Platonische, reine, onzinnelijke liefde, waarmee romantische
+zielen zoo gaarne dwepen, is ge&iuml;dealiseerde zinnelijkheid, die de natuur aan enkele bevoorrechte wezens voor korten tijd vergunt,
+maar zij wil niet en duldt niet, dat die liefde van blijvenden aard zij. Voor het natuurlijk doel der liefde is die phase
+eigenlijk tijdverlies. De zinnelijkheid is als onweerstaanbare neiging gelegd in alles wat leeft, teneinde de eeuwigheid van
+het leven te verzekeren. Zinnelijkheid is toekomstig leven. Onzinnelijke liefde, consequent volgehouden, beteekent uitsterving.
+De natuur wil bestendiging van het leven, zij wil geen uitsterving&#8212;zinnelijkheid is daarom natuurlijkheid en onzinnelijkheid
+verheven-romantische onnatuur.
+
+</p>
+<p>In de meeste gevallen duurt in de menschenwereld het romantisch voorspel der Platonische liefde maar zeer kort; of wel het
+blijft geheel achterwege. Niet zelden ook is het dwepend minnen zonder zinnelijkheid zelfbedrog of humbug, waarbij de sexueele
+terughoudendheid, velen van nature eigen, voor sexueele reinheid doorgaat.
+
+</p>
+<p>In het leven der sexen is liefde, die volstrekt ontoegankelijk blijft voor zinnelijk begeeren, uitzondering; en liefde, die
+bewust wordt gedragen door verlangen naar lichamelijke gemeenschap, regel.
+
+</p>
+<p>Het overgroote meerendeel der menschen beschouwt het andere geslacht niet met den dweepzieken blik der Platonische liefde,
+maar met het vurig oog der dadelijk-begeerende zinnelijkheid. Alle zinnelijkheid met voorkeur voor een bepaald individu is
+reeds liefde in natuurlijken zin en voor het doel der natuur volkomen voldoende. Deze liefde komt dan ook het meeste voor.
+Vooral is dit het geval in die kringen, die vrij zijn gebleven of zich vrij hebben gemaakt van de conventies der beschaving
+en in het vrijelijk zich uitleven niet door den schijn dier beschaving worden gehinderd. Bij dezulken pleegt de geprikkelde
+zinnelijkheid zich te uiten in de duidelijkste woorden en daden en men geeft vrijwel onmiddellijk op de ondubbelzinnigste
+wijze <a id="d0e734"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e734">29</a>]</span>te kennen waarnaar de begeerte uitgaat. Hier zoekt men niet te verbergen, dat de lichamelijke heerlijkheden van het andere
+geslacht het middelpunt zijn van alle denken en voelen, en dat het ideaal, dat men zoekt in de liefde, is het zinnelijk genieten.
+En dit geldt niet alleen van den man, maar, zij het in anderen, in verzachten vorm, ook van de vrouw, wier natuurlijke rol
+in het liefdeleven, waarover later, haar als van zelf tot meer vertoon van ingetogenheid dwingt&#8212;zelfs de schijnbare tegenstand
+van de vrouw is als regel een natuurlijk lokmiddel harer zinnelijkheid.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p006.gif" alt="Zinnelijke Liefde." width="545" height="720"><p class="figureHead">Zinnelijke Liefde.</p>
+<p>Hollandsche Kopergravure van J. Mathorn, (1571&#8211;1631). Prentenkabinet, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Dat trouwens ook de vrouw ten deze openhartig kan zijn, indien er geen reden aanwezig is die het tegenovergestelde verkieselijker
+maakt, daarvoor zijn de bewijzen maar voor het grijpen. Een treffend en min of meer officieel voorbeeld hiervan willen wij
+hier aanhalen uit het in 1785 verschenen, thans zeer zeldzame werkje van den Engelschman R.P. Knight over den Priapusdienst.
+Daarin tracht de schrijver aan te toonen, dat de heidensche eeredienst van Priapus, den griekschen god der vruchtbaarheid,
+voor wien men in wijnbergen, tuinen enz.<span id="d0e745" class="corr" title="Bron: ">,</span> beelden placht te plaatsen, in het Christendom onder andere vormen is herleefd. En hij beschrijft ten bewijze daarvan een
+processie, die hij in 1780 te Isernia bij Napels heeft bijgewoond. Hij voegt er aan toe, dat de burgemeester van het plaatsje
+voor de waarheid van het verhaal instaat. Bij die processie dan, die den heiligen Cosimo gold, aan wien de kerk daar ter plaatse
+was gewijd, verkochten kooplui langs den weg aan de deelnemende vrouwen en meisjes phallusfiguren in was, om deze aan den
+heilige te wijden. Evenals men anders wasfiguren van handen, voeten en verdere lichaamsdeelen, waarvoor men genezing komt
+afsmeeken, aan den beschermheilige opdraagt, offerden de vrouwen en meisjes hier phallusfiguren, om verlossing van onvruchtbaarheid,
+herstel van potentie of krachtiger potentie voor hare mannen af te smeeken. Een jonge vrouw offerde den heilige een bijzonder
+grooten phallus. Blijkbaar bestond voor deze jonge vrouw het eenige ideaal, dat zij in de liefde zocht, in den wensch den
+geliefde in staat te vinden hare zinnelijkheid op de krachtigste wijze te bevredigen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 349px"><img border="0" src="images/fig13.gif" alt="13. Venus en Amor." width="349" height="458"><p class="figureHead">13. Venus en Amor.</p>
+<p>Gravure van C. Normand naar Correggio.
+
+</p>
+<p>(<span lang="fr">Gal&eacute;rie des Peintres les plus c&eacute;l&egrave;bres</span>.)
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Dit geval staat trouwens allerminst op zichzelf. In vele kerken en kapellen der katholieke wereld vindt men sporen van gelijksoortige
+zeden. Ook na het uitsterven van den officieelen heidenschen phallusdienst is de phallus in de vrouwelijke <a id="d0e762"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e762">30</a>]</span>phantasie blijven voortspoken. Nog moet er tusschen Brussel en Mons een kapel bestaan, waarbinnen een heiligenbeeld met zeer
+forschen phallus vereerd wordt door onvruchtbare vrouwen, die daarheen bedevaarten doen om van hare steriliteit te worden
+genezen. Bij Nivelles moet een aan Petrus gewijde kapel zijn, waar bedevaartgangsters heentrekken om haar echt gezegend te
+zien.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 409px"><img border="0" src="images/fig14.gif" alt="14. De Opvoeding van Amor." width="409" height="600"><p class="figureHead">14. De Opvoeding van Amor.</p>
+<p>Gravure van C. Normand naar de schilderij van Correggio (1494&#8211;1534).
+
+</p>
+<p>(<span lang="fr">Gal&eacute;rie des Peintres les plus c&eacute;l&egrave;bres</span>.)
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De beschaving, voor zoover zij zich inlaat met het sexueele leven, heeft de zinnelijkheid niet verminderd; zij heeft ze alleen
+leeren verbergen, ze heeft den weg naar het einddoel verlengd en daarop tallooze hindernissen en belemmeringen geplaatst,
+maar zij heeft de zinnelijkheid niet verzwakt en minder nog uitgeroeid. De schaal der zinnelijkheid is bij den primitieven,
+onbeschaafden mensch eendeelig en zijn erotisch program bevat niets dan het directe geslachtsgenot. Bij den beschaafden mensch
+is die schaal daarentegen verdeeld in tallooze graden, doch zij is daardoor alleen gecompliceerder en delicater geworden.
+
+</p>
+<p>Terwijl de po&euml;zie en in het algemeen de literaire kunst gaarne en bij voorkeur passielooze liefde verheerlijkt, idealiseeren
+de beeldende kunsten bij voorkeur de zinnelijkheid. Het wezen dezer kunsten is zinnelijkheid, zij zijn zichtbaar geworden
+zinnelijkheid. Tusschen kunst en zinnelijkheid bestaat een onverbrekelijk verband&#8212;zinnelijkheid is de scheppende natuurdrift
+die leven uit leven voortbrengt; kunst stelt die levenwekkende drift zichtbaar voor oogen in haar hoogsten en edelsten vorm.
+
+</p>
+<p>Ook in de zinnelijkheid der kunst weerspiegelt zich het verschil, dat in het liefdeleven de beide sexen spelen. De rol der
+vrouw in het liefdeleven is passief, ontvangend en verder-ontwikkelend; die van den man actief, verwekkend en scheppend. Evenzoo
+is het in de kunst. De scheppende artistieke kracht van de vrouw is, in vergelijking met die van den man uiterst gering. Niet
+ten onrechte wordt dit voor een deel gesteld op rekening harer voor scheppende werkzaamheid zooveel ongunstiger omstandigheden
+en haar mindere vrijheid. Maar de eenige reden kan dit niet zijn. Er zijn volken, het <a id="d0e782"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e782">31</a>]</span>Engelsche bijvoorbeeld, waar de vrouwen, der hoogere standen tenminste, sinds vele eeuwen ongeveer dezelfde maatschappelijke
+vrijheden genieten als de mannen. En niettemin heeft ook het Engelsche volk eigenlijk geen enkele geniale vrouw voortgebracht.
+Daarentegen is den zonen van het proletariaat door alle eeuwen heen in alle landen vrijwel alle gelegenheid onthouden om de
+in hen sluimerende geestelijke krachten tot ontwikkeling te brengen. Niettemin zijn uit dat proletariaat tal van genie&euml;n opgestaan:
+Spinoza, Fichte, Goya, Edison, Rembrandt, Thorwaldsen en zoovele anderen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig15.gif" alt="15. Eva, Adam verleidend." width="720" height="501"><p class="figureHead">15. Eva, Adam verleidend.</p>
+<p>Gravure van Adr. Zucchi naar de schilderij van Tintoretti. (16<sup>e</sup> eeuw).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een eigenaardigheid van ieder tijdvak is, dat het zich beschouwt als bijzonder overgegeven aan de zinnelijkheid. Daarnaast
+verrijst dan voor de verbeelding het verre verleden, toen de menschen in reinheid van zeden en heilige onnoozelheid kuischelijk
+voortleefden. Van die vroegere reinheid van zeden is den geschiedvorscher echter niets bekend. In elk tijdperk vindt hij onder
+veranderde omstandigheden en verhoudingen en in gewijzigde vormen den mensch slaafs onderworpen aan de zinnelijkheid. Nergens
+geeft de geschiedenis te aanschouwen een menschdom in een toestand van &#8220;oorspronkelijke reinheid&#8221;; de &#8220;oorspronkelijke&#8221; of
+wilde mensch is evenmin rein als de geciviliseerde dito. De zinnelijkheid is een natuurdrang. Zij moge individueel <a id="d0e796"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e796">32</a>]</span>verschillen in graad, en min of meer onder bedwang zijn te brengen van een krachtigen wil, van buitenaf regelen of aan banden
+leggen laat zij zich niet. Volken en kringen met zeer strenge sexueele zeden kweeken dan ook heel weinig reinheid van harte,
+wel echter brengen zij onvermijdelijk kat-in-&#700;t-donker-knijpende brave-Hendrik-gehuichel voort. De vermeende reinheid van
+den natuurstaat is niets dan een droombeeld eener hersenschimmige gouden eeuw.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Voor de christelijke traditie, die de beschaving van een groot deel van den aardbol nog volkomen beheerscht, begint de geschiedenis
+der sexueele zeden met den zondeval van Adam en Eva in het paradijs. Bij den val van het eerste menschenpaar der bijbelsche
+overlevering treedt Eva, de vrouw, op als de verleidster. Deze voorstelling is der vrouwenwereld in de hoogste mate noodlottig
+geworden. Want aan die voorstelling heeft men het recht ontleend, de vrouw te beschouwen en te behandelen als een onrein wezen,
+althans als een onreiner wezen dan het beklagenswaardig slachtoffer van de verleidingskunst der vrouw: de man. Over den oorsprong
+der Moza&iuml;sche paradijslegende, waarbij wij hier, om haar onberekenbaren invloed op de denkbeelden inzake geslachtelijke dingen,
+een oogenblik moeten stilstaan, is door de geleerden eeuwenlang getwist. Daarmede hebben wij ons hier niet in te laten. Het
+is ons hier natuurlijk volkomen onverschillig of Mozes zijn inspiraties voor het boek Genesis uit de overleveringen van het
+volk Israel of wel, tijdens zijn verblijf aan Pharao&#700;s hof, uit de leer der Egyptische Isispriesters en uit de bij hen opgedane
+kennis van de religieuse mythen van andere volken, heeft geput. Evenmin is het hier van belang of het verhaal van de schepping
+en den zondeval van het eerste menschenpaar in den ons bekenden vorm van Israelietischen oorsprong is en van de Joodsche religie
+is overgegaan in die van andere volken, of omgekeerd. Maar wel is van belang het feit, dat in de voornaamste godsdiensten
+der wereld dat verhaal van onberekenbaren invloed is geweest op de begrippen aangaande de vrouw en inzake het geslachtelijk
+verkeer in het algemeen. Dat verhaal toch stelt de sexueele gemeenschap voor als de eerste zonde, terwille waarvan het aardrijk
+vervloekt is, en waardoor de rein geschapen mensch is vervallen tot een wezen dat geneigd is tot alle kwaad. En het was de
+vrouw, die het eerst viel; zij bezweek voor de lokstem van de slang, en verleidde vervolgens den man. En toen zij gezondigd
+hadden zagen zij dat zij naakt waren.
+
+</p>
+<p>De strekking van dit verhaal is te laten uitkomen, dat de vrouw ten opzichte van de zinnelijkheid, die meteen als zonde wordt
+gekwalificeerd, zwakker is dan de man en dat zij diens verleidster is. De vrouw is, met andere woorden, de zedelijk minderwaardige,
+de eigenlijke oorzaak van &#700;s menschen verdorvenheid; zij is zelf zonder weerstandsvermogen tegen de zinnelijkheid en de verleidster
+van den man.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p007.jpg" alt="De schepping van Eva." width="720" height="716"><p class="figureHead">De schepping van Eva.</p>
+<p>Naar de schilderij van Francesco Albani (1578&#8211;1660), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Deze opvatting beheerscht alle beschavingen voor welke de Bijbel goddelijk gezag heeft, en zij heeft in alle samenlevingen,
+die dit boek als grondwet van <a id="d0e815"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e815">33</a>]</span>hun geestelijk leven hebben aanvaard, de positie der vrouw en de denkbeelden omtrent hare zedelijke waarde, bepaald, in de
+eerste plaats dus van het Jodendom en van het daaruit voortgekomen Christendom. Met den banvloek, dien Mozes God in den mond
+legt: Uw man zal heerschappij hebben over u! heeft hij de vrouw in deze godsdiensten voor altijd onder de heerschappij van
+den man gesteld.
+
+</p>
+<p>De paradijslegende komt ook in andere godsdiensten voor. Wij vinden haar in het Brahmanisme der Indi&euml;rs, nog voor de hervorming
+van dien godsdienst door Buddha, die circa 600 jaar v&oacute;&oacute;r Christus leefde. De Brahmaansche paradijslegende verloopt in hoofdzaak
+precies zoo als in het Bijbelverhaal wordt geschilderd. Alleen treedt in de plaats van de paradijsslang de draak Tiamat. Voor
+diens overredende woorden bezwijkt de Brahmaansche Heya evenzeer als de Moza&iuml;sche Eva, en Hadami blijkt even weinig bestand
+tegen de verleiding der vrouw als de Bijbelsche Adam. Hier treft de vloek voor de zonde in hoofdzaak echter slechts den draak.
+Heya wordt niet met de erfzonde beladen, maar de Godheid schenkt haar vergiffenis, wijl zij niet uit ego&iuml;sme zondigde, maar
+uit liefde jegens haar vriend, dien zij door het eten van de verboden vrucht nader tot de Godheid wilde brengen en hem boven
+de hemelgeesten wilde verheffen. De Brahmaansche variant op de paradijslegende bevat dus een geheel andere ethische kern.
+
+</p>
+<p>De reden waarom Mozes dit motief van verzoening, dat de barmhartigheid der beleedigde Godheid op den voorgrond stelt, heeft
+vervangen door een eeuwige wraakoefening aan alle schuldige partijen&#8212;slang, vrouw en man&#8212;is wellicht deze, dat hij als staats-
+en godsdienststichter een mannelijk en krachtig volk noodig had en geen zweem van vrouwenheerschappij kon dulden, en dat hij
+daarom de vrouw bij voorbaat tot een door God vervloekt en tot eeuwige dienstbaarheid veroordeeld onrein en minderwaardig
+wezen brandmerkte en haar zoodoende op den achtergrond zocht te dringen en van allen invloed op het openbare leven onverbiddelijk
+uit te sluiten. Hij is hierin op de meest volkomen wijze geslaagd, zijn vonnis over de vrouw werkt tot nu toe door.
+
+</p>
+<p>De Talmoed vult het Bijbelverhaal omtrent Adam en Eva op even origineele als interessante wijze aan en tracht tevens eenige
+onklaarheden daarin op te helderen. In Genesis 1&nbsp;:&nbsp;26 vat God het plan op menschen te maken en in vers 27 wordt dat besluit
+ten uitvoer gelegd: &#8220;En God schiep den mensch, man en vrouw schiep hij ze&#8221;, zonder dat blijkt, dat hierbij een andere manier
+werd gevolgd dan bij de scheppingen op de voorgaande dagen. Hier schijnt het dus, dat ook de mensch is geschapen door een
+eenvoudig: Er zij! Maar in het tweede hoofdstuk vers 7 en verder wordt de schepping van den mensch opnieuw en uitvoeriger
+verhaald. Daar echter wordt onder mensch alleen verstaan de man, Adam. Deze wordt in den hof Eden gesteld, om dien te bouwen
+en dien te bewaren, onder verbod van te eten van den boom der kennis des goeds en des kwaads. En als Adam alle dieren hun
+namen heeft gegeven en zich alleen begint te gevoelen, krijgt hij Eva tot gezellin. Hier <a id="d0e823"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e823">34</a>]</span>schijnt dus een aanmerkelijke tijd te zijn verloopen tusschen de schepping van de twee eerste menschen, terwijl men uit hoofdstuk
+I zou opmaken, dat zij gelijktijdig werden geformeerd. Wat eerst slechts mensch wordt genoemd, heet bij de schepping van Eva
+plotseling Adam; en Eva heet aanvankelijk alleen vrouw; eerst na den zondeval noemt Adam haar Eva, dat is: leven, of: de levengevende
+moeder. Alles wijst er op dat hier twee lezingen min of meer slordig door elkander zijn gewerkt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig16.jpg" alt="16. De Zondenval." width="586" height="605"><p class="figureHead">16. De Zondenval.</p>
+<p>Kopergravure naar G. de Lairesse (1640&#8211;1711).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een tweede leemte in de Moza&iuml;sche ontwikkelingsgeschiedenis van het menschdom komt er reeds aan het licht bij de tweede sexueele
+verhouding die op aarde onder de menschen zou hebben plaats gehad. Na de verdrijving uit het Paradijs vernemen wij, dat Eva
+twee zonen baarde, Ka&iuml;n en Abel. Ka&iuml;n vermoordt zijn broeder en zal tot straf op aarde dolende en zwervende zijn. Hij wordt
+echter gerust gesteld, dat de bloedwraak niet aan hem zal worden voltrokken en hij gaat daarop naar het land Nod, ten oosten
+van Eden. Hier blijkt hij eensklaps een huisvrouw te hebben, die hem een zoon schenkt, onderwijl de tot dolen en zwerven gedoemde
+reeds bezig is de eerste stad op aarde te stichten.
+
+</p>
+<p>De vraag dringt zich op voor de bloedwraak van wie Ka&iuml;n bevreesd kan zijn geweest en vanwaar de huisvrouw kwam, die hem in
+het land Nod een zoon baarde, en wie de stad moesten bevolken welke Ka&iuml;n in dat land bouwde. Aan de hand van het Moza&iuml;sch
+verhaal is maar &eacute;&eacute;n, en een zeer onwaarschijnlijk, antwoord op die vraag te geven, n.l. dat de nakomelingen van Adam in weinige
+jaren reeds de gansche omgeving van den hof Eden hadden bevolkt.
+
+<a id="d0e836"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e836">35</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig17.jpg" alt="17. Verdrijving uit het Paradijs." width="720" height="577"><p class="figureHead">17. Verdrijving uit het Paradijs.</p>
+<p>Naar de schilderij van Dani&euml;l Vertangen (17<sup>e</sup> eeuw), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Hier treedt de Talmoed echter ophelderend tusschenbeide. Deze verhaalt, dat Adam dadelijk bij zijn schepping reeds een gezellin
+kreeg, Lilith geheeten, met wie het hem vergund was sexueele gemeenschap te hebben. Uit Adam&#700;s gemeenschap met deze zijn eerste
+vrouw, die wij ons als een wezen tusschen mensch en engel, dus van hooger orde als de mensch, hebben voor te stellen, werd
+een geslacht van reuzen geboren, die in hun overmoed en op aansporing van Lilith zich tegen de hemelgeesten en daarmee indirect
+tegen God zelf keerden. Zij werden overwonnen en als demonen verbannen, evenals hun moeder, die zich over de nederlaag wreekte
+door voortaan in het verborgen, onder allerlei gedaanten zooveel kwaad te doen als in haar vermogen was. Zij was het die uit
+ijverzucht haar opvolgster, Adam&#700;s tweede vrouw, Eva, in de gedaante eener slang verleidde om te eten van den boom der kennis
+des goeds en des kwaads. Doch dan wordt weer onaannemelijk dat hiermee symbolisch de sexueele gemeenschap wordt bedoeld, gelijk
+men zoo gaarne aanneemt. Wel echter heldert de Lilithlegende het na korten tijd zoo bevolkt zijn van de omgeving van den hof
+Eden eenigszins op&#8212;men kan dit toeschrijven <a id="d0e851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e851">36</a>]</span>aan de ongemeene vruchtbaarheid van Adam&#700;s eerste vrouw, die als half mensch en half engel wordt voorgesteld. Mozes zelf schijnt
+op deze Lilithlegende te zinspelen, als hij in Genesis 6 vers 2 klaagt, dat Gods zonen de dochteren der menschen aanzagen
+en zich vrouwen namen, terwijl in vers 4 wordt medegedeeld, dat daaruit reuzen geboren werden en dat dit de geweldigen waren,
+die er van ouds geweest zijn. Met deze zonen Gods kunnen dan de nakomelingen van Lilith bedoeld zijn, geen engelen, want de
+mededeeling wordt gedaan als een klacht, en gemeenschap met engelen had het menschdom in zedelijk opzicht wel kunnen verbeteren
+maar niet verslechteren.
+
+</p>
+<p>Als Adam na de schepping van Eva ontwaakt en haar ziet, roept hij uit: Deze is ditmaal been van mijne beenen enz. Ook hieruit
+valt af te leiden, dat hij reeds eerder een gelijkvormig wezen had gekend, n.l. Lilith, doch dat deze tweede hem meer gelijk
+was dan de eerste.
+
+</p>
+<p>Blijkbaar heeft Mozes om maar de vrouw voor zijn boven aangegeven doel een trap lager te kunnen stellen dan den man, de verschillende
+legenden, waarvan hij zich bij het samenstellen van zijn scheppingsverhaal bediende, geweld aangedaan. De eerste vrouw moest
+als verleidster, als minderwaardige fungeeren, daarom moest de halfengel Lilith, de eigenlijke eerste vrouw op aarde volgens
+zijn gegevens, maar voor zijn opzet minder bruikbaar, uit zijn Genesis verdwijnen. Hij heeft echter niet zorgvuldig alles
+weggelaten, wat op de Lilithlegende betrekking heeft, en door die slordigheid zijn epos der schepping tamelijk verward gemaakt.
+
+</p>
+<p>Het paradijsdrama is door de beeldende kunst in tallooze variaties voorgesteld. Op vele dier voorstellingen heeft de verleidende
+slang een menschenhoofd. Waar dat het geval is wil de kunstenaar blijkbaar doen uitkomen, dat Eva&#700;s verleidster niemand anders
+was dan haar wraakgierige en ijverzuchtige voorgangster Lilith, die op die manier den vrede van het eerste menschenpaar tracht
+te verstoren en hen in het ongeluk te storten.
+
+</p>
+<p>Dat de vrucht, welke de verleidster Eva deed eten, een appel was, wordt in Genesis niet gezegd. Volgens de oud-Hebreeuwsche
+traditie was die vrucht geen appel, maar een vijg, of wel een noot. De appelboom is vermoedelijk slechts door een woordspeling
+aan zijn voorname rol als boom der kennis gekomen: malum kan zoowel appel als het booze beteekenen. En de noodlottige vrucht
+van dien eersten appelboom zou Adam bij het eten in de keel zijn blijven steken, wat de oorzaak zou zijn, dat de man een sterker
+vooruitspringend strottenhoofd heeft dan de vrouw. De schepping van Eva uit de ribbe uit Adam&#700;s zijde genomen, is het zinnebeeld
+geworden van de eenheid van man en vrouw, en de christelijke scholastiek heeft dit uitgelegd als een symbool van Jezus&#700; wonde
+in de zijde, waaruit als de bruid van Christus de nieuwe Eva, n.l. de christelijke kerk, is voortgekomen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p008.jpg" alt="De eerste Zonde." width="602" height="720"><p class="figureHead">De eerste Zonde.</p>
+<p>Naar de schilderij van Raffael (1483&#8211;1520). Vaticaansch Museum, Rome.
+
+</p>
+<p>Photo Alinari, Florence.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Op gelijke subtiele wijze is de geheele paradijslegende uitgesponnen en deze is daardoor de bron geworden van verachting en
+achteruitzetting van de vrouw. De priester werd voor haar later zelfs te rein en te heilig geacht, en het <a id="d0e872"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e872">37</a>]</span>huwelijk werd hem om die reden verboden,&#8212;de vrouw werd daardoor vernederd tot een wezen van lagere orde dan de man. En in
+het algemeen werd de vrouw aangemerkt als de oorzaak van alle kwaad op aarde, als een van oorsprong onrein en gevaarlijk wezen,
+dat in gemeenschap stond met booze geesten en kwade bovenaardsche invloeden, die zich van haar bedienden om den onschuldig-reinen
+man in de eeuwige verdoemenis te storten. Wij herinneren in dit verband aan het heksengeloof der middeleeuwen, waarover later
+meer. En ook thans, in onze dagen, heeft de voorstelling nog volstrekt niet afgedaan, dat de bekoorlijkheden der vrouw niets
+zijn dan een lokmiddel van Satan om de zielen ten verderve te voeren. Zoo bleef de Paradijsvloek, door Mozes uitgesproken
+om redenen van staat, de vrouw de eeuwen door vervolgen en hij heeft over de schoone en zwakke sexe nameloos leed gebracht.
+En met deze opvatting der vrouw als dogma vooropgesteld, kan de man zich nog altijd boven de vrouw verheven wanen, want nog
+iederen dag, elk uur worden er Adam&#700;s en Eva&#700;s geboren, die door de &#8220;zwakheid&#8221; van den man tegenover de &#8220;verleiding&#8221; der vrouw
+een tastbaar Eden veroveren of een gedroomd paradijs verliezen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig18.gif" alt="18. Allegorische Voorstelling der Zinnelijkheid" width="590" height="454"><p class="figureHead">18. Allegorische Voorstelling der Zinnelijkheid</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e879"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e879">38</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig19.jpg" alt="19. Bacchante en jonge Satyr." width="720" height="431"><p class="figureHead">19. Bacchante en jonge Satyr.</p>
+<p>Haut-relief van Bertel Thorwaldsen (1770&#8211;1844).
+
+</p>
+<p>N. Photo-Gesellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e889" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">III.</h2>
+<h2 class="normal">Mannelijke en Vrouwelijke Zinnelijkheid.</h2>
+<p>Zinnelijkheid is bestaanbaar zonder liefde, maar liefde en zinnelijkheid gaan als regel onafscheidelijk samen&#8212;de natuur wil
+niet, dat de sexen in Platonische sympathie of in Vestaalsche reinheid naast elkander blijven voortleven.
+
+</p>
+<p>Hieruit vloeit voort, dat beide sexen vatbaar moeten zijn voor zinnelijkheid. En dit is inderdaad het geval. De begeerte naar
+lichamelijke gemeenschap met de andere sexe is aanwezig bij de vrouw zoowel als bij den man. De aard van beider zinnelijkheid
+is echter verschillend. Uit dit verschil ontstaat de strijd der sexen, waarbij de eene partij, de man, schijnbaar de actieve
+rol vervult van aanvaller, terwijl aan de andere partij, de vrouw, eveneens schijnbaar, de passieve rol is toebedeeld van
+de tegenstrevende, die met alle middelen van de krijgskunst der liefde moet worden overmand. Later zullen wij zien, dat dit
+in werkelijkheid precies andersom is.
+
+</p>
+<p>De vraag wordt dikwijls opgeworpen, wie zinnelijker is, de man of de vrouw. En het antwoord is in den regel: de vrouw. Om
+dit te bewijzen heeft men inderdaad in de geschiedenis van alle tijden de Messalina-naturen, wier zinnelijkheid aan het ongehoorde
+grensde, maar voor het grijpen. En mag men de nieuwste romanliteratuur (Zola, Strindberg) gelooven, dan is van elk tweetal
+vrouwen de eene een onverzadigbare Venuspriesteres en de <a id="d0e900"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e900">39</a>]</span>andere een hysterische vampier, die den man niet los laat alvorens hem het laatste merg uit het gebeente is gezogen.
+
+</p>
+<p>Nu is er inderdaad veel, wat de meening, als zou de vrouw zinnelijker zijn dan de man, en dat de vrouw veel meer en veel intenser
+behoefte zou hebben aan geslachtsleven en geslachtsgenot, schijnt te bevestigen. Daar is in de eerste plaats de vrouwelijke
+ijdelheid, zoo geheel en al in dienst gesteld van de behaagzucht en dus blijkbaar beheerscht door het vrouwelijk geslachtsinstinct.
+Dit zou ongetwijfeld wijzen op een sterker zinnelijkheid der vrouw, als de vrouw maar in even sterke mate zinnelijk was als
+zij coquet en behaagzuchtig is. Maar dit is juist niet het geval. Integendeel, de coquetste vrouwen zijn absoluut niet de
+zinnelijkste en sterk-zinnelijke vrouwen zijn dikwijls allerminst coquet of behaagziek. Het zijn juist de coquetten, die het
+minst voor de bekoringen der zinnelijkheid bezwijken en dan ook in het spelen met vuur het verst durven gaan en op het laatste
+moment altijd nog de kracht blijken te bezitten zichzelf het &#8220;halt&#8221; toe te roepen. Coquetterie ontketent alleen anderer zinnelijkheid,
+maar blijft zelf koel en onbewogen, zij vergeet zich niet en laat zich niet meeslepen, zij blijft elk oogenblik gereed en
+bij machte het contact te verbreken en de aansluipende zinnelijke bekoring van zich af te schudden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 390px"><img border="0" src="images/fig20.gif" alt="20. Symbolische Voorstelling der Vrouwelijke Zinnelijkheid." width="390" height="720"><p class="figureHead">20. Symbolische Voorstelling der Vrouwelijke Zinnelijkheid.</p>
+<p>Hollandsche kopergravure van Hendrik Goltzius (1558&#8211;1617).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een verdere reden, waarom bij de vrouw een sterker zinnelijkheid verondersteld wordt dan bij den man, is deze, dat in het
+geslachtelijk liefdeleven de vrouw de partij is, voor wier <a id="d0e913"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e913">40</a>]</span>rekening de heele nasleep van gevolgen komt&#8212;over de vrees daarvoor, zoo redeneert men, kan alleen de onweerstaanbare drang
+eener overmachtige zinnelijkheid haar heenhelpen. Slechts wie door begeerte geheel en al wordt overheerscht, zoo oordeelt
+men, kan bereid zijn zoo groote offers te brengen ter harer bevrediging.
+
+</p>
+<p>Ook uit de geslachtelijke onvermoeibaarheid van de vrouw, uit haar physiologisch onbeperkt uithoudingsvermogen in het sexueel
+verkeer, in vergelijking waarmee de man een impotente zwakkeling schijnt, is men gewoon een zooveel grootere zinnelijkheid
+bij de vrouw af te leiden.
+
+</p>
+<p>Doch bij al zulke beoordeelingen van de vrouwelijke natuur is het bijna altijd de man, die aan het woord is. En waar de man
+zich beijvert om bewijzen te leveren voor de macht van de zinnelijkheid over de vrouw, daar geeft hij niets dan een beeld
+van zichzelven; ook in dit opzicht ziet de mensch, anderen beoordeelende, overal niets dan zichzelf. De neiging van den man
+om de vrouw een felle, nimmer sluimerende en nauwelijks te beheerschen zinnelijkheid toe te schrijven, wijst er dan ook veeleer
+op, dat inderdaad de man zelf zich machteloos voelt tegenover dezen machtigste aller menschelijke hartstochten.
+
+</p>
+<p>Trouwens, elke vergelijking van de zinnelijkheid van man en vrouw moet noodzakelijk tot valsche conclusies leiden. Beide zijn
+niet te vergelijken. De zinnelijkheid van de vrouw is in wezen een geheel andere, dan die van den man, waar nog bij komt,
+dat de zinnelijkheid iets geheel individueels is&#8212;ieder individu is weer anders in dit opzicht dan alle anderen, evenals ieder
+individu weer een ander aangezicht en een andere stem heeft dan alle anderen. Veel van wat bij de vrouw wordt uitgelegd als
+uitingen van erotischen lust, is in werkelijkheid geheel iets anders. Bij den man zijn liefde en zinnelijkheid onafscheidelijk
+verbonden; zuiver mannelijke liefde is in wezen niets dan zinnelijke begeerte; alle denken en voelen van den man ten opzichte
+van de vrouw concentreert zich tot het verlangen haar sexueel te bezitten. Bij de liefde der vrouw is dit in veel mindere
+mate het geval; de zinnelijke begeerte speelt in de liefde der vrouw een zeer ondergeschikte rol, is haar bijzaak. De liefde
+van den man is als regel zuiver physiek, en streeft allereerst naar het lichamelijk bezit. De liefde der vrouw kan psychisch
+zijn in een mate, als bij den man slechts hoogst zelden het geval is.
+
+</p>
+<p>In het zieleleven der vrouw opent een ontluikende liefde een geheel ander, een oneindig verder, grootscher en schooner verschiet,
+dan bij den man. De liefde van den man, in wezen louter zinnelijkheid, drijft hem louter tot het zoeken van bevrediging dier
+zinnelijkheid; het voorloopig einddoel zijner liefde is, het voorwerp daarvan physiek te bezitten; verder reikt zijn blik
+niet. De natuur heeft dat zoo gewild: de rol van den man in de vereeuwiging van het leven is daarmee ge&euml;indigd, met komende
+geslachten heeft de man slechts erotische betrekkingen&#8212;het natuurlijke einddoel van de liefde van den man is bevrediging zijner
+zinnelijkheid. Maar bij de vrouw <a id="d0e923"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e923">41</a>]</span>kan het anders zijn. Wat voor den man het fel-begeerde einddoel is, is voor haar een aanvankelijk ternauwernood klaar bewuste
+bijzaak, die bovendien eer afschrikt dan aantrekt. Haar blik reikt verder. Zonder zich duidelijk rekenschap te geven van het
+hoe, ziet de vrouw, hoe ook meegesleept door het zoet geheim van het minnen, zich in de verte al moeder. Het natuurlijke einddoel
+van de liefde der vrouw is moederschap. Dit spiegelt zich reeds af in de voorliefde van het kleine meisje voor de pop; reeds
+als klein kind moet de vrouw, zooals Victor Hugo opmerkt, een voorwerp hebben om te verzorgen, te vertroetelen, te kleeden,
+te ontkleeden. Het eerste kind is de voortzetting van de laatste pop.
+
+</p>
+<p>De hier geschetste verschijnselen in de zinnelijkheid van man en vrouw geven natuurlijk slechts gemiddelden aan. Er zijn mannen
+die boven het hier gegeven beeld uitgaan, en er zijn vrouwen, die er beneden blijven. Evenwel wekt elke afwijking van dit
+beeld naar boven of naar beneden den indruk van onnatuur, en, is die afwijking sterk, van abnormiteit en ontaarding. Zoo is
+bijvoorbeeld de vrouw, die van nature of door de zeden is verruwd tot mannelijk-heftige zinnelijkheid, schaamteloozer en bruter
+in haar zinnelijkheid, dan de normale man. De geschiedenis en de literatuur, voor zoover deze laatste geen vrucht is van louter
+phantasie, leveren daarvan overvloedig voorbeelden, die ieder trouwens in eigen omgeving in ruime mate kan waarnemen. Alwin
+Schultz zegt van het hofleven ten tijde der minnezangers: De mannen zijn veel schaamachtiger dan de vrouwen. En hij staaft
+deze bewering met tal van feiten, o.a. merkt hij omtrent de gemeenschappelijke baden op, dat zelfs de deftigste adellijke
+dames er bij die gelegenheden vermaak in schepten, zich van alle kleeding te ontdoen en zoo den aanblik harer intiemste bekoorlijkheden
+aan alle aanwezige mannen prijs te geven. Terwijl de mannen in elk geval nog een schaamgordel aandeden, tooiden de vrouwen
+zich met hare sierlijkste kapsels en met prachtvolle armbanden en halssnoeren. Zoo pronkten zij op de meest coquette manier
+met hare naaktheid.
+
+</p>
+<p>Waar wij dus de bewering, dat de vrouw van nature zinnelijker zou zijn dan de man, moeten afwijzen, op grond hiervan dat het
+liefdeleven der vrouw in wezen een geheel andere richting gaat dan dat van den man, dan is daarmee nog volstrekt niet gezegd,
+dat bij de vrouwen nooit een dermate felle en hevige zinnelijkheid voorkomt, dat ze die van den normalen man nog te boven
+gaat. Zoo iets te beweren zou onzinnig zijn. Want ten allen tijde en onder alle lagen der bevolking zijn er onverzadigbare
+Messalina-typen geweest, wier vurige zinnelijkheid aan het buitensporige grensde. Maar normaal is zulks bij de vrouwen in
+geenen deele; het Messalina-type is en blijft de uit zedenbederf of uit ziekelijke ontaarding ontstane uitzondering.
+
+</p>
+<p>Het is er ver van af, dat met de hier bedoelde sexueele abnormiteit algemeene zedelijke minderwaardigheid noodzakelijk zou
+moeten gepaard gaan. Integendeel, ongewoon hevige zinnelijkheid gaat dikwijls vergezeld van algemeene genialiteit, die op
+zichzelf ook in strijd met den norm en dus abnorm is.
+
+<a id="d0e931"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e931">42</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig21.jpg" alt="21. De Geboorte van Venus." width="720" height="451"><p class="figureHead">21. De Geboorte van Venus.</p>
+<p>Naar de schilderij van S. Botticelli (1446&#8211;1510), Uffizien, Florence.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann. M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Degenen, die van meening zijn, dat de vrouw in het algemeen zinnelijker is, meer en sterker behoefte heeft aan sexueel verkeer
+dan de man, vinden hun krachtigste argumenten in de geschiedenis. Deze weet inderdaad op haast iedere bladzijde te verhalen
+van buitensporig zinnelijke vrouwen. De vrouwen, die zij ons leert kennen, zijn zelfs voor het meerendeel sterk erotische
+naturen. Dit verleidt licht tot generaliseeren&#8212;die weinige historische figuren neemt men als vanzelf als typen van de vrouwelijke
+sexe in het algemeen. De geschiedenis evenwel leert ons alleen het bijzondere kennen; zij is altijd sterk partijdig, in zooverre
+dat zij het gewone, het normale, het alledaagsche, als niet interessant, liefst stilzwijgend voorbijgaat, om zich geheel te
+verliezen in het ongewone, het opvallende en abnormale. Alleen de koortsig kloppende pols interesseert haar. Zoowel op dit
+als op elk ander gebied is hetgeen de geschiedenis ons bericht niet de regel, maar de uitzondering. En reeds hierin ligt een
+bewijs, dat de fel-zinnelijke vrouwen der geschiedenis niet het type aangeven van de vrouw in het algemeen, maar de afwijkingen
+van het type, nog afgezien van wat hierbij op rekening kan worden gesteld van onwillekeurige overdrijving.
+
+</p>
+<p>De zinnelijke vrouwen der moderne roman-literatuur zijn louter scheppingen van de verhitte phantasie van den zinnelijken man.
+Veeleer dan photografie&euml;n naar de werkelijkheid zijn het louter anthropomorfismen. Evenals in de religies de mensch zich een
+God schept naar zijn eigen beeld, zoo schept in het materieele <a id="d0e945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e945">43</a>]</span>de man zich ook de vrouw naar zijn eigen beeld. De hevige zinnelijkheid, die men de vrouw toeschrijft, is weinig meer dan
+de eigen zinnelijkheid, die aan het woord is. Men ziet de vrouw niet gelijk zij werkelijk is, maar zooals men haar wenscht.
+
+</p>
+<p>De literatuur van alle tijden bewijst overigens op treffende wijze, de grootere zinnelijkheid van den man. In de literatuur
+van mannen over vrouwen, speelt altijd het zinnelijke de hoofdrol, in de literatuur van vrouwen over mannen is dit hoogstzelden
+het geval. Tegenover duizenden van gloeiende zinnelijkheid trillende werken van mannen staan slechts eenige zeer weinige zoodanige
+werken afkomstig van vrouwen. Daaruit blijkt, hoe de vrouw het geheele stoffelijke en geestelijke leven van den man vult en
+dat in het leven der vrouw daarentegen de man maar een betrekkelijk geringe plaats inneemt, en dan nog minder in sexueel dan
+wel in ander, voornamelijk economisch opzicht.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig22.jpg" alt="22. Venus, Cupido en Mercurius." width="460" height="676"><p class="figureHead">22. Venus, Cupido en Mercurius.</p>
+<p>Naar de schilderij van Correggio (1494&#8211;1534), National Gallery, Londen.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In de beeldende kunst valt precies hetzelfde verschijnsel waar te nemen. Ook hier weer tegenover honderdduizenden heet-zinnelijke
+kunstgewrochten van mannenhand nauwelijks eenige weinige zoodanige scheppingen van vrouwen. De in beeld gebrachte phantasie
+van den man is als regel erotisch, en juist de zinnelijkheid heeft den man bezield tot zijn meest artistieke scheppingen.
+
+</p>
+<p>En van welk ander standpunt men de zinnelijkheid van beide geslachten waarneemt, steeds blijkt, hoeveel grooter de macht der
+zinnelijkheid is over den man dan over de vrouw. Er is bijvoorbeeld geen enkele reden om aan te nemen, dat in de menschenwereld
+de zinnelijke verhoudingen anders zouden zijn dan in de dierenwereld. Evenals bij de woestheid van stier en hengst vergeleken
+<a id="d0e962"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e962">44</a>]</span>koe en merrie paradijs-reine wezens zijn, evenzoo is het ten deze gesteld in de menschenwereld. Dat er naast duizendtallen
+sexueele gewelddaden door mannen gepleegd aan vrouwen nauwelijks een enkele verkrachting van mannen door vrouwen is te stellen,
+is in geenen deele louter hieraan toe te schrijven, dat de man physiek krachtiger is dan de vrouw; de zinnelijkheid van den
+man is zooveel heviger, en hij is die zooveel minder meester dan de vrouw.
+
+</p>
+<p>Behalve in graad verschilt de zinnelijkheid van den man ook in aard ten eenenmale van die van de vrouw, gelijk wij boven reeds
+hebben opgemerkt. Op elke bladzijde dezer geschiedenis zal dit in onderdeelen blijken. Hier volstaan wij voorloopig met eenige
+algemeene opmerkingen.
+
+</p>
+<p>In het leven der liefde <i>poseert</i> de man als actieve partij, als aanvaller, en de vrouw als de zich gevende, passieve partij; de man speelt de rol van overwinnaar,
+hij schijnt op te treden met energie en onweerstaanbaar krachtsvertoon, hij schijnt de meester in het koninkrijk van de liefde
+en de vrouw de overwonnene, die tot de geslachtelijke overgave is genoodzaakt. Zoo is de schijn. En de werkelijkheid is precies
+andersom. De lijdelijkheid van de vrouw in het liefdeleven is gelijk aan de lijdelijkheid van de magneet, en de aanvallende
+activiteit van den man aan die van het ijzer. De verhouding tusschen ijzer en magneet geeft treffend de verhouding weer tusschen
+man en vrouw in het leven der liefde&#8212;eenerzijds schijnbare lijdelijkheid, die in werkelijkheid onweerstaanbaar aantrekkenden
+invloed uitoefent; anderzijds een even schijnbare activiteit, die in werkelijkheid zwicht voor onzichtbaar op hem werkende
+natuurkrachten. In de zinnelijke liefde is de vrouw de meerdere, de gebiedster, de heerscheres, rondom haar golft een stroom
+van bekoring, die den man aantrekt en vasthoudt en den schijnbaren veroveraar in werkelijkheid de slaaf maakt van de schijnbaar
+overwonnene. Als in zooveel andere dingen speelt ook in het liefdeleven de natuur een slechts voor geoefende oogen herkenbaar
+spel van schijn en wezen, waarbij de werkelijkheid precies de omkeering is van wat men meent te zien plaats vinden. De natuur
+heeft de vrouw de rol toebedeeld, zich tegenover den man passief te gedragen en hem tegelijkertijd op de meest geraffineerde
+manier te verlokken, te verleiden en aan haar voeten te trekken. De zegevierende aanvaller is in werkelijkheid de krijgsgevangene
+van de schijnbaar voor zijn aanval bezwekene. Zoo is den man in het leven der liefde het zware, moeilijke en onaangename werk
+overgelaten en zelfs de eer van de hoofdrol te vervullen, komt hem niet toe.
+
+</p>
+<p>Tot het gehoorzaam volbrengen van deze ondankbare taak dwingt de natuur den man met behulp van diens heftige zinnelijkheid.
+Om deze te bevredigen moet de man tot de vrouw komen en hare gunst verwerven, en dit telkens weer, zoo dikwijls zijn geslachtsverlangen
+om bevrediging roept, dat is, zoolang de natuur ter bereiking van <i>haar</i> doel den man kan gebruiken. De vrouw heeft niets te doen dan eenvoudig de magnetische kracht der bekoring, die van haar uitgaat,
+te laten werken. Hoe zinnelijker nu de man is, des te lichter is de verlokkingstaak van de vrouw en des te grooter is haar
+overwicht <a id="d0e976"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e976">45</a>]</span>over den man, die niettemin nog altijd de rol van aanvallende, actieve partij blijft vervullen. De zooveel vuriger zinnelijkheid
+van den man ontheft de vrouw van de noodzakelijkheid hare schijnbare geslachtelijke koelheid af te leggen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p009.jpg" alt="De toovenarij in dienst der liefde." width="538" height="720"><p class="figureHead">De toovenarij in dienst der liefde.</p>
+<p>(Verliefd meisje betoovert met tondel en vuursteen een hart van was, beschreven met den naam van den geliefde, om wedermin
+op te wekken).
+
+</p>
+<p>Naar een anonieme schilderij der Vlaamsche school (15<sup>e</sup> eeuw). Museum Leipzig.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zoo is de zinnelijkheid van de vrouw in aard altijd tegenovergesteld aan die van den man, ook dan wanneer de macht der zinnelijkheid
+over beiden even groot is. Hieruit ontspringen alle geslachtelijke verhoudingen tusschen man en vrouw, van begin tot einde,
+zoowel in het huwelijksleven als in het stadium van het eerste minnen.
+
+</p>
+<p>De natuurlijke rol van de vrouw in het leven der liefde is veel samengestelder en ingewikkelder dan de natuurlijke rol van
+den man. In overeenstemming daarmee is ook de zinnelijkheid van de vrouw gecompliceerder dan de zinnelijkheid van den man.
+Stellen wij ons de schaal van de mannelijke zinnelijkheid voor als &eacute;&eacute;ndeelig, dan is die der vrouwelijke wel honderddeelig.
+In het stoffelijke en geestelijke leven der vrouw speelt het geslachtelijke bij voortduring en zonder onderbreking een rol,
+het treedt nooit tijdelijk op den achtergrond, zooals bij den man, bij wien de zinnelijkheid vrijwel uitsluitend bestaat in
+bevrediging der geslachtsdrift en in erotisch genot haar einddoel ziet. Bij de vrouw staat het geheele leven onder den invloed
+van den geslachtszin, maar van de eigenlijke geslachtsdrift is de vrouw veel onafhankelijker dan de man, zij is die meer meester
+en ook openbaart de geslachtslust zich bij haar minder snel en minder stormachtig dan bij den man. Terwijl de geslachtsdrift
+van den man ten allen tijde licht ontvlambaar is, heeft de geslachtsprikkelbaarheid bij de vrouw een meer periodiek&#8212;bij tusschenpoozen
+optredend en dan weer insluimerend&#8212;karakter, hetgeen blijkbaar in verband staat met de menstruatie en in aard overeenkomt
+met den periodieken paartijd bij de dieren. In die tusschenpoozen van sluimerende geslachtelijke prikkelbaarheid is de vrouw
+sexueel in die mate ongevoelig, dat velen, waaronder Lombroso, de vrouw een natuurlijke geslachtelijke gevoeligheid meenen
+te moeten ontzeggen. In vele gevallen heeft het inderdaad den schijn, of de zinnelijkheid der vrouw eenvoudig bestaat in het
+opwekken der zinnelijkheid van den man. Haar eigen geslachtelijke bevrediging zou dan gelegen zijn in de wetenschap begeerd
+te worden en die begeerte bevrediging te schenken. In elk geval eindigt de eigenlijke geslachtsfunctie der vrouw niet, zij
+begint integendeel nauwelijks met de bevrediging der sexueele zinnelijkheid. Uit dit feit vloeien voor het geheele verkeer
+der sexen een menigte consequenties voort, die zich bij alle verhoudingen tusschen man en vrouw doen gelden en het geheele
+gebied der sexueele zeden beheerschen.
+
+</p>
+<p>Bij de vrouw staat het geheele stoffelijk en geestelijk leven onder den directen invloed der sexualiteit en de zinnelijkheid
+is van die sexualiteit slechts een der factoren. Bij den man is de geheele sexualiteit geconcentreerd op de bevrediging der
+zucht naar geslachtsgenot. De mate, waarin de man onder den invloed staat van zijn zinnelijkheid, schijnt verschillend naar
+ras, <span id="d0e996" class="corr" title="Bron: kli-">klimaat</span> <a id="d0e999"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e999">46</a>]</span>en andere uitwendige omstandigheden, en individueel weer naar leeftijd, temperament en lichamelijke gesteldheid, maar altijd
+vertoont de mannelijke zinnelijkheid, zoo niet als eenig dan toch als hoofdkenmerk: verlangen naar sexueel verkeer. Met de
+bevrediging sluimert de geheele mannelijke zinnelijkheid voor korteren of langeren tijd in.
+
+</p>
+<p>Dit verschil in zinnelijkheid bij man en vrouw heeft tengevolge, dat de wederzijdsche sexueele waardeering eveneens verschillend
+is. De geliefde vrouw is voor den man in hoofdzaak, zoo niet uitsluitend, een voorwerp van erotisch genot, zijn liefde jegens
+haar hangt af van de mate van sexueele bekoring, die zij op hem uitoefent. Verzwakt die bekoring, dan verzwakt ook zijn liefde,
+werkt een andere bekoring sterker op hem in, dan verplaatst zich ook zijn liefde. Vandaar het verschijnsel bij den man in
+het algemeen, dat men zijn polygamischen aard noemt, de onbestendigheid in zijn zinnelijkheid, zijn spoedig verzadigd zijn
+van het eene liefdesobject en zijn voortdurende ontvankelijkheid voor nieuwe prikkels, een verschijnsel, dat in het liefdeleven
+der menschen een der belangrijkste factoren is.
+
+</p>
+<p>Tegenover het polygamische karakter der mannelijke zinnelijkheid staat wel iets dergelijks bij de vrouw, maar het doet zich
+bij haar meer sporadisch voor en daarenboven in veel zwakkere mate, weer een natuurlijk gevolg hiervan, dat in de vrouwelijke
+zinnelijkheid de bevrediging van den geslachtslust een meer ondergeschikte plaats inneemt. Iedere man, zou men kunnen zeggen,
+begeert alle vrouwen; zijn zinnelijkheid is bijna keusloos, de zinnelijkheid vervult zijn gansche wezen in die mate, dat ter
+bevrediging ieder object hem welkom is, zonder dat eerst liefde of zelfs maar genegenheid, hoe vluchtig ook, eenigerlei toenadering
+behoeft te hebben bewerkt&#8212;de prostitutie bewijst zulks. Bij de vrouw is dit als regel weer geheel anders. Tot de vrijwillige
+sexueele overgave komt de vrouw alleen door gevoelens, die met de zinnelijkheid wel in verband staan, maar daar tevens boven
+staan. Uit zinnelijken drang geeft de vrouw zich niet aan den eersten den besten onbekende, hare gecompliceerde zinnelijkheid
+zou daarbij geen bevrediging vinden. De zinnelijke man daarentegen stelt zich wel met de eerste de beste tevreden en zijn
+zinnelijkheid van zooveel lager orde kan daarbij ten volle de bevrediging vinden, die hij zoekt.
+
+</p>
+<p>Er is nog een verschil tusschen de mannelijke en vrouwelijke zinnelijkheid, dat misschien meer nog dan de reeds opgesomde
+verschillen, tusschen beider sexueel bestaan een diepe scheiding maakt en aan het zinneleven der vrouw een eigenaardige kleur
+geeft, die bij den man volkomen gemist wordt. De zinnelijkheid van den man is zuiver materieel en louter animaal, onderscheidt
+zich in wezen in het minst niet van die der mannetjesdieren; in het zinnelijke is hij niets dan het fel-begeerige geslachtsdier.
+Het liefdeleven van de vrouw daarentegen is als doortrokken van mystiek. Ook bijgeloof speelt er een zeer groote rol in, en
+indien de vrouw godsdienstig is aangelegd, is ook haar zinnelijkheid sterk vermengd met religieuse gevoelens en opvattingen.
+<a id="d0e1007"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1007">47</a>]</span>Ook in de zinnelijkheid blijkt de vrouw bovenal gevoelsmensch. Alle streven om de zinnelijkheid te idealiseeren en tot iets
+bovenzinnelijks te verheffen, de sexueele zeden te verfijnen en te veredelen, gaat uit van de vrouw en het is hare mystieke
+opvatting, ook van het liefde- en zinneleven, die haar daarbij onbewust drijft. De zinnelijkheid van de vrouw zoekt naar verfijning,
+is delicaat en teer, die van den man daarbij vergeleken bruut, gewelddadig en plomp.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig23.gif" alt="23. Dionysus (Bacchus) met Satyrs en Maenaden." width="720" height="434"><p class="figureHead">23. Dionysus (Bacchus) met Satyrs en Maenaden.</p>
+<p>Oud-Grieksche aardewerkschildering, Britsch Museum. (Birch, &#8220;<span lang="en">Ancient Pottery</span>&#8221;, John Murray, Londen).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het mystieke karakter der vrouwelijke zinnelijkheid blijkt uit de geschiedenis der godsdiensten. De tempels zijn de eerste
+bordeelen geweest en ongeveer elke religie heeft onder een of anderen vorm gekend wat men noemt gewijde prostitutie. Of latere
+tijden zich beijveren zulks te stempelen tot ontaarding als anderszins, verandert niets aan de feiten. En die feiten zijn,
+zoowel bij het Christendom als bij andere godsdiensten, dat vrouwen, die (aanvankelijk voorzeker uit zuiveren zielsdrang)
+zich in tempels, kloosters als anderszins afzonderden om haar leven te wijden aan mystieke kuischheid, temidden van haar streven
+om zich te verheffen tot bovenaardsche reinheid typische voorbeelden konden worden van de meest felle vrouwelijke zinnelijkheid.
+Wij verwijzen hier slechts naar de Vestaalsche maagden der oudheid en naar vele nonnenkloosters der middeleeuwen. De berichten
+omtrent de grove zinnelijkheid en de geslachtelijke buitensporigheden van vele dezer &#8220;klooster&#8221;-zusters vormen op zichzelf
+een reusachtige bibliotheek. Zoo schrijft de vermaarde <a id="d0e1021"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1021">48</a>]</span>kroniekschrijver Gailer van Kaisersberg van den tijd der hervorming: &#8220;dat de meisjes toenmaals in het klooster gingen, omdat
+men daar het best het vleesch kon dienen.&#8221; Vele z.g. vrouwen&#8220;kloosters&#8221; der 15e&#8211;18e eeuw waren niets anders dan plaatsen van
+losbandig vermaak voor den adel en de patrici&euml;rs, en in vele daarvan was des nachts geen nonnencel zonder bezoeker. De kronieken
+leeren ons, dat kloosters toenmaals de eigenlijke hoogescholen waren der galanterie en der meest uitgezochte zinnelijke genietingen.
+Door den zuiverenden invloed van de wederkeerige controle der concurreerende godsdiensten onderling, en ook op grond van de
+noodzaak om tegenover de toenemende godsdienstloosheid een vertoon te kunnen maken van hooger zedelijkheid, is daar eerst
+in den modernen tijd algemeen verandering in gekomen. Later komen wij uitvoerig hierop terug.
+
+</p>
+<p>Het bijgeloovige karakter der vrouwelijke zinnelijkheid valt o.a. duidelijk te onderscheiden in een der gruwzaamste ontaardingen
+van den menschelijken geest, die de geschiedenis heeft aan te wijzen, n.l. de middeleeuwsche heksengeschiedenissen. Voornamelijk
+de vrouwen en de vrouwelijke zinnelijkheid spelen daarin een rol, en daaronder weer hoofdzakelijk de zich in mystiek verdiepende
+vrouwen. De ondergrond toch van alle heksenvrees en heksengeloof was de opvatting der Christelijke kerk, dat door de vrouw
+de zonde in de wereld gekomen is en door de zonde de dood. Van deze opvatting uitgaande is het maar een kleine stap om tot
+de overtuiging te komen, dat de schoot der vrouw de ingang is naar de hel, en dat de vrouw in voortdurende gemeenschap staat
+met den duivel. Bij deze voorstelling kwam nog een tweede. De vrouw wordt gaarne voorgesteld als een ondoorgrondelijk raadsel,
+namelijk in hare bekorende macht over den man. Door deze onweerstaanbare macht die iets geheimzinnigs schijnt te hebben&#8212;hoewel
+zij louter gelegen is in de onverzadigbare mannelijke zinnelijkheid&#8212;werd de vrouw in de phantasie der mannen, en ook dikwijls
+der vrouwen zelf, een demonisch wezen in menschengedaante, en in de onweerstaanbare bekoring die de vrouw uitoefent op den
+zinnelijken man, zag men iets duivelachtigs, iets, waarvan Satan zich bedient om de zielen ten verderve te voeren. Zoo ontstond
+de heks en al wat zich daaromheen heeft afgespeeld, waarop wij later gelegenheid zullen hebben breedvoerig terug te komen.
+Hier willen wij omtrent dit verschijnsel alleen nog dit opmerken. Bij al deze heksengeschiedenissen en alle daaraan verwante
+verschijnselen, zooals de hysterische epidemi&euml;n in de kloosters, heeft men klaarblijkelijk alleen te doen met niets dan een
+soort erotischen godsdienstwaanzin. Men overlaadde den geest zoodanig met voorstellingen van sexueele reinheid en met schrikbeelden
+voor het zondigen daartegen, dat men tenslotte onderging in sexueele onreinheid. De bijtwoede en de besmettelijke waanidee
+van door den duivel te zijn onteerd, die dikwijls heele nonnenkloosters aanstak, waren eenvoudig manzieke aanvallen, niets
+dan nymphomane excessen, voortgekomen uit met geweld onderdrukten geslachtslust, die door het steeds denken aan sexueele reinheid
+wel werd aangewakkerd, <a id="d0e1025"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1025">49</a>]</span>maar niet gedood. De man als bevrediger der geslachtslust was het, die in deze onreine deliri&euml;n der naar bovenzinnelijke reinheid
+strevende vrouwen rondspookte, razende geeuwhonger naar geslachtsverkeer en niets anders was de duivel, die in het bloed dezer
+alle geslachtsverkeer schuwende nonnen woedde. Duizenden naar vlekkelooze reinheid hakende nonnen minden onbewust in Jezus
+alleen den man, en haar geheele leven van geslachtelijke onthouding was &eacute;&eacute;n voortgezette geestelijke ontucht.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p010.jpg" alt="De Bron der Liefde." width="609" height="720"><p class="figureHead">De Bron der Liefde.</p>
+<p>Naar de schilderij van J.H. Fragonard (1732&#8211;1806).
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Van abnormaal-hevige zinnelijkheid kan bij den man nauwelijks gesproken worden. De macht van den man over zijn zinnelijkheid
+is uiterst gering, zijn geslachtelijke prikkelbaarheid zeer groot. Men kan in het algemeen dan ook zeggen, dat de man als
+regel steeds, waar hij daartoe de gelegenheid heeft, zijn zinnelijkheid botviert tot de grens zijner geslachtelijke potentie.
+
+</p>
+<p>Bij de vrouw is dit weer geheel anders. Haar macht over de zinnelijkheid van haar eigen lichaam is onge&euml;venaard grooter dan
+bij den man, en juist door haar geslachtelijke koelheid is zij in sexueele dingen bijna altijd de meerdere van den man. Om
+deze reden kan men wel spreken van abnormaal-hevige zinnelijkheid bij de vrouw. Individueele voorbeelden daarvan zullen wij
+in de verdere deelen van dit werk bij menigte leeren kennen. Hier volstaan wij met eenige typische bijzonderheden in dit opzicht.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk wordt bordeelbezoek uit zinnelijkheid alleen toegeschreven aan mannen. In het bordeel zoo meent men, is het de
+man, die het tekort aan bevrediging zijner zinnelijkheid komt aanvullen, terwijl de vrouw die zinnelijkheid alleen exploiteert,
+ter geldwinning. Dit is echter niet geheel juist. Deze plaatsen ter bevrediging der grofste zinnelijkheid, wisten reeds de
+Romeinsche vrouwen der oudheid evenzeer te vinden; zij bezochten incognito de bordeelen en gaven zich daar af met de bezoekers
+als gewone publieke vrouwen. De geschiedenis vermeldt zoo iets uit verschillende tijden, als een geliefkoosde sport van bij
+voorkeur voorname dames, en volstrekt niet alleen onder de Heidensche, ook onder de Christelijke beschaving kwam zulks voor.
+Uit de 14<sup>e</sup>, 15<sup>e</sup> en 16<sup>e</sup> eeuw bijvoorbeeld vermelden talrijke kronieken, dat vrouwen, als eerbaar bekend staande en uit de deftigste famili&euml;n, in
+bordeelen verrast werden, dikwijls door haar eigen mannen. Uit de dorre registers der 18<sup>e</sup>-eeuwsche Parijsche politie zijn ten deze kort geleden interessante bijzonderheden bekend geworden, die voor de kennis der
+sexueele zeden van het grootste gewicht zijn. Daaruit verneemt men bijvoorbeeld dat talrijke dames der hoogste standen geregelde
+bezoeksters waren van beruchte huizen van ontucht; ook, dat vele harer koppelaarsters in haar dienst hadden, die onbekende
+manspersonen, reizigers, officieren, geestelijken enz., bij haar hadden te brengen. En voor eenige jaren is plotseling als
+door een toeval, officieel het bewijs geleverd, dat ditzelfde ook nog plaats vindt in onzen tijd. De burgemeester van Philadelphia,
+het ge&iuml;ntrigeer tegen hem van de grootkapitalisten dier stad moede, liet, om zich te wreken, in den zomer van 1903 zekeren
+avond een razzia houden in alle deftige bordeelen, met het resultaat, dat onder <a id="d0e1054"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1054">50</a>]</span>de naar de politiebureaux geleide bezoekers en bezoeksters dier inrichtingen, een groot aantal dames der geldaristocratie
+van Philadelphia werden aangetroffen. En, hoewel op minder opzienbarende wijze, worden in alle groote bevolkingscentra der
+oude en nieuwe wereld van tijd tot tijd gevallen ruchtbaar, waaruit blijkt, dat ook de vrouw het bordeel weet te vinden, om
+haar onbevredigde zinnelijkheid den vrijen teugel te vieren, haar zinnelijke energie ten volle uit te leven.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig24.jpg" alt="24. Leda en de Zwaan." width="720" height="565"><p class="figureHead">24. Leda en de Zwaan.</p>
+<p>Naar de schilderij van Correggio (1494&#8211;1534), Kaiser-Friedrich-Museum, Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat bekend is van de &#8220;naakte bals&#8221;, levert het bewijs, dat daarbij steeds de vrouwen, en wel deftige dames uit de hoogbeschaafde
+en welgestelde kringen den boventoon voerden. Zulke bals zijn vele eeuwen lang een gezochte vermakelijkheid geweest, die vooral
+voor de vrouwen een onweerstaanbare bekoring bleken te hebben. En zij zijn hoogstwaarschijnlijk heden nog evenzeer en even
+algemeen in zwang als voorheen. Met zekerheid weet men dit zoowel van Berlijn, Weenen, Parijs en M&uuml;nchen als van de half-aziatische
+metropolen Petrograd, Moskou, Budapest en andere. En ook weet men, dat daarbij nog evenzeer als voorheen steeds het vrouwelijk
+element de overhand heeft en in de meest phantastische uitspattingen den toon aangeeft.
+<a id="d0e1067"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1067">51</a>]</span></p>
+<p>Een ander karakteristiek voorbeeld van de hevig-zinnelijke natuur sommiger vrouwen is haar veelvuldig opgemerkte voorliefde
+voor erotische, obscene en zelfs plat-pornografische lectuur. In de 17<sup>e</sup> eeuw heerschte, naar Philander von Sittenwald bericht, bij de vrouwen algemeen de mode, zulke de zinnelijkheid prikkelende
+werken te laten inbinden in den vorm van kerkboeken, teneinde zonder opzien te wekken overal, tot zelfs in de kerk toe, er
+zich ongehinderd in te kunnen verlustigen. Deze zelfde truc wordt nog heden veel toegepast. Nog tegenwoordig brengen in Amerika,
+Engeland en elders, de handelaars in zinnelijke prikkellectuur hun waar veelal in den handel in den uiterlijken vorm van stichtelijke
+werken, gezangboeken, kerkboeken, zakbijbels en dergelijke, wetende dat in dien oogenschijnlijk onschuldigen vorm een ruime
+afzet bij de vrouwelijke jeugd en ook bij oudere vrouwen verzekerd is. Een Engelsch verzamelaar is in het bezit van een uitgebreide
+dusdanige damesbibliotheek, waarvan elk exemplaar de duidelijkste sporen draagt van veelvuldig gebruik, terwijl tallooze kantteekeningen
+in fijn en sierlijk damesschrift de indrukken weergeven, die de inhoud alzoo op de lezeressen gemaakt heeft. Uit die kantteekeningen
+vooral blijkt, dat de opgewonden vrouwelijke phantasie in het zinnelijke ook de meest ontuchtige orgi&euml;n, die de man zich kan
+droomen, nog verre weet te overtreffen. Veelzeggend is in dit opzicht ook de sarcastisch-paradoxale vraag van Otto Weiss:
+of jonge meisjes boeken mogen schrijven, die ze zelf niet mogen lezen.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De slotsom van elke vergelijking tusschen de zinnelijkheid van man en vrouw kan geen andere zijn dan deze, dat zij volstrekt
+onvergelijkbare grootheden zijn; dat de zinnelijkheid van den man in zijn bruutheid tamelijk eenvormig is, terwijl daarentegen
+de zinnelijkheid van de vrouw oneindig gecompliceerd is en vol van de verrassendste nuancen, en daarom ook veel interessanter;
+en dat tenslotte de zinnelijkheid van de vrouw, hetzij door verfijning boven, hetzij in grove dierlijkheid beneden de mannelijke
+zinnelijkheid staat, doch nimmer daaraan gelijk is.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig25.gif" alt="25. De IJdelheid." width="247" height="314"><p class="figureHead">25. De IJdelheid.</p>
+<p>Gravure van Jacques Gallot.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e1084"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1084">52</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig25a.jpg" alt="25. Venus en Adonis." width="720" height="641"><p class="figureHead">25. Venus en Adonis.</p>
+<p>Naar de schilderij van Annibale Garracci (1560&#8211;1609), Kaiserl. Gem&auml;lde-Galerie, Weenen.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e1094" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">IV.</h2>
+<h2 class="normal">Schoonheids-Idealen.</h2>
+<p>De zinnelijkheid van den mensch richt zich aanvankelijk in het algemeen op de andere sexe, maar zij doet tenslotte een keuze
+en vestigt zich op een bepaald individu, en men mag aannemen, dat de persoonlijkheid, waarop die keuze valt, de sterkste aantrekkingskracht
+vermocht uit te oefenen op de zinnelijkheid van wie die keuze doet. Dit doet de vraag rijzen, welke eigenschappen een persoon
+hebben moet om een persoon van het andere geslacht zoozeer te bekoren en te behagen, dat de begeerte tot bezit en vereeniging
+wordt opgewekt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p011.jpg" alt="Venus en Adonis." width="613" height="720"><p class="figureHead">Venus en Adonis.</p>
+<p>Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640), Kaiser-Friedrich-Museum, Berlijn.
+
+</p>
+<p>N. Phot. Gesellsch. Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Evenals alle vragen, die het leven der liefde en der zinnelijkheid betreffen, is ook deze interessante vraag uiterst gecompliceerd
+en een positief en afdoend antwoord laat zich daarop niet geven. Gelijk vanzelf spreekt, wordt hier <a id="d0e1112"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1112">53</a>]</span>alleen bedoeld zuiver sexueele keuze op louter sexueele gronden en niet die, welke berust op overwegingen van financieelen
+of maatschappelijken aard. Wij houden ons hier dan ook alleen bezig met die gevallen, waarin de keuze inderdaad de persoonlijkheid
+zelf geldt en niet zijn of haar bezittingen, stand als anderszins.
+
+</p>
+<p>De begeerte tot bezit en tot vereeniging met een persoon van de andere sexe wordt, dit behoeft geen nader betoog, in de eerste
+plaats gewekt door lichamelijke eigenschappen en wellicht ook eenigermate door innerlijke, geestelijke hoedanigheden. Maar
+welke zijn die eigenschappen en hoedanigheden?
+
+</p>
+<p>Het is duidelijk, dat de eigenschappen, die de zinnelijkheid en de liefde der individu&euml;n van het andere geslacht opwekken,
+verschillend moeten zijn. Anders toch zouden allen hetzelfde type begeeren, en dit is naar de ervaring leert, niet het geval,
+de smaken zijn integendeel ook ten deze zeer verschillend.
+
+</p>
+<p>Wijl nu a priori kan worden aangenomen, dat er geen twee menschen zijn wier in- en uitwendige individualiteit volstrekt gelijk
+is, schijnt het geoorloofd en in elk geval het veiligst, zulks ook op sexueel gebied aan te nemen en zich te stellen op dit
+standpunt, dat ieder individu een eigen, van anderen verschillend sexueel ideaal heeft.
+
+</p>
+<p>Als het nu een mensch mag gelukken, dat exemplaar van de andere sexe te vinden, dat volkomen aan zijn individueel ideaal beantwoordt,
+dan zal het bezit daarvan hem toeschijnen als het hoogst bereikbare geluk. En diensvolgens zal zoodanig persoon met alle kracht
+er naar streven om in dat begeerlijke bezit te geraken.
+
+</p>
+<p>Maar het vinden van het wezen, dat in sexueel opzicht volkomen aan het individueele ideaal voldoet, is naar alle waarschijnlijkheid
+voor ieder individu buitengesloten. Het enkele feit, dat ieder zich zijn ideaal zou moeten zoeken uit meer dan 800 millioen
+individu&euml;n van het andere geslacht, verspreid over een oppervlakte van vele millioenen vierkante kilometers, leert met behulp
+der eenvoudigste kansberekening, dat zulk een vondst gelijk zou staan met een wonder, dat niemand redelijkerwijze kan verwachten.
+Theoretisch beschouwd vindt dan ook niemand zijn liefdesideaal. En als het gevonden werd, dan zou zulk een gelukkige vinder
+ook weer het ideaal van dat ideaal moeten zijn&#8212;iets wat men mag beschouwen als de onwaarschijnlijkheid in kwadraat. Geen sterveling
+mag dus op aarde hopen, dat het hoogste liefdesgeluk hem ten deel zal vallen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 341px"><img border="0" src="images/fig26.jpg" alt="26. Japansche Schoonheidstypen." width="341" height="720"><p class="figureHead">26. Japansche Schoonheidstypen.</p>
+<p>Gekleed in de kimono.
+
+</p>
+<p>Stratz, Frauenkleidung.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De practijk van het leven heeft echter in dezen doolhof van onwaarschijnlijkheden ten allen tijde uitweg weten te vinden.
+Waar het hoogste ideaal niet vindbaar is, en dat is het nimmer naar wij zagen, daar stelt men zich tevreden met de meer of
+minder verre benadering van het ideaal. En het overgroote meerendeel moet zich noodzakelijkerwijze zeer ver van zijn ideaal
+verwijderen, zoodat er tenslotte van de gansche idealentheorie weinig of niets terecht komt. Regel is, dat ieder individu,
+dat eenigermate zich door lichamelijke eigenschappen van een wezen der andere sexe voelt aangetrokken, zich daarvan <a id="d0e1135"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1135">54</a>]</span>zijn ideaal maakt en er zich mee tevreden stelt. Op deze wijze vindt ieder individu in zijn onmiddellijke omgeving gewoonlijk
+onmiddelijk zoodanig surrogaat voor het wellicht in hem sluimerende, maar onvindbare ideaal.
+
+</p>
+<p>Daarbij blijkt steeds en overal, dat zekere typen grootere aantrekkelijkheid bezitten dan andere en zulke meest-begeerde typen
+gelden dan als het ideaal in een bepaald milieu. Daar deze zinnelijke aantrekkelijkheid vrijwel uitsluitend uitgaat van de
+uiterlijke, lichamelijke hoedanigheden, van de lichaamsvormen en het geheele uiterlijk voorkomen, en wijl het zinnelijk aantrekkelijke
+<i>schoon</i> wordt genoemd, zijn zulke idealen tevens schoonheids-idealen.
+
+</p>
+<p>Elke tijd nu, elk volk, elk ras, elke leeftijd en elk milieu heeft zijn eigen schoonheids-idealen in dezen zin. En evenmin
+als er een eeuwige moraal is, zijn er eeuwige schoonheids-idealen. De Fransche anthropoloog Cordier zegt hiervan: &#8220;De schoonheid
+is geen monopolie van een of ander ras. Elk ras verschilt in zijn schoonheidsbegrippen van andere rassen. Daarom kunnen schoonheidsregels
+nooit absolute en algemeene waarde hebben&#8221;.
+
+</p>
+<p>De zinnelijkheid van den man reageert het sterkst en het snelst op lichaamsvormen, die hij individueel als schoon aanmerkt.
+De zinnelijkheid der vrouw schijnt meer gevoelig voor krachtsvertoon, voor lichaamskracht. Natuurphilosophen zien in deze
+wederkeerige aantrekking tusschen het schoone en het sterke een natuurwet werken, in het belang van het geheele menschelijke
+geslacht. Zoo construeert iedere natie, iedere tijd, ieder milieu zich zijn eigen Apollo en zijn eigen Venus.
+
+</p>
+<p>Waar en in welken tijd men zoekt, steeds blijkt onmiddellijk hoe de mannelijke zinnelijkheid zich de vrouw wenscht, maar zelden
+valt te bepalen, welke concrete <a id="d0e1148"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1148">55</a>]</span>eischen de vrouwelijke zinnelijkheid stelt aan den man. Dit is weer een gevolg van het feit, dat men in het leven der liefde
+overal en telkens ontmoet, dat de man optreedt als de aanvallende partij, die als zoodanig luide en duidelijk zijn wenschen
+en begeerten kenbaar maakt, terwijl de vrouw een passieve rol speelt en om in die rol te blijven zich omtrent hare verlangens
+niet of weinig uitlaat. In werkelijkheid is de rol der vrouw, naar wij zien zullen, volstrekt niet uitsluitend passief en
+afwachtend; door haar bewust en onbewust lokken, door haar zinnelijke aantrekkingskracht, die zij kunstmatig zooveel zij kan
+tracht te versterken en te verhoogen, treedt de vrouw evenzeer actief op, veelal nog actiever, als de man; doch dit geschiedt
+altijd met behoud van den schijn van lijdelijkheid; steeds tracht de vrouw te blijven in de rol van passiviteit. En daarom
+spreekt de man zich duidelijker uit omtrent de eischen, die hij stelt aan de uiterlijke persoonlijkheid van de vrouw, dan
+de vrouw dit doet ten aanzien van den man.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig27.jpg" alt="27. Perzische Schoonheidstypen." width="541" height="720"><p class="figureHead">27. Perzische Schoonheidstypen.</p>
+<p>Stratz, Frauenkleidung.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De vrouw als zoodanig oefent op den man de meeste aantrekkingskracht uit door haar uiterlijke vormen. Voor den man gaat er
+van elke vrouw wier lichaamsvorm zich aan zijn bewustzijn voordoet als schoon, een machtige zinnelijke bekoring uit.
+<a id="d0e1159"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1159">56</a>]</span></p>
+<p>De mannelijke zinnelijkheid reageert daarbij niet slechts op een enkel type, maar als regel op een menigte typen. Een en ander
+leidt logisch tot de gevolgtrekking, dat elke vrouw, wier uiterlijke vormen de sexueele zinnelijkheid van ook maar &eacute;&eacute;n man
+vermogen te doen ontvlammen, eenigerlei schoonheid bezit. Want wat zinnelijke liefde vermag op te wekken is schoon. Schoonheid,
+zegt Plato, is zichtbaar geworden liefde. Waar nu van bijna elke vrouw nog eenige zinnelijke aantrekkingskracht uitgaat, mag
+men aannemen, dat vrouwenschoonheid van alle betrekkelijke begrippen wel het meest betrekkelijke is en allerminst is gebonden
+aan een enkelen vorm, maar zich in een menigte vormen kan voordoen. Dat er inplaats van een enkel algemeen schoonheids-ideaal
+vele en velerlei schoonheids-idealen der vrouw zijn, leert reeds een vluchtige blik op de werkelijkheid.
+
+</p>
+<p>Aan den anderen kant staat evenzeer vast, dat niet van alle vrouwen een zelfde mate van aantrekkelijkheid uitgaat. Integendeel,
+in dit opzicht vallen vele graden waar te nemen. In het spraakgebruik gelden die typen, van wie de krachtigste sexueele bekoring
+schijnt uit te gaan, als schoonheids-idealen bij uitnemendheid. Indien nu ten allen tijde dezelfde typen de meeste, en andere
+typen de minste bekoring hadden uitgeoefend, dan zou men, daardoor geleid, tot bepaling van een algemeen schoonheids-ideaal
+kunnen komen. Maar juist het tegenovergestelde is het geval&#8212;tusschen de schoonheids-idealen wordt aanhoudend stuivertje gewisseld.
+Een type, in een gegeven tijd in zwang als ideaal, blijkt dikwijls kort daarna in de achting sterk gedaald. Blijkbaar raakt
+men van een bepaald type tenslotte verzadigd en de smaak slaat dan veelal om in de richting van het tegendeel van dat type.
+
+</p>
+<p>Een vluchtige blik op wat al zoo in den loop der tijden als schoon heeft gegolden, bewijst dit onmiddellijk. Het schoonheidsbegrip
+in het algemeen en ten aanzien der vrouw in het bijzonder is zeer relatief, eerstens bij elk menschenras, verder bij elk volk,
+tenslotte bij ieder individu. En zelfs de individuen doorloopen ieder voor zich weer een reeks graden, die bij den een allengs
+opklimmen en verfijnen, bij den ander daarentegen geleidelijk afdalen en vergroven. Een diepere beschouwing dezer verschijnselen
+leert, dat de schoonheids-idealen van een tijdperk, van een volk, van een individu, voortkomen uit de algemeene geestelijke
+en stoffelijke gesteldheid van dien tijd, dat volk, dat individu. Dit openbaart zich het duidelijkst en het krachtigst in
+de kunst. De kunst is ontstaan uit de zinnelijkheid, en zij is ten allen tijde gebleven de verraderlijke medeplichtige van
+de zinnelijkheid, van wie wij alles vernemen, wat wij omtrent de zinnelijke idealen van een tijdperk of volk wenschen te weten.
+De kunst van een tijdperk leert ons met documentaire betrouwbaarheid de zinnelijke schoonheids-idealen van dat tijdperk kennen.
+
+</p>
+<p>Het schoonheids-ideaal van elken tijd hangt af van het algemeene karakter van den betreffenden tijd. Evenmin als er een voor
+eeuwig vaststaande moraal bestaat, bestaan er eeuwige schoonheids-begrippen, maar deze zijn evenals <a id="d0e1168"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1168">57</a>]</span>alles wat bestaat onderworpen aan gestadige vervorming en vervanging, onder den invloed van velerlei geestelijke en stoffelijke
+factoren.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p012.jpg" alt="Aphrodite (Venus) van het Kapitool, Rome." width="720" height="510"><p class="figureHead">Aphrodite (Venus) van het Kapitool, Rome.</p>
+<p>Grieksche beeldhouwkunst der 5<sup>e</sup> eeuw v. Chr.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In tijden van groote bewegingen, van krachtig geestelijk en stoffelijk leven zien wij, uit het algemeene beeld van de kunst
+dier tijden, een groote overeenkomst in de overheerschende schoonheids-idealen. Hetzelfde valt waar te nemen in tijden van
+algemeene geestelijke en stoffelijke inzinking en van algemeen ouderdomsverval. Zoo stemt de glorietijd der oudheid in schoonheids-idealen
+treffend overeen met het tijdperk der algemeene geestelijke en stoffelijke wedergeboorte na den geestelijken dood der middeleeuwen&#8212;het
+tijdperk der Renaissance.
+
+</p>
+<p>In beide tijdperken geldt die man als schoon, die het zuiverst de lichamelijke kenmerken bezit zijner natuurlijke geslachtelijke
+activiteit, nl. kracht en energie. Het hero&iuml;sch schoonheids-ideaal in beide tijdperken is: de gestalte van een Apollo van
+Belvedere, met de energie van een bekroonden hengst, zooals Brandes zegt in zijn werk over Shakespeare. En de vrouw geldt
+als schoon, als zij ten volle is toegerust voor de glori&euml;n van het moederschap; niet het teere wezentje van was-bleeke doorschijnendheid,
+en met nauwelijks lichaam genoeg om een sexe te mogen veronderstellen; maar de vrouw wier schoot en wier boezem, begeerende
+en begeerd, zwelt van onuitputtelijke vruchtbaarheid; zij moet tegelijk Venus en Juno zijn, groot en imposant van gestalte,
+met weelderige lendenen en de malsche majesteit eener Venus Callipygos, met vleezige dijen en volle armen, in staat de reuzen
+die zij aanlokken in haar omhelzingen te verstikken. Zoo zijn de majestueuze vrouwenfiguren der antieke kunst en zoo zijn
+de vrouwen van een Ariosto en een Rubens.
+
+</p>
+<p>Tijden, die in algemeen karakter het tegendeel vormen van die hero&iuml;sche kracht, hebben een tegenovergesteld schoonheids-ideaal.
+Geen forsche weelderigheid van vormen kan dan bekoren; wat men wil zijn slanke figuren, tenger en teer, sierlijk en klein;
+in de plaats van het gezond-heftige treedt het pikant-wellustige; wat men verlangt is verfijning, decadente romantiek in het
+zinnelijk genieten, men keert zich af van het geweldige der natuur en wordt meer en meer toegankelijk voor de meest phantastische
+perversiteiten. En daarbij wordt de natuurlijke bestemming der zinnelijkheid&#8212;dat is levenverwekking&#8212;angstvallig ontweken.
+Zingenot zonder gevolgen, visitatie zonder ontvangenis, wordt het algemeene streven, totdat men tenslotte in doellooze zinnelijkheid
+ondergaat.
+
+</p>
+<p>En precies zooals zich dit alles afspeelt in gansche tijdperken, gaat het ook in het leven van waarschijnlijk ieder individu.
+Ongetwijfeld beweegt de zinnelijkheid van elk individu zich in de richting van een der hier geschetste uitersten. Met dit
+verschil dan tusschen individu en het geheel der samenleving, dat het individu zich alleen in de eene of in de andere richting
+consequent uit kan leven, terwijl het geheel tenslotte een grens en een hoogtepunt bereikt, dan op den afgelegden ontwikkelingsweg
+terugkeert en zich in tegengestelde richting begint te bewegen. Het individu kan zich als regel niet <a id="d0e1188"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1188">58</a>]</span>herstellen, het kan niet omkeeren, terwijl het geheel steeds zwanger gaat van zijn tegendeel, zoodat een machtig tijdperk
+steeds verval, en een tijd van verval steeds renaissances in zich bergt.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig28.jpg" alt="28. Nymphen en Satyrs." width="720" height="620"><p class="figureHead">28. Nymphen en Satyrs.</p>
+<p>Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640), Prado-museum, Madrid.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Hoe meer een tijdperk zinnelijk genieten terwille van het zinnelijk genot op den voorgrond stelt, des te grooter wordt de
+omweg dien men maakt naar het zinnelijk genot. De zege in de zinnelijkheid wordt gesplitst in tientallen gedeeltelijke overwinningen,
+en voor iedere zegepraal werpt men meerdere barricaden op, die eerst bestormd moeten worden, ook als de eindoverwinning reeds
+van te voren bij beide partijen vaststaat. Men rekt het genot door het te verschuiven tot later, men geniet door de begeerte
+te prikkelen en met de bevrediging te dralen. Elke erotische maaltijd moet bestaan uit eenige dozijnen schotels, die het hoofdgerecht
+voorafgaan en tot bijzaak maken. Het zinnelijk menu moet bestaan uit een aaneenschakeling van de uitgezochtste lekkernijen,
+die steeds den zinnelijken honger prikkelen zonder hem te verzadigen. Men <a id="d0e1201"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1201">59</a>]</span>verfoeit en minacht den eenvoudigen kost met slechts &eacute;&eacute;n gerecht, waaraan men zich zonder toespijzen verzadigt, zoodat de
+honger gestild is en er geen behoefte of begeerte naar meer overblijft. Direct op het hoofddoel los te gaan, anders dan bij
+wijze van afwisseling, geldt dan als alleen goed voor boeren en onbeschaafd volk, dat niet weet te leven.
+
+</p>
+<p>Geheel in overeenstemming daarmee zijn in zulke tijden de heerschende schoonheids-idealen en dit werkt met de zekerheid eener
+natuurwet terug op alles wat het verkeer en het leven der sexen direct of indirect betreft, en vooral op de middelen, die
+de vrouw te baat neemt, om hare sexueele aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+</p>
+<p>De gezonde man in de volle kracht des levens gevoelt zich zinnelijk alleen aangetrokken tot de tot vollen lichamelijken wasdom
+gekomen volrijpe vrouw. De afgeleefde en uitgeputte zinnelijkheid van den grijsaard voelt zich daarentegen slechts aangetrokken
+tot de geslachtelijke onrijpheid; alleen de boezem die zich nog pas flauw begint te ronden, lokt hem aan. Evenzoo is het gesteld
+met de vrouw. In haar bloeitijd haakt zij naar den potenten man, die haar geslachtelijken honger tot verzadigens toe vermag
+te stillen en die aan het altaar van Priapus ware Herculeswonderen vermag te presteeren. De overrijpe matrone daarentegen,
+die den zinnelijk-krachtvollen man niet meer kan bekoren, richt het restant harer aantrekkelijkheid op de onervarenheid van
+den knaap, om haar in laatste flikkeringen oplaaiend vuur te koelen aan het eerste ontgloeien zijner opkomende manbaarheid.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig29.jpg" alt="29. Stroomgodinnen." width="720" height="398"><p class="figureHead">29. Stroomgodinnen.</p>
+<p>Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640), Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>En zooals in het leven der individuen is het hiermee ook gesteld in het <a id="d0e1218"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1218">60</a>]</span>leven der geslachten en volken. Het leven van de individueele deelen is een verkleind beeld van het leven van het geheel.
+Een volk in volle physieke kracht heeft een hero&iuml;sch forsch en krachtig, rijp en weelderig schoonheids-ideaal en het verzadigt
+zich daaraan met hero&iuml;sche kracht; de potentie is evenredig aan de begeerte. Een volk dat in een toestand verkeert van ouderdomsverval,
+heeft smaak in het onrijpe, in het on- en tegennatuurlijke, en wordt verteerd door impotente begeerte.
+
+</p>
+<p>Uit het bovengezegde blijkt, dat het begrip schoonheid in hooge mate afhankelijk is van den aard der zinnelijkheid, en de
+aard der zinnelijkheid is weer voor een groot deel afhankelijk van het geheele geestelijke en stoffelijke milieu waarin het
+individu verkeert. Dit geldt allereerst van de zinnelijkheid van den man, doch ook, zij het misschien in mindere mate, van
+die der vrouw.
+
+</p>
+<p>Het abstracte ideaal van vrouwelijke schoonheid heeft in de oudheid zijn hoogste uitdrukking gevonden in de Aphrodite-figuur
+der Grieken. Aphrodite, door de Romeinen Venus genoemd, is in de mythologie der Ouden de uit het schuim der zee geboren godin
+der liefde en der schoonheid. Als zoodanig overtreft zij alle hemelsche en aardsche wezens in bekoorlijkheid en bevalligheid.
+In haar gevolg zijn de drie Grati&euml;n&#8212;de personificaties van het vurig zinnelijk verlangen. In haar gordel schuilt de tooverkracht
+aller zinnelijke betoovering, waartegen ook de wijzen niets vermogen. Al wat leeft in den hemel of op aarde is aan haar zoete
+macht onderworpen. Zij is de schenkster aller schoonheid en van alle liefdegeluk en zij is als zoodanig tevens de godin der
+huwelijken en van alle op wederzijdsch minnen berustende geslachtsgemeenschap.
+
+</p>
+<p>De voorstelling eener uit de golven der zee opgestegen godin der liefde is uit Azi&euml; tot de Grieken gekomen&#8212;de Aphrodite der
+Grieken is de esthetisch verfijnde Astarte der volken van het oude West-Azi&euml;. Naar de plaatsen waar en de hoedanigheden waarin
+zij vereerd werd, droeg zij vele bijnamen, evenals de Venus der Romeinen. Als zinnebeelden der liefde waren aan haar toegewijd
+de myrte, de roos en de appel, als zinnebeelden der vruchtbaarheid de maan, de duif, de haas. De kunstenaars der oudheid stellen
+haar bij voorkeur voor als een jonge vrouw, schitterend in de weelderige schoonheid der jeugd, vol gratie en bekoorlijkheid.
+
+</p>
+<p>In het gevolg van Aphrodite dacht men zich, naar wij boven reeds zagen, de drie Grati&euml;n of Chariten: Euphrosyne (feestvreugde),
+Aglaja (gloed) en Thalia (bloeiend geluk), door de oude en de nieuwe kunst voorgesteld als liefelijke en bekoorlijke vrouwelijke
+wezens (zie de bijlage: De drie Grati&euml;n).
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p013.jpg" alt="Niobide." width="509" height="720"><p class="figureHead">Niobide.</p>
+<p>(Dochter van Niobe, door Apollo en Diana met pijlen gedood.)
+
+</p>
+<p>Grieksche beeldhouwkunst 5e eeuw v. Chr. In 1905 te Rome gevonden, thans te Milaan.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Naast deze godin der liefde kende de Helleensche oudheid ook een god der liefde, meer speciaal der dartel-zinnelijke liefde.
+Bij de Grieken heette deze mannelijke liefdegod Eros, bij de Romeinen Amor en ook Cupido. Hij is de personificatie van de
+macht waardoor alle levende wezens op aarde ontstaan. Hij is de zoon van Aphrodite, een vader heeft hij niet. Bij de dichters
+is hij een dartele, bevallig-schoone knaap, een overmoedige kwelgeest <a id="d0e1239"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1239">61</a>]</span>van goden en menschen. Op gouden vlerken rondvliegend, gewapend met een boog en een gevulden pijlkoker, wondt hij al wat hij
+ontmoet in den hemel, op de aarde, in de zee en in de onderwereld. Hij is niet alleen de god der geslachtelijke liefde (die
+in de moderne literatuur naar hem ook wel erotische liefde wordt genoemd), maar ook der vriendschap. Gaarne brengt men hem
+in gemeenschap met Psyche (zie bijlage: Amor en Psyche), de personificatie van de menschelijke ziel, en dikwijls voorgesteld
+als een vlinder of als een meisje met vlindervleugels.
+
+</p>
+<p>Appulejus geeft in zijn &#8220;Metamorphosen&#8221; van de verhouding van Eros (Amor) en Psyche de volgende liefelijke voorstelling.
+
+</p>
+<p>Een koning had drie dochters, waarvan Psyche de jongste en mooiste was. Eros vatte liefde voor haar op en voerde haar in onzichtbare
+gedaante naar een eenzaam oord, waar zij in liefde met hem vereenigd leefde, echter zonder hem ooit te zien. Hare afgunstige
+zusters bewogen haar er bij Eros, ondanks diens verbod, op aan te dringen zich te vertoonen. Zij werd toen door Eros verlaten
+en zwierf droevig rond om hem terug te vinden. Eindelijk, na vele wederwaardigheden werd zij om het doorgestane lijden van
+schuld gereinigd geacht en voor altijd met hem vereenigd. Haar dochter gaf zij den naam van Gelukzaligheid. Appulejus heeft
+aan deze vertelling een wijsgeerigen zin gegeven. Eros is de machtige geest, die den mensch door schoonheid en liefde brengt
+tot het goede en daardoor tot gelukzaligheid; wil men meer dan hij daarvoor noodig acht, dan trekt hij zich terug en hem dan
+terug te vinden is een lange weg van lijden en wroeging.
+
+</p>
+<p>Van de geheele eindelooze reeks van godenfiguren der oude mythologie&euml;n is er geen, die in de romantische en dichtliteratuur
+aller volken, alsook in de beeldende kunsten zoo veelvuldig voorkomt als Eros (Amor). Meest spreekt men dan in schertsenden
+zin, waarin dan evenwel een diepere beteekenis verborgen ligt. De groote Deensche sprookjes-dichter Andersen geeft van dezen
+beminnelijken kwelgeest de volgende voorstelling.
+
+</p>
+<p>Er was eens een oude dichter, zoo&#700;n wezenlijk goede oude dichter. Op een avond, toen hij rustig thuis zat, brak er een vreeselijk
+onweer los; de regen viel bij stroomen neer, maar de dichter zat warm en wel bij zijn kachel, waarin het vuur knetterde en
+de appels braadden.
+
+</p>
+<p>&#8212;Wie in dat weer buiten is, moet wel doornat worden, peinsde hij, want hij was een goedmoedige dichter.
+
+</p>
+<p>&#8212;Ach, doe open! Ik bezwijk van koude en ik ben zoo nat! riep eensklaps daarbuiten een kinderstem. Het kind weende en klopte
+aan de deur, onderwijl de regen in stroomen bleef neervallen en de storm de vensters deed rammelen.
+
+</p>
+<p>&#8212;Arme kleine! zeide de oude dichter en stond op en opende de deur. Daar stond een jonge knaap; hij was geheel en al naakt
+en het water droop hem uit het lange blonde haar. Hij bibberde van koude; was hij niet binnengelaten, dan zou hij in het barre
+weer zeker zijn omgekomen.
+
+</p>
+<p>&#8212;Jij arme kleine! zeide de oude dichter en nam hem bij de hand. Kom <a id="d0e1257"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1257">62</a>]</span>binnen, ik zal je verwarmen! Wijn en een appel zal je ook hebben, want je bent een lieve jongen!
+
+</p>
+<p>Dat was hij ook. Zijn oogen leken twee heldere sterren, en ofschoon het water hem uit het blonde haar droop, krulde het zich
+toch alleraardigst. Hij zag er uit als een kleine engel, maar hij was bleek van kou en bibberde over het gansche lichaam.
+In zijn hand hield hij een prachtigen boog, die echter door den regen geheel was bedorven; de kleuren der mooie pijlen vloeiden
+door den regen in elkander.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 412px"><img border="0" src="images/fig30.gif" alt="30. Peleus en Thetis." width="412" height="410"><p class="figureHead">30. Peleus en Thetis.</p>
+<p>Vaasschildering van een kylix (schaal met voet), opgegraven te Vulci in Itali&euml;, (Birch &#8220;Ancient Pottery&#8221;, John Murray, Londen).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De oude dichter ging weer zitten bij zijn kachel, nam den kleinen knaap op zijn schoot, streelde hem het water uit zijn haren,
+warmde de verkleumde handjes in de zijne en gaf hem wat warmen wijn te drinken. Toen leefde het kind op, er kwam een blos
+op zijn wangen, hij sprong op den vloer en trippelde om den ouden dichter heen.
+
+</p>
+<p>&#8212;Je bent een vroolijke jongen! zei de oude. Hoe heet je?
+
+</p>
+<p>&#8212;Ik heet Amor! antwoordde hij. Kent u me niet? Daar ligt mijn boog. Daarmee kan ik schieten. Kijk, nu is het weer goed weer;
+het maantje schijnt!
+
+</p>
+<p>&#8212;Maar je boog is bedorven! zeide de dichter.
+
+</p>
+<p>&#8212;Dat zou jammer zijn, zeide de kleine knaap, nam hem op en bekeek hem.&#8212;O, hij is al weer droog en hij is weer goed. De pees
+is juist goed strak geworden. Ik zal hem eens probeeren. En meteen spande hij den boog, legde een pijl erop, mikte en schoot
+den ouden dichter precies in het hart.
+
+</p>
+<p>&#8212;Nu kan u zien, dat mijn boog niet bedorven is! zeide hij, lachte luid en liep weg. Neen, geen aardige jongen. Zoo op den
+ouden dichter te schieten, die hem zoo vriendelijk in zijn warme woning had opgenomen, zoo lief tegen hem was geweest en hem
+warmen wijn en den lekkersten appel gegeven had.
+
+</p>
+<p>De goede dichter lag op den vloer en weende, want hij was precies in het hart geraakt.&#8212;Foei, zeide hij, wat een ondeugende
+jongen is die Amor! Ik zal het aan alle goede kinderen vertellen, dat ze zich voor hem kunnen wachten en nooit met hem spelen,
+want hij zou ze maar kwaad doen.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Aphrodite (Venus), de godin der liefde, was bij de Ouden tegelijkertijd de godin der vrouwelijke schoonheid&#8212;liefde en schoonheid
+waren voor het esthetisch gevoel der ouden onafscheidelijke begrippen. Haar mannelijke tegenhanger, <a id="d0e1286"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1286">63</a>]</span>Eros (Amor), is evenwel niet tegelijk de vertegenwoordiger der mannelijke schoonheid, wel der zinnelijkheid in het algemeen,
+als om te kennen te geven, hoezeer men de liefde bij den man onafscheidelijk achtte van zinnelijkheid.
+
+</p>
+<p>Als personificatie der mannelijke schoonheid gold bij het meest artistieke volk der oudheid Apollo (zie bijlage: Apollo van
+Belvedere), de beschermer van al wat goed en schoon is, doch meer nog de jongeling Adonis, het symbool van het jonge lenteleven.
+Deze jongeling deed zoozeer de vrouwelijke zinnelijkheid ontvlammen, dat behalve Aphrodite zelf o.a. ook Persephone, de machtige
+en schrikkelijke koningin der onderwereld, op hem verliefde, waaruit een felle strijd tusschen de beheerscheressen van den
+Hades en van den Olympus ontbrandde, aan welken strijd Zeus zelf tenslotte een einde moest maken door te bepalen, dat elk
+der beide godinnen hem een deel van het jaar zou bezitten. In geheel de antieke wereld werden in den zomer met groote pracht
+Adonisfeesten gevierd, waaraan vooral de vrouwen deelnamen. Ook keizer Hadrianus&#700; gunsteling Antinous (zie bijlage: Antinous)
+was een ideaal van mannelijke schoonheid der antieke wereld.
+
+</p>
+<p>Tegenover Aphrodite (Venus) als godin der schoonheid en der liefde staat Pallas Athene (Minerva), het symbool der boven de
+sexualiteit staande vrouwelijke waardigheid, het ideaal der eeuwige maagd, los van alle zinnelijkheid, het zinnebeeld der
+vrouwelijke wijsheid, die zich niet, zooals zoo vaak die van den man, door zinnelijken hartstocht laat vervoeren en meeslepen.
+Ook in deze gedachte vond de oudheid een bevrediging van haar schoonheids-idealen&#8212;de Pallasbeelden van Phidias op den Acropolis
+te Athene en op Lemnos golden als de in beeld gebrachte verheven vrouwelijke schoonheid bij uitnemendheid.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig31.gif" alt="31. Aphrodite en haar Gevolg." width="581" height="256"><p class="figureHead">31. Aphrodite en haar Gevolg.</p>
+<p>Schildering op een oud-Grieksche vaas (uit: &#8220;E&oslash;. Apx., 1897).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In hun voorstellingen in beeld als anderszins van al deze en verdere figuren hunner nationale mythologie&euml;n, hebben de kunstenaars
+der Helleensche oudheid hunne begrippen en idealen van mannelijke en vrouwelijke schoonheid vastgelegd. En die voorstellingen
+hebben het esthetisch gevoel van alle latere geslachten kunnen bevredigen. Zij zijn de voorbeelden van verheven zoowel als
+van zinnelijke schoonheid geworden voor alle tijden en de kunstenaars uit latere tijden geven aan hunne schoonheids-idealen
+bij voorkeur de namen dezer idealen der oudheid (zie bijlagen: Venus en Amor, Venus en Adonis, en Venus). De kunstproducten
+uit dien tijd, toen <a id="d0e1301"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1301">64</a>]</span>niets heilig was dan het schoone, zijn tot op heden in den strijd om den voorrang met die van andere tijdperken steeds weer
+boven gekomen en erkend als de ideale typen van den schoonen mensch. Het Venusbeeld van het eiland Melos (nu: Milo), de Venus
+die in 1584 in het bezit kwam der familie de Medici te Florence en daarom in de kunst bekend is als de Venus der Medici, verder
+de Venus van het Kapitool en de Venus Callipygos zijn daarvan de onsterfelijke voorbeelden (zie de bijlagen). En dit geldt
+niet alleen van hunne uitbeeldingen van de godenwereld, maar ook van hunne gewrochten naar het levend model&#8212;bij hen zijn de
+godinnen niet schooner of verhevener dan de hetaeren of publieke vrouwen, zooals Aspasia, Phryne, Tha&iuml;s, Myrrhina, Lamia,
+Thargelia, La&iuml;s, Theodota enz. Zelfs zou de vermaarde hetaere Phryne het model zijn geweest, waarnaar Praxiteles zijn Aphrodite
+voor Cnidus, de hoofdstad van het Dorisch Verbond in Klein-Azi&euml; (vandaar: Venus der Cnidi&euml;rs of Cnidische Venus), schiep.
+En hoezeer beide uitersten die zich bij de vrouw laten denken&#8212;godin en prostituee&#8212;door de Ouden op &eacute;&eacute;n lijn werden gesteld,
+zoo zij slechts beantwoordden aan hun ideaal van schoonheid, blijkt hieruit, dat in den tempel te Thespi&aelig;, de geboortestad
+van Phryne, het beeld van Aphrodite en een portretstandbeeld van Phryne nevens elkaar stonden.
+
+</p>
+<p>Dit vinden wij trouwens terug in elk gulden tijdvak der kunst. Treffende voorbeelden daarvan zijn vele voorstellingen van
+de maagd Maria. Bij vele daarvan is het bij den eersten blik duidelijk, dat bij het ontwerpen den maker geheel iets anders
+voor den geest heeft gezweefd dan een onsterfelijk godsbegrip. Van de moeder-gods-beelden der Renaissance zijn vele niets
+dan uitingen van het erotische schoonheids-ideaal van dat tijdvak. Evenals in de oudheid aan hetaeren een plaats werd waardig
+gekeurd naast de godin van den Olympus, zoo zij slechts schoon waren, wordt Maria, behalve hemel-koningin tevens de ideale
+koningin der zinnelijke schoonheid. De aanblik van de boezems en verdere vrouwelijke vormen der Renaissance-Maria&#700;s wekken
+alles behalve bovenaardsche en bovenzinnelijke gedachten en verlangens. In de voorstelling van de Boodschap is zij blijkbaar
+meer de in erotischen gloed ontvlammende jonge vrouw, voor wier geest blijkbaar zeer aardsche beelden zweven, dan een in verheven
+geestverrukking zich verdiepende uitverkorene, die in de glorie van smetlooze reinheid het wonder der onbevlekte ontvangenis
+ondergaat. Van etherische kuischheid is in den regel geen spoor meer te ontdekken. Waar zij het kind Jezus zoogt, is dit voor
+den schilder gewoonlijk slechts een even welkom als schijnbaar ongezocht motief om een schoone jonge vrouw op het pikantst
+te decolleteeren (zie bijlage: Moederweelde). Zoo wordt in de Renaissance het heiligenbeeld, evenals in de oudheid, het ideaal
+der zinnelijke schoonheid. Dit blijkt te meer, wijl in die Mariabeelden niet zelden vrouwen werden vereeuwigd, die haar beroemdheid
+voornamelijk hadden verworven in en om de alcove. Men denke hier slechts aan het beroemde portret van Agnes Sorel van Jean
+Foucquet (thans in de Antwerpsche galerij). Als madonna met het <a id="d0e1305"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1305">65</a>]</span>goddelijk kind op den arm demonstreert zij de gansche pracht en de volle weelderige heerlijkheid van haar om zijn schoonheid
+vermaarden boezem. En alleen om die pracht te vertoonen was het blijkbaar te doen, zoowel den schilder en het model als hem
+die de opdracht had gegeven. Het motief der moeder Gods was daarbij alleen het ongezocht schijnende voorwendsel. Interessant
+is bij al deze doorzichtige pogingen om het hemelsche in dienst te stellen van het zinnelijke aardsche schoonheidsideaal,
+dat in dien tijd bij vrijwel alle voorstellingen van de maagd Maria de onnoozele Joseph gemist wordt. Maria had hare schoonheid
+niet haar man te vertoonen, maar aan ieder die oog had voor vrouwenschoon. En waar men zich van Maria bedient om de heerlijkheden
+der vrouw ten toon te stellen, daar heeft men Joseph niet noodig, hij kan gaan, hij zou slechts hinderen en opnieuw de ondankbare
+rol spelen van overbodige bijlooper.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p014.jpg" alt="Venus van Medici." width="720" height="510"><p class="figureHead">Venus van Medici.</p>
+<p>In de 16<sup>e</sup> eeuw in het Octaviapaleis te Rome ontdekt en daar vermoedelijk in de 1<sup>e</sup> eeuw v. Chr. ontstaan, later in bezit der familie Medici te Florence; sinds 1770 aldaar in de Tribuna van het paleis del
+Uffizi. Het (valsch gebleken) inschrift in het voetstuk noemt Cleomenes van Athene als den maker.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het erotisch karakter van de heiligenbeelden der Renaissance komt natuurlijk nog sterker uit als het motief zelf reeds op
+iets erotisch betrekking heeft, zooals bijvoorbeeld bij de voorstelling van de boetvaardige Magdalena. Al die boetvaardige
+Magdalena&#700;s der Renaissance zijn schoone zondaressen, wier zonde op het eerste gezicht zeer begrijpelijk is, maar wier boetende
+ziel meer vervuld schijnt van de mysteri&euml;n der alcove dan van de verschrikkingen van het vagevuur.
+
+</p>
+<p>Ook in dezen tijd weer was niets heilig dan het schoone en al wat aan het toenmalig schoonheids-ideaal beantwoordde werd heilig
+geacht. En opnieuw greep men in dit tweede groote tijdvak van heerschappij van het schoone, zelfs bij voorkeur naar het heilige.
+Het oude testament werd de groote voorraadschuur van onderwerpen voor voorstellingen, waarin de schoonheids-idealen zich in
+erotischen gloed konden openbaren. Joseph en de vrouw van Potifar (zie bijlage), Lot en zijn dochters, Simson en Delila, David
+en Bathseba, Suzanne in het bad en dergelijke zijn de geliefkoosde onderwerpen van de kunst&#8212;steeds de trouwe spiegel van het
+geestesleven van een tijdvak of van een volk&#8212;der Renaissance. En ook de geheele Olympus herleefde weer, voor zoover hij erotische
+motieven aan de hand kon doen. Als men Venus, Jupiter, Mars, Juno, Diana en de verdere mythologische godheden of de legendarische
+en half-historische figuren uitbeeldde, dan was dit steeds om hen ten toon te stellen in hun altijddurend genotleven. Men
+schilderde de tallooze godenminnarijen en daaruit steeds de meest pikante episoden. En evenals men bij het uitbeelden van
+Maria louter de toenmalige opvatting der vrouwenschoonheid weergaf, hield men zich bij het schilderen van de antieke goden
+en godinnen in het minst niet angstvallig aan de origineelen, maar gaf daarin zijn eigen schoonheids-idealen weer.
+
+</p>
+<p>In den tegenwoordigen tijd is de slanke figuur het overheerschende esthetische ideaal van vrouwenschoonheid, terwijl een bepaald
+ideaal van mannenschoon moeilijk zou zijn aan te wijzen. Een noodzakelijk gevolg van dit slankheidsideaal <a id="d0e1326"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1326">66</a>]</span>is de vereering der lichaamsvormen van het meisje, zelfs van het nauwelijks de kinderschoenen ontwassen en lichamelijk nog
+onrijpe meisje. En een verder gevolg van deze vereering van het meisjesachtig slanke, is een algemeene simulatie van meisjesvormen
+door de geheele vrouwenwereld. Zoolang mogelijk en met alle ten dienste staande toilet-, garderobe- en andere middelen streven
+alle nog levenslustige vrouwen er naar meisje te schijnen. Geen vrouw meer is op het eerste gezicht boven de twintig, zoo
+zij niet over de vijftig is. Zoo machtig is de invloed der mode op het algemeene beeld, waarin zich de vrouwenwereld van een
+tijdperk vertoont, nu zoowel als voorheen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig32.jpg" alt="32. Geboorte van Adonis." width="720" height="500"><p class="figureHead">32. Geboorte van Adonis.</p>
+<p>Schoonheids-ideaal der Renaissance, naar de schilderij van B. Franceschini (1611&#8211;1689), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Algemeen heerscht de meening, dat van de schoonste vrouwen, d.w.z. van die welke het esthetisch ideaal van het oogenblik het
+dichtst nabij komen, ook de grootste erotische bekoring uitgaat. Onwillekeurig neemt men aan, dat alle vrouwen, die als courtisanes
+van vorsten als anderszins haar naam in de geschiedenis hebben achtergelaten, bijzondere schoonheden geweest zijn. Dit is
+echter volstrekt de regel niet. Integendeel, een heele reeks van zulke vrouwen voldeden maar aan matige schoonheidseischen.
+En een menigte esthetisch bijzonder schoone vrouwen zou daar tegenover zijn te stellen, van <a id="d0e1339"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1339">67</a>]</span>wie niet blijkt, dat zij bijzonder de aandacht hebben getrokken. Men moet aannemen dat bij de erotische aantrekking tusschen
+de sexen niet louter de esthetisch schoone lichaamsvormen den doorslag geven, maar dat zich daarbij ook allerlei duistere
+sympathi&euml;n doen gelden.
+
+</p>
+<p>De geliefde vrouw is altijd een engel, of zij moeder, zuster, dochter of echtgenoote heet. De vrouw, die men niet liefheeft,
+is en blijft maar een vrouwspersoon, al ware zij zoo schoon als de Venus van Milo. Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig33.jpg" alt="33. Venus." width="720" height="523"><p class="figureHead">33. Venus.</p>
+<p>Middeleeuwsch schoonheids-ideaal, naar de schilderij van Tiziano Vecelli (Titiaan, 1477&#8211;1576), Uffizien, Florence.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het heeft niet ontbroken aan pogingen om langs materieelen en werktuigelijken weg een normaal schoonheidstype vast te stellen,
+en wijl bijna uitsluitend de meer zinnelijke man zich daarvoor interesseert, gelden al zulke pogingen voornamelijk de vrouw.
+De kenteekenen, waarnaar in zulke stelsels de mate van schoonheid wordt beoordeeld, heeten te zamen een schoonheidskanon of
+kortweg kanon. Zulke kanons stellen bepaalde eischen aan de voornaamste uitwendige deelen van het lichaam enz., en het meerendeel
+dier eischen komt neer op een eenvoudige meting. Een individu, dat aan alle gestelde eischen zou voldoen, zou dan als het
+ideaal van schoonheid moeten worden aangemerkt. Zulke kanons stammen al uit de oudheid. Volgens den kanon van Polycletus <a id="d0e1352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1352">68</a>]</span>moet het gezicht een tiende van het geheele lichaam uitmaken. De Egyptische kanon stelde den eisch, dat de lichaamslengte
+gelijk moest zijn aan 19 maal de lengte van den middelvinger. In den tegenwoordigen tijd heeft men een anderen weg ingeslagen&#8212;men
+heeft bij een zoo groot mogelijk aantal individu&euml;n de gemiddelde maat der verschillende lichaamsdeelen zoeken vast te stellen
+en daarnaar normale maten voor het gansche lichaam berekend, en ten slotte daaruit ideale schoonheidstypen voor rassen en
+individu&euml;n trachten af te leiden. Als grondmaat (modulus) nam men de zonderlingste en willekeurigste uitgangspunten; zoo bijvoorbeeld
+de Duitsche anatoom G. Fritsch de lengte van de lijn tusschen neus en schaambeensvereeniging bij rechtstandige houding.
+
+</p>
+<p>Al zulke pogingen om met den maatstok het ideaal te vinden, hebben natuurlijk weinig of geen esthetische waarde. Want daarin
+worden doorsnee en ideaal op &eacute;&eacute;n lijn gesteld. Zoo heeft een Belgisch geleerde door optelling van de gezamentlijke lengtematen
+aller Belgen en deeling van het zoo verkregen aantal millimeters door het totaal aantal Belgen, de ideale lichaamsmaat van
+den Belg zoeken vast te stellen; bij het bekend worden dier methode hebben zijn landgenooten karikaturisten wel gezorgd, dat
+hij met zijn systeem terecht kwam bij alles behalve ideale typen.
+
+</p>
+<p>En men is zelfs nog verder gegaan en heeft een meting van het heele menschdom voorgeslagen, ten einde op die wijze den idealen
+mensch op te sporen.
+
+</p>
+<p>Men is op deze buitensporigheden thans vrijwel teruggekomen. Men houdt nog wel vast aan maatstaf of kanons, aan een verzameling
+van uiterlijke kenteekenen waarnaar de meerdere of mindere mate van lichaamsschoon moet worden beoordeeld, maar men spreekt
+daarbij weinig of niet meer van ideaal. Vele kunstenaars hebben zulke kanons opgesteld, vooral om een richtsnoer te hebben
+voor de onderlinge verhoudingen der lichaamsdeelen.
+
+</p>
+<p>De oude Grieken reeds hebben naar een zuiver schoonheidstype gezocht. Behalve aan afmetingen kenden zij daarbij ook beteekenis
+toe aan andere factoren. En in natuurlijkheid staat de Grieksche kanon dan ook vrijwel altijd bovenaan, n.l. die van Polycletus,
+later een weinig gewijzigd door Lysippus, wiens kanon het zuiverst heet te worden vertegenwoordigd door zijn &#8220;Speerdrager&#8221;
+(te Napels). De Grieksche schoonheidskanon, zooals oud-Griekenland&#700;s beeldhouwwerken die te aanschouwen geven, beheerschen
+nog heden de beeldhouwkunst niet alleen, maar vrijwel de geheele esthetische opvatting van de schoonheid der vormen, in het
+bijzonder van de vrouw. Lange beenen golden bij de Grieken als ideale, waarschijnlijk wijl zij bij hen betrekkelijk zeldzaam
+waren. De Apollo van Belvedere (zie bijlage) is zulk een zeldzaam ideaal, doch in geenen deele een voorbeeld voor de verhoudingen
+bij het normale blonde type dat in een groot deel van Europa de overhand heeft. Zoodat dit ideaal hierom reeds niet als algemeen
+ideaal van den schoonen mannelijken mensch kan gelden.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 399px"><img border="0" src="images/p015.jpg" alt="Aphrodite (Venus) van Cnidus." width="399" height="720"><p class="figureHead">Aphrodite (Venus) van Cnidus.</p>
+<p>Naar de copie in het Vaticaan te Rome van het vermaarde beeld der godin door Praxiteles (bloeitijd 340&#8211;330 v. Chr.) gemaakt
+voor de Dorische stad Cnidus, hoofdzetel van den eeredienst van Aphrodite.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e1372"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1372">69</a>]</span></p>
+<p>Men volgt nog altijd de Grieksche kanon na tot in bijzaken en dingen, die van zekere plaatselijke opvattingen afhangen, toe.
+Zoo behoorde het tot het toilet der antieke dames, het schaam- en okselhaar zorgvuldig te verwijderen, een gebruik dat in
+de geheele volkenkunde maar hoogstzelden elders wordt teruggevonden. Doch voor de Grieksche beeldhouwers was er in elk geval
+een geldige reden om hunne vrouwenbeelden onbehaard voor te stellen; dit geschiedde niet uit preutschheid, maar integendeel
+om het erotisch effect te verhoogen, wijl aanwezigheid van schaamhaar voor het Grieksche gevoel den indruk van afstootende
+onreinheid zou hebben gewekt. En de geheele nieuwere kunst heeft deze eigenaardigheid van den Griekschen schoonheidskanon
+blindelings nagevolgd.
+
+</p>
+<p>Kunstgeleerden, zooals Stratz en anderen, hebben in den laatsten tijd den antieken kanon in gewijzigden vorm opnieuw populair
+weten te maken. Opzettelijk of onbewust hebben zij de modellen voor hunne metingen enz. uitgekozen naar de beginselen der
+antieke esthetiek, en ze zijn zoodoende tot vrijwel dezelfde resultaten gekomen. De kanon van Stratz nu stelt aan het ideaal
+van vrouwenschoon de volgende eischen: ronden schedel en klein gezicht, met groote oogholten, smalle onderkaak en zachten
+overgang van de wangen in den hals; ronde hals en schouders, slanke taille met smalle lange borstkas, ronde borsten, breed
+bekken en gewelfde billen; ronde ledematen, smalle handen met langen wijsvinger, ronde, gevulde dij, zacht geteekende knievorm,
+ronde kuiten, kleine voet met smalle teenen, waarvan de tweede de langste is, weelderig hoofdhaar, spaarzaam okselhaar, bijna
+geheel verborgen schaamhaar en verder een onbehaarde, zacht-teere huid.
+
+</p>
+<p>Door al deze kanons worden denkbeelden omtrent schoonheid en lichaamsvormen gewekt, die noodzakelijk tot teleurstellingen
+moeten leiden. Wijl de menschen geen gelegenheid hebben levende naaktheid te zien, verzadigt hun verbeelding zich aan gebeeldhouwde,
+geschilderde, geteekende vormen. Daarnaar richten zij hun eischen aan de levende werkelijkheid. Maar ook de grootste kunstwerken
+zijn altijd ge&iuml;dealiseerde scheppingen eener artistieke phantasie, en de toeschouwer, die de heerlijkheid dier vormen en omtrekken
+in zich opneemt, kan bij het aanschouwen der werkelijkheid niet anders ondervinden dan teleurstelling. Voor het leven der
+liefde heeft dit zijn eigenaardige consequenties: de geliefde blijkt weinig of niet aan de regelen van den schoonheidskanon
+te beantwoorden, iedere verdere intieme onthulling brengt een nieuwe ontgoocheling, de hooggespannen esthetische verwachting
+blijft onbevredigd. Natuurlijk ligt in vrijwel al zulke gevallen de schuld bij de lichtgeloovigen, die de valsche voorstellingen
+van de kunst voor goede munt hebben opgenomen. De kunst in haar streven naar bovenaardsch schoon heeft het esthetisch oog
+niet geoefend, maar verblind en niet zelden wendt het zich dan vol ergernis af van de werkelijkheid, die zich niet bekommert
+om kanons. En zoo komt een Schopenhauer er toe, sprekende van de vrouwen, deze verachtelijk aan te duiden als het in elkaar
+gegroeide, <a id="d0e1379"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1379">70</a>]</span>smal-schouderig, breedheupig en kortbeenig geslacht, dat men met meer recht het leelijke dan het schoone geslacht zou kunnen
+noemen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig34.gif" alt="34. Apollo, Artemis en Leto." width="607" height="336"><p class="figureHead">34. Apollo, Artemis en Leto.</p>
+<p>Grieksche vaasschildering. (Mon. dell&#700; Inst. IX).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bij het beoordeelen van schoonheidkanons dient steeds in het oog te worden gehouden, dat deze zijn samengesteld, niet naar
+het levend model der werkelijkheid, maar naar de bedriegelijk-ideale scheppingen der kunst, die uit de werkelijkheid alleen
+datgene neemt, wat haar esthetisch instinct bevredigt. Kunst verheft zich boven de werkelijkheid. Gedeeltelijk is zij daartoe
+ook gedwongen door gebrek aan gelegenheid tot waarneming. Welke man bijvoorbeeld is in de gelegenheid, rustig en kritisch
+een genoegzaam aantal onbekleede vrouwenlichamen te zien te krijgen? Zelfs de beeldende kunstenaar niet, die toch keus moest
+hebben uit het beste, doch die ten deze geheel afhankelijk is van de mis&egrave;re van de modelmarkt. Van D&uuml;rer is bekend, dat hij
+gretig de gelegenheid aangreep die de badhuizen van dien tijd aanboden, wijl hij daar tenminste een aantal vrouwen te zien
+kreeg.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Geestdriftige vrouwenvereerders zeggen dat elke vrouw mooi is. Maar zoo als ongeveer altijd, is ook in dit geval de werkelijkheid
+in de hoogste mate onhoffelijk, zij logenstraft die vurige bewonderaars bij elken stap en overstelpt ze brutaal en zonder
+erbarmen met de bewijzen, dat het percentage vrouwen, dat werkelijk mooi of schoon kan worden genoemd, zeer gering is, terwijl
+het overgroote meerendeel ook nog beneden het matigste schoonheidsideaal blijft. Men mag dan ook aannemen, dat de stelling
+&#8220;alle vrouwen zijn schoon&#8221; eigenlijk niets meer is, dan een galante ontboezeming eener oververhitte mannelijke zinnelijkheid,
+die in de vrouw niet den geheelen mensch zoekt maar in iedere vrouw alleen een wezen ziet van de andere sexe, een instrument
+ter bevrediging van zinnelijken wellust. De lof: alle vrouwen zijn schoon, verheerlijkt niet de vrouw, maar haar sexe, er
+spreekt geen vereering uit, maar begeerte. Dezulken, die zoo spreken zijn erotische naturen, die elke vrouw alleen daarom
+schoon vinden, wijl iedere vrouw tot zekeren graad de wellust vermag te dienen.
+
+</p>
+<p>Degenen, die zonder keus alle vrouwen mooi, d.i. begeerlijk vinden, <a id="d0e1396"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1396">71</a>]</span>stellen aan het vrouwelijk schoonheids-ideaal in werkelijkheid de geringste, de laagste eischen. Het hoogste en waardigste
+ideaal leeft bij hen, die in de vrouw in de eerste plaats den mensch zien en wien het sexueele in de vrouw eerst dan aantrekt
+en bekoort, als hun verrukt oog haar gesierd ziet met eenige der tallooze psychische wonderbloemen, zonder welke ook de schoonste
+vormen het verfijnde esthetisch gevoel niet kunnen bevredigen.
+
+</p>
+<p>Dat de vrouw minder zinnelijk is dan de man blijkt ook weer hieruit, dat men nimmer hoort van vrouwen, die alle mannen onvoorwaardelijk
+mooi vinden. Op het punt van uiterlijk voorkomen is de vrouw in den regel in haar oordeel kalmer en beradener dan de man,
+haar zinnelijkheid is daarbij niet allereerst aan het woord, en zij bezit tegen schoone vormen ook veel grooter weerstandsvermogen
+dan de man. Dit feit brengt sommigen tot het enorme misverstand, dat de vrouw voor mannelijk schoon zoo goed als geheel onverschillig
+en ongevoelig zou zijn, en dat haar sympathie&euml;n gewoonlijk door geheel andere eigenschappen en hoedanigheden moeten worden
+gewonnen. Dit is echter een overdrijving van het feit, dat de vrouw niet in die mate als de man machteloos staat tegenover
+de bekoring der schoonheid.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig35.gif" alt="35. De Schoonheid als Verleidster." width="536" height="720"><p class="figureHead">35. De Schoonheid als Verleidster.</p>
+<p>Hollandsche gravure van W. Swanenburg (16de eeuw).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Op de vraag, wie het schoonste product der schepping <a id="d0e1409"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1409">72</a>]</span>mag worden genoemd, de man of de vrouw, is waarschijnlijk het antwoord, hetwelk het dichtst bij de werkelijkheid komt dit:
+dat de som van schoonheid bij beide sexen wel ongeveer gelijk zal zijn. Wel worden de vrouwen bij voorkeur aangeduid als het
+schoone geslacht, doch deze qualificatie is te beschouwen als een compliment der mannelijke galanterie, waarmee de man meer
+zijn zinnelijke begeerte dan zijn meening te kennen geeft. De man pleegt zich krachtens zijn eigenaardige rol in het liefdeleven,
+onbewimpeld over de vrouw uit te laten, en openlijk te verkondigen hoezeer alles in haar hem aantrekt. De vrouw laat om dezelfde
+reden zich minder openlijk en dikwijls in het geheel niet uit. Haar natuurlijke taak is, begeerlijk te zijn; eigen begeerte
+te laten blijken zou daarbij een tactische misslag zijn en tegen misslagen van dien aard is elke vrouw steeds angstvallig
+op haar hoede.
+
+</p>
+<p>Het wordt zelfs wel eens betwijfeld of de gevoelens van de vrouw in het minst te vergelijken zijn met de gevoelens van de
+man voor de vrouwelijke sexe. Zulke twijfelaars zijn er volstrekt niet zeker van, of bijvoorbeeld de vrouwen wel een schoonheids-ideaal
+ten opzichte van den man bezitten. Wat ten slotte den man de sympathie eener vrouw doet winnen, is gewoonlijk niet in de eerste
+plaats, misschien zelfs eerst in de laatste plaats, zijn lichaamsschoon. En in de literatuur, afkomstig van vrouwenhand, zijn
+genoeg aanwijzingen te vinden, die voor deze meening schijnen te pleiten. Volgens Laura Marholm (in <i>Das Buch der Frauen</i>) is de man voor de vrouw niets meer dan een komisch dier. &#8220;Onder de vrouwen&#8221;, zegt zij, &#8220;is het nu juist niet gebruikelijk
+zoo plechtig tegen den man op te zien als deze zich dat wel verbeeldt en zoo als zij hem zich dat maar laat verbeelden. Zij
+vinden hem komisch; en dat niet pas na het huwelijk, maar dan al wanneer zij, wat men noemt verliefd op hem is. De mannen
+weten niet half hoe komisch de vrouwen hen vinden, niet slechts als individuen, maar ook in het algemeen als man. Het komische,
+dat zij in hem zien, is juist al datgene waarop hij het meest trotsch is. Hoe teerder, leniger en fijner gebouwd de vrouw
+is, des te belachelijker vindt zij het komische groote dier, dat zoo plomp is en zoo log-onbeholpen manoeuvreert, om z&#700;n in
+haar oog zoo komisch doel te bereiken. Vooral voor jonge meisjes is de man een altijddurende bron van vroolijkheid. Als de
+mannen een kring van dames zooveel onbedaarlijke pret zien hebben, schijnen zij maar niet te kunnen begrijpen, dat zij zelf
+en niets anders de bron zijn van die pret. En dat is ook weer zoo komisch. En hoe braver, verliefder, inniger enz. de man
+is, des te pathetischer droomt hij van een groote liefde en is toch zoo ernstig daarbij, en zijn snoezig wijfje, die er behalve
+uit utiliteitsoverwegingen ook uit louter katachtigheid behagen in schept een beetje valsch te zijn, doet even ernstig en
+plechtig als hij&#8212;en dit beetje spel is wat haar in haar beetje liefde nog het meeste bekoort. Want de vrouw wil spelen, afwisseling
+hebben, haar natuur is veranderlijk; de man gedijt in eenvormigheid, tracht al zijn geestelijke krachten op &eacute;&eacute;n punt en &eacute;&eacute;n
+enkel doel te concentreeren, de vrouw gruwt daarvan. Hoe begaafder de man is, des te meer <a id="d0e1416"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1416">73</a>]</span>behoefte heeft hij aan eenvormigheid; hoe begaafder de vrouw is, des te sterker is haar behoefte aan afwisseling en aan vele
+en velerlei indrukken van buiten af.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 488px"><img border="0" src="images/p016.jpg" alt="Apollo van Belvedere." width="488" height="720"><p class="figureHead">Apollo van Belvedere.</p>
+<p>1495 gevonden in de omgeving van Nettuno; thans in Vaticaan te Rome. (Vermoedelijk een copie uit den eersten tijd der Romeinsche
+keizers, van een standbeeld in brons).
+
+</p>
+<p>Photo Brogi. Florence.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De vraag, wie schooner zijn, de mannen of de vrouwen, wordt volstrekt niet eenparig ten gunste van het vrouwelijk geslacht
+beantwoord. Voor sommigen mogen niet de vrouwen, maar de mannen er aanspraak op maken, het schoone geslacht te worden geheeten.
+Weliswaar is er misschien geen voorbeeld van dat een vrouw zoo oordeelde. Maar dat er mannen zijn, die deze meening zijn toegedaan
+is al opmerkelijk genoeg om er een oogenblik bij stil te staan en te vernemen op welke gronden sommigen zich verstouten het
+schoone geslacht het monopolie van schoonheid te betwisten.
+
+</p>
+<p>Natuur gaf den man een veelzijdiger taak te vervullen, rustte hem veel ruimer toe met allerlei vermogens, en zij vormde dienovereenkomstig
+zijn lichaam en zijn uiterlijke verschijning. De verhoudingen der ledematen tot den romp zijn onberispelijk, alle onderdeelen
+van het mannelijk lichaam zijn esthetisch in overeenstemming met het geheel. Vaster en zekerder, fier in zijn hooger stabiliteitsgevoel,
+staat de man op zijn voeten&#8212;hij is het beeld van massieve, majestueuse schoonheid. De natuur schonk hem in het geheel, zoowel
+als in de deelen, meer vorm (in artistieken zin), daar zij zijn spieren duidelijker aan de oppervlakte legde, waardoor bij
+elke beweging zich op de vlakken een kunstvol lijnenspel vertoont (zie bijlage: De Sabijnsche Maagdenroof). En vooral ook
+is de schoonheid van het mannenlichaam bestendiger. Wel onderwerpt Natuur ook den man aan de onverbiddelijke wet der zichtbare
+veroudering, maar zij stelde het merkbare begin daarvan op veel hooger leeftijd dan bij de vrouw. En zij stelt in den regel
+bij den man voor de schoonheden die zij ontneemt nieuwe in de plaats. Zelfs de grijsaard kan voor het artistiek geoefend oog
+heerlijk schoon zijn. En niet alleen voor den kunstenaar, maar voor ieder die eenigen smaak heeft voor vormen zijn vele koppen
+van oude mannen werkelijk mooi.
+
+</p>
+<p>Maar zelfs degenen, die op deze gronden den man in het algemeen den prijs der schoonheid wenschen te zien toegekend, moeten
+toegeven, dat er in elk geval een tijd is in het leven beider sexen, waarin het recht op de eer van het schoone geslacht te
+worden genoemd, onvoorwaardelijk toekomt aan de vrouw. En dat is in de jeugd. Zelfs de minst galante onder alle schoonheidsrechters,
+Schopenhauer, kan zulks niet ontkennen. Maar toch philosofeert genoemde wijsgeer&#8212;en op zijn voorbeeld allen, die aan de vrouw
+den eeretitel van het schoone geslacht misgunnen&#8212;daaruit nog een even kleineerende als hatelijke voorstelling van de zaak.
+Hij oreert als volgt: &#8220;Bij het meisje veroorlooft de natuur zich iets, wat men in de tooneeltaal noemt een knaleffect. Zij
+schenkt namelijk genoemd schepseltje voor enkele jaren een overmatige schoonheid en bekoorlijkheid, evenwel op kosten van
+geheel haar verder leven. In die jaren is zij in staat, op de phantasie van den man zulk een indruk te maken, dat hij er zich
+toe laat verleiden voor het heele <a id="d0e1433"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1433">74</a>]</span>verdere leven de zorg voor haar in een of anderen vorm op zich te nemen, iets, waartoe hij waarschijnlijk nooit zou komen,
+als hij alleen te rade ging met het gezond verstand. Zoo heeft de natuur ook de vrouw, evenals elk ander levend wezen, toegerust
+met de wapenen en werktuigen, die haar in staat stellen haar bestaan te verzekeren; waarbij de natuur ook in dit geval weer
+hare gebruikelijke schriele zuinigheid betracht. Want evenals de wijfjesmier na haar bevruchting haar vleugels verliest, daar
+deze voortaan toch overbodig zijn en voor het behoorlijk vervullen der dan komende plichten zelfs gevaarlijk en dus ongewenscht,
+zoo ook verliest gewoonlijk de vrouw na een of twee kraambedden haar schoonheid; en dit waarschijnlijk om dezelfde reden.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig36.jpg" alt="36. Badsc&egrave;ne." width="720" height="511"><p class="figureHead">36. Badsc&egrave;ne.</p>
+<p>Naar de schilderij van N. Diaz de la Pe&ntilde;a (1807&#8211;1876), Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>Photo Gesellsch. Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Veel ingang hebben intusschen deze en dergelijke meeningen nimmer gevonden. Hetzij bewust, hetzij instinctief, heeft men ten
+allen tijde begrepen, dat er onderscheiden moet worden tusschen een esthetisch en een erotisch ideaal, en dat het erotisch
+ideaal in het leven der liefde een geheel andere factor is dan het abstracte esthetische ideaal van geslachtlooze schoonheid.
+En inzonderheid Schopenhauer, hoewel deze zich schijnbaar grondig met de vrouwen heeft bezig gehouden, ontzegt men algemeen
+het recht en de bevoegdheid <a id="d0e1446"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1446">75</a>]</span>om over vrouwen te oordeelen. Zijn geheele opvatting van de vrouw is zoo instinctief antipathiek jegens de zwakke sexe, dat
+hij dikwijls onwillekeurig een onnatuurlijken afkeer van de vrouw bij zich doet veronderstellen. Zijn oordeel over de vrouw
+vat hij ergens samen als volgt: &#8220;De in elkaar geschrompelde, smalschouderige, breedheupige en kortbeenige sexe kan alleen
+door den man, wiens intellect is verduisterd door de geslachtsdrift, de <i>schoone</i> sexe genoemd worden. De heele schoonheid dier sexe is een waandenkbeeld der mannelijke zinnelijkheid. In plaats van haar
+het schoone geslacht te noemen, zou men de vrouwelijke sexe met meer recht als het leelijke, het onesthetische geslacht kunnen
+aanduiden. Noch voor muziek of po&euml;zie, noch voor de beeldende kunst hebben zij zin of ontvankelijkheid, en als zij zulks voorwenden
+en voorgeven is dit niet anders dan louter na-aperij, om des te beter te kunnen behagen. Om deze reden zijn zij in het minst
+niet in staat persoonlijk het geringste tot stand te brengen, en de reden daarvan is naar mijn meening deze: de man streeft
+in alles naar de directe heerschappij over de dingen, hetzij door ze te begrijpen, hetzij door ze te bedwingen. Maar de vrouw
+kan nooit anders dan indirect de dingen beheerschen, namelijk door den man te beheerschen. Daarom ligt het in den aard der
+vrouwen, in alles niets dan een middel te zien om den man in haar macht te krijgen.&#8221;
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig37.jpg" alt="37. Bronnymph." width="720" height="471"><p class="figureHead">37. Bronnymph.</p>
+<p>Schoonheids-ideaal der middeleeuwen, naar de schilderij van Lucas Cranach (1472&#8211;1553), Stedelijk Museum, Leipzig.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e1460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1460">76</a>]</span></p>
+<p>Schoon is volgens Kant datgene, waaraan men algemeen een welgevallen heeft. Er zijn nog vele andere definities beproefd, maar
+deze verliezen zich allen in het onverstaanbare. En een zeer belangrijke omstandigheid wordt daarbij gewoonlijk buiten beschouwing
+gelaten, n.l. deze, dat datgene, waaraan men algemeen een welgevallen heeft, veranderlijk is. De Fransche anthropoloog Cordier
+heeft in 1860 in een verhandeling over de schoonheid van den mensch het eerst voor de beoordeeling van de menschelijke schoonheidsidealen
+het juiste standpunt geformuleerd. Hij zegt: &#8220;De schoonheid is in geenen deele het uitsluitend bezit van een of ander ras.
+Daarom kunnen er geen algemeene schoonheidsregelen worden aangegeven, ze moeten voor ieder ras afzonderlijk worden gezocht.&#8221;
+En niet alleen zijn de schoonheidsidealen verschillend naar de rassen, dat is naar plaats, maar evenzeer naar tijd. Wat in
+een gegeven milieu in den eenen tijd schoon heet, geldt in een anderen tijd als onschoon. Zoo is er zelfs in de West-Europeesche
+kunst een periode geweest (Goltzius en D&uuml;rer zijn daarvan twee vertegenwoordigers) waarin sterke corpulentie het schoonheidsideaal
+was voor de vrouw; een bepaalde reden daarvan is niet aan te geven; misschien was het een symboliek van de zwangerschap. Zeker
+is, dat corpulentie alleen bij primitieve volken schoon pleegt te worden gevonden.
+
+</p>
+<p>Ook de schoonheidsidealen zijn onderworpen aan mode. En onderzoek leert wel wat bij de verschillende volken en in verschillende
+tijden schoon werd gevonden, maar zelden of nooit blijkt, waarom dat zoo was. De wet van oorzaak en gevolg houdt zich hierbij
+zoo volkomen schuil, dat het buitengesloten is in deze verborgenheid door te dringen, en nog meer om gevolgtrekkingen te maken
+voor de toekomst. Wat hierna mooi zal gevonden worden valt hoegenaamd niet te zeggen; evenmin onder welke omstandigheden de
+smaak zich zal beginnen te wijzigen.
+
+</p>
+<p>Nu is het een feit, dat het menschelijk lichaam in den loop van vele duizenden jaren niet is veranderd. Men heeft skeletten
+opgegraven uit tijden, toen de mensch nog slechts zeer gebrekkige steenen werktuigen had, niets dan ruwe vuursteensplinters,
+en dus nog stond aan het begin van het steentijdvak. En deze skeletten, wier ouderdom nog niemand zelfs heeft durven schatten,
+maar waarbij men minstens aan honderdduizend jaar moet denken, verschillen in het minst niet van die van den tegenwoordigen
+mensch. Van den lichaamsvorm van den mensch moet dan ook worden aangenomen, dat hij binnen de grenzen van het ras zoo goed
+als constant en onveranderlijk is. Als nu de kunst ten allen tijde eenzelfde ideaal van schoonheid had gehad, dan zou men
+overal en altijd steeds dezelfde vormen en proporties ontmoeten. Dit is echter niet het geval. Integendeel, elke eeuw levert
+weer nieuwe menschen in het marmer en op het doek. De kunst streeft er dus niet in de eerste plaats naar, de menschelijke
+vormen natuurgetrouw weer te geven, zij kiest en corrigeert die vormen naar het schoonheids-ideaal dat voor het oogenblik
+in de mode is; wat zij geeft zijn geen portretten, maar willekeurige scheppingen der door mode en heerschenden smaak be&iuml;nvloede
+verbeelding. Dit geldt zonder <a id="d0e1467"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1467">77</a>]</span>uitzondering voor alle tijden en voor alle volken, wier kunst zich met het weergeven van den mensch heeft beziggehouden. Dus
+geldt het ook voor de oudheid, en daarom laat zich uit de antieke kunstwerken al evenmin een kanon van eeuwige en onveranderlijke
+schoonheid afleiden, evenmin als uit de scheppingen der hedendaagsche kunstenaars, die zich reeds bij het kiezen hunner modellen
+al of niet bewust door den heerschenden smaak en de eischen der mode van het oogenblik laten leiden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 414px"><img border="0" src="images/p017.jpg" alt="Antinous, gunsteling van keizer Hadrianus." width="414" height="720"><p class="figureHead">Antinous, gunsteling van keizer Hadrianus.</p>
+<p>Grieksch schoonheidsideaal; Rijksmuseum, Napels.
+
+</p>
+<p>Photo Brogi, Florence.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zoo is in het gebied der esthetische idealen nu eens dit schoon en dan weer het tegendeel. Conclusie: de esthetische schoonheid
+is veranderlijk, wat in het eene tijdperk aantrekt, stoot in een ander tijdperk af.
+
+</p>
+<p>Het effect der erotische schoonheid op de gezonde zinnelijkheid is daarentegen vrijwel onveranderlijk. In dit opzicht vormt
+het erotisch schoonheids-ideaal de tegenstelling van het esthetische ideaal. Het erotisch verlangen van den man bijvoorbeeld
+reageert veel minder op slankheid en regelmaat, dan op gezondheid en gevulde vormen. En het is niet moeilijk daarin de wijze
+voorzorg der Natuur te ontdekken: het vet is als krachtreservoir, als de opzameling van latente energi&euml;n, voor het mannelijk
+geslachts-instinct onbewust het schoonste aan het vrouwenlichaam, en dit komt de nakomelingschap ten goede. Van de vol-weelderige
+vrouw gaat voor de mannelijke zinnelijkheid de krachtigste erotische aantrekkingskracht uit. Haar omzwerft steeds een wolk
+van aanbidders, terwijl de slank-schrale magerheid, ook al is deze het esthetisch ideaal van het oogenblik, in haar vleeschloosheid
+alleen blijft staan. Zoo drijft de Natuur in haar wijsheid de meesten naar de besten, d.i. de voor haar doel de meest geschikten.
+
+</p>
+<p>Als men op de straat mannen bijna allen ziet omkijken naar een vrouwenfiguur, dan is dit bijna altijd een weelderig-gevulde
+vrouw die dit geldt, tenzij de buitensporigheid van het toilet de aanleiding is. Het is vooral de weelderige ontwikkeling
+van de dusgenaamde secundaire geslachtskenmerken: boezem en bekkenstreek, die magnetisch aantrekt. Menige vrouw, die in bijzondere
+mate aan het erotisch ideaal der mannen beantwoordt, kan zich nauwelijks in het openbaar vertoonen zonder bijna onmiddellijk
+zich te zien gevolgd door een drom stomme vereerders.
+
+</p>
+<p>En nu is het wel opmerkelijk, dat het erotisch en het esthetisch ideaal voor vrouwenschoon misschien in geen tijdperk zoo
+lijnrecht tegenover elkander hebben gestaan als in onze dagen het geval is. Er heerscht tusschen beide idealen een letterlijk
+diametrale tegenstelling. Dit heeft voor de sexueele zeden zijn eigenaardige consequenties. In kringen, waar het op geld niet
+aankomt, en de vervulling van wenschen geenerlei hindernis in den weg staat, komt het tamelijk veelvuldig voor, dat mannen
+veel meer om deze reden, dan krachtens polygamische geaardheid, met twee vrouwen betrekkingen onderhouden. Met een slanke
+modepop, levende op de grenzen der lichaamloosheid, en daardoor erkend als ideaal van schoonheid, vertoont hij zich in het
+openbaar, in de opera, bij wedrennen, in badplaatsen en op soupers. En een <a id="d0e1486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1486">78</a>]</span>tweede, toegerust met alle weelden van het erotisch ideaal, vormt den harem van den bezitter en wordt dienovereenkomstig in
+een met die functie overeenkomende afzondering gehouden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig38.jpg" alt="38. Diana en haar Nymfen overvallen door Satyrs." width="720" height="440"><p class="figureHead">38. Diana en haar Nymfen overvallen door Satyrs.</p>
+<p>Schoonheidsideaal der Renaissance, naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640), Oude Pinakotheek, M&uuml;nchen.
+
+</p>
+<p>Photo Hansstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Er zijn echter ook tijden geweest, waarin het esthetisch of mode-ideaal en het natuurlijke erotische ideaal van schoonheid
+vrijwel samenvielen en ineensmolten. Dit valt af te leiden uit de voortbrengselen der kunst uit sommige tijden. En hoe standvastig
+en onveranderlijk het erotisch ideaal leeft in de mannelijke phantasie, blijkt wel hieruit, dat juist die kunstwerken zoo
+lang ze bestaan, ook dan als het esthetisch ideaal het tegengestelde schoon noemde, ten allen tijde de gezonde zinnelijkheid
+in verrukking hebben gebracht en eveneens ten allen tijde de ontsteltenis der shocking-apostelen hebben gaande gemaakt. Zulke
+kunstwerken zijn in de eerste plaats die van Rubens, Titiaan, Paolo Veronese, Palma il Vecchio, Giorgione en de scheppingen
+hunner navolgers. In werken dezer meesters ziet men, hoe weelderige volheid, regelmatigheid van vormen en kracht zich in grandiose
+harmonie in het vrouwenlichaam kunnen vereenigen. Wel is de volmaaktheid, zooals wij ze in die werken zien, in de werkelijkheid
+uiterst zeldzaam, maar een utopie is zij allerminst.
+
+</p>
+<p>Het zuiverste erotische schoonheidsideaal triumfeerde machtig en schitterend in de werken van P.P. Rubens.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig39.jpg" alt="39. Danae." width="720" height="519"><p class="figureHead">39. Danae.</p>
+<p>Schoonheidsideaal der Renaissance, naar de schilderij toegeschreven aan Ant. van Dyck (1599&#8211;1641), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het meerendeel der werken van Rubens zijn verheven erotische orgi&euml;n, <a id="d0e1512"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1512">79</a>]</span>vergoddelijkte Venusfeesten van in wellust-begeerte zich rekkende volmaakt-schoone mannen en vrouwen, ja elk werk van dezen
+meester is een hooglied van gloeiende zinnelijkheid, oorsprong des levens. Alle werk van Rubens is in beeld gebrachte grootsch-heerlijke
+erotiek. Zinnelijkheid is vuur en vuur is leven, kracht en potentie. Rubens werk is als stroomend vuur. Alles in zijn werken
+is aangegrepen door zinnelijk vuur, zijn mannen, zijn vrouwen, de dieren, zelfs de planten, alles ademt paardrift, alles straalt
+levenverwekking. Rubens&#700; vrouwenfiguren hebben slechts &eacute;&eacute;n doel: zinnelijke verlangens te wekken, de begeerte te doen opvlammen
+in die stroomen van vrouwelijke heerlijkheid onder te gaan. En zijn vrouwen hebben slechts &eacute;&eacute;n wensch: zinnelijke verlangens
+te bevredigen. Het zijn zonder uitzondering heerlijke tempels van onmetelijken wellust, tempels die waard zijn er telkens
+en altijd weer aan de liefde te offeren. De vrouwen van Rubens hebben geen andere dan deze goddelijk-animale bestemming, hetzij
+hij boerinnen schildert of voorname dames, of hij ons Diana te aanschouwen geeft of de vrome Angelica, aan wier ontbloote
+schoonheid het oog van een oude kluizenaar zich in een laatste begeeren verzadigt. En dat alles neemt bij hem overal zoo edele
+en <a id="d0e1514"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1514">80</a>]</span>heerlijk-hero&iuml;sche vormen aan, dat voor ons oog zich ook het laagste vergoddelijkt. Steeds vertoont zich de geslachtsliefde
+als de heilige, allesbeheerschende wet der bestendiging van het leven, nooit als in lijfsgenot zwelgende liederlijkheid. De
+boezem is de algemeene voedingsbron van het menschelijk leven, hij is het heerlijkste symbool van gezondheid en van kracht
+en daarom ook der schoonheid. Verheerlijking van den boezem is dan ook de boventoon in de vurige hymne in kleuren, die elk
+werk van Rubens te zien geeft. In zijn apotheose van het vleesch is de schoonheid van den boezem hem steeds het belangrijkste.
+Hij schildert slechts vrouwen van den leeftijd, waarop de boezem zich in volrijpheid moet hebben ontwikkeld, en hij schildert
+slechts vrouwen met heerlijke borsten. Boezem en schoonheid zijn bij Rubens onafscheidbare begrippen, en zoo hebben bij Rubens
+alle vrouwen prachtvolle borsten. Telkens en altijd weer opnieuw schildert Rubens Helena Fourment, zijn vrouw, maar eigenlijk
+schildert hij alleen haar overheerlijken, juister: haar Rubenschen boezem, evenals van haar zuster Susanna. Aan die schoonheid
+kan hij zich niet verzadigen en in zijn verrukking noodt hij de gansche wereld bij die heerlijke pracht te gast.
+
+</p>
+<p>Dat de zinnelijkheid van nature haar ideaal vindt in gevulde, weelderige vormen, dat leeren ook de erotische voorstellingen
+van den primitieven mensch. Onlangs is uit de diluviale aardlagen van Frankrijk een verzameling reliefbeeldhouwwerk opgegraven,
+grootendeels bestaande uit vrouwenfiguren. Dit zijn de oudste vrouwenbeelden die wij thans kennen. Het opmerkelijkste van
+deze beelden is de kolossale ontwikkeling van heupen, dijen, buik en borsten. De geleerden hebben zich het hoofd gebroken
+met de vraag, of dit als met dikke vetkussens bezaaide vrouwentype slechts als een schepping van de phantasie dier primitieve
+kunstenaars moest worden beschouwd, dan of men er een natuurgetrouwe uitbeelding der toenmalige vrouwen in had te zien. Men
+achtte ten slotte dit laatste het aannemelijkste, vooral wijl bij deze oudste voortbrengselen der sculptuur blijkbaar in alles
+naar realisme was gestreefd en alle idealiseerende overdrijving er vreemd aan was; ongetwijfeld stelden zij dus een werkelijk
+door de makers waargenomen type voor. De vrouwen bij dit volk, zoo redeneerde men, bleven het grootste deel van haar leven
+in hare veilige holen, terwijl de mannen op voedsel uitgingen. Zoo ondergingen zij, door ruime voeding bij weinig of geen
+lichaamsbeweging, een levenslange mestkuur.
+
+</p>
+<p>Hier werd dus toegegeven, dat deze diluviale menschen nog geen esthetisch schoonheidsideaal bezaten; maar op het denkbeeld,
+dat deze beelden het erotisch ideaal dier voor-historische menschelijke wezens uitdrukte, kwam men niet. Toch schijnt dit
+vrij duidelijk. Die beelden geven niet aan, hoe de vrouwen bij dit oer-ras er uitzagen; maar hoe men zich de vrouw erotisch
+het schoonst, d.i. zinnelijk het meest begeerlijk, voorstelde. Hoogstwaarschijnlijk vonden de makers dier beelden in hun omgeving
+enkele individuen, die dit ideaal min of meer nabij kwamen. Aan karikaturen valt hier natuurlijk <a id="d0e1520"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1520">81</a>]</span>niet te denken&#8212;het wezen der karikatuur veronderstelt een veel hoogeren trap van ontwikkeling en is den oermensch nog ten
+volle vreemd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 351px"><img border="0" src="images/p018.jpg" alt="Venus." width="351" height="720"><p class="figureHead">Venus.</p>
+<p>Vrouwelijk schoonheidsideaal der 15de eeuw. Naar de schilderij van Sandro Botticelli (1443&#8211;1510), Kaiser-Friedrich-Museum,
+Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wel echter is het mogelijk, dat deze dikvleezige vrouwen nog iets anders vertegenwoordigen dan het erotisch ideaal der mannen
+van dien tijd. Vet wordt alleen die vrouw, die veel te eten heeft en niets behoeft te doen, dus niet behoeft te werken. Dus
+moeten anderen voor haar werken. Het lijkt niet waarschijnlijk, dat een enkele man, die toenmaals als jachtgereedschap niet
+anders had dan een knuppel en een paar steenen, in staat was om zijn gezin zoo in overvloed te doen baden. Derhalve bezigde
+men slaven, die men voor zich liet werken, en de vruchten van wier arbeid men zich toe&euml;igende. Zoo leeren ons deze vrouwen-beelden
+niet alleen het erotisch ideaal dier oermenschen kennen, maar ook bijzonderheden omtrent hun maatschappijvorm, welke blijkbaar
+berustte op de slavernij. De schoone, d. i. vetvleezige vrouw symboliseert het erotisch ideaal en tevens de rijke, d. i. voorname
+vrouw. Ditzelfde vinden wij terug zoowel in de eerste tijden der geschiedenis als bij de volken die nog thans op bijna voorhistorischen
+trap van beschaving staan&#8212;voornaamheid, macht en rijkdom zinnebeeldig voorgesteld door corpulentie.
+
+</p>
+<p>De volkenkunde leert ons tal van merkwaardige voorbeelden van erotische vereering der gemeste vrouw. Speke heeft in het landschap
+Karagw&eacute; ter westkust van het Victoriameer in Afrika waargenomen, dat de vrouwen der dorpshoofden zoo monsterachtig dik waren,
+dat zij nauwelijks meer konden staan. Emir Pacha vermeldt hetzelfde uit de streken van de beneden-Kagera. Stoll vestigt er
+de aandacht op, dat ook het oud-Egyptische beeldhouwwerk meest zeer zwaarlijvige vrouwen te zien geeft, en dan zijn dit blijkbaar
+steeds voorname vrouwen en vorstinnen. In het zooveel beschaafdere Nieuwe Rijk blijkt daarentegen het slank-meisjesachtige
+het ideaal te zijn.
+
+</p>
+<p>Bij de Guanchen der Canarische eilanden speelde volgens Barros, die in de 15e eeuw die eilanden bezocht, in de sexueele zeden
+dikvleezigheid der vrouw een voorname rol. &#8220;De vrouwen, zegt deze schrijver, moeten daar bij den bruidsschouw in de eerste
+plaats dik en vet zijn, en daarom worden zij al van jongsaf opzettelijk letterlijk gemest. Magere meisjes worden voor het
+huwelijk ongeschikt geacht; men meent, dat dan haar buik nog te klein en te nauw is om flinke kinderen ter wereld te brengen.&#8221;
+De voor Westersche begrippen afzichtelijke steatopygie (dikbilligheid) der Hottentotsche schoonen is overbekend. En wanneer
+de Tunesische jodin heden ten dage den huwbaren leeftijd bereikt, moet zij zes weken het bed houden en zich zeer zwaar voeden.
+Want eerst als zich op haar lichaam vetkussens hebben gevormd, komen er minnaars opdagen. In al deze gevallen wordt steeds
+een nauw verband tusschen deze welgedaanheid en de maatschappelijke positie der vrouw verondersteld; magerheid bij de vrouw
+wordt beschouwd als een gevolg van werken en werken geldt als het zekere bewijs van arme afkomst. Zoo tracht men bij deze
+primitieve volken door de dikte zijner vrouwen eigen maatschappelijken welstand te demonstreeren. Wat in de beschaafde landen
+de <a id="d0e1537"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1537">82</a>]</span>paleizen der koningen, de kasteelen van den adel en de voorname huizen en de villa&#700;s der gegoede burgers zijn, dat zijn bij
+de onbeschaafde of anders dan de westersch beschaafde volken de vet- en vleeschmassa&#700;s hunner vrouwen&#8212;uiterlijke blijken van
+macht en rijkdom.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig40.jpg" alt="40. Diana na het Bad." width="720" height="556"><p class="figureHead">40. Diana na het Bad.</p>
+<p>Schoonheidsideaal van den Rokokotijd, naar de schilderij van Fran&ccedil;ois Boucher (1703&#8211;1770), Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>N. Photogr. Gesellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+
+</p>
+<p>Van het standpunt der moderne Europeesche esthetiek is het Indogermaansche menschenras zoo niet alleen schoon, dan toch verreweg
+het schoonste. Van de steatopygische Hottentot-Venus zoowel als van de betatoe&euml;erde Australi&euml;rs wendt zij zich vol afkeer
+af, om maar niet te spreken van de Botokoeden, wier ideaal van vrouwenschoon misvorming verlangt van het aangezicht door opspalking
+der lippen met schijfjes hout. Maar afgezien van deze buitensporigheden, waartoe ook de kunstmatige voetverschrompeling der
+Chineesche vrouwen kan worden gerekend, bezit elk menschenras natuurlijke erotische schoonheid. Zoodra de Europeaan zijn natuurlijke
+vooringenomenheid voor het blanke ras een weinig heeft leeren afleggen, zal hij onwillekeurig ook den elastischen bouw eener
+jonge Mina-negerin met haar rechte postuur <a id="d0e1552"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1552">83</a>]</span>en haar lichten Diana-tred kunnen bewonderen en de sierlijke fijnheid eener bronskleurige Egyptische schoon kunnen vinden.
+
+</p>
+<p>Voor het leven der sexen heeft de esthetische schoonheid een ondergeschikte beteekenis. Hoofdzaak is hier de erotische schoonheid.
+&#8220;Niet alle schoonheid, zegt Gervantes in <i>Don Quichote</i>, inspireert liefde. Er is veel schoonheid, die alleen het oog bekoort en overigens koel laat.&#8221; Als Goethe dan ook zegt: Schoonheid
+is overal een welkome gast, dan heeft hij klaarblijkelijk de erotische schoonheid op het oog. Want voor erotische schoonheid
+is ook het ruwste gemoed, zoolang niet alle zinnelijkheid er in is gedoofd, ontvankelijk, terwijl esthetische schoonheid alleen
+op den artistiek verfijnden smaak indruk maakt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig41.gif" alt="41. Cupido Ontwapend." width="446" height="498"><p class="figureHead">41. Cupido Ontwapend.</p>
+<p>Naar Antoine Watteau (1684&#8211;1721).</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e1566"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1566">84</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig42.jpg" alt="42. Naieviteit der Onschuld." width="720" height="432"><p class="figureHead">42. Naieviteit der Onschuld.</p>
+<p>Naar de schilderij van Jacopo Palma Il Vecchio (1480&#8211;1528), Museum Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e1576" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">V.</h2>
+<h2 class="normal">Schaamte.</h2>
+<p>De welopgevoede Europeesche mensch schaamt zich zijn naaktheid. Tegenover de logica en tegenover de natuur is die schaamte
+onredelijk, even onredelijk als de angst en de afschuw dien de menschen koesteren voor een geraamte, terwijl zij toch weten
+dat zij zelf zulk een geraamte in zich omdragen. Toch schijnt zij als een neiging in de ziel van ieder mensch te zijn gelegd
+en doet zij zich gelden met een kracht, die soms de kracht der zinnelijkheid zelf schijnt te overtreffen.
+
+</p>
+<p>Waarom schamen wij ons?
+
+</p>
+<p>Niet om daarin een soort beveiliging te vinden tegen de macht der zinnelijkheid, maar om ons nog machteloozer tegenover deze
+natuurdrift te maken! Ook het sexueele schaamtegevoel staat in directen dienst der zinnelijkheid. Het is in ons de verraderlijke
+bondgenoot van de andere sexe. De schaamte prikkelt en onderhoudt de zinnelijkheid. Het is hier weer hetzelfde spel van schijn
+en wezen, dat het geheele sexueele zijn van den mensch omgeeft, en dat er naar streeft steeds den schijn te wekken van het
+tegenovergestelde der werkelijkheid.
+
+</p>
+<p>&#8220;Het eerste wat men de vrouwen geleerd heeft, zegt Diderot (<i lang="fr">Sur les femmes</i>) is: het vijgenblad, dat haar oudste stammoeder haar heeft nagelaten, smaakvol en coquet te dragen. Alles wat zij de eerste
+kinderjaren te hooren <a id="d0e1592"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1592">85</a>]</span>krijgt komt neer op de vermaning: Mijn dochter, let toch op je vijgenblad! Je vijgenblad zit goed, je vijgenblad zit slecht.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p019.jpg" alt="Het oordeel van Paris." width="510" height="720"><p class="figureHead">Het oordeel van Paris.</p>
+<p>Schoonheidsidealen der 15<sup>e</sup> eeuw. Naar de schilderij van Nikolaus Manuel gezegd Deutsch (1484&#8211;1530), Stedelijk Museum, Bazel.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Volgens Debay (<i>Physiologie des trente beaut&eacute;s de la femme</i>) is het schaamtegevoel een natuurlijk instinct van de vrouw, dat haar zoeken doet naar middelen om de teugellooze begeerte
+van den man van haar af te leiden. Debay heeft hier zeer kernachtig het tegenovergestelde van de werkelijkheid geformuleerd!
+
+</p>
+<p>Het geldt bij het geheele blanke menschenras als iets vanzelfsprekends, dat beide geslachten buitenshuis alleen gezicht, hals
+en handen onbedekt laten, al het overige wordt met kleederen aan het gezicht onttrokken en wie meer laat zien doet iets onbetamelijks
+en onfatsoenlijks. Diezelfde menschen, die hun eigen en anderer naakt lichaam onfatsoenlijk vinden, bewonderen het naakte
+lichaam in de kunst. En ook schaamt men zich niet voor zijn naaktheid als men alleen is. Uit een en ander schijnt reeds te
+blijken, dat de schaamte met de naaktheid op zichzelf niets uitstaande heeft.
+
+</p>
+<p>Waar in dit hoofdstuk het woord schaamte wordt gebezigd, wordt het steeds bedoeld in zijn beteekenis van naaktheidsschaamte.
+Het woord schaamte toch duidt een heele reeks zeer uiteenloopende gewaarwordingen aan.
+
+</p>
+<p>De schaamte in dezen zin is een dier vele schijnbare tegenstrijdigheden, zooals het sexueele leven van den mensch er zoovele
+te zien geeft. Het is een uiterst veranderlijke, ten volle individueele gewaarwording, die met naaktheid en zedelijkheid niets
+gemeens heeft. Men kan naakt gaan zonder begrip te hebben van schaamte daarvoor. Het is geheel iets anders, of een Europeesch
+philosoof dan wel een inboorling van Brazili&euml; of van den Bismarck-Archipel zijn naaktheid toont. De naaktheid is het niet
+die van nature het schaamgevoel kwetst, zoo min bij de nog op primitieven trap van beschaving staande volken als bij onze
+Europeesche kinderen in de eerste levensjaren.
+
+</p>
+<p>De oorsprong van het schaamtegevoel is gelegen in de natuurlijke neiging van het vrouwtje om voor den blik van het mannetje
+hare geslachtskenmerken te verbergen, nu eens om zich voor een ongewenschte benadering te beschermen, dan weer om de begeerte
+sterker te prikkelen of uit vrees afkeer en walging op te wekken. Het verborgene trekt sterker aan dan het zichtbare, het
+onbekende prikkelt de nieuwsgierigheid, terwijl het bekende onverschillig laat. In deze zucht tot verbergen heeft zoodoende
+de Natuur de vrouw van een zinnelijk machtsmiddel temeer tegenover den man voorzien. En de vrouw heeft ten allen tijde van
+dit machtsmiddel een ruim gebruik gemaakt. Door het hanteeren van het wapen der dusgenaamde schaamte heeft de vrouw het vermogen
+meer en langer interessant te zijn voor de mannelijke zinnelijkheid, en deze op te voeren tot de gewenschte hoogte, dan van
+eenvoudige naaktheid redelijkerwijze ware te verwachten. En gelijk in de natuur neigingen zoowel als organen meerdere functi&euml;n
+vervullen, zoo ook met het sexueele schaamtegevoel: het werpt hinderpalen en beletselen op tegen te groote agressiviteit van
+den man, en werkt als stimulans bij te geringe agressiviteit van den man.
+<a id="d0e1619"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1619">86</a>]</span></p>
+<p>Algemeen zijn physiologen zoowel als psychologen het er over eens, dat het schaamtegevoel geen oorspronkelijk instinct bij
+den mensch is, maar een verworven eigenschap. Daarvoor pleit ten eerste het verschijnsel, dat het schaamtegevoel zich onder
+de menschen in alle denkbare richtingen heeft ontwikkeld, zoodat de manieren waarop, of juister nog, de lichaamsdeelen waarvoor
+men zich schaamt, zeer verschillend zijn. Er is nauwelijks een lichaamsdeel op te noemen, waarop niet hier of daar in de wereld
+het schaamtegevoel zich heeft neergezet. Een natuurlijk instinct nu is niet zoo verplaatsbaar. Een tweede bewijs tegen het
+aangeboren zijn van het schaamtegevoel is het volkomen ontbreken daarvan bij jonge kinderen. Het kind, dat nog vrij is van
+de sexueele zinnelijkheid, kent de schaamte niet. Eerst met het ontwaken van de zinnelijkheid, ontwaakt ook de schaamte. Bij
+ieder menschelijk wezen herhaalt zich zoo de Paradijslegende&#8212;de zinnelijkheid roept de schaamte voor de naaktheid wakker.
+
+</p>
+<p>De natuur is altijd naakt, de onschuld is het evenzeer; bij ieder vergrijp jegens de natuur en bij iedere ontwijding der onschuld
+werpt de mensch het beeld der liefde nieuwe hulsels om de schouders, zegt Mantegazza.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig43.jpg" alt="43. De Naakte Maja." width="720" height="423"><p class="figureHead">43. De Naakte Maja.</p>
+<p>Naar de schilderij van Francesco Goya y Lucientes (1746&#8211;1828), Prado-Museum, Madrid.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>En als met de intrede der geslachtelijke rijpheid het schaamtegevoel zich doet gelden, dan schaamt het kind zich juist precies
+voor dezelfde lichaamsdeelen als waarvoor het zijn omgeving zich ziet schamen. Evenals het kind moet leeren spreken, moet
+het zich leeren schamen en het komt daarin onder gewone omstandigheden nooit buiten de desbetreffende opvattingen van zijn
+<a id="d0e1635"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1635">87</a>]</span>naaste omgeving. Zoo kan men evenals van een moedertaal ook spreken van een moederschaamte en even verschillend als de talen
+is ook het schaamtegevoel.
+
+</p>
+<p>Schaamte is in hinderlaag liggende zinnelijkheid. Zij staat in directen dienst van de zinnelijke lokking. Als zoodanig is
+zij het sterkst ontwikkeld bij de vrouwelijke sexe, wier rol in het sexueele leven juist bestaat in aanlokken. De pure naaktheid
+lokt minder dan de zich beschaamd verbergende naaktheid. Omdat schaamte ten slotte hierop uitloopt, dat zij de vrouw begeerlijker
+maakt, daarom zorgt de vrouw onmiddellijk bij het tot rijpheid komen, dat zij zich schaamt, naar dit in haar omgeving betaamt,
+nooit anders. Die schaamte geldt dan altijd in de allereerste plaats lichaamsdeelen, die op de mannelijke omgeving de sterkste
+erotische aantrekking blijken uit te oefenen. Waar dit de voet is, daar zit de schaamte in den voet, waar het &#700;t aangezicht
+is, daar zit de schaamte in het aangezicht, en zoo voort. De vrouwelijke schaamte gaat op en neer met de mannelijke zinnelijkheid.
+Waar de schaamte haar doel voorbij schiet, d.w.z. als zij zoo goed slaagt in haar wel schijnbaar, maar niet werkelijk beoogd
+doel: het erotisch offensief der mannen te keeren&#8212;daar wordt zij onmiddellijk gecorrigeerd en in de gewenschte richting gewijzigd
+en men haast zich het zoo schaamachtig verborgene desnoods openlijk aan de blikken prijs te geven. Wat het sterkst de mannelijke
+zinnelijkheid prikkelt, dat wordt bewust of onbewust als regel toegepast. Is dit de ingetogen schaamte, dan schaamt men zich
+ingetogen; wordt met luchtige opvattingen meer effect verkregen, dan worden die luchtige opvattingen gehuldigd. De schaamte
+is grootendeels modezaak en het is dan ook de mode die uitmaakt hoe en waarvoor men zich schamen moet. Blijkbaar denken ook
+de vrouwen er zelf ongeveer zoo over. &#8220;De reden, waarom de menschen zich hun naaktheid schamen,<span id="d0e1639" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span> zegt Marie Bashkirtseff in haar <i>Journaal</i>, <span id="d0e1645" class="corr" title="Bron: ">&#8220;</span>is deze, dat zij hun kleine gebreken kennen. Was men er zeker van, geen vlekje op de huid noch een slechtgevormde spier of
+een misvormden voet te hebben, dan zou men zonder zich te schamen, naakt loopen. Men geeft zich hiervan geen voldoende rekenschap,
+en toch is dit en niets anders de oorzaak van onze schaamachtigheid. Hoe zou men ook kunnen aarzelen iets werkelijk schoons,
+iets waarop men trotsch kan zijn, te vertoonen? Wie heeft ooit sinds den tijd van koning Candaules, die zijn gasten met de
+onverhulde heerlijkheid zijner schoone vrouw verrukte, een schat of schoonheid bezeten en zich daarop niet beroemd? Even licht
+als men tevreden is met zijn aangezicht, even angstvallig en behoedzaam is men ten opzichte van de gebreken van het overig
+lichaam. Wie zich volmaakt weet kent de schaamte niet, de schoonheid is almachtig, ook tegenover de schaamte. Schaamte is
+vrees voor kritiek op de schoonheid van het lichaam.<span id="d0e1648" class="corr" title="Bron: ">&#8221;</span>
+
+</p>
+<p>De sexueele schaamte is een erotisch lokmiddel. Dit lokmiddel is als zoodanig oorspronkelijk alleen der vrouw eigen en bij
+haar een natuurlijke neiging. Het ligt geheel in de lijn van de vrouwelijke rol in het geslachtsleven, <a id="d0e1653"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1653">88</a>]</span>die in schijnbaar afweren bij werkelijk lokken bestaat. Ook thans nog is het sexueele schaamtegevoel sterker ontwikkeld bij
+de vrouw dan bij den man. In den loop der tijden is de schaamte tot gewoonte geworden, een gewoonte zoo sterk, dat zij zich
+ook nog doet gelden in die momenten, waarin zij het minst op haar plaats lijkt. In de sexueele zeden en de sexueele moraal
+neemt deze gewoonte gewoonlijk het karakter aan van een deugd, waardoor haar voortbestaan ook van dien kant voldoende is gewaarborgd.
+
+</p>
+<p>Naaktheid wordt door natuurvolken nimmer als naaktheid gevoeld, zij weten niet dat zij naakt gaan; bij hen is de naaktheid
+natuurlijk en schaamte daarvoor is hun onbekend. Eerst als men het bekleeden van het lichaam heeft leeren kennen, ontstaat
+de schaamte over naaktheid. Waar naaktheid gewoonte is, werkt zij niet erotisch. Waar bekleeding gewoonte is, werkt reeds
+de minste ontblooting in hooge mate erotisch. En de bekleeding zelf werkt ook erotisch. Waar dit wordt ontdekt of begrepen,
+daar begint men zich onmiddellijk te gewennen aan kleeding en kiest terstond het dubbele erotische voordeel der kleeding boven
+de naaktheid.
+
+</p>
+<p>Men schuwt derhalve in beginsel de naaktheid niet uit schaamte, maar wijl daarvan onvoldoende erotische aantrekking uitgaat.
+Men grijpt naar kleeding niet uit schaamte voor de naaktheid, maar om de naaktheid begeerlijker te houden.
+
+</p>
+<p>Er is allerlei naaktheid: de nooit bekleed zijnde of natuurlijke naaktheid en de ontbloote of zinnelijke naaktheid. Verder
+nog artistieke naaktheid, die welke de kunst phantaseert.
+
+</p>
+<p>Aangezien de rol der vrouw in het liefdeleven bestaat in het passief uitoefenen van erotische aantrekking op de andere sexe,
+is de kleeding voor het vrouwelijk geslacht in meerdere mate een erotische kwestie dan voor den man, wiens rol van actieven
+aard is. Overal en ten allen tijde interesseert dan ook de vrouw zich veel meer voor kleeding dan de man. De hartstocht der
+vrouw voor kleeding is daarom, zij het veelal onbewust, van zinnelijken aard. Door haar kleeding verhoogt zij hare zinnelijke
+aantrekkingskracht, terwijl de natuurlijke zinnelijke bekoring der naaktheid er eveneens door verhoogd wordt. Ook als zoodanig
+vervult het sexueele schaamtegevoel getrouw zijn dubbele functie&#8212;het is tegelijkertijd het buitenste bolwerk der bedreigde
+kuischheid, en de uiterste voorpost in het gebied van de tegenpartij.
+
+</p>
+<p>Het schaamtegevoel brengt er toe de naaktheid te bedekken. Daardoor ontneemt het echter aan de naaktheid niet haar zinnelijke
+bekoring, maar onderhoudt die juist. De gewoonte, naaktheid te zien, verstompt zeer snel voor den zinnelijken prikkel daarvan.
+Door het schaamtegevoel blijft dus de zinnelijke bekoring van de naaktheid behouden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 310px"><img border="0" src="images/p020.jpg" alt="De Wijsheid." width="310" height="720"><p class="figureHead">De Wijsheid.</p>
+<p>Schoonheidsideaal der 15e eeuw. Naar de schilderij van Hans Baldung Grien (1480&#8211;1545), Alte Pinakothek, M&uuml;nchen.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann. M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het schaamtegevoel doet tevens voorwendsels aan de hand, om de natuurlijke zinnelijke bekoring van het lichaam tot in het
+onbegrensde te verhoogen. En wel door de kleeding. De kleeding, schijnbaar het middel om de naaktheid te bedekken, staat in
+werkelijkheid geheel en al in dienst der zinnelijke lokking, <a id="d0e1676"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1676">89</a>]</span>en vervult die rol onberekenbaar beter, zekerder en aanhoudender, dan de bloote naaktheid zou kunnen. Het schaamtegevoel,
+dat gebiedt de naaktheid te bedekken, stelt daarmee tevens instaat, de gebreken dier naaktheid te verbergen, de werkelijkheid
+te corrigeeren, omtrent die werkelijkheid in elke gewenschte richting volkomen om den tuin te leiden, al wat de zinnelijkheid
+maar verlangen kan te fingeeren.
+
+</p>
+<p>Zoo bezit speciaal de vrouw in het schaamtegevoel het voorwendsel om zich met alle ten dienste staande middelen begeerlijker
+te maken. Zoodoende dient haar het schaamtegevoel niet om het andere geslacht op kuischen afstand te houden en de gevaarlijke
+aandacht der licht ontvlambare zinnelijkheid van het andere geslacht af te leiden, maar juist om de phantasie van de andere
+sexe te prikkelen en nieuwsgierigheid op te wekken naar het schijnbaar zoo angstvallig verborgene.
+
+</p>
+<p>De schaamte prikkelt de zinnelijkheid ook door de aarzeling, die zij bij het verleenen van de eerste tot de laatste gunst
+doet betoonen. Het is toch het eigenaardige in het wezen van het geslachtsleven, dat elk beletsel, elk uitstel, iedere tegenstand
+de begeerte verhoogt en versterkt. De geslachtslust vereischt voor zijn bevrediging, zelfs dat aanvankelijk de bevrediging
+hopeloos schijnt. Alleen wanneer de voldoening stap voor stap nader komt, en de vesting stelling na stelling onder allerlei
+moeielijkheden wordt genomen, waarbij de eindoverwinning lang onzeker blijft, alleen dan wordt de eindelijke zege zoo genoten
+dat zij bevrediging schenkt. Naarmate de citadel gemakkelijker capituleert, wordt de overwinning minder op prijs gesteld.
+En tot dit gansche spel van zich stap voor stap en van gunst tot gunst te laten veroveren, wordt de passieve partij voor een
+groot gedeelte in staat, gesteld door het schaamtegevoel, dat aan dit spel tevens de natuurlijkheid verleent, die het effect
+ervan nog verhoogt.
+
+</p>
+<p>Schrijvers als Bachofen en anderen hebben uit de geschriften der klassieke oudheid een menigte mededeelingen verzameld, waaruit
+blijkt, dat bij tal van volken de geslachtelijke schaamte zich zelfs niet uitstrekte tot de handeling der geslachtsgemeenschap.
+Wij leeren daaruit volken kennen, die reeds een zekere mate van beschaving bezaten, en wier sexueele zeden op volgens onze
+begrippen nog zoo lagen trap stonden, dat zij in het openbaar en voor aller oogen geslachtsgemeenschap hadden. Zenobius verhaalt,
+dat de Berg-Massageten het iets heel gewoons vonden, op de publieke straat geslachtsgemeenschap te hebben. Strabo en Herodotus
+vermelden hetzelfde van andere Tartaarsche rassen. Apollonius, Xenophon en Diodorus hebben zulke zeden waargenomen bij de
+bergbevolking ter zuidkust van de Zwarte Zee. Wij mogen hieruit besluiten, dat er menschenmaatschappijen hebben bestaan, in
+wier beschaving schaamtegevoel voor sexueele dingen onbekend was.
+
+</p>
+<p>De schaamte heeft ook nog een anderen psychologischen ondergrond, ten minste bij den geciviliseerden mensch. Deze schaamt
+zich min of meer voor zijn geslachtelijke neigingen, wijl ze weinig in overeenstemming schijnen met <a id="d0e1686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1686">90</a>]</span>zijn bewustzijn van waardigheid en superieuriteit. Het zwichten voor de zinnelijkheid schokt het met zooveel zorg gekweekte
+besef van verre verheven te zijn boven den &#8220;alledaagschen&#8221; mensch. Het zich vatbaar weten voor de paardrift brengt den eigenwaan
+aan het wankelen, want het dwingt tot de vernederende erkenning dat men zich trots alle zelfverheffing nog evenmin als wie
+ook heeft kunnen emancipeeren van de dierlijkheid. De maskers der beschaving en der inbeelding vallen af, de gedroomde meerderwaardigheid
+blijkt denkbeeldig; men blijkt nog altijd evenzeer dier te zijn als wie ook onder de verachten uit de omgeving. En dit alles
+wekt bij den geciviliseerden mensch een gevoel van vernedering en van schaamte tegenover zichzelven en tegenover anderen.
+Men voelt zijn waardigheid wankelen onder het besef dat men zwak is, hoe sterk men ook moge schijnen; dat men willoos tegenover
+de begeerte het andere geslacht naloopt, terwijl men den schijn aanneemt zooiets beneden zich te achten; dat men in het openbaar
+van esthetiek spreekt en van zelfbeheersching en zelfbedwang en deze in het geheim in het gezicht slaat. Nergens zoozeer als
+op het gebied der zinnelijkheid wordt de mensch, wat hij zich ook inbeeldt, zoo vernederend met den neus neergedrukt op het
+feit van zijn zwakte tegenover de natuur. Op geen enkel ander gebied drijft de natuur zoo den spot met &#700;s menschen hoogmoed
+en trots, en wordt zijn fierheid ieder oogenblik zoozeer geknakt en verootmoedigd. Op geen ander gebied bevindt de mensch
+zich zoozeer een willoos werk- en speeltuig van redelooze natuurkrachten. En zelfs al slaagde hij erin, deze voor een tijd
+of voor altijd te overwinnen, dan zou hij wel iets hebben verloren, maar niet iets hebben gewonnen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 329px"><img border="0" src="images/missing.gif" alt="44. Typische Stand eener ontkleede Europeesche." width="329" height="334"><p class="figureHead">44. Typische Stand eener ontkleede Europeesche.</p>
+<p>Dr. G.H. Stratz, &#8220;Die Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Al deze overwegingen kunnen tot een zekeren afkeer van de geslachtelijke dingen leiden, tot minachting en tot schaamte over
+het feit, dat men niettemin dat verachte niet missen kan en niet missen wil, dat men doet wat men niet zou willen doen en
+evenmin zou willen laten, en dat men ten slotte evenzeer als het dier zijn schatting betaalt aan de natuur die in haar eischen
+geen verschil kent tusschen den mensch en het dier, en den mensch alleen den schralen troost laat van de mogelijkheid, bedoelde
+schatting te betalen in het geheim.
+<a id="d0e1697"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1697">91</a>]</span></p>
+<p>Een ander merkwaardig verschijnsel bij het schaamtegevoel is de zeer verschillende localisatie van zijn hoofdzetel. Geen neiging
+is aan het lichaam zoo verplaatsbaar als de schaamte, geen aandrift kiest zich zoo grillig zijn zitplaats als deze.
+
+</p>
+<p>Het schaamtegevoel toch heeft volstrekt niet zijn zetel in de eigenlijke erotische sferen van het lichaam. De Mohammedaansche
+vrouw schaamt zich vooral voor haar aangezicht. In ongekleeden staat verrast is zij er alleen op bedacht haar aangezicht te
+verbergen. En zoo vertoont het schaamtegevoel naar tijd, ras en zeden, de zonderlingste wisselingen en ook daaruit blijkt
+dat het geen natuurlijk instinct is, maar een uitvloeisel van zede, gewoonte en opvoeding. De plaats aan het lichaam, waar
+de schaamte haar hoofdzetel heeft, is louter een kwestie van mode. Een absoluut schaamtegevoel bestaat niet, het is veranderlijk
+en van allerlei invloeden afhankelijk.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 329px"><img border="0" src="images/missing.gif" alt="45. Verlegenheid der Schaamte bij een Europeesche." width="329" height="334"><p class="figureHead">45. Verlegenheid der Schaamte bij een Europeesche.</p>
+<p>Dr. C.H. Stratz, &#8220;Die Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In vele streken was of is het schaamtegevoel bijvoorbeeld gelocaliseerd op den voet. De ontblooting van den voet gold daar
+voor de vrouw als iets, wat de grenzen der coquetterie overschreed, dus als onfatsoenlijk en onbetamelijk. Wijl het schaamtegevoel
+altijd zetelt aan gedeelten van het lichaam waarvan sterke erotische bekoring uitgaat, of waaraan tenminste bijzondere erotische
+beteekenis wordt gehecht, mag men aannemen, dat daar, waar het schaamtegevoel der vrouw was neergestreken op den voet, de
+mannen op een &oacute;f anderen grond zich speciaal erotisch bezighielden met den voet. Wat toch voor de eene sexe erotische bekoring
+heeft, wordt door de andere sexe onmiddellijk schaamachtig verborgen gehouden. Vermoedelijk heeft men bij deze erotische belangstelling
+voor den voet der vrouw te doen met een verschijnsel van masochistisch servilisme, d.i. erotisch genieten in zelfvernedering
+voor de vrouw. En de vrouw, als gewoonlijk zonder zich al te veel rekenschap te geven van het wezen van het verschijnsel,
+was er met des te meer ijver op bedacht, het erotisch te exploiteeren. Men schaamde zich voor den voet minstens even sterk
+als voor de geheimste verborgenheden der genitale sferen. De coquetteerende voet werd zorgvuldig bekleed en verborgen gehouden
+en kwam slechts als bijzondere gunst uit zijn schuilhoek te voorschijn.
+<a id="d0e1711"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1711">92</a>]</span></p>
+<p>De galante abb&eacute; Brant&ocirc;me bericht: &#8220;In den vroegeren tijd had een mooie voet zooveel verleidelijks, dat kuische Romeinsche
+vrouwen en allen die kuisch wilden schijnen, beschroomd waren, hem openlijk den blikken prijs te geven, zoodat zij hem zooveel
+zij konden onder haar lang kleed verborgen hielden, waardoor haar gang zoo terughoudend en afgemeten was, dat hij nooit onder
+het kleed zichtbaar werd; en ook thans nog doen in navolging van dien ouden tijd desgelijks nog in Itali&euml; vele vrouwen&#8221;. Gravin
+d&#700;Aulnoy deelt van de Spaansche vrouwen der 17<sup>e</sup> eeuw mede: &#8220;Hare rokken zijn van voren en aan de zijden zoo lang, dat zij slepen, van achteren echter slepen zij niet. Zij
+dragen ze tot op den grond reikend, zoodat ze er bij het loopen op trappen, opdat men hare voeten niet zien kan, want deze
+lichaamsdeelen zoeken zij op het zorgvuldigst te verbergen. Naar ik verneem komt een dame eerst dan, als zij een heer reeds
+alle mogelijke tegemoetkomingen heeft betoond, er toe hem haar voet te toonen, als uiterste blijk van haar genegenheid; dit
+noemt men hier (in Spanje) de laatste gunst der liefde. Men moet toegeven, dat niemand zulke snoezige voetjes heeft, haar
+schoentjes zijn niet grooter dan onze poppenschoentjes. Die schoentjes zijn van kleurig marroquin, zonder hak, en omsluiten
+den voet even nauw als een handschoen. Als zij loopen, schijnt het of zij zweven; in geen eeuw zouden wij Fran&ccedil;aises die manier
+van loopen kunnen leeren&#8221;. Deze zelfde gravin vertelt ook, dat zij eens een voorname dame bezocht, die nog te bed lag, en
+alvorens op te staan, haar verzocht de deur af te sluiten, om verzekerd te zijn niet te worden verrast op bloote voeten.
+
+</p>
+<p>Een Duitsch auteur der 18de eeuw schrijft hieromtrent: &#8220;Zoo vrijgevig de Spaanschen waren met het exposeeren van de schoonheden
+van het bovendeel van haar lichaam, zoo angstvallig verborgen zij de onderste uiteinden. Eerbare vrouwen hielden haar beenen
+en voeten voor zoo ongenaakbaar en heilig, dat zij liever haar leven zouden gelaten hebben dan ze prijs te geven aan de blikken
+van een vreemd manspersoon. Opdat de voet nooit door een spiedenden blik kon worden ontwijd, droegen de Spaanschen een kleed
+dat zoo lang was, dat de voeten bij het loopen steeds geheel onzichtbaar bleven. Behalve de uiterste gunstbewijzen, die een
+vrouw vermag te schenken, was dit de grootste, dat de geliefde den minnaar haar voet toonde. De voeten en beenen der koninginnen
+waren zoo hoogheilig, dat het reeds een misdaad was er aan te denken; men begrijpt dus wat het zou geweest zijn er van te
+spreken. Toen prinses Maria Anna van Oostenrijk als bruid van Philips&nbsp;IV naar Spanje kwam, bood men haar in een stad waar
+groote fabrieken van zijden kousen waren, een aantal paren der kostbaarste dameskousen aan. De majordomus der toekomstige
+koningin wierp ze echter met verachting van zich met den uitroep, dat een koningin van Spanje geen kousen noodig had, daar
+zij immers geen beenen mocht hebben. De koninklijke bruid, dit hoorende, barstte in tranen uit en gaf te kennen dat ze naar
+Weenen terug wilde, want dat men er haar onkundig van had gelaten, dat een koningin van Spanje de beenen moesten worden afgezet.
+De zaak werd haar toen duidelijk gemaakt en men verhaalde het <a id="d0e1719"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1719">93</a>]</span>geval aan den koning, die zich niet weerhouden kon er om te lachen&#8212;het was een der drie keeren dat hij in zijn leven gelachen
+heeft.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 367px"><img border="0" src="images/p021.jpg" alt="Venus en Amor." width="367" height="720"><p class="figureHead">Venus en Amor.</p>
+<p>Vrouwelijk schoonheidsideaal der 15de eeuw. Naar de schilderij van Lucas Cranach (1472&#8211;1553), Ermitage, Petrograd.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De geschiedenis der sexueele zeden kent ook een geval, dat de voetschaamte tengevolge heeft gehad dat van een geheel ras bij
+iedere vrouw de voeten van kindsbeen af volkomen worden verminkt. Dit is het geval bij de Chineezen. Deze zede is vooral in
+de Zuidelijke deelen van het uitgestrekte Hemelsche Rijk in zwang en inzonderheid bij de vrouwen der hoogere standen, zooals
+trouwens elke erotische zede het volledigst en tot haar uitersten in de hoogere kringen tot ontwikkeling kan komen&#8212;overal
+toch kan de vrouw haar erotische rol alleen dan ten volle vervullen, als zij niet behoeft te werken en zich kan laten bedienen.
+De voetverminking begint bij het vierde of het zevende levensjaar. Met verbanden worden de voeten zoo omwikkeld, dat ze bijna
+worden afgebonden. Daardoor wordt de groei niet alleen gestuit, maar de geheele voet schrompelt ineen tot een vormeloozen
+stomp. Zooveel mogelijk ontziet men daarbij den grooten teen. Hoe lang deze zede al bestaat, is niet bekend. Marco Polo en
+Ibn Batuta, die in de 13de en 14e eeuw China hebben bezocht, maken er met geen woord gewag van; maar volgens de Chineesche
+annalen is het gebruik al overoud. Waarschijnlijk is het &#700;t allereerst in zwang gekomen onder de allervoornaamste vrouwen,
+die de reizigers natuurlijk niet te zien kregen&#8212;bij ongeciviliseerde en halfbeschaafde rassen worden de erotische pronkjuweelen
+altijd voor vreemdelingen angstvallig verborgen gehouden. Omtrent de bedoeling dezer verminking verkeerde men vroeger geheel
+en al in het onzekere. De oorzaak is natuurlijk hierin gelegen, dat de Chineezen deze, volgens onze begrippen afschuwelijke
+voeten, schoon vinden en de Chineesche vrouw verminkt haar voeten omdat zij daardoor over een erotisch machtsmiddel temeer
+beschikt.
+
+</p>
+<p>Matignon schrijft hieromtrent in de &#8220;<span lang="fr">Archives d&#700;Anthropologie criminelle</span>&#8221; (1898): &#8220;Het trok mijn aandacht, hoe groote liefhebbers de Chineezen zijn van pornografische afbeeldingen. En op ongeveer
+alle Chineesche pornografie&euml;n ziet men de mannelijke partij een vrouwelijken voet liefkoozen. Als een bewoner van het Hemelsche
+Rijk een vrouwenvoet in de hand neemt, dan is, vooral als hij bijzonder klein is, het effect hetzelfde als bij den Europeaan
+het betasten van een jeugdigen frisschen boezem. Alle Chineezen die ik hieromtrent ondervroeg, antwoordden mij eenstemmig:
+Heerlijk, een kleine voet! <span id="d0e1737" class="corr" title="Bron: Jullui">Jullie</span> Europeanen kunnen niet begrijpen, hoe heerlijk, hoe verleidelijk, hoe onweerstaanbaar dat is! De aanraking van een kleinen
+vrouwen voet brengt den Chinees letterlijk in een erotischen roes en voert zijn zinnelijk verlangen op tot den hoogsten graad.
+Niet zelden klagen Chineesche christenen in de biecht over hun zwakheid tegenover de vleeschelijke bekoring, die den aanblik
+van vrouwenvoeten op hen uitoefent.&#8221;
+
+</p>
+<p>Morache deelt mede, dat in China geloofd wordt, dat het verminken der voeten sterke vetafzetting aan den schaamheuvel, mons
+veneris, veroorzaakt; en ook aan de schaamlippen, zoodat zeer kleine voeten zeer weelderige <a id="d0e1742"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1742">94</a>]</span>ontwikkeling der geslachtelijke heerlijkheden aankondigt. Ook zou men in China gelooven, dat het niet kunnen loopen een verhoogden
+bloedsaandrang naar de schaamstreek veroorzaakt, zoodat kleine voeten het erotisch temperament en bijgevolg het vermogen geslachtsgenot
+te schenken, in sterke mate verhoogen. In elk geval weet men thans met volkomen zekerheid, dat de voetverminking der Chineesche
+vrouwen een erotischen grond heeft. Het schaamtevoel der Chineesche zetelt dan ook in hoofdzaak in haar voeten.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 312px"><img border="0" src="images/fig46.jpg" alt="46. Gesluierde Turkin in Wandelcostuum." width="312" height="720"><p class="figureHead">46. Gesluierde Turkin in Wandelcostuum.</p>
+<p>Dr. C.H. Stratz, &#8220;Die Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wij hebben boven reeds gezien, dat de localisatie van het schaamtegevoel in den voet niet uitsluitend bij de Chineezen is
+voorgekomen, maar elders is terug te vinden. Zoo is voorheen ook in Rusland de vrouwenvoet een voorwerp van erotische aanbidding
+der mannen geweest. P. Jacoby verhaalt omtrent Oost-Rusland: &#8220;Op heete dagen kan men de vrouwen hier zich onbeschroomd zien
+bewegen met ontblooten boezem, ja zoo goed als geheel ongekleed. Maar men zal ze nooit met bloote voeten zien en ook de naaste
+mannelijke bloedverwanten krijgt nooit den voet en het onderdeel van den voet der vrouwen te zien. Deze vrouwen hebben haar
+schaamte in de voeten en ook haar coquetterie. Den voet eener vrouw te ontblooten is hier voor den man de inleiding tot het
+uiterste en de aanraking van de voetbekleeding veroorzaakt bij hen dezelfde gewaarwordingen als bij den Europeaan het aanraken
+van een van het lichaam nog warm corset. De schoonheid der vrouw concentreert zich voor deze mannen in den voet. In de minnezangen
+der Mordwijnen is de voet de vrouwelijke bekoorlijkheid, die het meest geprezen en het vurigst bezongen wordt. Den voet tegenover
+een persoon van het andere geslacht te ontblooten geldt als een hoogst ongepaste sexueele daad en is zooveel als het symbool
+der sexueele overgave. Daardoor is de kous en de voetbekleeding daar een zinnebeeld van het huwelijk, evenzoo als elders de
+trouwring. Tegenwoordig nog is er in Oost-Rusland een traditioneel lied, <a id="d0e1753"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1753">95</a>]</span>dat jonge meisjes zingen bij het raden naar haar toekomstigen echtgenoot. Het thema van dat liedje is: kom en trek mijn kousen
+uit. Bij de volken in het Russische Noorden en Oosten moet de bruid zulks in den huwelijksnacht herhaaldelijk voor den bruidegom
+doen, elders is het de taak van den bruidegom; en dat heeft dan niet de beteekenis van een echtelijk gunstbewijs, maar van
+een echtelijke ceremonie. Bij de welgestelde burgerij en den kleinen adel stoppen de ouders van een bruidspaar geld in de
+kousen hunner kinderen als een cadeautje voor de andere partij, waarbij dan stilzwijgend wordt aangenomen, dat de jonggetrouwden
+elkander de kousen uittrekken als teeken van sexueele overgave en bezitneming.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 451px"><img border="0" src="images/fig47.jpg" alt="47. Witgeschminkte Chineesche Dame." width="451" height="720"><p class="figureHead">47. Witgeschminkte Chineesche Dame.</p>
+<p>Dr. C.H. Stratz, &#8220;Die Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het verminken van den voet met erotische oogmerken is ook onder de geciviliseerde volken zeer algemeen, hoewel men de zaak
+hier niet zoo tot het uiterste drijft als de Chineezen. Om de illusie te kunnen wekken van een kleinen voet te hebben persen
+ook de Europeesche vrouwen haar voeten gaarne in te nauw schoeisel. Met het gevolg, dat ook in Europa de vrouwen inplaats
+van fraaie, meest misvormde voeten hebben, met over elkander geschoven teenen en ontsierd door leelijke en pijnlijke eksteroogen.
+Vandaar schaamt ook de Europeesche vrouw zich haar voeten bloot te toonen, doch hierbij heeft men bij uitzondering te doen
+met schaamte die niet zinnelijke bekoring beoogt. De meeste vrouwen weten zeer wel dat zij leelijke voeten hebben; en zoo
+graag zij met het snoezig, bevallige laarsje coquetteeren, zoozeer schuwen zij <a id="d0e1764"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1764">96</a>]</span>het, den voet ontbloot te toonen. Aan badplaatsen behooren badpantoffels dan ook tot de onontbeerlijke bestanddeelen van het
+badtoilet. De ontgoocheling der ontblooting is wel het sterkste bij den voet.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Doordat het schaamtegevoel zich zoo verschillend uit, worden volksstammen, die zich anders schamen dan wij, veelal voorgesteld
+als geen schaamte te bezitten. Met dit oordeel moet men echter uiterst voorzichtig zijn. Zelfs bij natuurvolken, die nog staan
+op den laagsten trap van geestelijke ontwikkeling, zijn sporen van een meer of minder ontwikkeld schaamgevoel te vinden. Zeer
+algemeen wordt gemis van kleeding, naakt-gaan, met gebrek aan schaamtegevoel verward. De geheele of nagenoeg geheele naaktheid
+van vele volksstammen is zeer wel vereenigbaar met een hoog-ontwikkeld schaamtegevoel; omgekeerd is het zich bedelven onder
+kleeding volstrekt geen waarborg voor het bestaan van het meest elementaire begrip van betamelijkheid en decentie.
+
+</p>
+<p>Aan den anderen kant schijnt het schaamtegevoel, waar het eenmaal bestaan heeft, wel voor verzwakking vatbaar, maar niet voor
+algeheele uitroei&iuml;ng. Zelfs bij de meest verdierlijkte prostitu&eacute;es blijkt altijd nog eenig spoor van schaamte overgebleven,
+hoe ook hare gedragingen het tegendeel schijnen te verkondigen. &#8220;Slaat men ze slechts wat nauwkeuriger en in bepaalde omstandigheden
+gade, zegt Parent-Duchatelet (in <i>Zedenbederf der Parijsche vrouwenwereld</i>), dan blijkt, dat zelfs de grootste moreele ontaarding dit gevoel toch niet geheel en al heeft kunnen vernietigen en dat
+er bij velen ten minste nog sporen van zijn overgebleven. Komt b.v. een vreemde in de visitatiekamer der prefectuur of der
+gevangenissen, op het oogenblik dat zij ontkleed staan voor het onderzoek, dan ziet men ze oogenblikkelijk de armen over de
+borst kruisen en zich zooveel mogelijk bedekken. Schaamteloos gedragen zij zich alleen jegens hare minderen, dat zijn hare
+mannelijke bezoekers, maar voor anderen leggen zij dikwijls een bijna normaal vrouwelijk schaamtegevoel aan den dag. Niet
+zelden ziet men ze blozen, wanneer ze gedwongen zijn zich voor meerdere mannen te ontblooten. Bij het reglementaire onderzoek
+wenden zij zich gaarne altijd tot denzelfden arts, zij komen alleen op de uren waarop zij zeker zijn dezen te zullen vinden.
+En wie zulks heeft meegemaakt, weet welk een diepen indruk het onderzoek en de demonstratie harer geslachtsziekten voor een
+talrijk auditorium op deze vrouwen maakt. Allen, zonder uitzondering, ook de meest schaamteloozen, worden tijdens zulk een
+onderzoek slag op slag vuurrood en blijkbaar is het voor haar een marteling.&#8221;
+
+</p>
+<p>Ook uit deze schaamte der schaamteloozen van beroep blijkt de zinnelijke ondergrond van het schaamtegevoel. Zoodra de naaktheid
+blijkt onverschillig te laten of zelfs walging en afkeer te wekken, keert het schaamtegevoel onmiddellijk terug, als een poging
+der natuur om het gebroken evenwicht te herstellen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p022.jpg" alt="De drie Grati&euml;n." width="597" height="720"><p class="figureHead">De drie Grati&euml;n.</p>
+<p>Schoonheidsidealen der 16e eeuw. Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640), Prado-Museum, Madrid.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een andere eigenaardige kant van het schaamtegevoel bij de geciviliseerde volken is, dat het zich niet uit tegenover alle
+soortgenooten, maar voornamelijk <a id="d0e1788"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1788">97</a>]</span>tegenover standgenooten. Vooral is dit het geval met het vrouwelijk schaamtegevoel. Tegenover den huisknecht werkt bij de
+voorname dame het schaamtegevoel haast even weinig als tegenover den huishond. Men acht het beneden zich, men schaamt zich,
+tegenover zoo iets als de knecht zich precies zoo te schamen als jegens den maatschappelijk gelijke. Duidelijk straalt hier
+weer de zinnelijke ondergrond van het schaamtegevoel in door: schaamte veronderstelt de mogelijkheid van begeerd te worden,
+en alleen reeds de gedachte daaraan beleedigt den maatschappelijk meerdere.
+
+</p>
+<p>Zeer sterke voorbeelden van gemis aan schaamte bij voorname vrouwen jegens personeel zijn bekend uit alle tijden en streken,
+waar bijvoorbeeld slavernij of lijfeigenschap heeft bestaan, voor zoover daarvan tenminste kultuurhistorische bijzonderheden
+bekend zijn. Slaven en lijfeigenen, die geen personen maar slechts dingen waren, kende men geen schaamte toe, en men schaamde
+zich ook niet voor hen. Een der meest krasse voorbeelden daarvan verhaalt Masson in zijn <i>M&eacute;moires secrets sur la Russie</i>. Een Russische edelvrouw ging met een Fran&ccedil;aise wandelen in een voor het publiek toegankelijk park. Twee lijfeigenen, lakeien,
+volgden op eenigen afstand. Onderweg moest de Russin aan een natuurlijke behoefte voldoen. Zij wenkte hare lijfeigenen, ging
+een weinig van den weg af, liet zich door de beide mannen de rokken lichten, en verrichtte, op hen steunend, de affaire. Op
+de ontstelde vraag van de Fran&ccedil;aise, die iets van mannenoogen stotterde, antwoordde de Russin met eenige bevreemding, dat
+het toch maar slaven en geen mannen waren.
+
+</p>
+<p>Ditzelfde beneden zich achten van schaamte tegenover den mindere openbaart zich op velerlei manieren bij ongeveer allen voor
+wie bediend te worden door gewoonte tot een recht is geworden. Tegenover huisknecht of dienstmaagd acht men het zelden noodig
+pikante geheimpjes al te zeer te verbergen. Bij het toilet onttrekt men zich zorgvuldig aan de blikken van standgenooten,
+maar bekommert zich weinig om het personeel, en voor het kamermeisje heeft men in het geheel niets te verbergen. Evenzoo ten
+opzichte van het neglig&eacute; en tal van andere dingen.
+
+</p>
+<p>Er ligt voor vele naturen, in het bijzonder voor zinnelijk verruwde gemoederen, een hevig erotisch genot in het beleedigen
+van anderer schaamtegevoel. Dit verschijnsel wordt veel meer bij mannen waargenomen dan bij vrouwen, en de meest algemeene
+vorm waaronder het optreedt, is het bezigen van woorden en uitdrukkingen, die op geslachtelijke dingen betrekking hebben,
+het vermaakscheppen in wat men verstaat onder liederlijke taal, het zingen van vuile liederen, het vertellen van pornografische
+aardigheden. Een ander veelvuldig voorkomende vorm is het schrijven van woorden of uitdrukkingen van sexueelen aard op plaatsen
+waar ze velen noodzakelijk onder de oogen moeten komen. Voor velen schijnt het een sadistisch genot, vrouwen luid een obsceen
+woord toe te roepen.
+
+</p>
+<p>Een andere vorm is de dusgenaamde exhibitie. Deze bestaat hierin, dat men met erotische oogmerken om anderer schaamtegevoel
+te kwetsen, lichaamsdeelen, <a id="d0e1801"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1801">98</a>]</span>waarop het schaamtegevoel gelocaliseerd is en wat de schaamte dus gebied te verbergen, exhibiteert (tentoonstelt, zien laat).
+Dit kan geschieden zoowel in natura als met afbeeldingen en voorstellingen.
+
+</p>
+<p>Waar zulks uit strafrechtelijk oogpunt gewaagd kan worden, grijpt de neiging tot exhibitie alle mogelijkheden aan&#8212;ontblooting
+der genitali&euml;n en der nates, naaktloopen, openlijke onanie en dergelijke. Doch zulks nadert dan reeds het gebied van het geslachtelijk
+abnormale.
+
+</p>
+<p>Exhibitie bezielt ook de vrouwen, die elke gelegenheid aangrijpen om kunstenaars als model te dienen of die zich telkens en
+telkens weer door artsen laten onderzoeken. Ook de voorstellingen van worstelaars, athleten enz. hebben een sterk exhibitischen
+bijsmaak. De echte exhibitie is trouwens mannen misschien nog meer eigen dan vrouwen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 283px"><img border="0" src="images/fig48.jpg" alt="48. Amor Exhibiteert." width="283" height="599"><p class="figureHead">48. Amor Exhibiteert.</p>
+<p>Naar de schilderij van Francesco Mazzola Parmeggianino (1503&#8211;1540), Museum, Weenen.
+
+</p>
+<p>Phot. Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Min of meer schijnt ieder mensch, man zoowel als vrouw, van nature neiging te bezitten tot exhibitie; de vrouw die met haar
+decollet&eacute; coquetteert, en de man, die een zoo nauwen pantalon draagt dat alle lijnen daarin scherp uitkomen, exhibiteeren.
+De medische wetenschap leert, dat de exhibitie bij sommige individuen ten volle den bijslaap kan vervangen en geslachtelijke
+bevrediging ten gevolge kan hebben. Ongetwijfeld speelt hierbij echter geslachtelijke nerveusiteit een groote rol.
+
+</p>
+<p>Het exhibiteeren veronderstelt opzet om het schaamtegevoel te beleedigen, of om uiting te geven aan een werkelijke of voorgewende
+erotische spanning. Niet dus het eenvoudig zichtbaar laten of toonen is exhibitie. Een en dezelfde handeling bijvoorbeeld
+kan voor de een exhibitie zijn, terwijl zij het voor de ander niet is. Zulks hangt geheel af van de opvattingen van het milieu
+en de daarin gehuldigde sexueele moraal. &#8220;Een zielszieke, zegt Stoll, die met ontbloote penis voor het raam staat om de aandacht
+van passeerende vrouwspersonen te trekken, en kerels, die, als er geen politie in de nabijheid is, voor voorbijgaande meisjes
+en vrouwen hun penis ontblooten en daarmee onanistische manipulaties bedrijven, plegen exhibitie, maar de Negers van de kust
+van Mozambique, die vroeger geen andere schaambedekking hadden dan een soort suspensoir om den penis, worden door de vrouwen
+van hun stam in het minst niet van exhibitische bedoelingen verdacht, daar zij van der jeugd af aan den aanblik daarvan gewoon
+zijn.&#8221; De prostitu&eacute;e der Europeesche bordeelen, die in laag uitgesneden robe haar borsten tentoonstelt voor een ieder, die
+de oogen maar op wil slaan, beoogt exhibitie; de meisjes van de tallooze volksstammen in tropische gewesten die gewoon zijn
+het bovenlichaam geheel onbedekt te laten, doet weliswaar hetzelfde in nog sterker mate als bedoelde prostitu&eacute;es, maar met
+geen zweem van exhibitische oogmerken. De danseres onzer Europeesche balletten, die bij hare evoluties voor de tooneelkijkers
+van kaalhoofdige schouwburg-habitu&eacute;s haar beenen opgooit en bij oogenblikken in de wolken van gaas en kant de lijnen van haar
+dijgewricht ter observatie geeft, simuleert exhibitie; maar der inboorlinge van het Gazellenschiereiland op Nieuw-Pommeren,
+die geheel naakt en zelfs met ge&euml;pileerd <a id="d0e1820"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1820">99</a>]</span>schaamhaar ter markt komt, is elke gedachte aan exhibitie vreemd. In de landen der strengste Mohammedaansche orthodoxie zou
+een vrouw, die zich ongesluierd op straat vertoonde, in de oogen harer geloofsgenooten exhibitie begaan, gelijk dit bij de
+Egyptische danseressen dan ook inderdaad het geval is, als zij bij haar optreden haar gezicht vertoonen. Daarentegen zou het
+belachelijke onzin zijn bij de Europeesche, die hetzelfde doet: haar gelaat onbedekt laten, exhibitische bedoelingen te veronderstellen,
+terwijl het zoo geliefkoosde decollet&eacute; en het ontblooten der armen (anders dan bij den arbeid) weer niets dan exhibitie is.
+Zoo hangt het geheel van de heerschende sexueele zeden en opvattingen af, of het toonen van welk lichaamsdeel ook, exhibitie
+bedoelt of niet. Met lichaamsdeelen die sexueel volkomen indifferent zijn, kan elders de grofste exhibitie worden bedreven.
+
+
+<a id="d0e1822"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1822">100</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig49.jpg" alt="49. De Rol beider Sexen." width="720" height="290"><p class="figureHead">49. De Rol beider Sexen.</p>
+<p>Satyrs aangelokt door badende Nymphen. Detail der Phineusschaal, Ionische kunst, Museum W&uuml;rzburg.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e1832" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">VI.</h2>
+<h2 class="normal">De Toenadering der Sexen.</h2>
+<p>Bij ieder normaal ontwikkeld menschelijk wezen leeft physiologisch en psychologisch een krachtige drang naar de andere sexe.
+Natuurwetten hebben de geslachtelijke scheiding doen ontstaan en, sexueel gesproken, den geheelen mensch gesplitst in twee
+helften: man en vrouw. Diezelfde natuurwetten hebben echter een sterk verlangen naar toenadering bij beide sexen achtergelaten.
+Zonder dat verlangen zou de voortplanting onmogelijk zijn geworden en in de natuur drijft en dringt juist alles tot voortplanting
+en instandhouding der eenmaal ontstane soort.
+
+</p>
+<p>Ten behoeve dier toenadering is de mensch van nature toegerust met een reeks neigingen, waartegen ook de machtigste wilskracht
+op den duur niets vermag. Alle voorwaarden zijn in den mensch aanwezig om hem in een eventueelen strijd tegen het sexueel
+verlangen, vroeg of laat te doen bezwijken. De macht der individualiteit is altijd minder sterk dan de macht der sexualiteit.
+
+</p>
+<p>Aangenomen mag worden dat het sexueel verlangen gemiddeld bij beide geslachten in even sterke mate aanwezig is. Het openbaart
+zich bij beide geslachten echter niet op dezelfde wijze.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p023.jpg" alt="De Sabijnsche Maagdenroof." width="511" height="720"><p class="figureHead">De Sabijnsche Maagdenroof.</p>
+<p>(Mannelijk en vrouwelijk schoonheids-ideaal der Renaissance.)
+
+</p>
+<p>Italiaansche Kopergravure (17<sup>e</sup> eeuw).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het onderscheid tusschen den mannelijken en den vrouwelijken aard openbaart zich reeds bij de ei- en de zaadcel. Ja, zelfs
+komt die aard bij deze scherper uit dan in menig ander stadium der ontwikkeling. Reeds in deze eerste levensbeginselen komt
+de speciaal mannelijke en de speciaal vrouwelijke rol in het geslachtsleven ten duidelijkste uit. De jacht van de zaadcel
+op de eicel is een beeld van het geheele leven der sexen. De eicel is passief, en afwachtend en haar eenige taak is aantrekkingskracht
+uit te stralen, de zaadcel tot zich te trekken, als de magneet het ijzer. De zaadcellen daarentegen zijn bewegelijk, onrustig,
+uiterst gevoelig voor de bekoring, die uitstraalt van het <a id="d0e1857"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1857">101</a>]</span>vrouwelijk element. Zij worden de eicel op afstanden, die vele honderdduizenden malen hun eigen lengte kunnen bedragen gewaar,
+en stormen er trillend van begeerte als in een razenden wedloop op af. Talloozen komen onderweg om, uitgeput door de bovenmatige
+inspanning die het hun kost hun dik kopje met het dunne zweepachtige staartje kronkelend voort te bewegen. Maar velen bereiken
+toch nog het zoo vurig begeerde doel en omzwermen het eitje als een wolk vurige aanbidders. Evenwel, velen zijn geroepen,
+maar slechts een enkele is uitverkoren. Voor dien uitverkorene opent zich het kleine genadepoortje in den vliezigen celwand,
+en de bevoorrechte glipt het vrouwelijk cellichaam binnen, om er levenverwekkend mee samen te smelten.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Precies hetzelfde speelt zich af in het verkeer der sexen, dat aan de handeling der bevruchting voorafgaat. De vrouwelijke
+aard bestaat in uitstraling van zinnelijke bekoring naar de geheele omringende mannenwereld. Die bekoring is deels onbewust,
+deels bewust. Het vrouwelijk wezen op zich zelf al oefent op de mannenziel een machtige bekoring uit&#8212;voor den man is iedere
+vrouw als omgeven door een wolk van zinnelijke aantrekking. Die natuurlijke aantrekking weet de vrouw met tallooze hulpmiddelen
+nog oneindig te versterken. De zoo door natuurlijke en kunstmatige bekoringen aangelokte mannen omzwerven de vrouwen als een
+drom vurige aanbidders, evenals de zaadcellen de eicellen. En ook hier weer zijn velen geroepen, maar een eenige slechts is
+uitverkoren. De jacht van den man op de vrouw, waarbij de man begint als jager, om te eindigen als de gevangene van het doel
+zijner jacht, zal zich als het tenslotte komt tot het door de nature beoogde einddoel, weer precies zoo tusschen zaad- en
+eicel op de geschetste wijze herhalen, echter in veel sneller tempo en met veel grooter zekerheid dat het doel werkelijk zal
+worden bereikt. Want in het liefdespel der sexen worden vele eenmaal aangeknoopte banden weer verbroken, beide partijen kunnen
+tot het laatste oogenblik de verbintenis alsnog doen eindigen, maar het door zaadcellen bedreigde eicelletje is reddeloos
+verloren, de drang der natuur kan op dat punt niet meer worden gestuit.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Wij willen hier het even liefelijke als dramatische spel der wederzijdsche toenadering van nog een paar andere kanten beschouwen.
+
+</p>
+<p>Van nature gevoelen de beide sexen zich tot elkander aangetrokken. Dit is een algemeene wet der natuur. Geheimzinnige krachten
+voeren de sexen tot elkander. Het is als een zesde zintuig, dat den mensch voortdurend de andere sexe doet zoeken, begeeren
+en vinden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig50.jpg" alt="50. Actaeon de badende Artemis (Diana) bespiedende." width="720" height="444"><p class="figureHead">50. Actaeon de badende Artemis (Diana) bespiedende.</p>
+<p>Naar de schilderij van Francesco Albani (1578&#8211;1660), Museum Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Br&uuml;ckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De zinnelijkheid is voor het individu veelal eenvoudig doel, maar in de ordening der natuur is zij het middel tot bestendiging
+van het leven, en zij werkt bij alle menschelijke wezens, zonder uitzondering. En de zinnelijkheid werkt zoo, dat ze den mensch
+met onweerstaanbare aandrang er toe aandrijft, gemeenschap met de andere sexe te begeeren. Dit doet den mensch hunkerend rondzoeken
+naar bevrediging, en zijn begeeren, aanvankelijk gericht op de <a id="d0e1880"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1880">102</a>]</span>gansche andere sexe, vestigt zich tenslotte op een bepaald persoon, en wel op die, welke het meest overeenkomt met zijn erotisch
+ideaal, m.a.w. op de persoonlijkheid, die het meest voldoet aan zijn zinnelijken smaak&#8212;verondersteld blijft hierbij natuurlijk,
+dat geen andere factoren de keus bepalen. Is het individu, welks keus is bepaald, een man, dan is het volgende wat hem te
+doen staat, het voorwerp van zijn keuze op een of andere wijze van dit feit in kennis te stellen. Bij den man is de keuze
+en het kenbaar maken daarvan vrij en van zijn min of meer tactvol optreden kan dan afhangen of zijn keus de verlangde gemeenschap
+tengevolge heeft of niet. De vrouw daarentegen gevoelt in hetzelfde geval zich genoopt haar keus te verzwijgen. Zij mag alleen
+kiezen uit wat zich haar aanbiedt. Zij heeft ten deze niet de vrijheid, die de man heeft. Van haar wordt een afwachtende houding
+verwacht. Vandaar is er bij de vrouw van een vrije geslachtelijke keuze geen sprake. Wijl dit verschijnsel in het zinneleven
+der dieren ook kan worden waargenomen, schijnt het normaal en door de natuur gewild. Hoe dit zij, in de sexueele zeden van
+alle tijden en volken vinden wij den man het recht toegekend&#8212;en in toepassing brengen&#8212;zijn keus kenbaar te maken en openlijk
+naar het bezit van het voorwerp zijner keuze te dingen; terwijl de keus der vrouw beperkt is tot het recht om een desbetreffend
+aanbod te accepteeren of van de hand te wijzen. Bij beide sexen heeft zich deze verhouding ontwikkeld tot de hoogste wet in
+het sexueele leven. De vrouw, die haar keus op dezelfde wijze als de <a id="d0e1882"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1882">103</a>]</span>man kenbaar zou maken, zou daarmee tegen alle sexueele gebruiken zondigen. En wat haar wellicht nog het meest in haar passieve
+rol doet berusten, dat is dit andere verschijnsel, dat het bezit van de zich aanbiedende vrouw in den regel door den man weinig
+of niet wordt begeerd, en in elk geval niet hoog wordt gewaardeerd. Zoo werkt alles er toe mede dit zoo in stand te houden.
+
+</p>
+<p>De vrouwelijke passiviteit in het liefdeleven openbaart zich in velerlei vormen en graden en soms is, oogenschijnlijk tenminste,
+het verschil met de mannelijke activiteit zeer gering. Er zijn vrouwen, die als Mohammed tot den berg weten te gaan, als de
+berg niet tot Mohammed komt. Tal van vrouwen erkennen dit openlijk en eischen het recht daartoe voor de vrouwenwereld op.
+Zoo schrijft Frieda von B&uuml;low in <i>Einsame Frauen</i>: &#8220;Men zegt: de man moet kiezen en der vrouw het hof maken, de vrouw moet afwachten. Dit generaliseeren is domme onzin, zooals
+zooveel wat zich voor wijsheid uitgeeft. Er zijn mannen die beslist het hof gemaakt en ook gekozen moeten worden en uit zichzelf
+nooit den moed zullen vinden zich aan een vrouw te verklaren. Daarentegen zijn er vrouwen, met wier aard lijdelijkheid geheel
+en al in strijd is en die zich daar volstrekt niet in zouden kunnen schikken. Ik zelf bijvoorbeeld ben gewoon mij altijd zelf
+mijn tafelburen en mijn cavalier bij den dans uit te kiezen. Mannen, wier omgang mij van te voren niet aanstaat, laat ik ook
+niet de gelegenheid mij te naderen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Intusschen, al moet men toegeven, dat er vrouwen zijn, die de kunst verstaan gracieus de rollen om te keeren en toch ten volle
+vrouw te blijven, valt toch niet te ontkennen, dat dit uitzonderingen zijn op den algemeenen regel. De meeste vrouwen geven
+er de voorkeur aan zich het hof te laten maken en weten zich uitmuntend in hare dusgenaamde passiviteit, die in werkelijkheid
+zeer actief is, te schikken en daarin te berusten.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 585px"><img border="0" src="images/fig51.gif" alt="51. Vlinders om de Vlam." width="585" height="469"><p class="figureHead">51. Vlinders om de Vlam.</p>
+<p>Symbool der vrouwelijke lokking.
+
+</p>
+<p>Hollandsche gravure, 17e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Uit den aard der zaak is de rol <a id="d0e1902"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1902">104</a>]</span>der vrouw in het liefdeleven gecompliceerder, dus interessanter, dan die van den man. Om deze reden zal elke studie van den
+sexueelen omgang zich meer met de vrouw bezig houden dan met den man. De rol der vrouw is wel schijnbaar passief en afwachtend,
+maar in werkelijkheid is zij even actief en offensief als de rol van den man. Maar bij de vrouw is de erotische activiteit
+van geheel anderen aard&#8212;zij trekt den man, bewust of onbewust, tot zich, zij wekt den zinnelijken honger der mannen op en
+prikkelt die door te dralen met de bevrediging en op honderd andere manieren en zoo is de passieve vrouw in het liefdeleven
+de eigenlijke hoofdpersoon. De man is de betooverde, die handelt onder den invloed van sexueele dwanggevoelens.
+
+</p>
+<p>De toenadering der beide sexen voltrekt zich, wanneer het door de natuur aangewezen pad wordt bewandeld, niet plotseling,
+maar integendeel zeer langzaam en geleidelijk. V&oacute;&oacute;r het komt tot de handeling die de natuur wil, en die beide sexen al of
+niet klaar bewust willen, doorloopen beide partijen velerlei phases, die elk voor zich de bron kunnen zijn van aangename gewaarwordingen
+en van die zielstoestanden, die men in het algemeen noemt geluk. Langzaam en geleidelijk brengen geheimzinnige krachten met
+onuitputtelijk geduld beide helften van het geslachtelijk geheel in elkanders sfeer van sexueele aantrekking, laden ze beide
+met de levenwekkende electriciteit van den hartstocht, en voeren ze zoo tot elkander als twee wolken die den bliksem dragen.
+Tot tenslotte op een gegeven moment plotseling het contact tot stand komt en het tusschen beide partijen tot een verklaring
+komt, die over beider toekomst beslist.
+
+</p>
+<p>Aanvankelijk is er bij beide sexen schuwheid jegens elkander, de ontluikende bloemen schijnen elkander eer te ontwijken dan
+te zoeken; tusschen beide bestaat een onbewuste schroomvalligheid, die zich uit in onhandige verlegenheid.
+
+</p>
+<p>Het eerste ochtendgloren van het mysterie der liefde hult zich in onbestemde nevelen, en jonge onbedorven zielen worden aanvankelijk
+gescheiden gehouden door een zwijgend misverstand. Het eerste ontluiken der liefde is als een half-onbewuste worsteling, waarbij
+de jongeling beschroomdheid aan den dag legt en het meisje stoutmoedigheid&#8212;in deze eerste phase, waarin beide sexen elkander
+pogen te naderen, nemen zij als het ware elkanders hoedanigheid aan. Er is eerst vereering op een afstand, zwijgende aanschouwing,
+onbegrepen vergoding, waarvan men het niet waagt te spreken, waarvan men zich alleen bewust is, dat het iets is en dat men
+het moet verbergen. Zoo kan het liefdeleven in zijn eindelooze verscheidenheid een aanzienlijk deel van het bestaan der individu&euml;n
+vullen, alvorens de natuur <i>haar</i> doel met dit alles ziet bereikt. En vooral dit voorspel, dat dit gezamenlijk bezwijken voor den machtigen drang der natuur
+voorafgaat, is voor ons in dit werk van belang en hiermede zullen wij ons dan ook in hoofdzaak bezighouden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p024.jpg" alt="Kroning van den held der deugd." width="662" height="720"><p class="figureHead">Kroning van den held der deugd.</p>
+<p>Schoonheidsidealen der 17e eeuw. Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640)
+
+</p>
+<p>Koninklijk Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bij het tot elkander voeren der geslachten bedient de natuur zich van ongeveer alle zintuigen, gelijk wij in een afzonderlijk
+hoofdstuk, hierover handelend, zullen trachten aan te toonen. Ieder individu is met al zijn zintuigen <a id="d0e1926"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1926">105</a>]</span>gevoelig voor de bekoring die tot hem uitgaat van het andere geslacht. Deze bekoring neemt gewoonlijk den vorm aan eener opzettelijk
+aangewende lokking. Dit lokken geschiedt niettemin slechts tot op zekere hoogte opzettelijk, het zetelt niet in den overleggenden
+wil, evenmin als dit het geval is met de aantrekking die van de magneet uitgaat naar het ijzer. De lokking, die het eene geslacht
+uitoefent op het andere, is een bloot natuurlijke functie, die echter, evenals iedere natuurlijke functie, door den mensch
+min of meer kan worden beheerscht, geoefend en versterkt.
+
+</p>
+<p>Het groote natuurlijke en daarom op zichzelf onbewuste lokmiddel der vrouw is de <span class="letterspaced">maagdelijkheid</span>. De bekoring der maagdelijke onschuld op de sexueele psyche van den man is onweerstaanbaar, en de jacht van de mannelijke
+zinnelijkheid geldt in de eerste plaats de virga intacta. &#8220;De maagdelijkheid&#8221;, zegt Hippel in <i lang="de">Ueber die Ehe</i>, &#8220;is de Meimaand van het jaar, de bloesem der boomen, de dageraad van den dag; de maagdelijkheid is een zoo teere zaak, dat
+men er ternauwernood van kan spreken, zonder ze te bezoedelen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Onder de Alexandersagen komt een sprookje voor van heerlijke bloemen in het woud, uit wier roode en witte kelken, als in de
+lente de sneeuw gesmolten is, liefelijke fee&euml;n te voorschijn treden, die den ganschen zomer bij vogelenzang en bloemengeur
+hun heerlijke jeugd genieten. Maar als de herfst komt, als de bronnen ophouden te vlieten, bloemen en bladeren verwelken en
+verdorren, dan verdwijnen deze liefelijke kinderen der bloemen en hun kort leven vergaat. De wonderkinderen van dit sprookje
+zijn de maagdelijke vrouw, zooals de mannelijke phantasie zich die gaarne droomt.
+
+</p>
+<p>De maagdelijke vrouw straalt een onuitsprekelijke bekoring uit. In de voorstelling veler volken en godsdiensten is de maagd
+een wezen van bovenmenschelijke reinheid, toegerust met bovennatuurlijke krachten. Er is nauwelijks iets, dat in de sexueele
+zeden een zoo groote rol speelt als de maagdelijkheid.
+
+</p>
+<p>De eeredienst der maagdelijkheid, zegt Ploss in <i>Das Weib in der Natur- und V&ouml;lkerkunde</i>, is een esthetisch dogma, dat uitgaat van de opvatting, dat de sexueele ongereptheid der jonge vrouw een zeer bijzondere
+zedelijke waarde heeft. In deze waardeering van de intacte sexualiteit der vrouw valt door de gansche beschavingsgeschiedenis
+heen een naturalistische en een idealistische opvatting waar te nemen. Zelfs bij de natuurvolken vallen sporen van een zekeren
+graad van eerbied en zedelijk ontzag voor de maagdelijkheid te bespeuren. Bij de beschaafde rassen geldt het als iets natuurlijks,
+in de ongereptheid en reinheid van den maagdelijken toestand het ideaal der kuische en heerlijke vrouwelijkheid te vereeren.
+Reeds in het oudste Germaansche recht werd de maagdelijkheid als iets eerbiedwaardigs beschouwd, en de Christelijke godsdienst
+kende aan een kuisch maagdelijk leven een zoo hooge beteekenis toe, dat vele gehuwd geweest zijnde vrouwen later tot heiligen
+zijn verheven, omdat zij ook in den echtelijken staat haar maagdelijkheid ongeschonden hadden bewaard. En hoewel bij de Germanen,
+sinds zij tot het <a id="d0e1945"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1945">106</a>]</span>Christendom overgingen, de oorspronkelijke eerbied voor de vrouw in het algemeen allengs verminderde, wijl de geestelijke
+met het oog op den zondeval in het Paradijs hen leerde de vrouw als een onrein wezen, als de verleidster van den man te beschouwen,
+toch bleef bij hen de eerbied voor de maagdelijke reinheid ongeschokt. In den Christelijken godsdienst, hoewel die de <i>vrouw</i> als de oorzaak van de eerste zonde en daarmee van alle zonde beschouwt, heeft de vereering der moeder Gods als de onbevlekte
+maagd Maria de <i>maagdelijke vrouw</i> omgeven met een wolk van hemelschen luister. En nog allerlei andere dingen hebben er toe bijgedragen, dat de ideale beteekenis
+van het begrip maagdelijkheid in onze hedendaagsche beschaving behouden is gebleven.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig52.gif" alt="52. Amor is een gevaarlijk Gastheer." width="720" height="599"><p class="figureHead">52. Amor is een gevaarlijk Gastheer.</p>
+<p>Fransche gravure, 17e eeuw.
+
+</p>
+<div class="body">
+<div class="div1">
+<div class="poem" lang="fr">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>C&#700;est un hoste malin que le Dieu des Amours:
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Jamais aucun passant ne fit chez lui son compte,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Car il leur fait passer sans honte
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Pour une bonne nuit beaucoup de mouvais jours.</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>(Oud Fransch vers.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De legende van de heilige Ursula en haar elfduizend maagden, zegt Mantegazza, is door de geleerden en de geschiedvorschers
+slecht uitgelegd. Zij <a id="d0e1978"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1978">107</a>]</span>beteekent, dat de maagdelijke vrouw een gansch legioen kleinere maagdelijkheden in zich omdraagt, die de een na de ander bemind
+en veroverd willen worden. Zelfs in het oogenblik des doods blijft er in de vrouw nog veel maagdelijks over.
+
+</p>
+<p>De oude beschavingen kenden aan de maagdelijkheid allerlei mystieke beteekenissen toe. Aan den hemel der oudheid reeds schitterde
+het sterrenbeeld van de Maagd als personificatie van Dice, de strenge godin van de straffe, onbuigzame gerechtigheid, die
+in de gouden eeuw als Astrea, Sterrenmaagd, op aarde leefde en in de ijzeren eeuw als de laatste der godheden naar den hemel
+ging.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig53.jpg" alt="53. Venus door Satyr bespied." width="720" height="594"><p class="figureHead">53. Venus door Satyr bespied.</p>
+<p>Naar de schilderij van Luca Giordano (1632&#8211;1705), Museo Nazionale, Napels.
+
+</p>
+<p>Phot. Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Door de Maria-vereering kreeg vooral in de sexueele zeden der Christenheid de maagdelijkheid der vrouw een verheven-mystieke
+beteekenis. In de eerste tijden van het Christendom hebben de kerkvaders zich beijverd om de opvattingen omtrent de virginiteit
+der christenvrouw een heiliger en verhevener karakter te verleenen, dan zij had bij de concurreerende heidensche religies.
+Ook in dit opzicht moest met alle middelen het Christendom worden voorgesteld als een geheel nieuwe leer, van hooger orde
+en direct van bovenaardschen <a id="d0e1993"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1993">108</a>]</span>oorsprong. En zoo werd bij elke gelegenheid, die zich voordeed, de christelijke maagdelijkheid voorgesteld als bij uitstek
+rein en verheven, stralende met den luister van hemelsche heerlijkheid. De kerkvaders hebben geen woorden genoeg om de reinheid
+der christelijke maagden te verheerlijken en op de Vestaalsche maagden der Romeinen te smalen en deze verdacht te maken en
+hare echtheid of wel hare belangeloosheid te betwijfelen. &#8220;Hoe zou men de Vestaalsche maagden kunnen prijzen?&#8221; vraagt Ambrosius;
+&#8220;maagdelijkheid als kostwinning is geen maagdelijkheid, alleen die, welke ontspruit uit liefde voor de deugd; het is geen
+maagdelijkheid, die in het openbaar wordt gekocht of gehuurd&#8221;. En aan keizer Valentinianus II schreef hij: &#8220;Gij bezit hoogstens
+een zevental Vestaalschen, en die waren nog jonge kinderen, toen zij zich aan Vesta wijdden. En dat zijn dan alle maagden,
+waarop het heidendom bogen kan. Zeven ongelukkigen, die men met het vooruitzicht op pracht, weelde, tallooze slaven en groote
+inkomsten heeft verleid tot haar maagdelijkheid, en die daarin alleen staande blijven door de hoop dat zij in weerwil van
+haar gelofte toch niet als maagd zullen behoeven te sterven&#8221;.&#8212;&#8220;Kan men&#8221;, zoo vraagt dezelfde Ambrosius in het eerste boek
+van zijn werk <i>De Virginitate</i>, &#8220;de Vestaalsche maagden en de priesteressen van Pallas Athene vergelijken met onze christelijke maagden? Wat beteekent een
+maagdelijkheid zonder zuiverheid van zeden, wat is de waarde van een maagdelijkheid die als een drukkenden last tegen belooning
+wordt aanvaard voor een bepaalden termijn, inplaats dat men uit innerlijken aandrang haar vrijwillig zich oplegt? Maagdelijkheid,
+die men zich heeft voorgenomen op een zeker tijdstip te verbreken, staat niet hooger dan gewone lichtzinnigheid. En wat te
+denken van een godsdienst, die op die manier van de jeugd schijn-kuischheid koopt en bij de ouderen onkuischheid toelaat!
+Neen, de Vestaalsche maagden zijn niet waarlijk maagdelijk, want zij zijn het gedwongen, en evenmin eerbaar, daar zij haar
+maagdelijkheid verlagen tot een beroep, en wijl zij zich elken dag prijsgeven aan de onreine blikken van het bedorven en losbandige
+volk&#8221;.
+
+</p>
+<p>Door deze mystieke opvatting der maagdelijkheid werd deze in de christenkerk weldra een hooge en verdienstelijke wijding.
+De kerk werd de reine bruid, aan wie men zich wijdde, Christus werd de hemelsche bruidegom, met wien men zich door een mystiek
+huwelijk wenschte te verbinden. De maagdelijkheid werd daardoor minder begeerd om haar zelf, dan wel als een verheven toestand,
+die recht gaf uit de hoogte neer te zien op anderen. Zij werd een hero&iuml;eke deugd, die hare beoefenaarsters recht verleende
+om te worden beschouwd als wezens van hoogere orde. Inderdaad droegen de christelijke vrouwen der eerste eeuwen, die zich
+tot levenslange maagdelijkheid hadden verbonden, een onderscheidingsteeken, n.l. een kap, die vrijwel overeenkwam met de Romeinsche
+mitra.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Naast de esthetische en idealistische vereering der maagdelijkheid is er nog een andere, een louter zinnelijke vereering,
+die weinig of niets moois heeft en <a id="d0e2004"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2004">109</a>]</span>niets anders is dan een naturalisme van de grofste soort. Deze vorm van vereering is intusschen de meest algemeene, wijl hij
+eigen is aan de grof-aangelegde en zeer zinnelijke naturen, die in aantal overal en altijd verreweg in de meerderheid zijn.
+Ook deze naturen stellen maagdelijkheid op hoogen prijs, doch hunne motieven daarvoor zijn van zeer nuchteren aard en alles
+behalve idealistisch. Wel blijft daarin dikwijls een min of meer esthetische afkeer van de reeds door anderen bezoedelde vrouw
+meespreken, maar de eigenlijke en wezenlijke grond van hun voorliefde voor den maagdelijken staat van de vrouw, die zij met
+huwelijksoogmerken het hof maken is, dat zij gaarne zekerheid hebben, dat er niet reeds met anderen uitersten al of niet met
+gevolgen zijn voorgevallen waarbij dikwijls nog komt de onbehagelijke vrees, steeds met de voorgangers vergeleken te worden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p025.jpg" alt="Venus en Amor." width="548" height="720"><p class="figureHead">Venus en Amor.</p>
+<p>Vrouwelijk schoonheidsideaal der 17de eeuw. Naar de schilderij van A. van der Werff (1659&#8211;1722), Museum, Dresden.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De hooge waarde, die er op idealistische en naturalistische gronden aan de maagdelijkheid wordt gehecht, brengt mede, dat
+verlies daarvan voor de vrouw gelijk staat met verlies van haar voornaamste natuurlijk lokmiddel. De ontmaagde vrouw daalt
+sterk in sexueele waarde. Vandaar zijn er reeds tamelijk vroeg in de geschiedenis bepalingen gemaakt, die de vrouw het recht
+gaven vergoeding te eischen van dengene, die haar zonder haar te trouwen van dezen schat had beroofd. In de volgende deelen
+van dit werk zullen wij daarvan tal van interessante gevallen en niet minder interessante verwikkelingen, daaruit soms voortvloeiende,
+leeren kennen.
+
+</p>
+<p>Een verder gevolg van de buitensporige beteekenis die er gehecht wordt aan den maagdelijken staat der vrouw is, dat zij verlies
+daarvan zoo mogelijk zoekt te verbergen. Dit leidt er toe, dat er zeer veel maagdelijkheid wordt gesimuleerd. Er zijn altijd
+meer maagden, dan er maagdelijkheid is; de vrouw blijft maagd, niet totdat zij in werkelijkheid den maagdelijken staat komt
+te verliezen, maar zoolang het tegendeel niet kan worden bewezen, d.i. zoolang er zich geen gevolgen voordoen.
+
+</p>
+<p>Dit feit is aan de mannenwereld niet onbekend, en in de geschiedenis der sexueele zeden wemelt het van gebruiken, voorzorgsmaatregelen
+enz., die er op zijn berekend zich aangaande het bestaan der maagdelijkheid zekerheid te verschaffen. Zoo rustte in vele landen
+eeuwenlang op het huwende meisje de verplichting, het bewijs te leveren, dat zij als ongerepte jonkvrouw het huwelijksbed
+had beklommen. In vele streken bestond dat bewijs hierin, dat des daags na het huwelijk het bruidshemd met de bloedige sporen
+der ontmaagding zegevierend uit het venster moest worden gehangen. Alleen dit gold als een bewijs, dat de laatste gunst het
+eerst aan den echtgenoot was verleend en wel eerst in den bruidsnacht. En hoe overvloediger de sporen in het linnen aanwezig
+waren, met des te meer trots werd het kennissen en buren getoond, want des te grooter was de roem der kuischheid van de bruid.
+
+</p>
+<p>In de Pentateuch geeft Mozes herhaaldelijk tal van voorschriften en ritueel-hygi&euml;nsche beschouwingen ten aanzien der maagdelijkheid
+der meisjes van het volk Isra&euml;l. De man had volgens de Moza&iuml;sche wetten het recht bij <a id="d0e2023"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2023">110</a>]</span>zijn bruid maagdelijkheid te verlangen. En uit Deuteronomium XXII&nbsp;:&nbsp;13 v.v. blijkt ten duidelijkste, dat hij reeds methoden
+aangaande het constateeren der maagdelijkheid heeft aangegeven, die wij later in de verschillendste oorden der wereld als
+een gevestigd gebruik terugvinden, nl. het vertoonen van het met bloed bevlekte bruidslinnen. De methode door Mozes aangegeven
+komt neer op het volgende. Ingeval een man na het huwelijk zich beklaagde haar niet meer maagdelijk te hebben bevonden, dan
+hadden haar ouders het recht het tegendeel te bewijzen en wel door aan de raad der oudsten het met bloed bevlekte bruidslaken
+te toonen. Waren zij daartoe in staat, dan werd de klagende echtgenoot gekastijd en beboet, hij moest de vrouw in kwestie
+bij zich houden en haar ouders kregen de opgelegde boete. Kon het verlangde bewijs echter niet worden vertoond, dan werd de
+klacht van de echtgenoot als gegrond beschouwd en de vrouw werd gesteenigd, &#8220;omdat zij eene dwaasheid in Isra&euml;l gedaan had,
+hoereerende in haars vaders huis&#8221;. Uit dezen rechtsgang valt af te leiden, dat de ouders het bewuste linnen, waarvan te eeniger
+tijd het leven van hun dochter zou kunnen afhangen, langen tijd als een belangrijk document zullen hebben bewaard. En ook
+dit valt er uit af te leiden, dat een zich schuldig wetende bruid alles zal hebben gedaan om haar bruidegom in den bruidsnacht
+aan haar ongerepte maagdelijkheid te doen gelooven. Verder blijkt uit de Moza&iuml;sche methode, dat zij zich niet in het minst
+verheft boven het primitieve weten van dien tijd en op geheel onjuiste voorstellingen berust omtrent de anatomische bijzonderheden
+van den maagdom.
+
+</p>
+<p>Dit gebruik bestaat in onzen tijd nog in verschillende Slavische landen en o.a. ook in Rumeni&euml; in sommige plattelandstreken,
+waaromtrent een auteur, met de zeden van dat land grondig bekend, het volgende mededeelt: &#8220;De man houdt de ontdekkingen, die
+hij in den bruidsnacht gedaan heeft ten aanzien van de eerbaarheid zijner bruid, voorloopig voor zich. Eerst na verloop van
+drie dagen, wanneer er bezoeken worden afgelegd bij de verwanten der vrouw, mag de zaak ter sprake worden gebracht. Deze tocht
+op den derden huwelijksdag heet de &#8220;groote weg&#8221;, wijl hij den ouders eer of veel schande brengt. Is het meisje ongerept bevonden,
+dan heerscht daarover in den familiekring de uitbundigste vreugde, waarbij het bevlekte linnen als teeken van het onbevlekt
+verleden der bruid op een schotel wordt rondgereikt; elk der aanwezigen bewijst daaraan eer door een geldstuk in de schaal
+te leggen. In deftiger kringen wordt de bezichtiging van het bruidshemd alleen toegestaan aan de wederzijdsche schoonouders&#8221;.
+
+</p>
+<p>Door Brant&ocirc;me, Aretin en tal van andere novellisten en schrijvers wordt gewag gemaakt van het bestaan van deze en soortgelijke
+gebruiken in Spanje, Itali&euml;, in verschillende Duitsche landen en elders. Steeds blijkt daarbij, dat bij den minderen man het
+tepronkstellen van het bebloede bruidshemd zoo openlijk mogelijk en met allerlei feestelijkheden plaats had, terwijl bij de
+voorname lieden deze ceremonie in den huiselijken kring werd verricht, uitsluitend in <a id="d0e2029"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2029">111</a>]</span>het bijzijn van de ouders en verdere nauwe verwanten en vrienden. Daarbij tegenwoordig te mogen zijn gold dan ook als een
+groote eer.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig54.jpg" alt="54. Lokkende Nymphen." width="720" height="472"><p class="figureHead">54. Lokkende Nymphen.</p>
+<p>Naar de schilderij van Jacopo Palma il Vecchio (1480&#8211;1528), St&auml;delsches Institut, Frankfurt.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In de meeste streken hebben dit soort gebruiken mettertijd meer en meer een symbolischen vorm aangenomen, vooral toen de anatomische
+bijzonderheden der lichamelijke maagdelijkheid meer en meer algemeen bekend werden. De eerste stap tot symboliseeren van het
+grof-naturalistische maagdelijkheidsbewijs bestond in den regel hierin, dat men wel het werkelijk bruidshemd vertoonde, maar
+met sterk geretoucheerde sporen van het bloedbad, dat men zoo gaarne wilde hebben aangericht. Daartoe moest men trouwens ook
+om andere redenen al dikwijls zijn toevlucht nemen. Het geheele gebruik toch berust op een dwaling en het moet toch reeds
+vroeg algemeen bekend zijn geweest, dat het verlies der maagdelijkheid volstrekt niet noodzakelijk gepaard behoeft te gaan
+met het nalaten van de zoo vurig begeerde sporen, en dat uitblijven daarvan nog hoegenaamd geen recht geeft de maagdelijkheid
+in twijfel te trekken. Het gebruik zelf verraadt algemeene losheid van zeden&#8212;de wensch naar zichtbare bewijzen ten deze veronderstelt
+twijfel aan de gegeven verzekering en acht de mogelijkheid van verzwegen voorechtelijke geslachtsgemeenschap niet buitengesloten!
+
+</p>
+<p>Intusschen komt in de hooge vereering der vrouwelijke ongereptheid bij volkomen onverschilligheid voor de maagdelijkheid van
+de mannelijke partij <a id="d0e2044"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2044">112</a>]</span>de dubbele moraal, die er in het sexueele leven gesteld wordt voor man en vrouw, scherp uit. Met die vereering toch wordt
+aan de vrouw geslachtsverkeer v&oacute;&oacute;r het huwelijk ontzegd, en als het plaats heeft gehad, zeer zwaar aangerekend, terwijl voor
+den man ten deze de grootste vrijheid als vanzelfsprekend wordt beschouwd.
+
+</p>
+<p>Natuurlijk hebben ten allen tijde de eenmaal ten sexueelen val gekomen vrouwen getracht, dit feit te verbergen. En ten tijde,
+dat bovengeschetste bruidshemdsgebruiken in zwang waren, hebben zulke vrouwen gezocht naar middelen om in den bruidsnacht
+den man de illusie van de maagdelijkheid zijner bruid te doen behouden. Wat verloren was gegaan trachtte men kunstmatig te
+herstellen. Daaruit heeft zich in den bloeitijd van dit soort sexueele gebruiken een heele reparatiekunst ontwikkeld, waarvan
+apothekers, handelaars in wonderdoende kruiden en kwakzalvers de voornaamste beoefenaars waren. En met behulp van allerlei
+samentrekkende zalven en preparaten schijnt men er werkelijk in te zijn geslaagd de verloren maagdelijkheid telkens in voldoende
+mate te vernieuwen om den eerstvolgenden geliefde of den echtgenoot niet alleen de illusie te laten, dat hij de eerste was
+die de bloem der onschuld plukte, maar hem daarvan ook de zichtbare bewijzen in den vorm van duidelijke en onmiskenbare sporen
+te leveren. Zoo kon men met behulp van wat schijnheiligheid en der niet al te dure middelen der kwakzalvers zoo lang maagd
+blijven als men verkoos, zoodat dit soort vereering der maagdelijkheid allerminst de maagdelijkheid hoog hield.
+
+</p>
+<p>De vereering der maagdelijkheid draagt derhalve allerminst een verheven karakter. Integendeel, in de geschiedenis der sexueele
+zeden treft men steeds weer het eigenaardig verschijnsel aan, dat in tijden van algemeene losheid van zeden de virginiteit
+het hoogst staat aangeschreven en het vurigst wordt begeerd. Hetzelfde doet zich voor in alle zedelooze kringen en ook valt
+zulks op te merken bij loszinnige individu&euml;n. De vrouwelijke zoowel als de mannelijke sybariet verlangt iets, wat maar eenmaal
+en door &eacute;&eacute;n kan genoten worden. Hun begeerte haakt naar niets zoo sterk als naar het nog ongerepte. En voor dezulken is de
+maagdelijkheid niet iets, wat met heiligen eerbied vervult, maar als het kostelijkste gerecht dat voor den genotmensch bestaat.
+Dit soort verheerlijking van de maagdelijkheid der vrouw kan zelfs leiden, en leidt dan ook dikwijls, tot een ziekelijke ontaarding,
+waarvoor men den naam van ontmaagdingsmanie heeft uitgevonden, een manie, die in de nieuwere geschiedenis vooral in Engeland
+heeft gewoed, gelijk bij de Pall Mall-onthullingen, waarop wij later terugkomen, is gebleken.
+
+</p>
+<p>Wat den man in de maagdelijk-onschuldige schoonheid nog extra bekoort, is de onwetendheid daarvan bij de vrouw. Jeugdige onschuld,
+opgeluisterd door argeloosheid heeft een onuitsprekelijke bekoring, en niets is heerlijker en meer betooverend dan een schitterende
+onschuld, die in haar handen de sleutel heeft van een hemel.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De verdere natuurlijke lokmiddelen der vrouwelijke sexe zijn de jeugd en <a id="d0e2056"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2056">113</a>]</span>uiterlijk lichaamsschoon. Deze zijn van minder algemeenen aard, wijl daarin de individueele smaak meespreekt. Ten opzichte
+der maagdelijkheid bestaat geen verschil van smaak, ten opzichte van jeugd en schoonheid wel en in zeer sterke mate. De rol
+der schoonheid van lichaamsvormen in het sexueele leven hebben wij reeds behandeld in een afzonderlijk hoofdstuk in dit deel.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p026.jpg" alt="De Melkweg." width="720" height="534"><p class="figureHead">De Melkweg.</p>
+<p>Naar de schilderij van P. P. Rubens (1577&#8211;1640), Pradomuseum, Madrid.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Tot de bijkomstige erotische lok- en machtsmiddelen der vrouw behoort in de eerste plaats de tegenstand. Tegenstand prikkelt
+in hooge mate de mannelijke begeerte. De vrouw weet dit en doet er haar voordeel mee. Als zij de zinnelijkheid van den man
+op zich gericht weet, dan hult zij zich in het masker der schaamachtigheid, neemt den schijn aan van onverschilligheid en
+onwil en ontvlucht de gehoopte omhelzing. Juist deze tegenstand, zij moge echt zijn of gespeeld, prikkelt de erotische veroveringszucht
+van den man en blaast in vele gevallen de aanvankelijk slechts vluchtige begeerte aan tot een niet meer te beheerschen hartstocht.
+Het strookt geheel met den actieven aard van den man, dat juist het stuiten op tegenstand de waarde van het bezit voor hem
+verhoogt. In het spel der liefde is dit stuiten op tegenstand voor den echt-mannelijken man een ware behoefte; hij verlangt
+en behoeft tegenstand, en geen tegemoetkoming van de vrouw. En zoo gedraagt de vrouw zich in het sexueele leven in den regel
+terughoudend, tegenstrevend, beschaamd en defensief, en wordt daardoor de veroveraarster van den man, dien zij in schijn de
+rol ven aanvaller en veroveraar laat. Doch zoo als ongeveer alles in het leven der liefde, kan ook dit lokmiddel der liefde
+weer leiden tot allerlei misverstand. Want er is in de liefde een lokkende tegenstand, die ontwijkt om te prikkelen tot meer
+intensieve vervolging, en er is een ernstig gemeende, wezenlijke tegenstand, die inderdaad bedoelt af te wijzen. Daar de vrouw
+in het spel der liefde en der zinnelijkheid altijd begint met hare naar haar gunst dingende erotische krijgsgevangen af te
+wijzen, behoort er in vele gevallen groote kennis van den vrouwelijken aard toe om zich omtrent den aard der afwijzing niet
+te vergissen.
+
+</p>
+<p>De vrouw bezit in hooge mate het vermogen om door zelfbeheersching hare overwinningen tot volkomenheid te brengen. Den in
+sexueel opzicht zoo oneindig veel zwakkeren man ontbreekt dit vermogen nagenoeg geheel. Om een man te veroveren heeft de vrouw
+alleen maar te beschikken over wat uiterlijke knapheid, zelfs het enkele vrouw-zijn is voor de vrouw al voldoende een man
+sexueel te binden. Het allerminste kamermeisje kan de Apollo van Belv&eacute;d&egrave;re of een gepurperden koning in vijf minuten veroveren,
+zegt Mantegazza, terwijl Apollo door de minste deerne kan worden afgewezen. Daarin bestaat de eigenaardige macht der vrouw.
+De mannen zijn in den strijd der liefde evenals vliegen met alles te vangen&#8212;het is nog steeds Mantegazza, die hier aan het
+woord is&#8212;en het is veel moeilijker een muis te vangen dan een man, want voor een muis heeft men tenminste nog een slim ingerichte
+val noodig, terwijl dikwijls de pantoffel eener vrouw voldoende is om een man te vangen. Het is dan ook gemakkelijker een
+vesting bij <a id="d0e2071"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2071">114</a>]</span>overrompeling in te nemen, dan een vrouw. Als men gelooft, dat de verovering door overrompeling is gelukt, dan heeft men wel
+den schijn, maar niet het wezen, wel de vrouw, maar niet haar liefde bezeten. Alle zintuigen der vrouw staan voortdurend als
+schildwachten en luisterposten uitgezet en slaan bij het minste onraad alarm; en nu kunnen deze schildwachten wel eens door
+list of sluwheid om den tuin worden geleid, maar nooit het hart der vrouw, dit wordt door te veel versterkingen verdedigd
+en beschermd, het is niet te nemen, noch door list, noch door verrassing; het moet zichzelf overgeven en dit doet het nooit
+anders dan na een langdurig beleg. En wanneer het eindelijk op het punt staat te bezwijken, dan moet er nog een laatsten,
+geweldigen stormloop worden ondernomen om het te nemen. Het geeft zich eerst over, als het al zijn kracht tot verzet en verweer
+volkomen heeft uitgeput en de laatste verschansingen heeft zien bezwijken. De overgave der vrouw is altijd eervol, fier ontrolt
+zij bij het bezwijken de vanen en treedt in volle wapenrusting den veroveraar tegemoet, die dan weldra in werkelijkheid haar
+krijgsgevangene blijkt. Geen der vele onneembare vestingen van Europa kan zich beroemen nog nimmer door bestorming, uithongering
+of verraad te zijn ingenomen; maar vele zwakke vrouwen hebben de zwaarste aanvallen afgeslagen, en de man wreekt zich over
+zijn vele nederlagen tegenover de vrouw, door haar een zwak, hulpbehoevend, onzelfstandig schepsel te noemen.&#8221;
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig55.jpg" alt="55. Lokkende Hetaeren." width="720" height="357"><p class="figureHead">55. Lokkende Hetaeren.</p>
+<p>Oud-Grieksche vaasschildering, Museum M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De vrouw is met hare natuurlijke lokmiddelen niet te vreden. Steeds zoekt zij ze kunstmatig te versterken en er nieuwe aan
+toe te voegen. Alle zintuigen bieden haar daarvoor aangrijpingspunten. Wij zullen daarom allereerst een blik werpen op de
+rol der zintuigen in het liefdeleven.
+
+<a id="d0e2084"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2084">115</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig56.jpg" alt="56. Zingenot&#8212;Pan als God der Levensvreugde." width="720" height="545"><p class="figureHead">56. Zingenot&#8212;Pan als God der Levensvreugde.</p>
+<p>Naar de schilderij van Luca Signorelli (1441&#8211;1523), Museum, Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e2094" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">VII.</h2>
+<h2 class="normal">De Rol der Zintuigen in het Liefdeleven.</h2>
+<p>De zintuigen vervullen in het liefdeleven de rol van koppelaars; zij staan allen in meerdere of mindere mate in directen dienst
+van de zinnelijkheid, de smaak misschien uitgezonderd.
+
+</p>
+<p>Elk der zintuigen heeft in het liefdeleven een zeer bepaalde functie. Gezamenlijk dienen zij de natuur in het tot elkander
+voeren der sexen.
+
+</p>
+<p>Zeer bescheiden is daarbij de taak van den <i>smaakzin</i>. Tot deze nemen echter dikwijls impotente individuen de toevlucht, om door smaakprikkels geslachtsprikkels op te wekken of
+te versterken. Het geloof in het bestaan van genotmiddelen, die het vermogen bezitten erotische gevoelens wakker te roepen,
+is nu en dan in de geschiedenis zeer algemeen geweest, waarbij echter steeds het bijgeloof een zekere rol speelde. Wij herinneren
+hierbij aan de vele eeuwenlang algemeen in zwang geweest zijnde minnedranken, waarmee men deels door middel van den smaak,
+deels door tooverwerking bij een bepaald persoon liefde jegens zich meende te kunnen opwekken. Natuurlijk waren van zulke
+minnedranken <a id="d0e2108"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2108">116</a>]</span>die genotmiddelen, welke geslachtsdrift gezegd werden op te wekken, dusgenaamde <span class="letterspaced">aphrodisiaca</span>, steeds de hoofdbestanddeelen. Van een bepaalde natuurlijke functie van den smaak in het leven der liefde blijkt echter weinig
+of niets. Waar men den smaak in dienst tracht te stellen van de zinnelijkheid, heeft dit in elk geval steeds iets opzettelijks
+en gewilds, waarbij men tracht natuurlijke gevoelens kunstmatig op te wekken.
+
+</p>
+<p>Geheel anders staat het reeds met de beteekenis van het <i>gehoor</i> in het zinneleven. Dit blijkt reeds uit het feit, dat met het intreden der geslachtelijke rijpheid de menschelijke stem zich
+wijzigt, waarmee de natuur als het ware dit feit hoorbaar kenbaar maakt. Verder blijkt dit uit het verschil tusschen de mannen-
+en de vrouwenstem, een verschil dat nog de sexe verraadt waar die zich opzettelijk verborgen tracht te houden. Talrijke geluiden
+oefenen voorts een krachtige erotische werking uit. De stem, zang en muziek zijn in de eerste plaats lokmiddelen der liefde.
+In het dierenleven, deze spiegel van het menschelijk leven in natuurlijke dingen, vindt men dit terug in de loktonen beider
+seksen bij een menigte diersoorten. En ook getuigen van de macht van het gehoor op de zinnelijkheid, de gemakkelijke zegepralen
+in de liefde van groote zangers en zangeressen, ook al zijn deze door de natuur stiefmoederlijk bedeeld met lichaamsschoon.
+De oude Atheners beschouwden muziek, inzonderheid fluitspel, als het machtigste hulpmiddel tot opwekking en prikkeling der
+zinnelijkheid; en bij hen bestond eeuwenlang een afzonderlijke klasse van prostituees: de fluitspeelsters, die gewoon waren
+ware orgi&euml;n van geslachtelijke buitensporigheden aan te richten.
+
+</p>
+<p>Sterker misschien nog is de invloed van den <i>reukzin</i> op de zinnelijkheid. Deze vermag, hoewel bij verschillende individuen in zeer verschillende mate, rechtstreeks onopzettelijk
+den geslachtslust op te wekken en te prikkelen. H&auml;ckel beweert zelfs, dat de reuk de quintessence van alle geslachtelijke
+liefde is. Zwaardemaker heeft ontdekt dat alle erotisch werkende geuren behooren tot een en dezelfde groep van scheikundige
+stoften, n.l. tot de caprylen. Bij vele dieren spelen verschillende natuurlijke geuren in hun geslachtsleven een zeer belangrijke
+rol, bijvoorbeeld bij het muskusdier en den bever. Bij den mensch kunnen, vooral bij zeer zinnelijke naturen, de erotisch
+werkende caprylgeuren van allerlei lichaamsafscheidingen krachtig op de geslachtelijke instincten inwerken.
+
+</p>
+<p>In het sexueele leven spelen de erotische geuren dan ook een groote rol. Tegenover de lichamelijke uitwasemingen van de andere
+sekse bezitten vooral mannen maar een zeer gering weerstandsvermogen. Vele anders moeilijk te verklaren sexueele connecties
+berusten op den onweerstaanbaren invloed van geslachtsgeuren. De meeste plotselinge liefdesbetrekkingen tusschen in stand
+of in leeftijd zeer uiteenloopende individuen zijn aan de erotische prikkelbaarheid van den reukzin toe te schrijven. Vele
+mannen schijnen ongevoelig voor het uiterlijk schoon of andere eigenschappen der vrouwen, terwijl zij zich in sterke mate
+voelen aangetrokken door de vrouwelijke atmosfeer. En evenals er <a id="d0e2125"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2125">117</a>]</span>erotische reukprikkels zijn die aantrekking uitoefenen, zijn er ook geuren die afstooten; m.a.w. er zijn sympathieke en antipathieke
+geslachtsgeuren.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p027.jpg" alt="Neptunus en Amphitrite." width="474" height="720"><p class="figureHead">Neptunus en Amphitrite.</p>
+<p>Schoonheidsidealen der 15de eeuw, Vlaamsche School. Naar de schilderij van Jan Gossaert (1470&#8211;1541), Kaiser-Friedrich-Museum,
+Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het ligt in den aard der vrouw alle ter harer beschikking staande erotische machtsmiddelen over den man tot den hoogsten graad
+van volkomenheid op te voeren. Alles in haar drijft haar aan om hare magnetische aantrekkingskracht op den man te versterken
+en hem aan zijn natuurlijken plicht van aanvallen&#8212;aanvallen waarin steeds zij overwinnares zal zijn&#8212;met alle kracht te herinneren.
+Het ligt dus voor de hand, dat ook der mannen zwakheid tegen erotische geuren door de vrouw wordt benut om hem te dwingen
+tot het geslachtelijk offensief, dat haar de sexueele zegepraal moet brengen. En zoo zien wij dan ook ten alle tijde en overal
+de vrouwen zich hullen in wolken van kunstmatige erotische geuren, teneinde te trachten de natuur te verbeteren, ze aan te
+vullen, te versterken. Hoe bewuster met dit rondom zich spreiden van prikkelende geuren beoogd wordt den man aan te lokken,
+des te sterker en overvloediger wordt van zulke geuren gebruik gemaakt, zoo dat de aanwending daarvan dan ook haar hoogtepunt
+bereikt bij de prostituees, die ter bereiking van hare oogmerken in de eerste plaats zoeken naar snelwerkende zinnelijke prikkels.
+
+</p>
+<p>De vrouw bedient zich zeer algemeen van zulke geuren, de man daarentegen zelden en dan nog in veel mindere mate. Dit bewijst,
+dat de vrouw weet van het aanwenden van geuren effect te kunnen verwachten, en dat de man evenzoo weet, dat erotische geuren
+op de vrouw weinig of geen uitwerking hebben. De vrouw parfumeert zich niet wijl zij zelf zooveel behagen schept in welriekende
+geuren, maar in de eerste plaats om hare geslachtelijke aantrekking te verhoogen, den man te lokken en te boeien. Met het
+zich hullen in de geuren van muskus, amber, patschouli, ylan-ylan, heliotroop, reseda, viooltjes, beoogt de vrouw, bewust
+of onbewust, hetzelfde als met haar opschik en haar toilet, haar kleeding en hare verdere lokmiddelen. De vrouw parfumeert
+zich om te behagen. En daar zij zelf weinig of niet vatbaar is voor de zinnelijke bekoring door middel van den reukzin, kunnen
+erotische geuren door den man niet met vrucht worden toegepast. Vandaar parfumeeren mannen zich niet met het doel, bij de
+vrouw erotische voorstellingen op te wekken.
+
+</p>
+<p>Men meent te hebben waargenomen, dat elk parfum verschillende sexueele voorstellingen opwekt; dat de eene erotische geur het
+geslachtsinstinct in andere richting leidt dan de andere. Ook schijnt op elk individu een bepaald sexueel parfum krachtiger
+erotische prikkeling uit te oefenen dan de overige.
+
+</p>
+<p>De erotische voorstellingen, opgewekt door den reukzin, zijn in het algemeen van lager orde. Zinnelijkheid, daardoor opgewekt,
+begeert gewoonlijk niets dan onmiddellijke bevrediging der geslachtsdrift. Vandaar dat erotische geuren tot de gebruikelijke
+lokmiddelen der prostituees behooren. De aard van den geur, die de zinnelijkheid heeft opgewekt, is veelal van invloed op
+de hevigheid der zinnelijke bekoring. Bij wie daarvoor ontvankelijk zijn, werken bijvoorbeeld directe lichaamsuitwasemingen
+der andere sexe veel krachtiger op <a id="d0e2144"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2144">118</a>]</span>de animale begeerten, dan de kunstmatige erotische parfums dit doen op dezulken bij wie daardoor geslachtelijke voorstellingen
+worden wakker geroepen. Esthetisch is de zinnelijkheid, opgewekt door geuren, nimmer.
+
+</p>
+<p>Het zintuig der zinnelijkheid bij uitnemendheid is het <i>gevoel</i>. Het gevoel heeft zijn zetel in de huid, en zoo is de geheele huid in zekeren zin geslachtsapparaat, zij is, zooals B&ouml;lsche
+opmerkt, &#8220;de groote koppelaarster, de allesbeheerschende middelaarster in liefdeszaken.&#8221; Bij onesthetische naturen bestaan
+de blijken van liefde allereerst in bevoeling, aanraking, betasting. Maar ook in het algemeen oefent aanraking der huid, in
+het bijzonder elke liefkoozende en zacht wrijvende of krieuwelende aanraking, een sterk sexueele werking uit.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 409px"><img border="0" src="images/fig57.jpg" alt="57. Zinnelijkheid&#8212;&#8220;Het Gevoel&#8221;." width="409" height="550"><p class="figureHead">57. Zinnelijkheid&#8212;&#8220;Het Gevoel&#8221;.</p>
+<p>Holl. gravure van Jan Saenredam (1565&#8211;1607), naar een teek. van Hendrik Goltzius (1558&#8211;1616), Prentenkabinet, Amsterdam.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De huid is intusschen niet overal in gelijke mate geslachtelijk prikkelbaar. De gedeelten die dit vermogen in hooge mate bezitten
+heeten de erogene (geslachtelijk in hooge mate prikkelbare) zones. Deze prikkelbaarheid is uit den aard der zaak geconcentreerd
+in de geslachtszone en daar weer het sterkst in de eigenlijke zetel van het wellustgevoel, n.l. de eikel bij den man en de
+clitoris bij de vrouw, bij wie tevens het slijmvlies van vagina en vulva een hooge mate van sexueele sensibililiteit bezit.
+
+</p>
+<p>In het liefdeleven der sexen spelen intusschen die erogene zones de hoofdrol, wier prikkelbaarheid minder intens is, en ook
+is haar esthetische waarde hooger. Iedere aanraking van personen tusschen wie een geslachtelijke connectie bestaat is een
+merkwaardige sexueele zede op zichzelf, zooveel het ineenstrengelen der handen en het gearmd gaan, als de kus en de omhelzing.
+Alle zinnelijke liefde uit en openbaart zich allereerst in den drang, de geliefde of begeerde tegenpartij in het minnespel
+aan te raken&#8212;het wezen der menschelijke geslachtsliefde bestaat in een neiging tot alzijdige lichamelijke aanraking, en niet
+zelden is bij sterk zinnelijke naturen aanraking voldoende voor geslachtelijke bevrediging&#8212;bij sommigen kan reeds een hartstochtelijke
+kus die bevrediging teweegbrengen.
+
+</p>
+<p>De invloed van het gevoel op de zinnelijkheid is zoo sterk, dat ter <a id="d0e2164"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2164">119</a>]</span>opwekking van erotische voorstellingen en sexueele verlangens het volstrekt geen vereischte is, dat de aanraking plaats heeft
+tusschen de individuen welke die voorstellingen of verlangens gelden. Aanraking van een geheel onbekend persoon, onverschillig
+of deze van gelijke of andere sexe is, kan de minnende plotseling aan het geliefde wezen herinneren en dit in al zijn begeerlijkheid
+voor oogen stellen. Zelfs de aanraking van het eigen lichaam kan met behulp van de phantasie geslachtelijke opwinding veroorzaken,
+een feit, waarop de mogelijkheid der onanie berust. Tenslotte kan de huid ook door allerlei stoffen zooals bont, wol, fluweel
+en zijde geslachtelijk worden geprikkeld, een verschijnsel, hetwelk berust op een geheel complex van factoren, die wij hier
+niet nader kunnen nagaan, maar die blijkens de romans van Sacher-Masoch en de verdere Masochistische literatuur in het zinneleven
+van vele individuen een groote rol spelen.
+
+</p>
+<p>Het gevoelszintuig werkt evenwel niet alleen door liefkoozende en streelende aanraking op de zinnelijkheid. Integendeel, ook
+pijnlijke aanraking kan een erotische uitwerking hebben. En wel zonder dat er een reden is om aan abnormaliteit te denken.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 468px"><img border="0" src="images/fig58.gif" alt="58. Amor Flagellant." width="468" height="628"><p class="figureHead">58. Amor Flagellant.</p>
+<p>Fransche gravure van P. Scalberge (1638).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In de geschiedenis der sexueele zeden speelt de dusgenaamde <span class="letterspaced">flagellatie</span> een zeer groote rol. Flagellatie bestaat in slaan of geeselen van het ontbloote lichaam met erotische oogmerken. Dit is de
+letterlijke beteekenis van dezen term, terwijl het opzettelijk zich daaraan overgeven <span class="letterspaced">flagellantisme</span> genoemd wordt. Bij uitbreiding spreekt men gewoonlijk echter van flagellatie in al die gevallen, waarbij uit lichamelijk
+leed erotisch genot wordt geput. Dit verschijnsel doet zich zoowel actief voor als passief. Bij de actieve flagellatie werkt
+het slaan erotisch op dengene die slaat; dit is veel waargenomen bij degenen voor wie slaan gewoonte is geworden, bijvoorbeeld
+onderwijzers. Passieve flagellatie is die, waarbij de geslagene erotisch genot ondervindt, en dit leidt tot het op het eerste
+gezicht <a id="d0e2183"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2183">120</a>]</span>abnormale en ongerijmde verschijnsel dat lichaamssmart niet gemeden en geschuwd, maar integendeel begeerd en gezocht wordt.
+
+</p>
+<p>Havelock Ellis, die dit verschijnsel het eerst en ook het grondigst heeft onderzocht, somt tal van voorbeelden op om te bewijzen,
+dat de vrouw een zekere neiging bezit smart te zoeken en door smart te genieten, een opvatting die evenwel weinig ingang heeft
+gevonden. Vermoedelijk berust de gewaarwording van erotisch genot bij slaan enz. eenvoudig op de prikkel, die daardoor wordt
+uitgeoefend op de huidzenuwen; dit heeft bloedsaandrang naar het getroffen lichaamsgedeelte ten gevolge, wat via de ruggemergscentra
+een prikkel uitoefent op het zenuwstelsel der geslachtsorganen. Hiermee wordt aan het geheele verschijnsel alle romantische
+kleur en alle geheimzinnigheid ontnomen en onderscheidt het flagellantisme zich alleen in graad van de erotische gevoeligheid
+voor liefkozingen en streelende aanrakingen.
+
+</p>
+<p>Niettemin zijn er tijden geweest, waarin de flagellatie het meest geliefkoosde aphrodisiacum was, dat nog baat scheen te geven
+als alle andere zonder effect bleven. Eigenlijk treft men de flagellatie aan in alle tijden in wier intiem leven men tot dusver
+heeft kunnen doordringen. Blijkbaar behoort zij dus tot het gebied der sexueele zeden.
+
+</p>
+<p>Het meest algemeen schijnt de flagellatie in zwang te zijn geweest in de 18e eeuw. Zij was toen ongetwijfeld een normaal hoofdbestanddeel
+van het geheele geslachtsleven. In alle rangen en standen der samenleving werden roede en zweep in dienst gesteld van de liefde,
+en men sprak daarvan openlijk met de meeste vrijmoedigheid. Men zag er een bijzondere delicatesse van het sexueele genieten
+in. Vele mannen bezochten geregeld inrichtingen, waar gelegenheid bestond zoowel om zichzelf met de roede te laten behandelen,
+of als om zich te laven aan het schouwspel dat anderen, en dan bij voorkeur meisjes en kinderen, op die wijze werden bewerkt.
+In alle ook maar eenigszins naar de eischen des tijds ingerichte bordeelen waren bovendien dusgenaamde erotische folterkamers,
+voorzien van alle instrumenten, die dezen zonderlingen vorm van genot en deze paradoxale voorbereiding tot genot, konden dienen.
+
+</p>
+<p>Waar men echter het flagellantisme aantreft als een gezocht en gebruikelijk bestanddeel der sexueele zeden, vindt men vrijwel
+altijd tevens een in zinnelijkheid geheel opgaand, erotisch ontaard milieu, dat de zinnelijkheid zoekt op te drijven tot een
+niet te verzadigen en niets-ontziende begeerte, die aan vermogen meer eischt dan de natuur in staat is vrijwillig te schenken.
+Dan wordt de natuur, wijl slaan op zekere lichaamsdeelen de geslachtscentra prikkelt, met de zweep gedwongen meer te geven
+dan zij eigenlijk kan. Evenwel is dit blijkbaar slechts een der oorzaken, die tot het flagellantisme leiden. Vermoedelijk
+doet zich, waar het tenminste mannen betreft, daarbij ook gelden een zeker pervers genot in eigen vernedering. De diepste
+vernedering voor den man nu in sexueele dingen is zijn mannelijken aard af te leggen en zich door de vrouw als physiek de
+mindere te zien behandelen, <a id="d0e2193"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2193">121</a>]</span>zich physiek aan de vrouw te onderwerpen en zich weerloos door haar geweld te laten aandoen. Hierop doelt blijkbaar een Engelsche
+schrijver over de sexueele zeden der 18<sup>e</sup> eeuw, waar hij zegt: &#8220;Vele lieden, die maar een gebrekkige kennis hebben van de menschelijke natuur, gelooven, dat de hartstocht
+voor de flagellatie alleen voorkomt bij grijsaards en bij dezulken, die door sexueele uitspattingen zijn uitgeput. Dit is
+echter volstrekt niet het geval. Er zijn evenveel jongelingen en mannen in de volle kracht des levens, die door dezen hartstocht
+zijn aangegrepen, als ouden van dagen en verzwakte personen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk wordt Engeland beschouwd als het land, waar deze ontaarding der gezonde zinnelijkheid ten allen tijde het meest
+werd aangetroffen. Een feit is het, dat vooral Engelsche schrijvers zich met dit verschijnsel hebben beziggehouden. Ook is
+er geen land waar het gebruik van de roede en van lijfstraffen in het algemeen zoo wordt verheerlijkt als in Engeland. Niettemin
+schijnt het minstens voorbarig, op deze twee gronden de flagellatie als een specifiek Engelsche geslachtszonde aan te merken.
+En dit te minder, waar het bekend is, dat in de 17<sup>e</sup> en 18<sup>e</sup> eeuw vooral deze ontaarding der zinnelijkheid ook in andere landen zeer algemeen voorkwam en men er zich speciaal in tallooze
+kloosters van het verste Zuiden tot in het hoogste Noorden aan overgaf. Alles wijst er op, dat het flagellantisme alleen daar
+bloeien kan, waar de natuurlijke prikkels beginnen te verstompen, zoodat de natuur alleen nog maar door de zweep er toe kan
+worden gebracht de overspannen begeerte te bevredigen. Hiervoor spreekt ook het bekende feit, dat prostituees zich gaarne
+en met pervers genot door hare souteneurs laten mishandelen.
+
+</p>
+<p>De manie van het flagellantisme kan zoowel hetero-sexueel zijn als homo-sexueel, wat trouwens met alle geslachtelijke perversies
+het geval is. Sommige navorschers der sexueele zeden, zooals Iwan Block en Lawes, zijn van meening, dat het vrouwelijk geslacht
+meer tot actieve zoowel als tot passieve flagellomanie geneigd is dan het mannelijke, iets wat trouwens a priori waarschijnlijk
+is&#8212;wat de passieve flagellatie betreft wijl onderwerping en dulding meer in den aard der vrouw ligt, dan in dien van den man;
+en wat de actieve flagellatie aangaat wijl machtsmisbruik een gewoon verschijnsel is bij den machtelooze, die in de gelegenheid
+komt macht uit te oefenen&#8212;en dit is in sexueel opzicht het geval als de door zinnelijkheid ontaarde man zich willoos en onmachtig
+aan de vrouw overlevert, bereid om in ruil voor geslachtsgenot alles van haar te dulden.
+
+</p>
+<p>In den tegenwoordigen tijd wordt het flagellantisme waarschijnlijk niet of bijna niet meer beoefend met de zweep of de roede.
+Tegenwoordig zijn het de masseuses aan wier handen flagellomane individu&euml;n zich ter &#8220;verpleging&#8221; overgeven.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Minstens van even groote beteekenis als de gevoelszin is voor het sexueele <a id="d0e2214"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2214">122</a>]</span>leven de <i>gezichtszin</i>. Dit is tevens het zintuig, dat als aangewezen is om de zinnelijkheid te veredelen en te idealiseeren en de esthetische waarde
+van den gezichtszin voor het liefdeleven is grooter dan die van de overige zinnen tezamen. De gezichtszin wekt de begeerte
+tot bezit op door middel van schoonheidsprikkels&#8212;het oog roept de zinnelijkheid wakker door de bekoring der schoone vormen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig59.jpg" alt="59. Danae." width="720" height="563"><p class="figureHead">59. Danae.</p>
+<p>Naar de schilderij van Correggio (1494&#8212;1534), Museum Borghese, Rome.
+
+</p>
+<p>N. Photo Gesellsch., Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het is de natuurlijke taak der vrouw, de bij den man sluimerende zinnelijkheid op haar persoon te vestigen. Dit kan op groote
+schaal het best en daarom met de meeste kans op succes geschieden door te werken op den gezichtszin. Deze manier van lokking
+levert de meeste kans een groot aantal te bekoren; zij verschaft dus een ruime keuze. En doordat de gezichtszin fijnere, edeler
+instincten wakker roept, levert de lokking, die zich wendt tot den gezichtszin, tevens de meeste kans op tot bekoring der
+beste, meest begeerenswaardige exemplaren; lokking, gericht op den gezichtszin, verschaft daardoor niet alleen een ruime keuze,
+maar tevens keus uit het beste. Om deze redenen trachten alle vrouwen in de eerste plaats schoon te zijn, d.w.z. <a id="d0e2230"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2230">123</a>]</span>te beantwoorden aan de heerschende <span class="letterspaced">schoonheids-idealen</span> voor de vrouw. Om haar schoonheid te verhoogen en gebreken daarin te verbergen vindt het vrouwelijk geslacht dan ook altijd
+weer nieuwe hulpmiddelen uit.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig60.gif" alt="60. Het Gevoel." width="464" height="589"><p class="figureHead">60. Het Gevoel.</p>
+<p>Uit de serie: De vijf zintuigen. Hollandsche kopergravure van Willem de Passe, begin 17e eeuw. Prentenkabinet, Amsterdam.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Tot die hulpmiddelen behoort in de allereerste plaats de kleeding. C. H. Stratz neemt als vaststaande aan, dat het oorspronkelijk
+doel der kleeding niet lichaamsbedekking geweest is, maar <span class="letterspaced">lichaamsversiering</span>. Reeds vroeg zal de ondervinding de vrouwen hebben geleerd, dat bedekking en verberging der bekoorlijkheden de zinnelijkheid
+meer prikkelt, dan openlijk tentoonstellen daarvan. Tegenwoordig is bij de meeste volken het bedekken van het lichaam wel
+schijnbaar de hoofdzaak, vooral in de gematigde en koude luchtstreken, maar overal is niettemin voor het vrouwelijk geslacht
+verhooging der schoonheid ter verhooging der sexueele aantrekkingskracht de ware en eigenlijke hoofdzaak bij haar kleeding.
+Het is voor de vrouw bij het kiezen harer kleeding vrijwel onverschillig wat bedekt of niet bedekt wordt, mits de kleeding
+haar slechts goed, d. i. verleidelijk en verlokkend staat. Bij den man is dit geheel anders. In de mannenwereld dient de kleeding
+behalve tot lichaamsbedekking allereerst tot aanduiding van standsverschil; door zijn kleeding vestigt de man de aandacht
+op zijn stand in de maatschappij; hij demonstreert er zijn werkelijken of denkbeeldigen welstand mee, maar sexueele oogmerken
+spelen in de mannenkleeding geen noemenswaardige rol. Vandaar overal een veel grootere eenvormigheid in de mannen- dan in
+de vrouwenkleeding, Natuurlijk staat dit rechtstreeks in verband met de schijnbare activiteit en de even schijnbare passiviteit
+van man en vrouw in het leven der liefde.
+
+</p>
+<p>De vrouw is in het liefdeleven de aantrekkende magneet, en alle middelen waarmee zij die aantrekking van nature vermag uit
+te oefenen, tracht zij&#8212;natuurlijk veelal zonder zich daarvan duidelijk bewust te zijn&#8212;kunstmatig te versterken. Daar zekere
+geuren de geslachtelijke aantrekking blijken <a id="d0e2249"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2249">124</a>]</span>te versterken, hult zij zich in wolken van erotische geuren. Daar opzichtigheid en opschik in nog hoogere mate sexueele aantrekking
+uitoefenen, hult zij zich tevens in wolken van opzichtigen opschik. Iedere vrouw, die zich opschikt en mooi kleedt, heeft
+daarmee de al of niet bewuste bedoeling hare natuurlijke geslachtelijke aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+</p>
+<p>Om het oog der mannen te bekoren en zoodoende hun zinnelijkheid op te wekken, versierden de vrouwen zich aanvankelijk met
+elk veelkleurig en fraai voorwerp, dat zij maar machtig konden worden. Daaruit ontwikkelde zich de kleeding, die ook daar
+waar bescherming van het lichaam tegen koude of warmte een gebiedende noodzakelijkheid is, toch, vooral wat de vrouwen betreft,
+in de eerste plaats wordt dienstbaar gemaakt aan schoonheid, ter verhooging van de sexueele aantrekkingskracht. De leiding
+gaat daarbij sinds onheugelijke tijden uit van een factor, die deze neiging tegelijkertijd aanwakkert, exploiteert en bevredigt:
+de mode. Wat deze op een gegeven oogenblik mooi verklaart, daaraan onderwerpen zich nagenoeg alle vrouwen, ook al gemakshalve,
+wijl dat haar ontslaat van de moeite, zelf uit te vinden, wat mooi is. Bij deze onderwerping blijkt steeds, hoezeer het schijnbare
+hoofddoel der kleeding: bescherming van het lichaam tegen koude of warmte, in werkelijkheid bijzaak is. Als de mode zulks
+voorschrijft, ontblooten alle vrouwen gewillig boezem, schouders, armen enz.
+
+</p>
+<p>Bij vele dusgenaamde onbeschaafde volksstammen dragen alleen gehuwde vrouwen kleederen. De mannen beschouwen haar als een
+bezit, dat zij angstvallig en ijverzuchtig aan alle nieuwsgierige en begeerige blikken wenschen te onttrekken. Bij zulke stammen
+is het dan tevens regel, dat zelfs volwassen jongedochters geheel naakt loopen. Daarentegen zijn er ook stammen bij welke
+de ongehuwde vrouwelijke leden zich kleeden, met het bewuste doel, hare sexueele aantrekkingskracht te verhoogen en zich begeerenswaardiger
+te maken, terwijl de gehuwde vrouwen zulks niet meer noodig achten en ongekleed gaan. Hier gaat men derhalve uit van de&#8212;zielkundig
+juiste&#8212;opvatting, dat van verbergende, bedekkende kleeding, wijl zij de nieuwsgierigheid opwekt en de phantasie in werking
+brengt, machtiger bekoring uitgaat dan van de algeheele naaktheid, die niets meer te raden overlaat, en wier bekoring door
+de gewoonte zeer snel afneemt, zooals iedereen weet, die een tijdlang onder naaktlevende wilden vertoefd heeft. Datzelfde
+beginsel is thans ongeveer overal doorgedrongen, niet alleen in wat men noemt de beschaafde wereld, maar ook overal waar men
+die beschaving, zij het in nog zoo geringe mate, heeft leeren kennen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p028.jpg" alt="Het Gezicht." width="720" height="523"><p class="figureHead">Het Gezicht.</p>
+<p>Uit de serie: De Vijf Zinnen (Kopergravure van F. de Widt, 17<sup>e</sup> eeuw).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bekleeding en bedekking van het lichaam sluiten echter de mogelijkheid in, dat zich ook in het verleidelijkste en bekoorlijkste
+hulsel, inplaats van een begeerenswaardige Venus, een Megera verbergt. Deze mogelijkheid matigt en vermindert weer de aantrekkingskracht
+der bekleeding. De kleeding moet daarom niet slechts verbergen, maar tegelijkertijd zooveel mogelijk aanduidingen geven van
+wat zij verbergt, en het hoogste raffinement der vrouwenkleeding bestaat <a id="d0e2267"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2267">125</a>]</span>dan ook hierin: zoo weinig mogelijk te toonen, doch op een wijze dat er zooveel mogelijk valt te raden, volgens den paradox:
+<i>in kleederen naakt</i>. Een nauwsluitend tricotcostuum of een kleed van dunne, zich aan het lichaam leggende stoffen verbergt alles, doch laat tevens
+alles raden en oefent daardoor een machtige erotische werking uit, wat reeds de Ouden wisten. Dit feit, dat een doelmatige
+gedeeltelijke bedekking of ontblooting sexueel sterker behaagt en bekoort dan de volle naaktheid, is een onderdeel van een
+veel omvattender verschijnsel in het leven der sexen. De mannelijke zinnelijkheid wenscht geen dadelijke, lijdelijke overgave,
+zij verlangt integendeel verzet, tegenstand, zij wil de zege stuk voor stuk bevechten, wat zich aanbiedt wordt weinig of niet
+meer begeerd, wat zich al te licht prijsgeeft trekt niet aan, stoot eer af. Evenzoo is het met de zich vrijelijk aan den blik
+prijsgevende naaktheid. De berekende schijnbeschaamdheid der half bekleede Venus van Medici is verleidelijker en aanlokkender
+voor de mannelijke zinnelijkheid dan de onbekommerde naaktheid van de Venus van het Vatikaan.
+
+</p>
+<p>Is het doel der bovenkleeding verlokking in het algemeen, dat der onderkleeding is in hoofdzaak persoonlijke verlokking van
+den begunstigden man. Hoe dichter de vrouwelijke kleeding de huid nadert, des te ingewikkelder en gecompliceerder en teven
+des te meer zinnenbedwelmend wordt zij. Kanten, borduursels, linten, strikken, de meest phantastische stoffen, de geraffineerdste
+kleurencontrasten. Natuurlijk ligt in dat alles een diepere bedoeling. De schatten van vinding en phantasie, die de linnenkast
+eener welgestelde dame vertegenwoordigt, verraadt te duidelijk, hoezeer men zich in die schijnbaar zoo onbeduidende bijzaak
+als de onderkleeding heeft verdiept. De artistieke pracht en de erotische doelmatigheid van elk onderdeel van het vrouwelijk
+dessous bewijzen voldoende, dat hiermee iets anders wordt beoogd dan lichaamsbekleeding. Het dessous is weer een dier middelen
+waarmee de vrouw zich kwijt van de taak haar door de natuur toegewezen: zich tegenover den man schijnbaar passief te gedragen
+en hem toch op het geraffineerdst te bekoren en te verlokken en hem bij voortduring door haar erotische overmacht aan zich
+onderworpen te houden. Zoo zien wij dan ook, dat geen vrouw die zichzelf respecteert zich bij de keus harer onderkleeding
+alleen door hygi&euml;nische overwegingen laat leiden; integendeel, de dame van heden kleedt zich, wat haar dessous betreft, &#700;s
+winters vrijwel precies zoo als in den zomer, hoezeer zij zoodoende haar gezondheid in gevaar brengt. Heel het vrouwelijk
+dessous is een wolk van erotische verlokking. Moet de vrouw bij haar bovenkleeding zich om tal van redenen beperken, bij haar
+onderkleeding kan zij vrijelijk en ongehinderd haar lokkende zinnelijkheid uitleven; de onderkleeding immers ligt buiten het
+gebied der openbare zedelijkheid. Hierbij kan men alle beschikbare phantasie te hulp roepen en kan men zich alles veroorloven.
+En zoo is aan de vrouwelijke onderkleeding alles verleidelijk, pikant, een ware orgie van vormen en kleuren. Wij zullen het
+thema der kleeding in het volgend hoofdstuk uitwerken.
+
+<a id="d0e2274"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2274">126</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 352px"><img border="0" src="images/fig61.gif" alt="61. IJdelheid." width="352" height="487"><p class="figureHead">61. IJdelheid.</p>
+<p>Duitsche karikatuur uit de 16e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Behalve de kleeding zijn er nog tal van andere factoren, die der vrouw de mogelijkheid openen om door middel van den gezichtszin
+erotischen invloed uit te oefenen en overal en in alle tijden zien wij de vrouwen zich in ruime mate van die mogelijkheid
+bedienen. En tevens met voorliefde. De blikken te bekoren is voor de vrouw eenerzijds voor haar ijdelheid het meest streelend,
+en anderzijds is dit tegelijk het zekerst en het veiligst. De oogen een verrukkelijk schouwspel te bereiden is bovendien de
+eerste gunst, die de vrouw den man bewijst, het is de gebruikelijke ouverture van alle vrouwelijke flirt, en het gansche spel
+der vrouwelijke coquetterie bestaat voornamelijk hierin, door pikante poses, verleidelijke houdingen en schijnbaar achteloos
+aan den blik prijsgeven van intieme bekoorlijkheden den man te behagen. Door zoo op den gezichtszin te werken kan de vrouw,
+zonder haar schijnbaar passieve rol in het leven der liefde af te leggen, toch actief optreden, en dat met onweerstaanbare
+macht. De sexueele gevoeligheid van den gezichtszin biedt de vrouw de mogelijkheid, de mannelijke zinnelijkheid reeds op een
+afstand te doen ontvlammen en tot de begeerde uitbarsting te brengen.
+
+</p>
+<p>De gezichtszin staat bij sommige, vooral mannelijke individuen dermate onder den invloed der zinnelijkheid, dat het zien alleen
+van een individu der andere sexe de verbeelding zoodanig prikkelt, dat bevrediging der geslachtsdrift plaats vindt. Hammond
+beschrijft dit als volgt: &#8220;Bijvoorbeeld een man ziet een vrouw, die zinnelijke bekoring op hem uitoefent. Hij concentreert
+al zijn aandacht op haar, laat zijn verbeelding werken, stelt zich voor dat hij haar nadert, trapsgewijze brengt hij dan met
+zijn phantasie alle stadi&euml;n van den co&iuml;tus voor zijn geestesoog, tot het tenslotte tot orgasme komt. Er zijn mannen, die alleen
+dezen vorm van zinnelijke prikkeling kennen, doch dan deze methode meermalen op een dag kunnen toepassen&#8221;. In enkele gevallen
+is het zien van een afbeelding eener vrouw of het denken aan een vrouw, al voldoende, orgasme te veroorzaken. Tot de natuurlijke
+cohabitatie zijn zulke personen in den regel ten volle impotent. Dit verschijnsel is ongetwijfeld een gevolg van het feit,
+dat het schoonheids-ideaal, dat op de zinnelijkheid inwerkt, en deze in actie brengt, het individu overweldigt door middel
+van den gezichtszin. Alle zinnelijkheid verlangt in de eerste plaats te zien. De masturbant <a id="d0e2286"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2286">127</a>]</span>beschouwt bij zijn practijken veelal een vrouw of een afbeelding, of zijn verbeelding plaatst hem deze voor oogen. En ook
+bij het gewone en normale geslachtsleven speelt deze ide&euml;ele co&iuml;tus een belangrijke rol: men cohabiteert met een persoon en
+denkt daarbij aan een andere.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig62.gif" alt="62. Het Oog, Pijlen der Liefde schietend." width="583" height="464"><p class="figureHead">62. Het Oog, Pijlen der Liefde schietend.</p>
+<p>Hollandsche gravure, 17e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het zintuig van het gezicht, het oog, speelt in het liefdeleven nog een andere rol. Liefde wordt allereerst verklaard met
+het oog. Het is de blik die de vonk schiet welke de hartstocht der liefde tot uitbarsting brengt, evenals een bliksemstraal
+de met electriciteit geladen onweerswolken. De blikken dergenen, die door duistere sympathi&euml;n zich tot elkaar voelen aangetrokken
+en tot elkander worden gevoerd, ontmoeten elkander en toonen elkander de diepte der ziel, waarin reeds de geheimzinnige en
+geurige bloem der liefde tot ontluiking is gekomen. Zoo is het dat de echte liefde wordt verklaard. Het overige is vooreerst
+maar het overige en komt later. Het oog vermag in de liefde onuitsprekelijke dingen te zeggen. Het is de blik die de eerste
+liefdesverklaring stamelt.
+
+<a id="d0e2297"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2297">128</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig63.jpg" alt="63. Amor bestuurt der vrouwen Toilet." width="720" height="549"><p class="figureHead">63. Amor bestuurt der vrouwen Toilet.</p>
+<p>Naar de schilderij van een onbekenden meester der school van Fontainebleau, 16e eeuw, Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>Phot. Alinari.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e2307" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">VIII.</h2>
+<h2 class="normal">De Kleeding als Bondgenoote der Zinnelijkheid.</h2>
+<p>De kleeding heeft onder het voorwendsel het lichaam bescherming te verleenen tegen allerlei uitwendige invloeden, een geheel
+andere functie te vervullen. Kleeding is lichaamsversiering in dienst der zinnelijkheid en der ijdelheid.
+
+</p>
+<p>Is voor den man in het algemeen de kleeding een der middelen om zijn maatschappelijke positie te demonstreeren, voor de vrouw
+is de kleeding gedurende een groot deel van haar leven een direct erotisch probleem, een vraagstuk, waarmee zij zich in den
+sexueelen strijd om het bestaan aanhoudend moet bezighouden. Vandaar dat wij ons hier uit den aard der zaak voornamelijk bij
+de kleeding der vrouw moeten bepalen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p029.jpg" alt="Diana met haar boschnymfen badende." width="720" height="475"><p class="figureHead">Diana met haar boschnymfen badende.</p>
+<p>Naar de schilderij van Jean Fran&ccedil;ois de Froy (1679&#8211;1752), Stedelijk Museum, Bazel.
+
+</p>
+<p>Photo Haufstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het allervoornaamste, zoo niet het eenige doel van het decoratief vertoon <a id="d0e2327"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2327">129</a>]</span>van de kleeding der vrouw is: verhooging der erotische bekoring van het vrouwelijk lichaam. De vrouw kleedt zich, niet om
+bekleed te zijn, maar om te bekoren en te behagen. De rest is bijzaak.
+
+</p>
+<p>Tot op zekere hoogte is ook bij de mannen de kleeding een erotisch probleem, maar zij is dit in veel geringere mate en op
+geheel andere wijze. De man heeft in het liefdeleven de oogenschijnlijk actieve rol van aanvallende partij; daarbij kan de
+kleeding, die zijn stand en zijn welstand al of niet overeenkomstig de werkelijkheid te kennen geeft, hem behulpzaam zijn
+in den eersten stormloop. En ook streeft de man er bij de keuze van kleeding naar, dat ze hem zoo voordeelig mogelijk late
+uitkomen. Maar bij de vrouw is de kleeding het groote middel om hare natuurlijke sexueele aantrekkingskracht onberekenbaar
+te verhoogen en tot op gevorderden leeftijd intact te houden. En dit geldt niet alleen van de geraffineerde pronk en van den
+opzettelijken opschik, maar van elke lichaamsbedekking der vrouw in het algemeen.
+
+</p>
+<p>Men weet thans, en de vergelijkende volkenkunde levert daarvoor dag aan dag nieuwe bewijzen, dat het een dwaling is, als men
+spreekt van een den mensch van den beginne af aangeboren schaamtegevoel, dat hem er toe zou hebben gedreven zekere deelen
+van het lichaam te bedekken. Wij weten verder, dat integendeel elke vorm van kleeding oorspronkelijk nooit eenig ander doel
+heeft gehad dan om te strekken ter versiering ten behoeve van oogmerken, die in laatste instantie bevrediging der zinnelijkheid
+beoogen.
+
+</p>
+<p>De vrouw is, en wordt nog om haar hartstocht voor kleeding, waarmee de tegenwoordige vrouw als erfelijk is belast, veel gesmaad
+en bespot. De mannen maken zich gaarne vroolijk over al die linten en strikken, al dat kant en bont, al dien blinkenden en
+kleurigen opschik, die sinds duizenden jaren in het leven der schoone sexe een zoo voorname rol spelen, en zij zien er minachtend
+en geringschattend op neer en verbeelden zich daarboven verheven te zijn. Ten onrechte, want de vrouw neemt al die hulpmiddelen
+te baat, wijl ondervinding haar heeft geleerd en nog dagelijks leert, dat juist die hulpmiddelen op den man een onweerstaanbare
+uitwerking hebben. De vrouw kleedt en tooit zich en schikt zich op, niet in de eerste plaats, omdat zij zelf daar zoo op gesteld
+is, maar omdat zij den man daartegen zwak weet. Als de man den spot drijft met de zucht naar opschik der vrouw, bespot hij
+eenvoudig zijn eigen voorliefde voor de opgeschikte vrouw.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk beschouwt men het geheimzinnige hulsel, waarin de vrouw hare natuurlijke bekoorlijkheden verbergt, als een lustig
+spel der grillige phantasie, waaraan de vrouwelijke ijdelheid zich te buiten gaat. Evenwel is hier allerminst sprake van een
+spel. De kleeding is voor de vrouw de oorlogsrusting in haar lijdelijk offensief in den strijd der liefde. Van de doelmatigheid
+dier wapenrusting hangt haar overwinning af. Zich opschikken is het zwak der vrouwen dat haar sterk maakt&#8212;het is voor haar
+een erotisch machtsmiddel.
+
+<a id="d0e2337"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2337">130</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig64.jpg" alt="64. Allegorie op de Vrouwelijke IJdelheid." width="720" height="509"><p class="figureHead">64. Allegorie op de Vrouwelijke IJdelheid.</p>
+<p>Naar de schilderij van Hendrik Goltzius (1558&#8211;1617), Stedelijk Museum, Bazel.
+
+</p>
+<p>Photo Hanfstaengl, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Dat het erotisch probleem der kleeding op zoo uiteenloopende wijze is opgelost, is te verklaren als volgt. Bij het versieren
+van het lichaam gaat de mensch, op welken trap van beschaving hij zich ook bevindt&#8212;zoowel op den hoogsten als op den laagsten
+trap&#8212;steeds er naar uit, de speciale eigenschappen van het ras, die natuurlijk als voordeelen boven andere rassen worden aangemerkt,
+zoo scherp en zoo gunstig mogelijk te laten uitkomen. Voor een zoo volmaakt mogelijk exemplaar van zijn ras te worden aangezien,
+daarnaar streeft onwillekeurig ieder mensch. De meest in &#700;t oog springende ras-eigenschappen der Europeanen, speciaal der
+Europeesche vrouwen, zijn: betrekkelijk lange beenen, een natuurlijke taillevorming met merkbare insnoering van den middel,
+verder een breed bekken, ronde heupen en stevige borsten, als halve bollen op de borstkas staande. Deze speciale eigenschappen
+der Europeesche rassen hebben de richting bepaald, waarin de kleeding zich in dit werelddeel heeft ontwikkeld. Uit het streven
+om de lengte der beenen te laten uitkomen, ontstond de rok, die het mogelijk maakt met een oogopslag de verhouding daarvan
+tot het bovenlichaam op te nemen. Evenzoo danken gordels en ceinturen hun ontstaan aan de zucht om er de aandacht op te vestigen,
+dat men in taillevorming niet achterstond. Toen de kleeding zich <a id="d0e2349"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2349">131</a>]</span>zoover had ontwikkeld, dat ze zich gesplitst had in een geheel afzonderlijke onder- en bovenkleeding, werden ten behoeve van
+ditzelfde oogmerk de achtereenvolgende vormen van het corset uitgedacht, als een hulpmiddel om de verdere vrouwelijke eigenschappen
+van het blanke ras&#8212;breed bekken en staande borsten&#8212;aan het geheel bekleede lichaam toch nog te kunnen tentoonstellen. Dat
+dit geen hypothese is, leert een vergelijking met een menigte andere rassen, bij welke een breed bekken, taille-insnoering
+en een opgerichte boezem niet tot de speciale raskenmerken behooren. Bij zulke rassen, het Chineesche bijvoorbeeld, is in
+de kleeding geen spoor te ontdekken van een streven om de taille in te snoeren of den boezem kunstmatig omhoog te persen.
+
+</p>
+<p>Het corset is dus een hulpmiddel in dienst der erotische instincten der vrouwen van het blanke ras, en dit verklaart, waarom
+men deze vrouwen er tot dusver nog niet toe heeft kunnen krijgen, en er wellicht nimmer toe zal krijgen, van het corset afstand
+te doen, en waarom zelfs eenmaal van dit folterwerktuig bekeerde dames het onder een andere benaming al of niet onder eenigszins
+gewijzigden vorm, al spoedig weer binnen smokkelen.
+
+</p>
+<p>In het algemeen is de kleeding ontstaan uit de ervaring, dat het verhulde lichaam meer en langduriger bekoort dan het naakte
+lichaam. Hierover is al nader uitgewijd in het hoofdstuk dat handelt over den invloed der zintuigen in het liefdeleven en
+in dat over de schaamte.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 416px"><img border="0" src="images/fig65.gif" alt="65. Venus Toilet makend." width="416" height="516"><p class="figureHead">65. Venus Toilet makend.</p>
+<p>Gravure van C. Normand, naar de schilderij van Correggio; uit &#8220;<span lang="fr">Gal&eacute;rie des Peintres les plus c&eacute;l&egrave;bres</span>&#8221;.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een natuurlijk gevolg van de zucht om de bijzondere raseigenschappen te laten uitkomen en voor een volmaakt vertegenwoordigster
+van het ras te kunnen doorgaan, is gelijk van zelf spreekt: overdrijving. Wie een verlangde eigenschap in den hoogsten graad
+bezit of schijnt te bezitten, valt het eerst en het meest in het oog. Zoodoende zoekt de kleeding gewoonlijk een bijzondere
+ontwikkeling van de bovengenoemde raseigenschappen voor te wenden. Daarbij wordt in den regel weinig of geen rekening gehouden
+met de natuurlijke harmonie, grondslag en eerste eisch van elke ware schoonheid. Maar, esthetische overwegingen komen bij
+de kleeding zoo goed als niet aan het woord. Met de kleeding toch worden geen esthetische, <a id="d0e2367"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2367">132</a>]</span>maar practisch-erotische oogmerken beoogd. En nu moge het waar zijn, dat hoogstzelden vrouwen met de breedste heupen, den
+weelderigsten boezem en de omvangrijkste callipygische bekoorlijkheden als werkelijke schoonheden en esthetische idealen worden
+aangemerkt, toch leert de ondervinding maar al te duidelijk, dat in werkelijkheid toch diegenen de voorkeur genieten, bij
+wie deze raseigenschappen het krachtigst ontwikkeld zijn. De vrouw wil niet in de eerste plaats schoon genoemd zijn, maar
+zij wil bovenal gezocht en begeerd zijn, en zoo strekt de kleeding niet om de schoonheid der vrouw te verhoogen, maar om hare
+zinnelijke aantrekkingskracht te verhoogen.
+
+</p>
+<p>De passieve rol van de vrouw in het geslachtsleven dwingt haar, als zij in haar passiviteit toch actief wil optreden&#8212;d.w.z.
+als zij schijnbaar lijdelijk wil blijven en toch erotische actie wil voeren&#8212;de kleeding als bondgenoote te aanvaarden.
+
+</p>
+<p>Deze bondgenoote toch stelt haar meer dan iets anders in staat, verdekt offensief op te treden. Zij mag er met zekerheid meer
+effect van verwachten dan zelfs van de meest verleidelijke coquetterie, het andere groote actieve middel der vrouw; deze wordt
+tot een nauw verstaanbaar gefluister, vergeleken bij de beeldrijke lofrede, die de vrouw door haar kleeding op zich kan laten
+houden tot den man. De kleeding is, kort gezegd, de hoogste troef in het spel der verlokking. Door de pracht in haar kleeding
+en door steeds up to date daarmee te zijn, kan de vrouw bovendien haar welstand ten toon spreiden. Door daarbij een goede
+keuze en eenigen smaak aan den dag te leggen kan zij tenslotte met haar kleeding zelfs hooggespannen verwachtingen wekken
+omtrent hare geestelijke kwaliteiten. Zoo is de kleeding voor de vrouw een onuitputtelijk arsenaal en haar operatiebasis in
+den sexueelen strijd om het bestaan.
+
+</p>
+<p>Het zou der vrouw geringe moeite kosten al datgene, wat zij met haar kleeding vermag, op de edelste en meest esthetische manier
+te doen, en haar natuurlijk schoon met behulp der kleeding eenige malen te verdubbelen. In plaats daarvan is als regel de
+bekleeding der vrouw, met esthetisch oog bezien, een toonbeeld hetzij van leelijkheid, hetzij van dwaasheid. De kleeding,
+die zou kunnen dienen het vrouwenschoon te verhoogen, doet eigenlijk niet anders dan dat schoon onkenbaar maken. Wat de bestaande
+schoonheid kon versterken en vermeerderen, verwoest haar. De natuurlijke schoonheid wordt bedekt met leelijkheid; om mooi
+te zijn, maakt men zich leelijk!
+
+</p>
+<p>De oplossing van deze tegenstrijdigheid is eenvoudig.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p030.jpg" alt="Koning Candaules van Lygi&euml; geeft zijn schoone vrouw prijs aan de blikken van zijn gunsteling Gyges." width="720" height="488"><p class="figureHead">Koning Candaules van Lygi&euml; geeft zijn schoone vrouw prijs aan de blikken van zijn gunsteling Gyges.</p>
+<p>Naar de schilderij van Ferdinand Bol (1616&#8211;1680), Museum, Brunswijk.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De kleeding is voor de vrouw geen doel, maar middel. Het doel is niet schoon te zijn, maar begeerd te worden. Niet de roem
+der schoonheid is het doel in den sexueelen wedstrijd, maar de verovering van den man. En daarbij staan de kansen niet het
+gunstigst voor het schoone en harmonische, maar voor het opzichtige en buitensporige. De vrouw moet in de eerste plaats den
+bruidssluier machtig worden. Daartoe is het niet voldoende schoon te zijn. Integendeel, het welslagen is zeer weinig gewaarborgd,
+als de oplossing van dit vraagstuk <a id="d0e2388"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2388">133</a>]</span>wordt gezocht in de richting van het esthetisch zuiver schoone; zekerheid bijna van slagen daarentegen is er, als men de kunst
+verstaat de aandacht op zich te vestigen, en door iets opvallends boven de eindelooze massa van mededingsters weet uit te
+steken. Het zwakste punt van de te veroveren vesting, den man, is diens zinnelijkheid. Op dit punt moet hij dus bij voorkeur
+worden aangetast. Aanvallen in dezen zin, zoo, dat de schijn van lijdelijkheid blijft bewaard, kan de vrouw het best met haar
+kleeding. Daarin dus zoekt zij zonder te spreken de verleidelijkste zinnelijke beloften te doen. Het slagen is zeker voor
+wie daarin slaagt. Ieder costuum moet aan de mannenwereld de verzekering geven: ik ben datgene, of ik ben <i>nog</i> datgene, wat de vrouw in de eerste plaats zijn moet&#8212;instrument der zinnelijkheid. Alles moet daarbij voor de brute logica
+van der vrouwen strijd om het bestaan wijken.
+
+</p>
+<p>Geen der schijnbare dwaasheden in de vrouwenkleeding is dan ook dwaasheid. Integendeel, alles is daarbij altijd verwonderlijk
+doelmatig ingericht op het verlangde effect.
+
+</p>
+<p>De leiding heeft daarbij de mode!
+
+</p>
+<p>De mode is het, die het bovengeschetste probleem op telkens nieuwe wijze oplost. Deze voert de vrouwen, die haar uniform aannemen,
+naar een vrijwel zekere overwinning. In dienst der mode bereiken de vrouwen bijna zeker haar doel&#8212;zij het verminkt.
+
+</p>
+<p>De mode is tegelijk de machtigste vriendin en de boosaardigste vijandin van de vrouw en de bekendste en daarom de meest en
+het luidst gesmade misdadigster tegen de heerlijke schoonheid der vrouw. Het is volstrekt geen phrase als men zegt, dat de
+meeste modes meer vrouwen te gronde richten dan eenige oorlog mannen het leven gekost heeft. Wel vergiet de mode geen bloed,
+zij doodt niet direct, maar des te meer gewonden en verminkten vallen er op hare slagvelden. Maar juist daarom is de mode
+barbaarscher nog dan de oorlog. Want de nakomelingen, die uit de verminkte en verzwakte slachtoffers der mode geboren worden,
+moeten mede boeten. Aan tienduizenden onschuldigen worden door een vergald leven de zonden der ouders gewroken. En het schijnbaar
+zonderlingste daarbij is, dat er waarschijnlijk nog nimmer een mode geweest is, die niet, behalve tegen de gezondheid, tevens
+tegen de schoonheid zondigde. De mode is doorgaans met alle begrippen van schoonheid volkomen in strijd en heden ten dage
+is de naar de regelen der mode bekleede vrouw zoover als maar mogelijk schijnt van eenig natuurlijk schoonheidsideaal verwijderd.
+Woorden als &#8220;chique&#8221; vervangen bij de aangekleede vrouw het begrip schoon; een chique vrouw, ontkleed, is niet zelden de meest
+afschrikkende tegenstelling van het vrouwen-schoonheidsideaal, zooals ons dat in de Aphrodite&#700;s der oudheid nog altijd op
+het heerlijkst belichaamd is. En een evenbeeld eener Aphrodite, naar de regelen van welke mode ook aangekleed, volkomen onherkenbaar
+zijn.
+
+</p>
+<p>Het schijnt ten allen tijde de opzettelijke bedoeling van de mode te zijn <a id="d0e2403"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2403">134</a>]</span>geweest, alles wat de natuur aan vrouwenschoon laat ontstaan, te misvormen en te vernielen. En ook heeft de mode de vrouw
+verlaagd. Iedere mode toch streeft er alleen naar, de vrouw als geslachtswezen kunstmatig meer presentabel te maken. Zij vestigt
+daarom als met schreeuwende reclame de aandacht op alles wat de vrouw tot vrouw maakt. Niet de innerlijke en uiterlijke harmonie,
+het psychische en geestelijke wezen in de vrouw komt in de kleeding tot uiting, maar wel beijvert de mode zich de intieme
+lichamelijke <span class="letterspaced">bekoorlijkheden</span> der vrouw aan te prijzen en te laten uitkomen, zoo, dat ieders aandacht er dadelijk bij wordt bepaald, dat zij lichamelijk
+over de middelen beschikt, die haar als geslachtswezen bruikbaar maken. De mode verlaagt de vrouw door dit alles tot een levende
+reclamezuil der zinnelijkheid.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 420px"><img border="0" src="images/fig66.gif" alt="66. De Mode, Misdadigster jegens het Vrouwenschoon." width="420" height="425"><p class="figureHead">66. De Mode, Misdadigster jegens het Vrouwenschoon.</p>
+<p>Fransche karikatuur van Aug. Rassenfosse, 1896.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>En doordat de mode om haar doel te bereiken gedurig moet zoeken naar iets nieuws dat opzien verwekt, maakt zij de vrouw van
+tijd tot tijd tot een afzichtelijk monster, dat eer schrik aanjaagt dan bekoring uitoefent.
+
+</p>
+<p>De mode heeft de vrouw nooit anders dan misvormd en daarvan ook in ruime mate blijvende sporen nagelaten. Iedere modegril
+is een nieuwe zonde tegen de natuurlijke schoonheid. Altijd zoekt de mode het in het abnormale, dwaze en onredelijke. Dit
+geldt zoowel van de constante plaatselijke of nationale modedrachten&#8212;met eenige weinige uitzonderingen&#8212;als van de zeer veranderlijke
+grootsteedsche en mondaine modes. Wat de mode dicteert is als regel onnatuurlijk en in zijn zotte onzinnigheid belachelijk.
+
+</p>
+<p>Niets bijvoorbeeld is schooner en heerlijker dan de blos der gezondheid, het frissche bloeiende rood der wangen. De mode veracht
+die natuurlijke schoonheid, en verklaart haar voor ordinair, boersch, de eerste de beste boerin ziet er immers ook zoo uit!
+En bovendien, de dame, die in de wereld verkeert, zich angstvallig wacht voor elke inspanning, in de salons haar leven slijt
+en meer kunstlicht dan daglicht ziet, kan onmogelijk anders dan vale, bleeke wangen hebben. De mode weet echter raad, zij
+verklaart de bleeke, vale tint, waarmee boudoir, salon en balzaal het aangezicht kenteekenen, voor voornaam, deftig en interessant.
+Zoo wordt het ziekteverschijnsel tot schoonheidsregel verheven en de kleur der gezondheid wordt veracht, geschuwd, zelfs kunstmatig
+<a id="d0e2421"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2421">135</a>]</span>verwijderd en vervangen door de doodsch-vale modekleur. Bleekheid wordt interessant en pikant, zij schijnt te spreken van
+smachtend verlangen en aan de liefde gewijde nachten. En als de bleekheid niet vanzelf wil komen, dan wordt zij kunstmatig
+op het aangezicht gebracht.
+
+</p>
+<p>Op dezelfde wijze heeft de mode bij elk deel van het vrouwelijk lichaam als met voorbedachten rade gestreefd naar ontaarding
+en misvorming. Van den schedel tot aan de voeten heeft zij de vrouw verminkt, van haar natuurlijk schoon beroofd en voor het
+geroofde ergerlijke reclame-achtige surrogaten in de plaats gesteld.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig67.gif" alt="67. De Vrouw en de Pauw." width="583" height="433"><p class="figureHead">67. De Vrouw en de Pauw.</p>
+<p>Illustratie uit &#8220;De levensgeschiedenis van den beroemden fabeldichter Esopus&#8221;, Ulm, 1475.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bepalen wij ons een oogenblik bij den voet. De voet is een der meest delicate schoonheden van het vrouwelijk lichaam. De heerlijke
+volmaaktheid van dit lichaamsdeel maakt het tot een klein scheppingswonder op zichzelf. De voet is echter niet uitsluitend
+sieraad, hij heeft een functie, en deze is, het geheele lichaam een bevallige en vlugge bewegelijkheid te verleenen&#8212;zonder
+krachtigen voet geen gracieusen en zekeren gang. Nu geldt terecht een kleine voet als schoon. Maar de mode, wier wezen bestaat
+in karikatuur-achtige overdrijving, is niet tevreden met klein; schoonheid moet niet twijfelachtig zijn, maar zich duidelijk
+manifesteeren. De voet moet derhalve niet slechts klein zijn, maar zeer klein, abnormaal, wanstaltig klein. Zoo luidt de wet
+der mode voor alle vrouwen en naar het schijnt voor alle tijden. En negen tienden der vrouwen wringen haar leven lang haar
+voeten in te kleine schoenen, waarin de voeten zoo onnatuurlijk worden samengeperst, dat het eenvoudig onmogelijk is behoorlijk
+rechtop te staan, om maar niet te spreken van een paar uur flink loopen. Zoo verandert de sierlijke rythmus van het gaan in
+een onbeholpen, erbarmelijk gewaggel in eendachtige lompheid. En deze inbreuk op de harmonische schoonheid is nog het <span class="letterspaced">geringste</span> nadeel, want de onmogelijkheid, behoorlijk te kunnen loopen, is vrij wat ernstiger. Maar, zoo fluistert de <span class="letterspaced">verdwaasde</span> mode, waarom behoeft <a id="d0e2440"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2440">136</a>]</span>een dame eigenlijk te loopen? En zij troost haar verminkte slachtoffers met de dwaasheid, dat toeren te voet voor een dame
+ongepast en onbetamelijk zijn. Er zijn zelfs tijden geweest, dat loopen voor een vrouw ronduit onfatsoenlijk werd genoemd.
+Abnormaal kleine voeten getuigen er tevens van, dat de bezitster zich de weelde heeft kunnen verlooven zich van het vermogen
+van het gaan te berooven&#8212;daarom zijn zulke verminkte voeten tevens het symbool geworden van maatschappelijke voornaamheid,
+waardoor men zich nog met des te vuriger ijver aan deze zelfverminking overgeeft.
+
+</p>
+<p>Zoo zijn er nog tallooze mode-dwaasheden, waardoor het vrouwenschoon voor altijd wordt vernietigd. Het lichaam van iedere
+vrouw, die bij voortduring concessies doet aan de Draconische wetten der mode, vertoont onuitwischbare sporen van de aangerichte
+verwoesting&#8212;ze is in den volsten zin des woords voor haar gansche leven geteekend. Aan de voeten liggen de teenen niet meer
+regelmatig naast elkander, maar ze zijn tot een afzichtelijk kluwen over elkaar gewrongen. En dan de taille-snoering! Deze
+vult dag aan dag de ziekenkamers en de zalen der vrouwenklinieken met een talloos leger van slachtoffers, die allen met de
+afschuwelijke insnoering van het corset, het Ka&iuml;nsteeken der mode, zijn gestriemd.
+
+</p>
+<p>Hierbij schijnt het inderdaad, of een booze geest een afschuwelijk spel van dwaasheden drijft met de vrouw. De grootste trots
+en het schoonste sieraad van het opgroeiend meisje zijn hare borsten. Honderden hoogstaande vrouwen hebben ons dit geheime
+welgevallen geschetst. Vol schuchterheid ontwaart zij de eerste ronding, met onschuldig welbehagen volgt zij den langzamen
+aanwas, en met klimmende verrukking ziet zij de beide halfronden van vrouwelijke heerlijkheid zich verheffen in maagdelijke
+volheid. Ze weet instinctief, dat dit het verhevenste sieraad is van de jonge vrouw, dat het haar dagelijks begeerlijker maakt
+voor den geliefde. En hoewel ze dit alles gevoelt en weet, toch snoert zij zich in en perst zich ineen, dag aan dag, week
+aan week. Het onvermijdelijk gevolg blijft niet uit en doet zich weldra gevoelen. Zij voelt de vastheid en elasticiteit van
+den mishandelden jongen boezem verminderen en verdwijnen, nog v&oacute;&oacute;r hij zich in volrijpe schoonheid heeft kunnen ontplooien.
+Maar zij gaat door met zich in te snoeren&#8212;de mode gebiedt het. En zij troost zich met de drogreden, dat men het immers toch
+niet ziet. De ergerlijke, ja misdadige zotternij van de mode springt hier wel het duidelijkst in het oog: om den schijn van
+schoonheid van een jongen boezem te fingeeren, wordt de werkelijk bestaande schoonheid verwoest. Dit staat inderdaad gelijk
+met den leugen te verkiezen boven de waarheid, uit louter lust tot liegen. Het is de werkelijkheid prijsgeven en opofferen
+voor iets wat diezelfde werkelijkheid verzwakt nabootst.
+
+</p>
+<p>Zoo is de mode de boosaardigste vijandin, die de vrouwenwereld heeft en tevens de meest bedriegelijke schijnvriendin.
+
+</p>
+<p>Maar in weerwil van dat alles schijnt de heerschappij van de mode nog ongeschokt, neen, zich nog altijd hechter te vestigen.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p031.jpg" alt="Andromeda door Perseus bevrijd." width="525" height="720"><p class="figureHead">Andromeda door Perseus bevrijd.</p>
+<p>Naar de schilderij van Guiseppe Cesari d&#700;Arpino (1560&#8211;1640), Keizerlijk Museum, Weenen.
+
+</p>
+<p>Phot. Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e2460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2460">137</a>]</span></p>
+<p>De reden daarvan is, dat zij de vindingrijkste en meest succesvolle bondgenoote is van de vrouw in haar strijd om het bestaan.
+Daardoor kan de mode de gansche vrouwenwereld slaafsch aan zich onderwerpen en oppermachtig over haar heerschen als een despotieke
+gebiedster, die geenerlei inbreuk op haar tiranieke wetten duldt.
+
+</p>
+<p>Het hoofddoel der kleeding is voor de vrouw zinnelijk begeerlijk te zijn. Zinnelijk nu werken op den gezonden doorsnee-man
+van nature die vormen, die getuigen van bijzondere geschiktheid voor de functie, die aan de vrouw is toebedeeld: een breed
+bekken en weelderige borsten. Een breed bekken verzekert een krachtige ontwikkeling van het wordende kind, en een goed-ontwikkelde
+boezem belooft voor dat kind een overvloedige voedselbron te zijn. De kleeding moet de vrouw daarbij te hulp komen, zij moet
+de vormen in de gewenschte richting corrigeeren. Om die reden is de vrouwenkleeding in hoofdzaak een erotisch probleem, dat
+de mode ten koste desnoods van alles, helpt oplossen.
+
+</p>
+<p>De mode streeft volstrekt niet, wij zeiden het reeds, naar schoonheid; zij streeft alleen naar het telkens weer op nieuwe
+manier versterken der zinnelijke bekoring van de vrouw. Het is een dwaling te meenen, dat de mode dwaas is; zij doet alleen
+dwaas voor zoover dit ter bereiking harer oogmerken noodig is. Hare dwaasheid is berekend. Hare buitensporigheden zijn wel
+overwogen. Er heerscht in het rijk der mode allerminst willekeur, niet de caprice roept modes in het leven, maar de eisch
+der strengste doelmatigheid. De mode is dwaas uit overleg, en met volmaakte kennis van de zwakke punten van den tegenstander.
+De dwaasheden der mode blameeren minder de vrouw, dan den man; zij getuigen niet van voorliefde voor het dwaze bij de vrouw,
+maar bij den man. Want de mode kleedt de vrouw alleen hierom dwaas, wijl dit het welslagen van het beoogde doel verzekert.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 289px"><img border="0" src="images/fig68.jpg" alt="68. Venus Kallipygos." width="289" height="720"><p class="figureHead">68. Venus Kallipygos.</p>
+<p>Grieksche kunst; Museo Nazionale, Napels.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In de mode heerscht niet het toeval, evenmin de gril van het oogenblik; alles in de mode is nuchteren berekening, vooral hare
+vermeende onbestendigheid. In die onbestendigheid toch ligt voor een belangrijk gedeelte het geheim van haar succes. De mode
+immers bedoelt aandacht te trekken. Het meest trekt de aandacht het nieuwe. Daarom, ieder oogenblik wat nieuws, ieder seizoen
+nieuwe vormen, om het der vrouw mogelijk te maken in steeds nieuwe combinaties al hare bekoorlijkheden en al hare lichamelijke,
+geestelijke en materieele eigenschappen en bezittingen ten toon te spreiden. Zoo is de mode veranderlijk niet uit grilligheid,
+maar uit berekening. Als de zinnelijke bekoring eener modedracht begint te verminderen, dan heeft de mode al weer een nieuwe
+gereed, Zoo vult zij de &#8220;beschaafde&#8221; wereld aanhoudend met nieuwe vrouwen, die er geheel anders uitzien dan die van gisteren,
+en waarvan weer opnieuw het maximum van zinnelijke lokking uitgaat.
+
+</p>
+<p>Hoe ten volle mode en kleeding in directen dienst staan der zinnelijkheid blijkt allereerst uit het antwoord op de vraag,
+waar de modes eigenlijk vandaan komen. Hieromtrent worden wij voldoende ingelicht door de zedemeesters <a id="d0e2478"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2478">138</a>]</span>van alle tijden. Steeds hooren wij dezen in alle toonaarden jammeren en met de grootste zedelijke verontwaardiging ontsteld
+verzekeren, dat de meeste en succesvolste scheppingen der mode door de beroepspriesteressen van Venus zijn uitgedacht. Deze
+bewering is volkomen juist, het bewijs er voor is zonder eenige moeite te leveren. Maar in het feit zelf ligt niets verwonderlijks,
+het is een zeer natuurlijk en volkomen logisch gevolg van het bovengeschetste doel van de kleeding. Het is de dagelijks en
+ieder uur beoefende taak der bedoelde priesteressen van Venus: geslachtswerktuig en niets anders dan dat te zijn; om goede
+zaken te maken zijn zij gedwongen op het geraffineerdst te werk te gaan. Omdat haar geest zich daar voortdurend bij moet bepalen,
+vinden zij natuurlijk de beste oplossingen van de vraag: hoe met de kleeding de krachtigste bekoring uit te oefenen en zij
+zijn steeds de eersten om de uitwerking van nieuwe vindingen te beproeven. Het succes dat deze klasse van vrouwen daarmee
+heeft, blijft bij de rest niet onopgemerkt en ook der op eerbaarheid gestelde vrouw blijft niets over dan het voorbeeld te
+volgen, willen zij niet riskeeren in de niets ontziende concurrentie ten onder te gaan, d. w. z. over het hoofd gezien en
+terzijde geschoven te worden.
+
+</p>
+<p>Het is de taak der mode, haar eenige taak eigenlijk, de geslachtsverschillen te laten uitkomen, op hunne aanwezigheid opmerkzaam
+te maken, alle lijnen, die sexeverschillen markeeren, als te onderstreepen en zoo noodig te corrigeeren.
+
+</p>
+<p>Voor het blanke menschenras is de boezem het voornaamste uiterlijke geslachtskenmerk der vrouw. Daarvan gaat naar den man
+de krachtigste bekoring uit. Stratz merkt terecht hieromtrent op: &#8220;Bijzonder sterk en eigenaardig is de bekoring, die de vrouwelijke
+borsten op ons uitoefenen. Terwijl de natuurvolken daarvoor ten eenenmale onverschillig zijn en zelfs bij de Japanners en
+Chineezen, die toch ook geheel bekleed gaan, de boezem geen zinnelijke beteekenis schijnt te hebben, zijn de borsten bij de
+op hoogeren trap staande volken van het Kaukasische ras het zinnebeeld der vrouwelijke <a id="d0e2484"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2484">139</a>]</span>aantrekkingskracht geworden en zij gelden, als zij goed zijn ontwikkeld, als het hoogste sieraad van het vrouwelijk lichaam.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig69.gif" alt="69. Duitsche Vrouwendracht omstreeks 1520; dezelfde Ontkleed." width="605" height="720"><p class="figureHead">69. Duitsche Vrouwendracht omstreeks 1520; dezelfde Ontkleed.</p>
+<p>C. H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Naar een teekening van Hans Holbein den Jongere (1497&#8211;1543), Museum, Bazel. Natuurlijk is dit de mode niet onbekend. Zij maakt
+integendeel het meeste werk van den boezem. Hare vernuftigste en meest geraffineerde scheppingen gelden altijd den boezem.
+Zij doet de middelen aan de hand om deze al of niet voorhanden schoonheid op het duidelijkst te laten uitkomen, en waar ze
+geheel ontbreekt, ze voor te wenden. Dit begint al bij het jonge meisje, want een vroege krachtige ontwikkeling van de buste
+heeft ten alle tijde gegolden voor een benijdenswaardig geschenk der natuur. Het tot puberteit komende meisje vestigt met
+haar kleeding dan ook het eerst de aandacht op haar boezem; daarmee opent zij haar lijdelijk offensief tegen de mannenwereld;
+met den boezem begint het tentoonstellen der vrouwelijkheid. En van dat oogenblik blijft steeds de boezem de stelling van
+waar uit de erotische strijd wordt gevoerd, het geheele leven door, tot in den ouderdom toe. Nog altijd een mooien gevulden,
+weelderigen boezem te hebben, dat is de grootste triumf der volrijpe vrouw. En wijl het <a id="d0e2495"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2495">140</a>]</span>de mode nooit te doen is om werkelijkheid, maar alleen om schijn, en zij met de werkelijkheid zelfs geen rekening wenscht
+te houden, verwoest zij, naar we boven zagen, eerst de werkelijkheid, om vervolgens met schijn het door haar vernielde weer
+aan te vullen. Zij handelt als een berekenend speculant, die kunstmatig gebrek schept om zich een vlotter afzetgebied te verzekeren.
+Alle mode is voor de ontwerpers trouwens niets dan koopmanschap.
+
+</p>
+<p>Vandaar is dus het verlokkend presenteeren van den boezem ten allen tijde het voornaamste probleem geweest, dat de mode zich
+ter oplossing zag voorgelegd. En zij heeft dat probleem in den loop der tijden op honderden verschillende manieren weten op
+te lossen. Het liefst, wijl het meeste effect verzekerend, bedient zij zich daarbij van gedeeltelijke ontblooting, de decolletage.
+Het decollet&eacute; bedoelt niets anders, dan bekoring uit te oefenen op den man. Wel oefent het bekleede lichaam krachtiger erotische
+aantrekking uit dan het naakte lichaam. Maar bij het decolleteeren staat men voor een dier gecompliceerde gevallen, die aan
+toepassing der homeopathie doen denken. Zoo blijft er voor den leugenaar als laatste middel over om te misleiden: de waarheid
+te zeggen, wijl niemand die dan van hem gelooft. Langs een gelijksoortigen omweg gaat de erotische bekoring met behulp van
+decollet&eacute;. Het bekleede lichaam werkt op den Europeeschen mensch veel zinnelijker, dan het naakte lichaam. Door de bekleeding
+is in de plaats van de onverschilligheid der wilden voor het alledaagsche naakte een brandende nieuwsgierigheid gekomen voor
+het zich in kleederen verbergende lichaam. Treffend zou dit blijken als een vrouw in neglig&eacute;, maar geheel bekleed, zich op
+straat zou begeven in gezelschap van een andere met ontbloote armen, beenen enz.&#8212;aller blikken zouden zich wenden naar het
+neglig&eacute;, de slechts gedeeltelijk bekleede gezellin zou ternauwernood worden opgemerkt.
+
+</p>
+<p>Het bekleede lichaam prikkelt de phantasie, die, eenmaal aan het werk, zich het verborgene en onbekende in de gloeiendste
+en heerlijkste kleuren afmaait. De steeds weer opnieuw opgewekte nieuwsgierigheid en de steeds opnieuw in werking gebrachte
+verbeelding verschaffen het bekleede lichaam een nimmer verzwakkende zinnelijke bekoring. Het decolleteeren nu schijnt een
+tegemoetkoming aan deze nieuwsgierigheid. Niet echter om die nieuwsgierigheid te bevredigen&#8212;daarmee ware niets gewonnen&#8212;maar
+integendeel om haar nog sterker te prikkelen.
+
+</p>
+<p>Zoo blijkt uit het decollet&eacute; hoe diep en hoe grondig de mode zich in het haar ter oplossing gegeven thema heeft ingedacht.
+Zij maakt met de strategie van een wereldveroverend veldheer geniaal gebruik van elke voor de hand liggende en meer nog van
+elke niet voor de hand liggende gunstige omstandigheid. Met de decolletage benut zij het feit, dat gedeeltelijke en beperkte
+tegemoetkoming niet leidt tot bevrediging der nieuwsgierigheid, maar tot nog grootere nieuwsgierigheid: zij exploiteert met
+de ten deele ontbloote boezems met weergalooze handigheid het verschijnsel, dat een enkel woord van een geheim de nieuwsgierigheid
+om alles te weten opvoert tot de uiterste grens van spanning.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p032.jpg" alt="Psyche ontvangt de eerste kus van Amor." width="515" height="720"><p class="figureHead">Psyche ontvangt de eerste kus van Amor.</p>
+<p>Naar de schilderij van Fran&ccedil;ois Pascal G&eacute;rard (1770&#8211;1837), Louvre, Parijs.
+
+</p>
+<p>N. Photogr. Gesellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e2513"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2513">141</a>]</span></p>
+<p>Dat het decolleteeren geen ander dan het hier geschetste doel beoogt, en dat men dit ten allen tijde ook zeer goed geweten
+heeft, valt direct te bewijzen met tal van verbodsbepalingen dienaangaande. Zoo waren er in tijden, waarin het decollet&eacute; niet
+alleen binnenshuis maar ook daarbuiten mode was, veelal allerlei voorschriften, hetzij wettelijke verordeningen, hetzij decreeten
+van den goeden toon, die de aanwending van dit lokmiddel aan zekere regelen onderwierpen. Herhaaldelijk komt men daarbij voorschriften
+tegen die aan ongehuwde vrouwen een lager decollet&eacute; toestaan dan aan getrouwde vrouwen. Weduwen worden dan in dit opzicht
+als gehuwd aangemerkt totdat de wettelijke termijn, binnen welke zij geen nieuw huwelijk mochten aangaan, verstreken was.
+Daarna mochten zij zich weer decolleteeren als jonge meisjes. Met deze regeling werd natuurlijk zonder meer erkend, dat het
+decollet&eacute; mannenvangst beoogde, en dat dit recht eigenlijk alleen aan ongehuwde vrouwen toekwam.
+
+</p>
+<p>De bedoeling van het decollet&eacute; is ontegenzeggelijk alleen deze, den boezem prijs te geven aan de blikken der mannen teneinde
+zinnelijke bekoring uit te oefenen. Of daarbij precies doelbewust dan wel werktuigelijk en uit navolgingssleur wordt gehandeld,
+is natuurlijk vrijwel om het even.
+
+</p>
+<p>Nu laat de zinnelijkheid zich het allerminst bekoren door openlijk vertoon, zonder meer. Er is een vorm van decollet&eacute;, die
+slechts weinig bekoort en waarbij de bekorende kracht in elk geval slechts van korten duur is: het toonen van den boezem in
+zijn eenvoudige naaktheid, zooals men het gezicht en de handen bloot laat. Er zijn tijden geweest, waarin dit de mode was.
+En steeds bleek dan, dat er in een ommezien van tijd ook van dit, als kostbaarste sieraad der vrouw en als het heerlijkst
+erotisch wonder der schepping zoo vaak bezongen uitgangspunt van zinnelijke aantrekkingskracht, niet meer bekoring uitging,
+dan van gezicht of handen. Naaktheid heeft geen blijvende bekoorlijkheid. Deze vorm van decollet&eacute; beantwoordde dan ook allerminst
+aan het gestelde doel en is dan ook waarschijnlijk zelden of nooit als direct middel ter bekoring bedoeld. Daarvoor zijn een
+menigte andere manieren van ontblooting uitgedacht&#8212;gedeeltelijke ontblooting, waarbij het zichtbaar gedeelte de nieuwsgierigheid
+naar de rest had te prikkelen; en de bedekte ontblooting, waarbij het kleed los den boezem bedekte en op elk gewenscht oogenblik
+opengeworpen kon worden, evenals de rok kan worden opgenomen om het been te toonen.
+
+</p>
+<p>Zoo heeft het decollet&eacute; zoolang de mode de vrouwenkleeding beheerscht, regelmatig heen en weer geschommeld tusschen een minimale
+en een maximale ontblooting. Bij dat maximum werd het kleed zoover opengelegd, dat vrijwel de geheele voorkant van het bovenlichaam
+aan de blikken werd prijsgegeven. Koningin Isabella van Beieren bracht in de 16e eeuw een mode in zwang, waarbij het kleed
+van den hals tot aan den middel openhing, en aan haar hof moet deze mode onmiddellijk met een waren hartstocht zijn aangenomen.
+In de 16<sup>e</sup> eeuw heerschte deze mode herhaaldelijk en er werden toen nog allerlei <a id="d0e2525"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2525">142</a>]</span>middelen bedacht, om het erotisch effect nog te verhoogen: rondom de borsten werden schitterende versierselen gelegd; ook
+werden wel beide tepels verbonden door met diamanten bezette borstketens.
+
+</p>
+<p>Van langen duur zijn zulke modes echter nimmer geweest. Tegen een zoo ver en zoo consequent doorgevoerden zin voor openbaarheid
+staken steeds onmiddellijk zware stormen van oppositie op. En wel uit de vrouwenwereld zelf. Misschien uit mededoogen met
+de bedreigde zedelijkheid. Vermoedelijk en waarschijnlijk echter om nog een andere reden, die dan tevens de eigenlijke reden
+was. Een zoo ver gaand decollet&eacute; konden natuurlijk slechts de zeer weinige zeer ruim met boezemschoon bedeelde vrouwen zich
+veroorloven. Zij die op dit punt niet bijzonder op de vrijgevigheid der natuur hadden te roemen of die reeds tot meer respectabelen
+dan bekoorlijken leeftijd waren geklommen, gevoelden jegens zulke modes heel gauw onoverkomelijke &#8220;gemoedsbezwaren&#8221;, die zich
+dan lucht gaven in een categorisch non possumus. Deze categorie van vrouwen nu maakt ten allen tijde de groote meerderheid
+uit en door haar aantal reeds weten zij dan weldra een haar zoozeer ongunstige en dus onwelgevallige mode in miscrediet te
+brengen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 452px"><img border="0" src="images/fig70.gif" alt="70. Duitsche Kleederdrachten der 16e Eeuw." width="452" height="636"><p class="figureHead">70. Duitsche Kleederdrachten der 16e Eeuw.</p>
+<p>Gravure van H. Aldegrever (1502&#8211;1560).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De allereerste eisch voor een mode om wat haar hoofdlijnen betreft langen tijd te kunnen heerschen is, dat zij alle vrouwen
+in staat stelt erotische aantrekking uit te oefenen. Een mode, die de volle werkelijkheid onthult, voldoet wel het minst aan
+dien eisch. Haar bestaan is daarom altijd van korten duur. En de mode is daar om alle vrouwen in den strijd om het sexueel
+bestaan een kans te geven. Om die reden schommelde het decollet&eacute; meestal tusschen grenzen, waarbij de mannelijke nieuwsgierigheid
+in voldoende mate geprikkeld werd, zonder dat omtrent de werkelijkheid iets bepaalds viel waar te nemen, en die elke mogelijkheid
+openlieten om de natuur te corrigeeren <a id="d0e2538"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2538">143</a>]</span>en aan te vullen naar den eisch van het schoonheidsideaal van den dag.
+
+</p>
+<p>De mode heeft het van tijd tot tijd ook wenschelijk en voor haar doel nuttig geacht heel niet te decolleteeren, tenminste
+in het openbaar. Zoo is het geweest in ongeveer de geheele 19e eeuw. Maar nooit werd daarmee dan tevens het werken met de
+erotische bekoring van den boezem prijsgegeven. Integendeel, het probleem werd dan in tegenovergestelde richting even bevredigend
+opgelost. Wat getoond moest worden bleef angstvallig bedekt, maar daarbij werd even angstvallig zorg gedragen, dat het verborgene
+zijn aanwezigheid even duidelijk verried als wanneer het onbedekt ware gelaten. Het beginsel, waardoor de mode zich bij het
+oplossen van dit ingewikkelde vraagstuk liet leiden, was dit: de vrouw moet geheel bekleed zijn en toch het effect maken van
+niet bekleed te zijn. Hoe weergaloos geniaal dit schijnbaar absurde probleem is opgelost, daarvan getuigen heele reeksen van
+modes uit den modernen tijd. Het meerendeel der moderne vrouwenmodes, waarbij letterlijk niets onbedekt wordt gelaten, maakt
+niettemin een veel zinnelijker effect dan vele openlijk losbandige modes uit vroegere tijden met al hare verregaande ontblootingen,
+en zij zijn samen te vatten in de formule: in kleederen naakt.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 296px"><img border="0" src="images/fig71.gif" alt="71. Welgestelde Nederlandsche omstreeks 1630." width="296" height="720"><p class="figureHead">71. Welgestelde Nederlandsche omstreeks 1630.</p>
+<p>Naar Abraham Bosse (1610&#8211;1678).
+
+</p>
+<p>C. H. Stratz &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Niet minder merkwaardig is het spel, dat de mode in den loop des tijds heeft gedreven met de bekleeding van het onderlichaam,
+den rok. Bij dit kleedingstuk, dat een heele reeks bekoorlijkheden drastisch moet demonstreeren, komt in alle tijden nog duidelijker
+uit, dat het hoofddoel der vrouwelijke kleeding is: zinnelijke bekoring uit te oefenen op de andere sexe en der vrouw de jacht
+op den man te vergemakkelijken. Het pronken met den boezem laat nog plaats voor andere opvattingen; de boezem der vrouw is
+van majestueuse schoonheid, zijn aanblik kan verheven gedachten wekken, waaraan zinnelijkheid vreemd is. Maar de bekoorlijkheden
+waar de rok de aandacht der andere sexe bij heeft te bepalen, zijn van geheel anderen, van direct en uitsluitend zinnelijken
+aard. De rok heeft der mode ten <a id="d0e2553"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2553">144</a>]</span>allen tijde groote moeilijkheden bereid. Met eenvoudige niet-bedekking kon hier gevoegelijk niet worden gewerkt. Daarom zocht
+men het steeds in het opzichtige en buitensporige, en de meeste en allerergste modedwaasheden betreffen dan ook den rok.
+
+</p>
+<p>De meest in het oog springende dwaasheden, die met den vrouwenrok alzoo zijn begaan, bestaan in zijn buitensporige verlenging,
+zijn buitensporige verwijding en zijn buitensporige vernauwing. Buitensporige verkorting is daarentegen ondoelmatig gebleken.
+
+</p>
+<p>Het zoeken van de mode, om het erotisch probleem van den rok op te lossen in diens lengte, heeft als uiterste opgeleverd den
+rok met sleep. De sleep is telkens, als de mode hem invoerde, langen tijd in zwang gebleven. Hij beantwoordde niet alleen
+aan de eerste eischen, die de mode stelt aan ieder kleedingstuk van de vrouw, maar hij bleek tevens uitermate geschikt om
+hem te laten getuigen van den welstand der draagster. De sleep toch belet elke vrije beweging. Alleen rijke en voorname vrouwen
+kunnen zich de weelde veroorloven kleederen te dragen die dwingen tot nietsdoen, en als met geweld tot welke bezigheid ook,
+ongeschikt maken. Een sleep met zich mee te voeren gaf dus rijkdom, macht, aanzien te kennen. Zoo was de sleep het symbool
+van voornaamheid en deftigheid. En hij beantwoordde tevens bij uitstek aan het hoofddoel, dat met elk kleedingstuk der vrouw
+in de eerste plaats wordt beoogd. Hoe langer de rok is, des te vaker ziet de vrouw zich gedwongen hem op te nemen, en des
+te hooger ook moet hij worden opgenomen. Er is geen beter voorwendsel om op ongezocht schijnende wijze de beenen te toonen,
+dan te lange rokken te dragen. Bij den sleeprok heeft de vindingrijke mode dus de omgekeerde methode te baat genomen als bij
+den boezem: zij ontbloot niet, maar geeft te veel, en schept daardoor de &#8220;noodzakelijkheid&#8221; dat te veel ieder oogenblik buiten
+werking te stellen. Of en wanneer die noodzakelijkheid zich voordoet, daarover beslist de draagster, en natuurlijk valt dan
+die noodzakelijkheid telkens zeer opmerkelijk samen met de directe utiliteit dier man&#339;uvre.
+
+</p>
+<p>Uit een en ander valt zonder veel moeite de conclusie te trekken, dat het stelselmatig en overdreven angstvallig verbergen
+der beenen door de vrouwenkleeding niet geschiedt ter wille der schaamachtigheid, die delicate intimiteiten aan het gezicht
+zoekt te onttrekken, maar juist ter wille van het tegendeel. Men bedekt overdreven om voorwendsels aan de hand te doen tot
+onthulling en dat juist dan te doen als daarvan effect mag worden verwacht. Vandaar is de korte, voetvrije rok als erotisch
+lokmiddel veel minder bruikbaar dan de te lange rok, want hij biedt geen gelegenheid tot doeltreffend man&#339;uvreeren.
+
+</p>
+<p>De oplossing van het probleem door een buitensporig verwijden rok schiep nog meer mogelijkheden om de beenen&#8212;niet te bedekken.
+Deze vorm van rokken is vooral in de 18<sup>e</sup> en 19<sup>e</sup> eeuw onder de benamingen hoepel-, baleinrok en crinoline in de mode geweest. Deze rokken komen ons heden verregaand afschuwelijk
+voor. Zij maakten de vrouwen tot wangedrochten. Maar dat zij <a id="d0e2569"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2569">145</a>]</span>zoo lang in de mode bleven bewijst op zichzelf reeds, dat zij niettemin volkomen beantwoordden aan hun doel.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p033.jpg" alt="Alles IJdelheid." width="687" height="720"><p class="figureHead">Alles IJdelheid.</p>
+<p>Naar de schilderij van Tiziano Vecelli (Titiaan, 1477&#8211;1576), Gall. dell&#700;Acc. di S. Luca, Rome.
+
+</p>
+<p>Photo Alinari, Florence.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zooals van zoovele buitensporigheden der mode, wordt de uitvinding van den wijduitstaande rok toegeschreven aan een vorstelijke
+minnares, en wel aan mevr. de Montespan. Als bewijs daarvoor beroept men zich op een brief van hertogin Elisabeth Charlotte
+van 22 Juli 1718, waarin het heet: &#8220;Madame de Montespan heeft den hoepelrok uitgevonden om te verbergen dat zij zwanger was
+(de Montespan stierf in 1707). Want telkens als zij dien rok aanhad was het alsof op haar voorhoofd stond geschreven dat zij
+weer zwanger was; ten hove zeide men dan tegen elkander: Madame de Montespan draagt haar hoepelrok, ze is dus weer zwanger.
+Ik geloof echter, dat zij zich maar zoo hield in de hoop weer wat meer consideratie te ondervinden.&#8221;
+
+</p>
+<p>Dat de wijde rok niet is uitgevonden door Mevr. de Montespan blijkt evenwel ten duidelijkste hieruit, dat zulke rokken veel
+vroeger reeds in Engeland gedragen werden. Daarentegen is het niet onwaarschijnlijk, dat er datgene mee werd beoogd, wat in
+bovenaangehaald citaat aan de minnares van Lodewijk&nbsp;XIV werd toegedicht: zwangerschap te verbergen. Reeds hierom is dit waarschijnlijk
+wijl in dien dartelen tijd ongeveer elke dame zich dagelijks aan het gevaar eener buitenechtelijke zwangerschap blootstelde,
+terwijl zwangerschap, zooals gewoonlijk in tijden van zinnelijke ontaarding, als iets belachelijks, als iets doms en bespottelijks
+gold. Zoodoende was er de dames alles aan gelegen haar fataal malheur op het gladde ijs der galanterie zoo lang mogelijk te
+verbergen. Hierop zullen wij later ruimschoots gelegenheid hebben uitvoeriger terug te komen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig72.gif" alt="72. Fransche Hofdame in Crinoline, omstreeks 1760," width="607" height="720"><p class="figureHead">72. Fransche Hofdame in Crinoline, omstreeks 1760,</p>
+<p>naar een gravure van J.M. Moreau le jeune (1741&#8211;1814).
+
+</p>
+<p>G. H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In elk geval valt hiermee moeilijk te verklaren, dat deze rok, in weerwil van zijn tallooze ongemakken en zijn verregaande
+leelijkheid, toch tot driemaal toe geruimen tijd in de mode is herrezen. Daarvoor moeten nog andere redenen zijn geweest.
+En het is niet moeilijk die te ontdekken. De wijd uitstaande stijve rok was een vorm van bedekking, die de vrouwen tot veelvuldige
+en telkens langdurige en verstgaande onthulling van wat zij niet wenschte te verbergen niet slechts verleidde, maar direct
+noodzaakte. De hoepelrok-dragende dame moest bij het gaan, door de vele hindernissen die zich daarbij noodzakelijk moesten
+voordoen, eenige dozijnen keeren per uur zich op de meest drastisch werkende wijze ten toon stellen. Dit beteekende, dat zij
+even zooveel malen zich de vurig begeerde gelegenheid ongezocht zag geboden om met hare meest intieme bekoorlijkheden op het
+verleidelijkst te pronken. De constructie dezer rokken was zoo, dat zij als het ware van zelf een zich openend en weer sluitend
+decollet&eacute; van onderen naar boven deden ontstaan.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 350px"><img border="0" src="images/fig73.gif" alt="73. Onderkleeding 18e Eeuw." width="350" height="720"><p class="figureHead">73. Onderkleeding 18e Eeuw.</p>
+<p>Detail uit de schilderij &#8220;<span lang="fr">L&#700;Essai du corset</span>&#8221; van P.A. Wille (1748&#8211;1815).
+
+</p>
+<p>G.H. Stratz &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De voorliefde der vrouwenwereld voor deze gedrochtelijke rokken berustte dus eenvoudig op hunne erotische doelmatigheid. Voor
+een kleedingstuk, dat haar steeds een als betooverd gevolg van exemplaren der andere sexe garandeert, trotseert de vrouw met
+vreugde en hero&iuml;eke zelfopoffering alle ongemakken, iederen last. En de mode heeft nog geen zekerder werkend toestel <a id="d0e2609"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2609">146</a>]</span>kunnen vinden dan deze soort rokken. Zijn zonderlinge vorm moest elk oogenblik onvermijdelijk even zonderlinge ontblootingen,
+d.w.z. gelegenheden daartoe, veroorzaken. En de noodzakelijke voorwaarde, dat die ontblootingen steeds konden doorgaan voor
+<span class="letterspaced">onopzettelijk</span>, ongewild en <span class="letterspaced">ongezocht</span>, was daarbij in ruime mate aanwezig. Al die opzettelijke ongelukjes hadden het extra verlokkende en verleidelijke van het
+toevallige en momenteele. En welke ongehoorde perspectieven de wijduitstaande rok elk oogenblik beloofde, bijvoorbeeld bij
+het opgaan der trappen, bij het instappen in een rijtuig en bij tallooze andere gelegenheden, kan men zich heden ten dage
+eerst duidelijk voorstellen als men weet dat in dien tijd van een dessous nog eigenlijk geen sprake was. Onder de baleinrok
+werd slechts een zeer kort onderrokje gedragen en een pantalon was in de geheele 17<sup>e</sup> en 18<sup>e</sup> eeuw een diep veracht kleedingstuk. Het gold voor de vrouw als iets zeer onbetamelijks en schandelijks, een pantalon te dragen,
+deze werd alleen welvoegelijk geacht voor oude vrouwen. Alleen bij het rijden droegen de dames een pantalon. Door dit alles
+schonk <a id="d0e2623"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2623">147</a>]</span>de hoepel- of baleinrok de vrouw de zekerheid, dat ten allen tijde vurige blikken in hoopvolle verwachting op haar waren gevestigd,
+blikken, die in spanning het oogenblik verbeidden, dat een gelukkig toeval, of een ondeugende streek van den wind de zoozeer
+begeerde openbaring zou bewerken. Iets pikanters valt trouwens nauwelijks te bedenken. Niet in den roes der overgave, maar
+in de meest onschuldige en onverwachte situaties en op de meest ongezocht schijnende manieren konden met behulp van dezen
+rok de intiemste bekoorlijkheden voor een ondeelbaar oogenblik aan de nieuwsgierigen blikken worden prijsgegeven. En deze
+openbaring van een oogenblik was, naar de ervaring dag aan dag leerde, voldoende om den blik der mannen in den geest ook verder
+te doen doordringen en hun verbeelding heen te leiden naar het laatste. Het was de tot de uiterste grens opgevoerde tegemoetkoming
+der vrouw aan de wenschen van den man, de echt vrouwelijk gemaskeerde toenadering, waarbij niets werd nagelaten en toch niets
+kon worden bewezen en de schijn nog in ten volle bevredigende mate gehandhaafd bleef. De hoepelrok, hoe monsterachtig en hoe
+wanstaltig ook, hulde de vrouw in een wolk van erotische bekoring met onweerstaanbaar aantrekkend vermogen. Aan den eersten
+en hoogsten eisch, aan welk kleedingstuk der vrouw ook gesteld, werd door dezen rok op bijna, ide&euml;el volmaakte wijze voldaan.
+En daarom was hij voor de vrouw een inderdaad ide&euml;el kleedingstuk, een der doelmatigste en dus schoonste geschenken der mode
+aan de vrouw.
+
+</p>
+<p>De nauwe rok heeft hetzelfde probleem in tegenovergestelde richting, maar niet minder bevredigend, opgelost. De mode wijzigt
+zich naar de algemeene inzichten en opvattingen van het oogenblik. In den eenen tijd worden groteske middelen vereischt, in
+den anderen tijd kan de mode met meer natuurlijke volstaan. Met den nauwen rok wordt niets onthuld en alles getoond. De vormen
+blijven bedekt, maar het oog kan al hun lijnen volgen, ook de intiemste en meest delicate, niets wordt werkelijk gezien, maar
+alles <a id="d0e2627"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2627">148</a>]</span>valt te raden; men ziet de werkelijkheid, maar nog gehuld in den sluier der illusie.
+
+</p>
+<p>Kortgeleden heeft de mode een vergeefsche poging gewaagd, nog een stap verder te gaan, en de vrouwen een kleedingstuk te geven,
+dat het midden hield tusschen rok en pantalon. De <span class="letterspaced">erotische</span> bekoring, zooals de vrouw die wenscht, bleek van dat kleedingstuk echter gering. Ondanks de grootste reclame is het de mode
+niet mogen gelukken het ingang te doen vinden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig74.jpg" alt="74. Gesluierde Dame te Constantinopel." width="546" height="720"><p class="figureHead">74. Gesluierde Dame te Constantinopel.</p>
+<p>C.H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Op precies dezelfde manier als de bekleeding met bovenkleeding slechts een middel is om de nieuwsgierigheid naar het verborgene
+te prikkelen, en die nieuwsgierigheid nog te versterken door gedeeltelijke of momenteele onthullingen&#8212;op precies dezelfde
+manier woekert de mode in de kleeding der vrouw met elk ander kleedingstuk. Ook het schijnbaar geringste en meest ondergeschikte
+heeft zijn hooge erotische beteekenis en zijn bepaalde erotische functie&#8212;van den hoogen hak der schoen (die zelfs een sterk
+geprononceerde erotische beteekenis heeft, wijl hij het lichaam een stand geeft, waarbij de boezem naar voren en de callipygische
+heerlijkheden naar achteren zich scherper afteekenen) tot de versierselen van het hoofdhaar, alles staat bij de vrouw in directen
+en regelrechten dienst der passieve verlokking, alles heeft dit eene doel: de andere sexe toe te roepen: vergeet-mij-niet.
+Daartegenover staat, dat de vrouw, zoodra zij er zich van bewust wordt dat zij in sexueel opzicht heeft afgedaan, dikwijls
+volkomen onverschillig wordt voor kleeding en voor allen opschik, en <a id="d0e2643"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2643">149</a>]</span>dan niet zelden aan de verzorging harer uiterlijke verschijning evenveel te weinig zorg besteedt als vroeger te veel. Dit
+ligt trouwens in den aard der vrouw, die overhelt tot uitersten.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 338px"><img border="0" src="images/p034.jpg" alt="Io en Zeus." width="338" height="720"><p class="figureHead">Io en Zeus.</p>
+<p>Naar de schilderij van Correggio (1494&#8211;1534), Kaiser-Friedrich-Museum, Berlijn.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Ongeveer altijd kiest de mode een bepaald centrum van bekoorlijkheden van het vrouwelijk lichaam uit, om daarop allermeest
+de attentie te doen vallen. En heeft zij eenmaal een keus gedaan, dan ontziet zij verder geen middel om haar doel zoo volkomen
+mogelijk te bereiken. Dat is een kwarteeuw geleden gebleken, toen het een tijdlang de mode was inzonderheid te pronken met
+callipygische bekoorlijkheden. Met behulp van den cul de Paris of de tournure was toen eensklaps elke vrouw uiterlijk herschapen
+in een Venus Kallipygos. Deze mode viel ook daarom zoo in den smaak, wijl zij onmiddellijk zoozeer in de gunst viel ook der
+oudere dames. Het onthaal dat een nieuwe mode vindt, de opgang, dien zij maakt, en de levensduur, die haar is beschoren, hangen
+in niet geringe mate af van de dames van middelbaren leeftijd; deze toch hebben het vrijwel in haar macht, een mode die haar
+niet aanstaat, in korten tijd in miscrediet te brengen. En een nieuwe mode staat deze dames het best aan, als zij ook haar
+eenige gelegenheid biedt om nog eenige laatste triumfen te vieren. En de mode der tournure was haar bijzonder gunstig. Alle
+schoonheden zijn vergankelijk, enkele der heerlijkste schoonheden bloeien alleen in de jeugd, andere zijn duurzamer, het duurzaamste
+zijn de bekoorlijkheden van Venus Kallipygos; de volheid dier bekoorlijkheden is op den leeftijd der rijpheid zelfs het grootst.
+Vandaar de geestdrift waarmee deze mode door de in leeftijd reeds ietwat gevorderde dames geaccepteerd en met alle argumenten&#8212;behalve
+de ware&#8212;verdedigd werd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 366px"><img border="0" src="images/fig75.jpg" alt="75. Joodsch Meisje uit Tunis." width="366" height="720"><p class="figureHead">75. Joodsch Meisje uit Tunis.</p>
+<p>G.H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Deze mode was zooveel als een omkeering der decolletage. De rol, <a id="d0e2665"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2665">150</a>]</span>die anders de borsten speelden, werd nu door haar tegenvoeters vervuld; het uitstralingscentrum van erotische aantrekking
+was van de noordpool verplaatst naar de zuidpool.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 431px"><img border="0" src="images/fig76.jpg" alt="76. Javaansch Keukenmeisje in Sarong." width="431" height="720"><p class="figureHead">76. Javaansch Keukenmeisje in Sarong.</p>
+<p>C.H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat bij deze wel doeltreffende maar weinig delicate mode eenigszins zou kunnen verwonderen, is dit, dat zij viel midden in
+een periode van zeer hooggestemde fatsoensbegrippen, waarvan wij in het hoofdstuk over de Sexueele moraal (volgend deel) nader
+komen te spreken. En in werkelijkheid was de callipygische mode bij het schaamtelooze af indecent; in twee&euml;rlei opzicht zocht
+zij het lager bij den grond dan de modes, die bij uitnemendheid als onkiesch en onbetamelijk gelden, die namelijk, welke de
+vrouwen met den ontblooten boezem laten pronken. Weliswaar kan men in het algemeen zeggen, dat het lichaam geen enkele bekoorlijkheid
+bezit, die op zichzelf verachtelijk of van lagere orde is. Voor callipygische schoonheden behoeft de bezitster zich evenmin
+te schamen als voor welke andere natuurlijke schoonheid. Maar zoo zeker als dit is, even zeker is het, dat de aard der effecten
+van alle schoonheden in het minst niet gelijk staat. Het effect van den vrouwelijken boezem kan rein zijn. De boezem is niet
+slechts het heerlijkst erotisch wonder aan de vrouw, maar tevens het verhevenste erotisch wonder. Hij vertegenwoordigt niet
+louter het genot, maar hij is ook het symbool van de verheven bestemming der vrouw. Hij getuigt meer nog dan van de heerlijkheid
+der vrouw, van de glori&euml;n van het moederschap. De equatoriale bekoorlijkheden daarentegen zijn direct en uitsluitend zinnelijk;
+zij zijn provoceerend erotisch, zij voeren de phantasie zonder omwegen regelrecht heen naar het laatste en vestigen de aandacht
+zonder meer op de geslachtsgemeenschap. En onder die bekoorlijkheden van lager orde zijn de callipygische ontegenzeggelijk
+de brutaalste en grofste. Daarmee te pronken is <a id="d0e2676"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2676">151</a>]</span>wel de duidelijkste en meest directe provocatie van den erotischen stormloop der mannen, en het minst delicate erotisch gastmaal,
+dat de mode aan de zinnelijke mannenoogen ooit heeft voorgezet.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 304px"><img border="0" src="images/fig77.jpg" alt="77. Javaansche Bruid." width="304" height="434"><p class="figureHead">77. Javaansche Bruid.</p>
+<p>Naar een photo in het Ethnographisch Museum te Rotterdam.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een der jongste vindingen der altijd met weer nieuwe vindingen verrassende mode is de blouse. Deze heeft weer de algemeene
+taak z&oacute;&oacute; te verbergen, dat niets verborgen blijft. Ook de blouse beantwoordt volkomen aan dezen eisch. En wel op zeer bijzondere
+en zeer geraffineerde wijze. Zij verraadt niet, zooals de bovenkleeding in het algemeen, den plastischen vorm, maar die velerlei
+kleine verborgenheden en heimelijkheden waarnaar de man zoo nieuwsgierig is en die zijn nieuwsgierigheid, hoe ook bevredigd,
+altijd weer sterker prikkelen. In de eerste plaats veroorlooft de blouse effectvol te woekeren met de pikante linnen- en kantwonderen,
+daaronder als in hinderlaag opgesteld. Gelijk het retrouss&eacute; in staat stelt de met kant afgezette jupon, en van tijd tot tijd
+zelfs de dartele volants van nog intiemer kleedingstuk hun werk te laten doen, evenzoo is de blouse bestemd met de niet minder
+pikante ondertaille en verdere chemiserie&euml;n te manoeuvreeren.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 235px"><img border="0" src="images/fig78.jpg" alt="78. Witgeschminkte Birmaansche Actrice." width="235" height="720"><p class="figureHead">78. Witgeschminkte Birmaansche Actrice.</p>
+<p>C.H. Stratz, &#8220;Frauenkleidung&#8221;.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De blouse is gedurende haar betrekkelijk kort maar glorierijk bestaan al herhaaldelijk verbeterd en daardoor voor haar edel
+doel telkens geschikter gemaakt. De laatste vinding is geweest haar laag uit te snijden en de uitsnijding weer te vullen met
+&agrave; jour entredeux, die alles lieten zien wat zij verborgen. Daarmee was met de blouse alles bereikt, wat met haar te bereiken
+viel. De man kon op zijn gemak alle voor hem zoo interessante en voor de vrouw zoo vleiende waarnemingen ongehinderd doen.
+Het was als een naar alle regelen der kunst opgemaakte etalage. En waar de draagster het van pas oordeelde eenige toenadering
+te toonen, daar behoefde zij zich slechts ongezocht een weinig voorover te buigen, om den begunstigde nog meer zekerheid te
+verschaffen omtrent de hem interesseerende punten. En zulks kon geschieden zonder iets te riskeeren, verdere tegemoetkoming
+was ook bij den besten wil niet meer doenlijk, want deze blouses hadden en hebben steeds rugsluiting. Dit is echter een voordeel
+te meer van deze etalageblouse. De heerlijkheden, die de beschouwer te zien krijgt, maken hem door hun onbereikbaarheid nog
+begeeriger en hongeriger en wekken tenslotte ook den kooplust.
+
+</p>
+<p>De mode, die de vrouwenwereld tallooze diensten bewijst, is niettemin de boosaardigste en wreedaardigste vijandin van de vrouw,
+<a id="d0e2698"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2698">152</a>]</span>gelijk wij boven al hebben uiteengezet. Met haar voortoovering van schijnschoon heeft zij in ontelbare gevallen wezenlijk
+schoon voor altijd verwoest. Doch alle strijd tegen de mode is tot dusver nutteloos en doelloos gebleken, en haar almacht
+over de vrouw is nog altijd ongeschokt, zij is voor iederen strijder een onvatbare vijandin. Op &eacute;&eacute;n punt verslagen, herrijst
+zij als een onsterfelijke fenix onmiddellijk weer uit haar asch. Ook heden nog dient de kleeding in de allereerste plaats
+erotische doeleinden. Elk vrouwenkleed is er op berekend om den man er toe te brengen in gedachten de draagster te ontkleeden
+en te genieten. Met haar kleeding wil de groote meerderheid der vrouwen eenvoudig de begeerte der andere sexe wekken, bewust
+of onbewust (maar meestal bewust), direct gevolg van de wet der passiviteit, die haar een afwachtende houding heeft opgelegd,
+welke wet zij tegelijkertijd naleeft en overtreedt. Het is pikant en streelend voor de vrouwelijke eigenliefde, zich ten alle
+tijde door velen bewonderd en in den geest genoten te weten, en dit genot verzekert haar alleen de mode, die daarbij nog de
+kansen verhoogt op meer tastbare successen.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De vrijheid om met de kleeding erotisch te man&#339;uvreeren is ten allen tijde aangemerkt als een standsvoorrecht. In vroegere
+tijden werd aan de vrouwen uit het volk eenvoudig verboden zich te kleeden, zooals de vrouwen der hoogere standen. Er zijn
+tallooze verbodsbepalingen uitgevaardigd, die aan &#8220;gewone&#8221; vrouwen het dragen van een of ander erotisch zeer effectvol kleedingstuk
+ontzegden. Nimmer daarentegen is ergens aan de vrouwen het dragen verboden van kleeding die haar verleelijkten en ontsierden.
+Gelijk de economische machtsmiddelen in het algemeen beschouwd werden als een uitsluitend voor de hoogere standen bestemde
+gave der natuur, zoo zijn ten allen tijde de erotische machtsmiddelen aangemerkt als het speciale voorrecht van de beter gesitueerde
+vrouw.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p035.jpg" alt="Diana met haar boschnymfen overvallen door Satyrs." width="561" height="720"><p class="figureHead">Diana met haar boschnymfen overvallen door Satyrs.</p>
+<p>Naar de schilderij van P.P. Rubens (1577&#8211;1640).
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Met de komst der burgerlijke gelijkheid voor de wet was dit voorrecht niet meer in stand te houden met wettelijke maatregelen.
+Maar het streven om <a id="d0e2715"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2715">153</a>]</span>het te handhaven bestaat nog evenzeer als voorheen en met andere middelen wordt het dan ook nog evenzeer gehandhaafd als vroeger.
+Het voornaamste middel daartoe is de kostbaarheid der materialen. Door deze op te voeren tot een zekere hoogte wordt een groot
+deel der vrouwenwereld van het deelnemen aan den erotischen kruistocht tegen de mannenwereld automatisch uitgesloten. Een
+tweede middel is de snelle wisseling der mode. Door beide middelen vereenigd beschikt de rijkste steeds over de verst-dragende
+en nieuwste wapens in den sexueelen strijd.
+
+</p>
+<p>Een derde middel is nog de zorgvuldige be&iuml;nvloeding der kleedingzeden in de richting van het standsvoorrecht. Bij het toepassen
+van dit middel komt vooral ook de kerk te hulp. De toepassing van het middel ligt opgesloten in de machtspreuk, dat het de
+meid niet past evenzoo gekleed te gaan als mevrouw. In die formule uit zich niet in de eerste plaats de vrees voor uitwissching
+der standsgrenzen, maar het bedreigde voorrecht van in erotische kleeding den boventoon te voeren. Angst voor geslachtelijk
+de mindere te zijn van de maatschappelijk mindere, is er in aan het woord.
+
+</p>
+<p>In den jongsten tijd is b.v. het gedecolleteerde balkleed beschouwd als de uitrusting, waarop uitsluitend de hoogere standen
+recht hebben. Het zou de hevigste verontwaardiging wekken, als het dienstmeisje gedecolleteerd naar bals zou gaan, terwijl
+men het heel natuurlijk vindt dat zelfs jonge meisjes uit eigen kring zich in de meest schaamtelooze drachten voor de mannen
+te pronk stellen. George Hirth schrijft hieromtrent in zijn werk: <i>Wege zur Kunst</i>: &#8220;De kunst, jonge meisjes in gedachten te ontkleeden en te genieten, leert men het best op hof- of dergelijke bals, waarbij
+voor de vrouwen ontblooting van een groot deel van het bovenlichaam obligatoir is. En het is verbazend, hoe gauw jonge vrouwen
+der hoogste standen zich met deze voor ons mannen zoo prikkelende tepronkstelling verzoenen. Niettemin zouden diezelfde vrouwen
+met verachting den neus ophalen, als op bals van het mindere volk de vrouwen een even diepen blik lieten slaan in haar erotische
+verborgenheden.&#8221;
+
+</p>
+<p>Dat bij de minder welgestelde klassen het decollet&eacute; en zoovele andere erotische manoeuvres met de kleeding bijna niet voorkomen,
+heeft natuurlijk een andere oorzaak, dan dat zij het uitsluitend recht der bemiddelden op het toepassen van deze erotische
+kunstmiddelen zouden erkennen. De ware oorzaak is, dat deze modes een zeer hoog minimum van luxe in de kleeding vereischen,
+een luxe die verre boven haar pecunaire draagkracht gaat. De mode is echter een industrie, en als elke industrie streeft zij
+er voortdurend naar, haar afzetgebied te vergrooten en uit te breiden. En weinige industrie&euml;n hebben het zoozeer in haar macht,
+haar afzetgebied zoo oneindig en nog altijd meer uit te breiden, als de mode. Zoo zij hare wonderproducten slechts financieel
+binnen het bereik brengt der massa, dan is die massa onmiddellijk bereid die producten te koopen. Veel heeft de mode al in
+die richting gedaan. Met een variant op een stelling van een vermaard philosoof kan men zeggen, dat met de goedkoopte van
+de scheppingen der mode alle Chineesche muren <a id="d0e2726"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2726">154</a>]</span>van standsverschil, voor het uiterlijk tenminste, zijn weggevallen. Sinds het meisje uit het volk zich goedkoop naar de mode
+kan kleeden, is zij een even gedwe&euml;e slavin dezer tiranieke heerscheres gebleken, als haar beter met geldelijke middelen toegeruste
+sexegenooten. Haar offervaardigheid jegens dezen afgod is zelfs nog grooter, want veelal moet zij zich in diens dienst verder
+nagenoeg alles ontzeggen. Gewillig offert zij hem haar eersten en laatsten stuiver.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>De kleeding als uiterlijk kenmerk der sexe is reeds vroeg een onderwerp geweest, waarmee ook de wetgever zich inliet. En daarbij
+doet zich het eigenaardig verschijnsel voor, dat de wetten zich meer inlieten met den aard der kleeding, dan met het gekleed-zijn
+zelf. Blijkbaar heeft zich maar hoogstzelden de noodzakelijkheid voorgedaan&#8212;en dan nog slechts in enkele alleenstaande gevallen&#8212;dat
+een gemeenschap haar leden de verplichting moest opleggen zich te kleeden. De voordeelen der kleeding in sexueel zoowel als
+in ander opzicht, zijn ten allen tijde zoo ten volle begrepen, dat alleen dwepers, krankzinnigen en andere geestelijk-abnormalen
+de voorkeur hebben gegeven aan naakt loopen. Anders schijnt het echter gesteld met de kleederdracht, die voor de eigen sexe
+de algemeen gebruikelijke was. Ten alle tijde schijnt het noodig te zijn geweest, den mannen te verbieden zich te verkleeden
+als vrouw, en omgekeerd. Reeds Mozes vaardigde een dusdanig verbod uit: Het kleed eens mans zal niet zijn aan eene vrouw,
+en een man zal geen vrouwenkleed aantrekken; want al wie zulks doet, is den Heere uwen God een gruwel (Deut. 22: 5).
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig79.gif" alt="79. Bacchanten en Faunen." width="720" height="188"><p class="figureHead">79. Bacchanten en Faunen.</p>
+<p>Hollandsche kopergravure, 18e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e2739"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2739">155</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig80.jpg" alt="80. Zegepraal der Kuischheid." width="720" height="483"><p class="figureHead">80. Zegepraal der Kuischheid.</p>
+<p>Naar de schilderij van Lorenzo Lotto (1480&#8211;1556), Palazzo Rospigliosi, Rome.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div id="d0e2749" class="div1"><span class="pagenum">
+[<a href="#d0e218">Inhoud</a>]
+</span><h2 class="label">IX.</h2>
+<h2 class="normal">Kuischheid.</h2>
+<p>Kan de mensch de zinnelijkheid onder bedwang brengen van zijn wil? De zinnelijkheid is nevens de begeerte naar voedsel de
+krachtigste neiging door de natuur in ieder individu gelegd. Wijl de zinnelijkheid een natuurdrift is, kan zij op zichzelf
+niet onzedelijk zijn. De aandrang der zinnelijkheid volgen op de wijze door de natuur gewild en aangewezen, staat in zedelijk
+opzicht niet hooger of lager dan honger stillen en dorst lesschen.
+
+</p>
+<p>In weerwil van het voor de hand liggende dezer eenvoudige waarheid, zijn er ten allen tijde personen geweest, die krachtens
+een of ander beginsel zich van de zinnelijkheid trachtten te ontdoen en die haar met alle kracht in zich zochten te keer te
+gaan en te dooden.
+
+</p>
+<p>Als men zoodanig streven eenvoudig beoordeelt naar de natuurwetten, dan is zulk pogen om de zinnelijkheid in zich uit te roeien
+niet verdienstelijker dan het zijn zou den drang naar voedsel te onderdrukken. De consequentie van het streven de zinnelijkheid
+te dooden zou zijn: uitsterving van het menschelijk geslacht, iets wat de natuur juist met alle middelen zoekt te voorkomen.
+
+</p>
+<p>Op verstandsargumenten steunt deze strijd tegen den sterkste aller menschelijke <a id="d0e2762"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2762">156</a>]</span>hartstochten dan ook zelden. Meestal zijn het gevoelsredenen, die tot dezen kamp tegen de natuur leiden. Voor het overige
+zijn deze redenen van even uiteenloopenden als dikwijls zonderlingen aard en daardoor vormt deze strijd tegen de zinnelijkheid
+een der interessantste hoofdstukken in de geschiedenis der sexueele zeden.
+
+</p>
+<p>Er zijn ten allen tijde zedemeesters en zelfs levensbeschouwingen geweest, en zij bestaan heden ten dage misschien in ruimer
+mate dan ooit te voren, die het geslachtsleven en inzonderheid zijn vleeschelijke zijde eenvoudig voor onzedelijk verklaarden
+en het voorstelden als iets minderwaardigs, verachtelijks en verlagends voor den mensch. De katholieke kerk bijvoorbeeld legt
+haar geheele geestelijkheid het celibaat op. Hoewel het huwelijk een der heilige sacramenten is, wordt toch het geslachtsleven
+door deze kerk als iets onreins beschouwd. De onthouding van het huwelijksleven wordt door de katholieke kerk gewoonlijk aangemerkt
+als een apostolische verordening en in elk geval neemt men aan, dat de onthoudingsstaat, de maagdelijke toestand, meer bij
+de hooge roeping van den geestelijke past dan de huwelijksstaat&#8212;een maagdelijk priesterschap alleen mag de geheimen vieren
+van den Zoon, die geboren werd uit een Maagd. Zoover gaat weliswaar geen der andere variaties van het Christendom, maar opvattingen
+die het geslachtsleven als onrein en van lager orde aanmerken, vindt men overal terug, ook in andere religies en in tallooze
+andere ethische wereldbeschouwingen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig81.gif" alt="81. Gij zult niet Onkuisch zijn." width="423" height="655"><p class="figureHead">81. Gij zult niet Onkuisch zijn.</p>
+<p>Duitsche gravure uit het gebedenboek &#8220;Seelentrost&#8221;, Augsburg, 1478.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Ook individueel is de meening vrij algemeen verbreid dat het sexueele leven in wezen minderwaardig is en er zijn menschen,
+bij wie dit gevoel zoo sterk leeft, dat het leiden kan tot geslachtelijke impontentie.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p036.jpg" alt="Eva, Adam verleidend." width="477" height="720"><p class="figureHead">Eva, Adam verleidend.</p>
+<p>Naar de schilderij van Carlo Cignani (1628&#8211;1719). Museum, &#700;s-Gravenhage.
+
+</p>
+<p>Phot. Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Uit de heidensche Oudheid zijn zoodanige opvattingen evenzeer bekend. De dochter van Zeus&#700; zuster Hestia of Vesta, werd, omdat
+zij een eed zwoer van ongehuwd en altijd maagd te willen blijven, <a id="d0e2786"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2786">157</a>]</span>door den oppergod verheven tot godin van den huiselijken haard. Ter harer eere werden in vele steden door maagden, die gelofte
+van kuischheid hadden gedaan, altijd-brandende vuren onderhouden. In haar groot heiligdom te Rome werd door zes priesteressen,
+de Vestaalsche maagden, een eeuwig vuur gebrand. Deze Vestaalsche maagden stonden als reine wezens in hoog aanzien. Als meisjes
+van ten hoogste 10 jaar werden zij voor den Vestadienst uitgekozen en zij moesten 30 jaren in rein-maagdelijken staat de kuische
+godin dienen. Op inbreuk op de gelofte van kuischheid stond de doodstraf. Ook hier dus een bijzondere beteekenis gehecht aan
+de vrijwillige sexueele onthouding.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig82.gif" alt="82. De Onkuischheid." width="449" height="607"><p class="figureHead">82. De Onkuischheid.</p>
+<p>Duitsche symbolische kopergravure, 18e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wanneer men in het zinnelijke en dus in het geslachtsverkeer iets minderwaardigs ziet, het beschouwt als zonde, dan treft
+deze opvatting in den regel allermeest, zoo niet uitsluitend, de vrouw. In zulke voorstellingen wordt de vrouw als vanzelf
+de verleidster van den onschuldigen man; zij is de eenige oorsprong van het kwaad, een voortbrengsel der hel, de bondgenoote
+in menschengedaante van den satan, enz.
+
+</p>
+<p>Dat de strijd tegen de zinnelijkheid zich vooral aan het gevoel van den man voordoet als verdienstelijk en van hooge zedelijke
+waarde, is een bewijs te meer voor de grootere zinnelijkheid van den man. In de voorstelling van den door zinnelijkheid als
+verteerden en voortgezweepten man moet het bestrijden van dien fellen en hevigen hartstocht zich als vanzelf als iets bijzonder
+verdienstelijks voordoen en in het bewustzijn der minder zinnelijke vrouw moet die verdienste ook evenveel minder worden gevoeld&#8212;ook
+in de wereld der idee&euml;n hangt de waarde af van de inspanning die het verkrijgen kost.
+
+</p>
+<p>Strijd tegen de zinnelijkheid, met het doel die volkomen te dooden, gaat in alle godsdiensten die dien strijd tot een verdienstelijke
+zaak verheffen, gepaard met een principi&euml;ele onreinverklaring van de vrouw. Het sterkst komt dit uit in den christelijken
+godsdienst. Reeds in de leer van de erfzonde wordt <a id="d0e2801"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2801">158</a>]</span>de vrouw kortweg tot de bron van alle zedelijke onreinheid verklaard. Door de vrouw is de zonde in de wereld gekomen, de vrouw
+is het symbool aller onreinheid, zoo ongeveer luiden de grondstellingen van het Christendom betreffende de vrouw. De kerkvaders
+hebben dit thema in den loop der tijden uitgewerkt, daarbij geleid door hun individueele neiging tot ascese. Met zulke opvattingen
+tot uitgangspunt is het maar een stap om te komen tot de overtuiging, dat de schoot der vrouw ongeveer de poort is van de
+hel.
+
+</p>
+<p>Met de opvatting, dat de vrouw de verpersoonlijking is van de zonde in de wereld, verbond zich nog een andere voorstelling.
+De man, willooze slaaf zijner zinnelijkheid, die hem de vrouw ten allen tijde in zijn verbeelding doet rondspoken, zoekt de
+oorzaak van zijn onmacht tegenover de bekoring, die van de vrouw tot hem uitgaat, niet in eigen zinnelijkheid, maar hij geeft
+er de voorkeur aan zulks toe te schrijven aan een geheime macht, die de vrouw zou bezitten, waardoor zij in den sexueelen
+strijd steeds de meerdere blijft. Zoo <span id="d0e2805" class="corr" title="Bron: onstond">ontstond</span> de voorstelling, die omschreven wordt door de formule: de vrouw is een raadsel. En door dat raadselachtige neemt de vrouw
+in de opvatting van den man als vanzelf de gedaante aan van een demon, welke te bestrijden een verdienstelijke zaak moet zijn,
+die opvoert tot hoogere zedelijke volkomenheid.
+
+</p>
+<p>In de meeste godsdiensten, die voortgekomen zijn uit het Jodendom, is de eerste zonde en daarmee de oorzaak van alle zonden
+het geslachtsverkeer van het eerste menschenpaar, Adam en Eva. Dit verhaal is in het eerste bijbelboek van Mozes gehuld in
+het dichterlijk kleed van den zondenval in het Paradijs, het eten van de verboden vrucht. En het is de vrouw, die daarin optreedt
+als de verleidster van den man. Nadat de zonde gepleegd was zagen zij hunne naaktheid en schaamden zich.
+
+</p>
+<p>In dit verhaal wordt en passant het onmiddellijk verband tusschen zinnelijkheid en schaamte erkend. Inderdaad, zonder zinnelijkheid
+geen schaamte. En omgekeerd, waar schaamte is, daar is zinnelijkheid.
+
+</p>
+<p>Het gronddenkbeeld van het dooden der zinnelijkheid ligt voor de hand. Als alle heil gelegen is in het hiernamaals, dus in
+de geestelijke wereld, dan vloeit daar rechtstreeks uit voort, dat al wat daarbuiten ligt, al het aardsche, onheilig moet
+zijn, en inzonderheid datgene, wat zich het krachtigst doet gelden: de zinnelijkheid, het vleeschelijke. Vandaar moet dat
+vleeschelijke het allereerst gedood worden.
+
+</p>
+<p>De grondslag der ascese is derhalve een eenzijdige overschatting van het dusgenaamd geestelijke. Het dooden van het vleeschelijke,
+om geheel te kunnen leven voor het geestelijke, doet zich aan elk hartstochtelijk-godsdienstig gemoed voor als het hoogste
+en het eerst noodige. Men vindt dan ook de ascese in een of anderen vorm bij ongeveer alle godsdiensten terug en zelfs in
+vele wijsgeerige stelsels van den jongsten tijd. De profeten bij uitnemendheid der moderne ascese zijn Schopenhauer en Tolstoi.
+Beiden, zij het op geheel verschillende gronden, ontkennen alle zedelijkheid der sexualiteit.
+
+</p>
+<p>De ascese heeft echter een keerzijde. Door den voortdurenden strijd tegen <a id="d0e2818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2818">159</a>]</span>de zinnelijkheid en de sexueele verzoeking wordt de phantasie juist bovenmate geprikkeld, en op oogenblikken, dat de wilskracht
+onder den opstand van het vleesch bezwijkt, wreekt zich de mishandelde natuur en drijft den vromen asceet dan niet zelden
+tot de ongehoordste natuurlijke en onnatuurlijke uitspattingen.
+
+</p>
+<p>Toch is aan te nemen, dat het dooden der zinnelijkheid naar het ideaal der ascese mogelijk is. &#8220;Zoo worden, zegt Hammond,
+in de verschillende religies, waarin de sexueele geheelonthouding als een verdienstelijke zaak geldt, de priesters, die het
+celibaat hebben aanvaard, met den tijd volkomen vrij van elke zinnelijke aanvechting en allengs impotent. Hetzelfde geldt
+voor heele secten, wier godsdienstleer sexueele geheelonthouding voorschrijft.&#8221; Maar alvorens de zinnelijkheid ten volle is
+gedood, de geslachtsdrift is opgeheven, is er een lang tijdperk van de hevigste kwellingen te doorworstelen, gelijk blijkt
+uit het leven van tal van vrome kerkvaders, inzonderheid van den heiligen Antonius, wien de volkomen vrijmaking van elk geslachtsinstinct
+een Gode welgevallig werk toescheen.
+
+</p>
+<p>Ook verschillende wijsgeeren der Oudheid, Seneca en anderen, hebben nu en dan tot sexueele onthouding en vooral tot oefening
+in zelfbedwang in zinnelijke dingen, aangemaand. Zij gingen bij dit laatste uit van zuiver verstandelijke overwegingen en
+voor zoover zij zich wisten te onthouden van overdrijving, hebben hunne vermaningen hooge zedelijke waarde. Veel invloed op
+de sexueele zeden van hun tijd hebben zij echter niet kunnen uitoefenen, daarvoor waren hunne leeringen te bloot verstandelijk
+en richtten zij zich te weinig tot het gevoel, dat ten slotte de machtigste factor is om uit de bespiegeling te komen tot
+een daad.
+
+</p>
+<p>De Oudheid had ook haar personificatie der kuischheid: Puditia, die te Rome in een afzonderlijk heiligdom werd vereerd, doch
+haar eeredienst was nooit zeer algemeen, en ontaardde weldra en verdween spoedig geheel.
+
+</p>
+<p>Het is een eigenaardig kenmerk van tal van godsdiensten dat zij een sterke neiging bezitten om de kuischheid, in het bijzonder
+de levensgelofte van kuischheid, te verheerlijken als een daad van zeer bijzondere beteekenis voor het aardsche leven zoowel
+als voor het hemelsche. En natuurlijk vloeit daar als vanzelf uit voort, dat het gehoor geven aan de stem der natuur als iets
+van lager orde wordt beschouwd, dat, hoewel niet bepaaldelijk te veroordeelen en tot op zekere hoogte geoorloofd, niettemin
+blijk geeft van zedelijke minderwaardigheid en onvolkomenheid. Naarmate men de kuischheid vereert, moet men noodzakelijkerwijze
+de niet-kuischheid&#8212;het zwichten voor den drang der vleeschelijke zinnelijkheid&#8212;zien als iets minderwaardigs, dat van de bovenaardsche
+dingen afleidt en daarmee eigenlijk onvereenigbaar is.
+
+</p>
+<p>Men heeft het celibaat der priesters, monniken en nonnen in de Katholieke kerk een verdwazing en een idiotisme van den menschelijken
+geest genoemd, een vorm van krankzinnigheid, waarbij de andere sexe het verafschuwde idee fixe was. Deze verklaring van een
+zoo ingrijpend en tevens zoo massaal <a id="d0e2830"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2830">160</a>]</span>opgetreden verschijnsel, voorzeker een der merkwaardigste in de geheele geschiedenis der sexueele zeden, is misschien wel
+de eenvoudigste, maar in geenen deele de meest aannemelijke. Een instelling, die zoovele eeuwen lang zich vrijwel ongeschokt
+heeft kunnen handhaven, moet andere redenen van bestaan hebben. En in dit geval laten die redenen zich ook wel aanwijzen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig83.gif" alt="83. De Vrouw als Verleidster." width="720" height="579"><p class="figureHead">83. De Vrouw als Verleidster.</p>
+<p>Hollandsche kopergravure van Crispin de Passe, 16e eeuw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De twee groote drijfveren, die in de menschheid en in ieder mensch individueel werken en alle handelingen in eerste instantie
+beheerschen en besturen, zijn de stoffelijke belangen en de zinnelijkheid. Tezamen doen deze beide drijfveren, door de natuur
+als machtige neigingen in den mensch gelegd, hem streven naar instandhouding van zijn individueel bestaan en naar instandhouding
+van de soort. Het eene zoowel als het andere is dan ook genoegzaam daardoor gewaarborgd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p037.jpg" alt="Heksensabbath." width="518" height="720"><p class="figureHead">Heksensabbath.</p>
+<p>Naar de schilderij van Hans Baldung Grien (1480&#8211;1545), St&auml;delsches Museum, Frankfurt-Main.
+
+</p>
+<p>Photo Bruckmann, M&uuml;nchen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Al &#700;s menschen handelingen zijn uit deze twee neigingen, hetzij rechtstreeks te verklaren, hetzij er sterk door be&iuml;nvloed.
+En hoe algemeener en gelijkmatiger een verschijnsel in de menschheid optreedt, met des te meer zekerheid kan men het als een
+uitvloeisel van een dezer of van beide neigingen beschouwen. De individueele mensch toch wordt bij zijn handelingen ook nog
+gedreven door <a id="d0e2852"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2852">161</a>]</span>verschillende andere neigingen, die zijn bijzondere eigenaardigheden uitmaken. Hoe algemeener daarom een verschijnsel zich
+voordoet, des te grooter wordt de waarschijnlijkheid, dat de oorzaak daarvan niet in bijzondere neigingen, maar in de beide
+genoemde algemeene neigingen is te zoeken.
+
+</p>
+<p>Het celibaat nu is geen verschijnsel dat zich bepaalt tot eenige weinige individuen. Millioenen en millioenen mannen en vrouwen
+hebben in den loop der eeuwen zich door de kuischheidsgelofte tot het celibaat verbonden. De oorzaak mag op boven aangegeven
+gronden dus veilig in de beide voornaamste neigingen, die &#700;s menschen handelingen regeeren, worden gezocht. Waar de eene,
+de zinnelijkheid, hier uit den aard der zaak als zoodanig niet in aanmerking kan komen, daar het celibaat daar juist rechtstreeks
+tegen gekeerd is, blijft als vermoedelijke oorzaak slechts de andere over, die van het stoffelijk levensonderhoud.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/fig84.jpg" alt="84. Sirenen." width="720" height="535"><p class="figureHead">84. Sirenen.</p>
+<p>Marmergroep van Rudolf Marcuse.
+
+</p>
+<p>N. Photo Gezellschaft, Berlijn.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Ongetwijfeld heeft de instelling van het celibaat een economischen ondergrond. De voorliefde voor den ongehuwden staat, het
+streven naar emancipatie van de zinnelijkheid bewijst niet, dat de kloosterbewoners krankzinnigen of idioten waren, maar alleen,
+dat onder bepaalde omstandigheden de economische belangen, het materieele zijn, voor den mensch sterker kunnen wezen dan de
+<a id="d0e2867"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2867">162</a>]</span>zinnelijkheid; en dat als noodwendig een van beide natuurlijke neigingen moet wijken, de zinnelijkheid het onderspit delft.
+
+</p>
+<p>De eerste kloosters, zooals het Christendom ze heeft voortgebracht, waren niets anders dan gemeenschappen van zeer arme lieden,
+die zich vereenigden om zich te zamen beter door het leven te kunnen slaan, dan zulks voor ieder afzonderlijk mogelijk was.
+Reeds in de allereerste kloosters der Christenheid werden dan ook allerlei beroepen uitgeoefend en de gemeenschappelijke arbeid
+van allen was het middel van bestaan van het geheel. Het was een vorm van communisme, waar ieder inbracht naar vermogen en
+ontving naar behoefte. Alleen op deze wijze zagen in de eerste tijden van het Christendom de Christenen een mogelijkheid,
+zich economisch tegen het Heidendom, dat hen vijandig gezind was en hen uitsloot en vermeed, te handhaven. De aard dezer kloosterinstellingen
+vereischte gemeenschappelijk bezit zoowel van de middelen van voortbrenging als van de voortbrengselen, want bij een gemeenschappelijke
+huishouding is private eigendom onbestaanbaar, gelijk de geschiedenis aller communistische stichtingen bewijst. Vandaar leefde
+men in de kloosters noodgedwongen communistisch, deed afstand van allen privaten eigendom. Om dezelfde reden moest men ook
+afstand doen van het huwelijk in een tijd, waarin het eigendoms- en het erfrecht zich reeds volkomen hadden ontwikkeld. Om
+het voortbestaan der kloostergemeenschap, die alle leden het stoffelijk bestaan waarborgde, te verzekeren, mochten er geen
+banden des bloeds ontstaan. Terecht vreesde men, dat die sterker zouden blijken, dan de kunstmatige kloosterinstellingen.
+Aan het verzekerd stoffelijk bestaan dat &#700;t gemeenschapsleven bood, moest noodzakelijk het familieleven worden opgeofferd.
+
+</p>
+<p>De kloosters en het celibaat zijn dus volstrekt niet ontstaan uit godsdienstig idiotisme, maar eenvoudig uit den drang der
+economische omstandigheden. Het afzweren van het huwelijk, al of niet gepaard met sexueele onthouding, had echter oorspronkelijk
+met kuischheid niets uitstaande. Het beteekende aanvankelijk niet in de eerste plaats afstand doen van geslachtelijk verkeer,
+maar alleen van den toenmaals algemeen gebruikelijken en geijkten vorm van geslachtelijk verkeer. Van de eerste monniken reeds
+namen duizenden hun toevlucht tot andere manieren van bevrediging der geslachtelijke behoefte. Dat niettemin de strengste
+kuischheid van begin af aan zoo krachtig mogelijk werd gepropageerd, was in geenen deele uitsluitend en ook niet voornamelijk
+om de kuischheid zelf, maar om andere redenen, die allen het voortbestaan van de kloostergemeenschap en het ongerept behoud
+van haar goeden naam en haar waardigheid op het oog hadden.
+
+</p>
+<p>Als men het kloosterleven in dit licht beschouwt, dan wordt het ook duidelijk, hoe deze instelling zoo heeft kunnen ontaarden.
+Naarmate de economische omstandigheden veranderden, sloeg het klooster om in zijn tegendeel&#8212;van een factor van ontwikkeling
+werd het een rem voor de ontwikkeling, om ten slotte, hoewel schijnbaar nog levend en levenskrachtig in ontbinding over te
+gaan en de geheele Christenheid met zijn bederf te <a id="d0e2875"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2875">163</a>]</span>vergiftigen. Wijl namelijk deze communistische vorm van samenleving belangrijke economische voordeden bood in vergelijking
+met het gewone gezinsleven, zoodat er veel meer kon worden voortgebracht dan er voor de gemeenschappelijke behoefte noodig
+was, kwam het oorspronkelijk doel van het klooster weldra te vervallen. De kloosters werden rijker en rijker en daarmee steeds
+machtiger. Rijkdom en macht beteekenen, dat men beschikken kan over den arbeid van anderen. De kloosters zagen zich, rijk
+en machtig geworden, ontheven van de noodzakelijkheid om van eigen arbeid te leven; de mogelijkheid was hun geopend, van anderer
+arbeid te leven, en zij maakten van die mogelijkheid natuurlijk gebruik. Met al de gevolgen, die hieruit noodwendig moeten
+voortvloeien. Deze gevolgen zijn gewoonlijk van twee&euml;rlei aard&#8212;eenerzijds verfijning van het leven, door de gelegenheid zich
+te kunnen wijden aan wetenschap en kunst, anderzijds ontaarding, door het voortleven in weelderige doelloosheid. Beide gevolgen
+hebben zich in de rijk en machtig geworden kloosters voorgedaan. Toen de kloosterbewoners niet meer werden gekweld door stoffelijke
+zorgen, begonnen zij zich te wijden aan de beoefening van kunsten en wetenschappen en daardoor zijn de kloosters in de middeleeuwen
+de brand- en uitgangspunten geweest van alle hoogere beschaving. Maar hoe meer de rijkdommen, zonder inspanning verkregen,
+aanzwollen, ontstond in vele kloosters in diezelfde mate het tweede der beide bovengenoemde gevolgen van in weelde niets-doen,
+de minder edele en verheven vormen van genieten: luiheid, eten en drinken en wellust. Zoo werd het klooster van een hefboom
+der ontwikkeling een nuttelooze, niets inbrengende en veel verbruikende parasiet.
+
+</p>
+<p>Precies zooals het gegaan is met de kloosters, is het ook gegaan met de geheele kerkelijke hierarchie.
+
+</p>
+<p>Te midden der grootste ontaarding bleef het celibaat ongeschokt gehandhaafd. De belofte van kuischheid bleef de opperste deugd.
+Maar met kuischheid had het kloostercelibaat reeds in de vroege middeleeuwen weinig meer uitstaande. Het celibaat werd integendeel
+een vrijbrief voor de meest ongehoorde uitspattingen. Een en ander blijkt daarvan uit de middeleeuwsche aflaattarieven. Zoo
+moest in Itali&euml; een geestelijke voor het houden van een concubine 7 grossi betalen; wie jaarlijks deze som stortte had het
+recht er voortdurend een bedgenoote op na te houden. Wie zich in de kerk met een vrouw afgaf, moest de absolutie daarvoor
+betalen met 6 grossi. En hoe de kerk zich in deze dingen verdiepte, hoezeer zij in zinnelijke dingen wist te nuanceeren, blijkt
+nog uit dezen post uit dezen interessantste aller prijscouranten: wie een vrouw of meisje verkrachtte onderweg uit de kerk
+naar haar woning, moest meer betalen dan in gewone gevallen, want dan was zij rein.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 348px"><img border="0" src="images/fig85.gif" alt="85. De Kuischheid ontwapent Cupido." width="348" height="459"><p class="figureHead">85. De Kuischheid ontwapent Cupido.</p>
+<p>Gravure van C. Normand, naar Correggio, (uit: &#8220;<span lang="fr">Gal&eacute;rie des peintres les plus C&eacute;l&egrave;bres</span>&#8221;).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wel is er van tijd tot tijd ernstig naar gestreefd, de losbandigheid der door kuischheidsgeloften gebondenen te beteugelen.
+Maar het bloed en de natuur zijn sterker dan willekeurige verordeningen. De strengste straffen zelfs bleven vruchteloos. Waar
+natuurlijke bevrediging der zinnelijke behoefte onmogelijk of te gevaarlijk werd, daar gaf men zich over aan gelijkgeslachtelijke
+en <a id="d0e2893"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2893">164</a>]</span>onnatuurlijke zinnelijkheid. Te bewijzen is dit alweer uit de maatregelen die de kerk zelf daartegen van tijd tot tijd heeft
+genomen. Zoo werd op een concilie te Parijs verboden, dat nonnen bij elkander sliepen, dat kloosterbroeders bij elkander sliepen,
+enz. enz. Natuurlijk hielp dit niets, want al deze maatregelen richtten zich tegen de gevolgen, maar lieten de oorzaken onaangetast.
+Wijl dit telkens en opnieuw bleek, moest men steeds grootere concessies doen. En voorwendsels daarvoor, die alle partijen
+bevredigden, waren gemakkelijk te vinden, daar het celibaat reeds oorspronkelijk volstrekt niet de beoefening van de kuischheid
+betrof, maar alleen onthouding van het huwelijk. In het celibaat bezat de kerk het middel om haar vermogen voor versnippering
+te behoeden en zoodoende haar macht te behouden en steeds uit te breiden. Vandaar heeft zij nooit willen toestemmen in opheffing
+van het celibaat, hetwelk haar macht aan het wankelen zou brengen (gelijk zulks wel voldoende gebleken is bij het protestantisme,
+dat het celibaat verwierp). Maar om de geestelijkheid tegemoet te komen, werd nu eens zijdelings, dan weer rechtstreeks, het
+houden van concubines toegestaan. De kerk heeft zich daaruit zelfs een nieuwe bron van inkomsten weten te scheppen, waarvan
+boven aangehaalde berekening uit een aflaattarief een der vele voorbeelden is. De grootste dogmatici der kerk hebben aan dit
+punt al hun scherpzinnigheid gewijd, teneinde geschikte en aannemelijke formules te vinden. Toen in de 16e eeuw de strijd
+om het recht der priesters op het huwelijk opnieuw ontbrandde, en vele priesters zelf dit recht opeischten, verdedigde de
+beroemde en invloedrijke Fransche prelaat Gerson het liederlijk leven van het meerendeel der priesters en monniken als volgt:
+&#8220;Schendt een priester zijn gelofte van kuischheid, als hij ontucht bedrijft? Neen. Want door de gelofte van kuischheid doet
+hij alleen afstand van het huwelijk. Een priester, die zich aan de zwaarste vergrijpen tegen de zedelijkheid schuldig maakt,
+breekt zijn gelofte van kuischheid niet, zij zou alleen worden verbroken, wanneer de priester huwde.&#8221; Hij maakte alleen dit
+voorbehoud, dat alle opspraak moest worden vermeden, en geslachtelijke omgang niet op Zondag mocht plaats hebben, niet aan
+heilige plaatsen en uitsluitend met ongehuwden. Op deze en dergelijke manieren werd de celibaatskwestie in den geest der kerk
+en tevens overeenkomstig de pecunaire belangen der kerk opgelost&#8212;den priester werd de ongehuwde staat vergemakkelijkt en verlicht,
+<a id="d0e2895"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2895">165</a>]</span>en het vermogen der kerk bleef in de doode hand en kon gestadig aangroeien; tevens bracht de zaak ook rechtstreeks baten op,
+want de in concubinaat levende priester moest daarvoor een cijns opbrengen. Deze cijns is tallooze malen geregeld.
+
+</p>
+<p>Voor zoover voor het celibaat verlichting werd gezocht door geslachtelijk samenleven buiten huwelijk, valt tegen dezen vorm
+van geslachtelijk verkeer weinig aan te voeren. Te veroordeelen valt daarbij eigenlijk alleen de atmosfeer van leugen en huichelarij,
+die deze oplossing van de zaak schept rondom den door belofte van kuischheid gebondene. Buitenechtelijke samenleving, beoordeeld
+naar zedelijke begrippen die vrij zijn van vooroordeel, kan reiner zijn en hooger staan dan het naar alle regelen van gewoonte
+en gebruik tot stand gekomen huwelijk. Elke sexueele verhouding, die op vrije keuze en vrije neiging van beide partijen berust,
+is zedelijk, en elke sexueele verhouding, die andere motieven heeft, is onzedelijk.
+
+</p>
+<p>Maar in de kloosters werkten alle omstandigheden de grofste geslachtelijke ontaarding in de hand. En zoo zijn uit tallooze
+bronnen, oorkonden, kronieken enz. de onomstootelijke bewijzen aan te voeren, dat in de oude kloosters liederlijkheid en uitspattingen
+regel waren. Geslachtelijke bandeloosheid kent geen grenzen en geen teugel. Haar wezen is sexueele overdaad en behoefte aan
+steeds snellere afwisseling; en bij de spoedig intredende oververzadiging grijpt zij naar elken denkbaren vorm van onnatuurlijke
+en tegennatuurlijke bevrediging. Zoo werden duizenden kloosters broeinesten van ontucht en geslachtelijke buitensporigheid.
+Er zijn tijden geweest dat Priapus en Venus nergens, zelfs niet in de gewone bordeelen, zoo vurig werden vereerd als in de
+kloosters. Hier herleefde ten laatsten male de gastvrije prostitutie. In vele streken toch waren de vrouwenkloosters de geliefkoosde
+nachtverblijven der ridderschap, waar zij dezelfde genoegens vonden als in het bordeel, met dit verschil, dat zij niets kosten&#8212;men
+betaalde met zijn potentie. De kloosters waren de plaatsen, waar de meest woeste geslachtelijke orgi&euml;n werden gevierd, en
+ook de meest buitensporige begeerten onbeteugeld konden worden bevredigd. En het was in die tijden algemeen bekend dat de
+kloostermuren meer van kindergeschrei dan van psalmgezang weergalmden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 285px"><img border="0" src="images/fig86.gif" alt="86. De Strijd der Kuischheid in de Kloostercel." width="285" height="375"><p class="figureHead">86. De Strijd der Kuischheid in de Kloostercel.</p>
+<p>Duitsche houtsnede naar Hans Holbein (1497&#8211;1543).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Opmerkelijk zijn daarbij vooral ook de maatregelen, waarmee de monniken de concurrentie van de leeken in den omgang met de
+nonnen zochten te weren. Meestal zocht men dit doel te bereiken, door de voorstelling te wekken, dat zondigen met gewijde
+personen een minder groot <a id="d0e2910"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2910">166</a>]</span>kwaad was dan zondigen met leeken. Een document, waaruit zulks kan blijken, is de volgende verklaring van Magister Hendricus
+van de Mendicanterorde te Straatsburg, uit het jaar 1261: &#8220;Aangezien een non, die door den aandrang des vleesches en door
+menschelijke zwakheid overweldigd, haar kuischheid schendt, minder schuldig is en meer verschooning verdient als zij zulks
+doet met een geestelijke, dan met een leek&#8221;, enz.
+
+</p>
+<p>De natuur geweld aandoen moet steeds onvermijdelijk leiden tot ontaarding. En de eene ontaarding leidt weer onvermijdelijk
+tot de andere. De gelofte van kuischheid leidde tot de ergste uitspattingen, en de noodzakelijkheid, om dit voor de geloovige
+menigte verborgen te houden dwong tot de ergste gruwelen; vruchtafdrijving en kindermoord waren in de nonnenkloosters aan
+de orde van den dag, en vele kloosters waren besmettingshaarden van de afschuwelijkste geslachtsziekten. Zoo werd het onnatuurlijk
+middel tot reiniging der zeden de bron van de afschuwelijkste zedenverwildering.
+
+</p>
+<p>Ook het ascetisch leven der kluizenaars levert tallooze bewijzen op voor de stelling, dat overdreven onthouding lichtelijk
+overslaat in overdreven uitspattingen. Onderwijl de eerste kerkvaders en propagandisten van het Christendom de oude godsdiensten
+bestreden en steeds het antieke zedenbederf als een donkeren achtergrond bezigden, waartegen de vlekkelooze reinheid van het
+Christendom op het scherpst moest uitkomen, schoot om hen heen, onder hun eigen volgelingen, datzelfde zedenbederf, met hetzelfde
+program van uitspattingen, de gewijde en de gastvrije prostitutie inbegrepen, al weer allerwege wortel met de weelderige groeikracht
+van onuitroeibaar onkruid.
+
+</p>
+<p>Waar ooit een leer of een denkbeeld uitroei&iuml;ng der zinnelijkheid heeft ge&euml;ischt, heeft dit altijd geleid, niet tot kuische
+reinheid, maar tot geslachtelijke verwildering. Zulks leert vooral het Christendom. Zoo moest de H. Cyprianus reeds in de
+derde eeuw n. Chr. getuigen, dat er geen vroomheid meer was onder de Christenen, dat de vrouwen zich poederden, en dat men
+Jezus Christus&#700; lichaam prostitueerde aan de Heidenen. Ten opzichte van de sexueele zeden was het Christendom weinig meer
+dan een herrijzenis van het antieke Heidendom&#8212;de eeuwige eerediensten van Venus, Bacchus en Priapus bleven onder andere vormen
+ook in het Christendom voortleven.
+
+</p>
+<p>De zinnelijkheid in den mensch laat zich niet dooden. Waar zulks beproefd wordt barst zij te eeniger tijd los met vulcanisch
+geweld. De zinnelijkheid is alleen te veredelen en te verfijnen en dat alleen door de liefde.
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<p>In het exemplaar gebruikt voor de digitalisatie van dit boek ontbreken twee afbeeldingen. Indien u een exemplaar van dit werk
+heeft, kunt u dit melden aan project Gutenberg.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ol class="lsoff">
+<li>20-OCT-2007 begonnen.
+
+</li>
+</ol>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e388">Bladzijde 10</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e394">Bladzijde 10</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e397">Bladzijde 10</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e402">Bladzijde 11</a></td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e438">Bladzijde 13</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e745">Bladzijde 29</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e996">Bladzijde 45</a></td>
+<td width="40%">kli-</td>
+<td width="40%">klimaat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1639">Bladzijde 87</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1645">Bladzijde 87</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8220;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1648">Bladzijde 87</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1737">Bladzijde 93</a></td>
+<td width="40%">Jullui</td>
+<td width="40%">Jullie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e2805">Bladzijde 158</a></td>
+<td width="40%">onstond</td>
+<td width="40%">ontstond</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Sexueele Zeden in Woord en Beeld, by 
+D. Ph. Van Vloten Elderinck
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SEXUEELE ZEDEN IN WOORD EN BEELD ***
+
+***** This file should be named 23238-h.htm or 23238-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/3/2/3/23238/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/23238-h/images/cover.jpg b/23238-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..39f4c95
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/cover.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig-i.jpg b/23238-h/images/fig-i.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ab44b8f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-i.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig-ii.gif b/23238-h/images/fig-ii.gif
new file mode 100644
index 0000000..20f1211
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-ii.gif
diff --git a/23238-h/images/fig-iii.gif b/23238-h/images/fig-iii.gif
new file mode 100644
index 0000000..c2c6b90
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-iii.gif
diff --git a/23238-h/images/fig-iv.jpg b/23238-h/images/fig-iv.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f95ea49
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-iv.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig-v.gif b/23238-h/images/fig-v.gif
new file mode 100644
index 0000000..51cac41
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-v.gif
diff --git a/23238-h/images/fig-vi.jpg b/23238-h/images/fig-vi.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4ad82f9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-vi.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig-vii.jpg b/23238-h/images/fig-vii.jpg
new file mode 100644
index 0000000..df353d4
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig-vii.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig01.jpg b/23238-h/images/fig01.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d4cf75d
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig01.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig02.gif b/23238-h/images/fig02.gif
new file mode 100644
index 0000000..4ba8abf
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig02.gif
diff --git a/23238-h/images/fig03.jpg b/23238-h/images/fig03.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e520ed5
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig03.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig04.gif b/23238-h/images/fig04.gif
new file mode 100644
index 0000000..e7f0102
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig04.gif
diff --git a/23238-h/images/fig05.jpg b/23238-h/images/fig05.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e06698c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig05.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig06.gif b/23238-h/images/fig06.gif
new file mode 100644
index 0000000..8d842dd
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig06.gif
diff --git a/23238-h/images/fig07.gif b/23238-h/images/fig07.gif
new file mode 100644
index 0000000..4d6c9fc
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig07.gif
diff --git a/23238-h/images/fig08.jpg b/23238-h/images/fig08.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bf6637a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig08.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig09.jpg b/23238-h/images/fig09.jpg
new file mode 100644
index 0000000..739c25f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig09.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig10.gif b/23238-h/images/fig10.gif
new file mode 100644
index 0000000..616f956
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig10.gif
diff --git a/23238-h/images/fig11.gif b/23238-h/images/fig11.gif
new file mode 100644
index 0000000..a9e80ec
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig11.gif
diff --git a/23238-h/images/fig12.gif b/23238-h/images/fig12.gif
new file mode 100644
index 0000000..40315df
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig12.gif
diff --git a/23238-h/images/fig13.gif b/23238-h/images/fig13.gif
new file mode 100644
index 0000000..a2987c9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig13.gif
diff --git a/23238-h/images/fig14.gif b/23238-h/images/fig14.gif
new file mode 100644
index 0000000..4eea0b9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig14.gif
diff --git a/23238-h/images/fig15.gif b/23238-h/images/fig15.gif
new file mode 100644
index 0000000..a274c05
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig15.gif
diff --git a/23238-h/images/fig16.jpg b/23238-h/images/fig16.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e2fa29d
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig16.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig17.jpg b/23238-h/images/fig17.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a393fb0
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig17.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig18.gif b/23238-h/images/fig18.gif
new file mode 100644
index 0000000..273fa3f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig18.gif
diff --git a/23238-h/images/fig19.jpg b/23238-h/images/fig19.jpg
new file mode 100644
index 0000000..56a97cd
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig19.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig20.gif b/23238-h/images/fig20.gif
new file mode 100644
index 0000000..a5d27cc
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig20.gif
diff --git a/23238-h/images/fig21.jpg b/23238-h/images/fig21.jpg
new file mode 100644
index 0000000..249fd57
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig21.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig22.jpg b/23238-h/images/fig22.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2d22684
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig22.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig23.gif b/23238-h/images/fig23.gif
new file mode 100644
index 0000000..e427d8e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig23.gif
diff --git a/23238-h/images/fig24.jpg b/23238-h/images/fig24.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d106e9d
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig24.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig25.gif b/23238-h/images/fig25.gif
new file mode 100644
index 0000000..13e04d1
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig25.gif
diff --git a/23238-h/images/fig25a.jpg b/23238-h/images/fig25a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ff63388
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig25a.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig26.jpg b/23238-h/images/fig26.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61c79d3
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig26.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig27.jpg b/23238-h/images/fig27.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6050638
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig27.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig28.jpg b/23238-h/images/fig28.jpg
new file mode 100644
index 0000000..580afb6
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig28.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig29.jpg b/23238-h/images/fig29.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e3bf5b5
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig29.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig30.gif b/23238-h/images/fig30.gif
new file mode 100644
index 0000000..0e9b972
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig30.gif
diff --git a/23238-h/images/fig31.gif b/23238-h/images/fig31.gif
new file mode 100644
index 0000000..e7f88f5
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig31.gif
diff --git a/23238-h/images/fig32.jpg b/23238-h/images/fig32.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e5f47b2
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig32.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig33.jpg b/23238-h/images/fig33.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fcfc775
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig33.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig34.gif b/23238-h/images/fig34.gif
new file mode 100644
index 0000000..43eda7f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig34.gif
diff --git a/23238-h/images/fig35.gif b/23238-h/images/fig35.gif
new file mode 100644
index 0000000..7e1e52e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig35.gif
diff --git a/23238-h/images/fig36.jpg b/23238-h/images/fig36.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8422020
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig36.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig37.jpg b/23238-h/images/fig37.jpg
new file mode 100644
index 0000000..087a7c3
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig37.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig38.jpg b/23238-h/images/fig38.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3e01262
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig38.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig39.jpg b/23238-h/images/fig39.jpg
new file mode 100644
index 0000000..76e3a16
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig39.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig40.jpg b/23238-h/images/fig40.jpg
new file mode 100644
index 0000000..889047c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig40.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig41.gif b/23238-h/images/fig41.gif
new file mode 100644
index 0000000..c30156a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig41.gif
diff --git a/23238-h/images/fig42.jpg b/23238-h/images/fig42.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7ef4326
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig42.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig43.jpg b/23238-h/images/fig43.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b636275
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig43.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig46.jpg b/23238-h/images/fig46.jpg
new file mode 100644
index 0000000..97065ae
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig46.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig47.jpg b/23238-h/images/fig47.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6645c8d
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig47.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig48.jpg b/23238-h/images/fig48.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cfb40a3
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig48.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig49.jpg b/23238-h/images/fig49.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b62fa5f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig49.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig50.jpg b/23238-h/images/fig50.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f3168d0
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig50.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig51.gif b/23238-h/images/fig51.gif
new file mode 100644
index 0000000..f34ee15
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig51.gif
diff --git a/23238-h/images/fig52.gif b/23238-h/images/fig52.gif
new file mode 100644
index 0000000..d97b7ff
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig52.gif
diff --git a/23238-h/images/fig53.jpg b/23238-h/images/fig53.jpg
new file mode 100644
index 0000000..59cccf2
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig53.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig54.jpg b/23238-h/images/fig54.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3694128
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig54.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig55.jpg b/23238-h/images/fig55.jpg
new file mode 100644
index 0000000..067f5af
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig55.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig56.jpg b/23238-h/images/fig56.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cf9cf78
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig56.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig57.jpg b/23238-h/images/fig57.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4329d41
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig57.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig58.gif b/23238-h/images/fig58.gif
new file mode 100644
index 0000000..d5d0ca7
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig58.gif
diff --git a/23238-h/images/fig59.jpg b/23238-h/images/fig59.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a92f988
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig59.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig60.gif b/23238-h/images/fig60.gif
new file mode 100644
index 0000000..55cf352
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig60.gif
diff --git a/23238-h/images/fig61.gif b/23238-h/images/fig61.gif
new file mode 100644
index 0000000..c364b4b
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig61.gif
diff --git a/23238-h/images/fig62.gif b/23238-h/images/fig62.gif
new file mode 100644
index 0000000..9c97a74
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig62.gif
diff --git a/23238-h/images/fig63.jpg b/23238-h/images/fig63.jpg
new file mode 100644
index 0000000..931bb53
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig63.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig64.jpg b/23238-h/images/fig64.jpg
new file mode 100644
index 0000000..711e719
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig64.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig65.gif b/23238-h/images/fig65.gif
new file mode 100644
index 0000000..f8fddca
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig65.gif
diff --git a/23238-h/images/fig66.gif b/23238-h/images/fig66.gif
new file mode 100644
index 0000000..6e18698
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig66.gif
diff --git a/23238-h/images/fig67.gif b/23238-h/images/fig67.gif
new file mode 100644
index 0000000..86098c4
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig67.gif
diff --git a/23238-h/images/fig68.jpg b/23238-h/images/fig68.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c1d3a75
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig68.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig69.gif b/23238-h/images/fig69.gif
new file mode 100644
index 0000000..e875e30
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig69.gif
diff --git a/23238-h/images/fig70.gif b/23238-h/images/fig70.gif
new file mode 100644
index 0000000..6b92fe3
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig70.gif
diff --git a/23238-h/images/fig71.gif b/23238-h/images/fig71.gif
new file mode 100644
index 0000000..ef00ce4
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig71.gif
diff --git a/23238-h/images/fig72.gif b/23238-h/images/fig72.gif
new file mode 100644
index 0000000..949240a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig72.gif
diff --git a/23238-h/images/fig73.gif b/23238-h/images/fig73.gif
new file mode 100644
index 0000000..1914dfa
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig73.gif
diff --git a/23238-h/images/fig74.jpg b/23238-h/images/fig74.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a707280
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig74.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig75.jpg b/23238-h/images/fig75.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dd6616f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig75.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig76.jpg b/23238-h/images/fig76.jpg
new file mode 100644
index 0000000..426be41
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig76.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig77.jpg b/23238-h/images/fig77.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0ce6c6c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig77.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig78.jpg b/23238-h/images/fig78.jpg
new file mode 100644
index 0000000..56e6008
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig78.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig79.gif b/23238-h/images/fig79.gif
new file mode 100644
index 0000000..1376aa9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig79.gif
diff --git a/23238-h/images/fig80.jpg b/23238-h/images/fig80.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8dac95e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig80.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig81.gif b/23238-h/images/fig81.gif
new file mode 100644
index 0000000..d2c3463
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig81.gif
diff --git a/23238-h/images/fig82.gif b/23238-h/images/fig82.gif
new file mode 100644
index 0000000..8a8849b
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig82.gif
diff --git a/23238-h/images/fig83.gif b/23238-h/images/fig83.gif
new file mode 100644
index 0000000..9ba0c05
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig83.gif
diff --git a/23238-h/images/fig84.jpg b/23238-h/images/fig84.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ee89701
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig84.jpg
diff --git a/23238-h/images/fig85.gif b/23238-h/images/fig85.gif
new file mode 100644
index 0000000..85550b9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig85.gif
diff --git a/23238-h/images/fig86.gif b/23238-h/images/fig86.gif
new file mode 100644
index 0000000..61c0d93
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/fig86.gif
diff --git a/23238-h/images/missing.gif b/23238-h/images/missing.gif
new file mode 100644
index 0000000..550348e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/missing.gif
diff --git a/23238-h/images/p000.jpg b/23238-h/images/p000.jpg
new file mode 100644
index 0000000..43982a4
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p000.jpg
diff --git a/23238-h/images/p001.jpg b/23238-h/images/p001.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d44e1e7
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p001.jpg
diff --git a/23238-h/images/p002.jpg b/23238-h/images/p002.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d200d26
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p002.jpg
diff --git a/23238-h/images/p003.jpg b/23238-h/images/p003.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b929e45
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p003.jpg
diff --git a/23238-h/images/p004.jpg b/23238-h/images/p004.jpg
new file mode 100644
index 0000000..50d067a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p004.jpg
diff --git a/23238-h/images/p005.jpg b/23238-h/images/p005.jpg
new file mode 100644
index 0000000..97a0a00
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p005.jpg
diff --git a/23238-h/images/p006.gif b/23238-h/images/p006.gif
new file mode 100644
index 0000000..867b95a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p006.gif
diff --git a/23238-h/images/p007.jpg b/23238-h/images/p007.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0955196
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p007.jpg
diff --git a/23238-h/images/p008.jpg b/23238-h/images/p008.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2c36b8b
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p008.jpg
diff --git a/23238-h/images/p009.jpg b/23238-h/images/p009.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bd18fbb
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p009.jpg
diff --git a/23238-h/images/p010.jpg b/23238-h/images/p010.jpg
new file mode 100644
index 0000000..77b7083
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p010.jpg
diff --git a/23238-h/images/p011.jpg b/23238-h/images/p011.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e09a867
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p011.jpg
diff --git a/23238-h/images/p012.jpg b/23238-h/images/p012.jpg
new file mode 100644
index 0000000..33ccf2f
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p012.jpg
diff --git a/23238-h/images/p013.jpg b/23238-h/images/p013.jpg
new file mode 100644
index 0000000..227e719
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p013.jpg
diff --git a/23238-h/images/p014.jpg b/23238-h/images/p014.jpg
new file mode 100644
index 0000000..78d2c3d
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p014.jpg
diff --git a/23238-h/images/p015.jpg b/23238-h/images/p015.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8ee540a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p015.jpg
diff --git a/23238-h/images/p016.jpg b/23238-h/images/p016.jpg
new file mode 100644
index 0000000..145739c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p016.jpg
diff --git a/23238-h/images/p017.jpg b/23238-h/images/p017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..be92cb7
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p017.jpg
diff --git a/23238-h/images/p018.jpg b/23238-h/images/p018.jpg
new file mode 100644
index 0000000..056ab29
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p018.jpg
diff --git a/23238-h/images/p019.jpg b/23238-h/images/p019.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a1cf7c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p019.jpg
diff --git a/23238-h/images/p020.jpg b/23238-h/images/p020.jpg
new file mode 100644
index 0000000..eeb5c9e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p020.jpg
diff --git a/23238-h/images/p021.jpg b/23238-h/images/p021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bd1541c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p021.jpg
diff --git a/23238-h/images/p022.jpg b/23238-h/images/p022.jpg
new file mode 100644
index 0000000..046f2a8
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p022.jpg
diff --git a/23238-h/images/p023.jpg b/23238-h/images/p023.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4eaccef
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p023.jpg
diff --git a/23238-h/images/p024.jpg b/23238-h/images/p024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c00abd9
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p024.jpg
diff --git a/23238-h/images/p025.jpg b/23238-h/images/p025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..68e5f52
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p025.jpg
diff --git a/23238-h/images/p026.jpg b/23238-h/images/p026.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8c11947
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p026.jpg
diff --git a/23238-h/images/p027.jpg b/23238-h/images/p027.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b76e129
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p027.jpg
diff --git a/23238-h/images/p028.jpg b/23238-h/images/p028.jpg
new file mode 100644
index 0000000..de81c15
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p028.jpg
diff --git a/23238-h/images/p029.jpg b/23238-h/images/p029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..69d7d2e
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p029.jpg
diff --git a/23238-h/images/p030.jpg b/23238-h/images/p030.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ef7317a
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p030.jpg
diff --git a/23238-h/images/p031.jpg b/23238-h/images/p031.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c6311b6
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p031.jpg
diff --git a/23238-h/images/p032.jpg b/23238-h/images/p032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b5d1228
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p032.jpg
diff --git a/23238-h/images/p033.jpg b/23238-h/images/p033.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92649c8
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p033.jpg
diff --git a/23238-h/images/p034.jpg b/23238-h/images/p034.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a667438
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p034.jpg
diff --git a/23238-h/images/p035.jpg b/23238-h/images/p035.jpg
new file mode 100644
index 0000000..275769c
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p035.jpg
diff --git a/23238-h/images/p036.jpg b/23238-h/images/p036.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3f62ada
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p036.jpg
diff --git a/23238-h/images/p037.jpg b/23238-h/images/p037.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c5da61b
--- /dev/null
+++ b/23238-h/images/p037.jpg
diff --git a/23238-page-images/f001.png b/23238-page-images/f001.png
new file mode 100644
index 0000000..71acaf9
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/f001.png
diff --git a/23238-page-images/f002.png b/23238-page-images/f002.png
new file mode 100644
index 0000000..47ff88c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/f002.png
diff --git a/23238-page-images/f003.png b/23238-page-images/f003.png
new file mode 100644
index 0000000..4576fa2
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/f003.png
diff --git a/23238-page-images/f004.png b/23238-page-images/f004.png
new file mode 100644
index 0000000..c2c9d8d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/f004.png
diff --git a/23238-page-images/f005.png b/23238-page-images/f005.png
new file mode 100644
index 0000000..4e10b48
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/f005.png
diff --git a/23238-page-images/p004.png b/23238-page-images/p004.png
new file mode 100644
index 0000000..ed698e4
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p004.png
diff --git a/23238-page-images/p005.png b/23238-page-images/p005.png
new file mode 100644
index 0000000..8ce81cd
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p005.png
diff --git a/23238-page-images/p006.png b/23238-page-images/p006.png
new file mode 100644
index 0000000..bf84778
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p006.png
diff --git a/23238-page-images/p007.png b/23238-page-images/p007.png
new file mode 100644
index 0000000..df491c3
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p007.png
diff --git a/23238-page-images/p008.png b/23238-page-images/p008.png
new file mode 100644
index 0000000..ef8491b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p008.png
diff --git a/23238-page-images/p009.png b/23238-page-images/p009.png
new file mode 100644
index 0000000..6f59745
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p009.png
diff --git a/23238-page-images/p010.png b/23238-page-images/p010.png
new file mode 100644
index 0000000..f7b9b0d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p010.png
diff --git a/23238-page-images/p011.png b/23238-page-images/p011.png
new file mode 100644
index 0000000..0f07fe0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p011.png
diff --git a/23238-page-images/p012-insert.png b/23238-page-images/p012-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..d9b08b6
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p012-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p012.png b/23238-page-images/p012.png
new file mode 100644
index 0000000..814821c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p012.png
diff --git a/23238-page-images/p013.png b/23238-page-images/p013.png
new file mode 100644
index 0000000..eee6b9d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p013.png
diff --git a/23238-page-images/p014.png b/23238-page-images/p014.png
new file mode 100644
index 0000000..f77bf48
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p014.png
diff --git a/23238-page-images/p015.png b/23238-page-images/p015.png
new file mode 100644
index 0000000..b98e786
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p015.png
diff --git a/23238-page-images/p016-insert.png b/23238-page-images/p016-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..0b4073d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p016-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p016.png b/23238-page-images/p016.png
new file mode 100644
index 0000000..f55bf73
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p016.png
diff --git a/23238-page-images/p017.png b/23238-page-images/p017.png
new file mode 100644
index 0000000..053ddb0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p017.png
diff --git a/23238-page-images/p018.png b/23238-page-images/p018.png
new file mode 100644
index 0000000..519a29b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p018.png
diff --git a/23238-page-images/p019.png b/23238-page-images/p019.png
new file mode 100644
index 0000000..226297d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p019.png
diff --git a/23238-page-images/p020-insert.png b/23238-page-images/p020-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..873eb10
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p020-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p020.png b/23238-page-images/p020.png
new file mode 100644
index 0000000..c1b78fb
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p020.png
diff --git a/23238-page-images/p021.png b/23238-page-images/p021.png
new file mode 100644
index 0000000..471a9ce
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p021.png
diff --git a/23238-page-images/p022.png b/23238-page-images/p022.png
new file mode 100644
index 0000000..1c85b6c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p022.png
diff --git a/23238-page-images/p023.png b/23238-page-images/p023.png
new file mode 100644
index 0000000..0df4a4b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p023.png
diff --git a/23238-page-images/p024-insert.png b/23238-page-images/p024-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..286c42b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p024-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p024.png b/23238-page-images/p024.png
new file mode 100644
index 0000000..36d3791
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p024.png
diff --git a/23238-page-images/p025.png b/23238-page-images/p025.png
new file mode 100644
index 0000000..7a5c30a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p025.png
diff --git a/23238-page-images/p026.png b/23238-page-images/p026.png
new file mode 100644
index 0000000..7a1d4a9
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p026.png
diff --git a/23238-page-images/p027.png b/23238-page-images/p027.png
new file mode 100644
index 0000000..1da5502
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p027.png
diff --git a/23238-page-images/p028-insert.png b/23238-page-images/p028-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..b43d22c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p028-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p028.png b/23238-page-images/p028.png
new file mode 100644
index 0000000..723e8cc
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p028.png
diff --git a/23238-page-images/p029.png b/23238-page-images/p029.png
new file mode 100644
index 0000000..fe60fc6
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p029.png
diff --git a/23238-page-images/p030.png b/23238-page-images/p030.png
new file mode 100644
index 0000000..bad8206
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p030.png
diff --git a/23238-page-images/p031.png b/23238-page-images/p031.png
new file mode 100644
index 0000000..e2c7d84
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p031.png
diff --git a/23238-page-images/p032-insert.png b/23238-page-images/p032-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..6e93e28
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p032-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p032.png b/23238-page-images/p032.png
new file mode 100644
index 0000000..c4d3a56
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p032.png
diff --git a/23238-page-images/p033.png b/23238-page-images/p033.png
new file mode 100644
index 0000000..e1037d2
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p033.png
diff --git a/23238-page-images/p034.png b/23238-page-images/p034.png
new file mode 100644
index 0000000..3f544a2
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p034.png
diff --git a/23238-page-images/p035.png b/23238-page-images/p035.png
new file mode 100644
index 0000000..000226e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p035.png
diff --git a/23238-page-images/p036-insert.png b/23238-page-images/p036-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..1669813
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p036-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p036.png b/23238-page-images/p036.png
new file mode 100644
index 0000000..bb8cbee
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p036.png
diff --git a/23238-page-images/p037.png b/23238-page-images/p037.png
new file mode 100644
index 0000000..c9940c8
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p037.png
diff --git a/23238-page-images/p038.png b/23238-page-images/p038.png
new file mode 100644
index 0000000..f0b623a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p038.png
diff --git a/23238-page-images/p039.png b/23238-page-images/p039.png
new file mode 100644
index 0000000..9ec99c0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p039.png
diff --git a/23238-page-images/p040.png b/23238-page-images/p040.png
new file mode 100644
index 0000000..482ca09
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p040.png
diff --git a/23238-page-images/p041.png b/23238-page-images/p041.png
new file mode 100644
index 0000000..1a7e66a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p041.png
diff --git a/23238-page-images/p042.png b/23238-page-images/p042.png
new file mode 100644
index 0000000..abfce9f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p042.png
diff --git a/23238-page-images/p043.png b/23238-page-images/p043.png
new file mode 100644
index 0000000..13f4a5a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p043.png
diff --git a/23238-page-images/p044-insert.png b/23238-page-images/p044-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..7fd4d38
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p044-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p044.png b/23238-page-images/p044.png
new file mode 100644
index 0000000..105946e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p044.png
diff --git a/23238-page-images/p045.png b/23238-page-images/p045.png
new file mode 100644
index 0000000..899213a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p045.png
diff --git a/23238-page-images/p046.png b/23238-page-images/p046.png
new file mode 100644
index 0000000..981fee5
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p046.png
diff --git a/23238-page-images/p047.png b/23238-page-images/p047.png
new file mode 100644
index 0000000..89a5697
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p047.png
diff --git a/23238-page-images/p048-insert.png b/23238-page-images/p048-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..d00e7d4
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p048-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p048.png b/23238-page-images/p048.png
new file mode 100644
index 0000000..2b9b0b3
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p048.png
diff --git a/23238-page-images/p049.png b/23238-page-images/p049.png
new file mode 100644
index 0000000..557bebc
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p049.png
diff --git a/23238-page-images/p050.png b/23238-page-images/p050.png
new file mode 100644
index 0000000..f9441d7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p050.png
diff --git a/23238-page-images/p051.png b/23238-page-images/p051.png
new file mode 100644
index 0000000..83c3364
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p051.png
diff --git a/23238-page-images/p052-insert.png b/23238-page-images/p052-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..989a030
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p052-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p052.png b/23238-page-images/p052.png
new file mode 100644
index 0000000..6e2654f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p052.png
diff --git a/23238-page-images/p053.png b/23238-page-images/p053.png
new file mode 100644
index 0000000..e0af9fd
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p053.png
diff --git a/23238-page-images/p054.png b/23238-page-images/p054.png
new file mode 100644
index 0000000..79fb879
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p054.png
diff --git a/23238-page-images/p055.png b/23238-page-images/p055.png
new file mode 100644
index 0000000..59fae39
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p055.png
diff --git a/23238-page-images/p056-insert.png b/23238-page-images/p056-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..2e2011f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p056-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p056.png b/23238-page-images/p056.png
new file mode 100644
index 0000000..f8d6e5b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p056.png
diff --git a/23238-page-images/p057.png b/23238-page-images/p057.png
new file mode 100644
index 0000000..c75a9d9
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p057.png
diff --git a/23238-page-images/p058.png b/23238-page-images/p058.png
new file mode 100644
index 0000000..f8d46c7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p058.png
diff --git a/23238-page-images/p059.png b/23238-page-images/p059.png
new file mode 100644
index 0000000..a14f878
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p059.png
diff --git a/23238-page-images/p060-insert.png b/23238-page-images/p060-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..2246796
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p060-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p060.png b/23238-page-images/p060.png
new file mode 100644
index 0000000..1747d11
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p060.png
diff --git a/23238-page-images/p061.png b/23238-page-images/p061.png
new file mode 100644
index 0000000..71bb447
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p061.png
diff --git a/23238-page-images/p062.png b/23238-page-images/p062.png
new file mode 100644
index 0000000..969453c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p062.png
diff --git a/23238-page-images/p063.png b/23238-page-images/p063.png
new file mode 100644
index 0000000..a79143c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p063.png
diff --git a/23238-page-images/p064-insert.png b/23238-page-images/p064-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..4946195
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p064-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p064.png b/23238-page-images/p064.png
new file mode 100644
index 0000000..04bf576
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p064.png
diff --git a/23238-page-images/p065.png b/23238-page-images/p065.png
new file mode 100644
index 0000000..9defb61
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p065.png
diff --git a/23238-page-images/p066.png b/23238-page-images/p066.png
new file mode 100644
index 0000000..5beec2d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p066.png
diff --git a/23238-page-images/p067.png b/23238-page-images/p067.png
new file mode 100644
index 0000000..7a1edb5
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p067.png
diff --git a/23238-page-images/p068-insert.png b/23238-page-images/p068-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..051604a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p068-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p068.png b/23238-page-images/p068.png
new file mode 100644
index 0000000..9c39083
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p068.png
diff --git a/23238-page-images/p069.png b/23238-page-images/p069.png
new file mode 100644
index 0000000..f0c41dd
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p069.png
diff --git a/23238-page-images/p070.png b/23238-page-images/p070.png
new file mode 100644
index 0000000..70cced8
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p070.png
diff --git a/23238-page-images/p071.png b/23238-page-images/p071.png
new file mode 100644
index 0000000..e938cbd
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p071.png
diff --git a/23238-page-images/p072-insert.png b/23238-page-images/p072-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..f3fdb30
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p072-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p072.png b/23238-page-images/p072.png
new file mode 100644
index 0000000..0dbdb0f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p072.png
diff --git a/23238-page-images/p073.png b/23238-page-images/p073.png
new file mode 100644
index 0000000..baff4b1
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p073.png
diff --git a/23238-page-images/p074.png b/23238-page-images/p074.png
new file mode 100644
index 0000000..7519deb
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p074.png
diff --git a/23238-page-images/p075.png b/23238-page-images/p075.png
new file mode 100644
index 0000000..62635f1
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p075.png
diff --git a/23238-page-images/p076-insert.png b/23238-page-images/p076-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..b96b42b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p076-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p076.png b/23238-page-images/p076.png
new file mode 100644
index 0000000..c9068f7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p076.png
diff --git a/23238-page-images/p077.png b/23238-page-images/p077.png
new file mode 100644
index 0000000..8af6578
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p077.png
diff --git a/23238-page-images/p078.png b/23238-page-images/p078.png
new file mode 100644
index 0000000..a3a207a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p078.png
diff --git a/23238-page-images/p079.png b/23238-page-images/p079.png
new file mode 100644
index 0000000..b9de7c7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p079.png
diff --git a/23238-page-images/p080-insert.png b/23238-page-images/p080-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..7e9961e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p080-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p080.png b/23238-page-images/p080.png
new file mode 100644
index 0000000..7d02c47
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p080.png
diff --git a/23238-page-images/p081.png b/23238-page-images/p081.png
new file mode 100644
index 0000000..755659e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p081.png
diff --git a/23238-page-images/p082.png b/23238-page-images/p082.png
new file mode 100644
index 0000000..0c40477
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p082.png
diff --git a/23238-page-images/p083.png b/23238-page-images/p083.png
new file mode 100644
index 0000000..7a2e9c5
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p083.png
diff --git a/23238-page-images/p084-insert.png b/23238-page-images/p084-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..fe3b896
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p084-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p084.png b/23238-page-images/p084.png
new file mode 100644
index 0000000..25375bc
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p084.png
diff --git a/23238-page-images/p085.png b/23238-page-images/p085.png
new file mode 100644
index 0000000..64dc05a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p085.png
diff --git a/23238-page-images/p086.png b/23238-page-images/p086.png
new file mode 100644
index 0000000..24c8735
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p086.png
diff --git a/23238-page-images/p087.png b/23238-page-images/p087.png
new file mode 100644
index 0000000..cbc4844
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p087.png
diff --git a/23238-page-images/p088-insert.png b/23238-page-images/p088-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..5efc88d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p088-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p088.png b/23238-page-images/p088.png
new file mode 100644
index 0000000..66d1862
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p088.png
diff --git a/23238-page-images/p089.png b/23238-page-images/p089.png
new file mode 100644
index 0000000..bb40e66
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p089.png
diff --git a/23238-page-images/p090.png b/23238-page-images/p090.png
new file mode 100644
index 0000000..1df3391
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p090.png
diff --git a/23238-page-images/p091.png b/23238-page-images/p091.png
new file mode 100644
index 0000000..be58c8a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p091.png
diff --git a/23238-page-images/p092-insert.png b/23238-page-images/p092-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..feb7e7e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p092-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p092.png b/23238-page-images/p092.png
new file mode 100644
index 0000000..9805b39
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p092.png
diff --git a/23238-page-images/p093.png b/23238-page-images/p093.png
new file mode 100644
index 0000000..65bbe68
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p093.png
diff --git a/23238-page-images/p094.png b/23238-page-images/p094.png
new file mode 100644
index 0000000..569c341
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p094.png
diff --git a/23238-page-images/p095.png b/23238-page-images/p095.png
new file mode 100644
index 0000000..b490141
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p095.png
diff --git a/23238-page-images/p096-insert.png b/23238-page-images/p096-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..80b7e91
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p096-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p096.png b/23238-page-images/p096.png
new file mode 100644
index 0000000..41ceade
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p096.png
diff --git a/23238-page-images/p097.png b/23238-page-images/p097.png
new file mode 100644
index 0000000..65212b7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p097.png
diff --git a/23238-page-images/p098.png b/23238-page-images/p098.png
new file mode 100644
index 0000000..e7038ee
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p098.png
diff --git a/23238-page-images/p099.png b/23238-page-images/p099.png
new file mode 100644
index 0000000..3b7911f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p099.png
diff --git a/23238-page-images/p100-insert.png b/23238-page-images/p100-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..05b8b30
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p100-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p100.png b/23238-page-images/p100.png
new file mode 100644
index 0000000..bf4e604
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p100.png
diff --git a/23238-page-images/p101.png b/23238-page-images/p101.png
new file mode 100644
index 0000000..c896172
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p101.png
diff --git a/23238-page-images/p102.png b/23238-page-images/p102.png
new file mode 100644
index 0000000..4bc0746
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p102.png
diff --git a/23238-page-images/p103.png b/23238-page-images/p103.png
new file mode 100644
index 0000000..7624f8a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p103.png
diff --git a/23238-page-images/p104-insert.png b/23238-page-images/p104-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..949c7b1
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p104-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p104.png b/23238-page-images/p104.png
new file mode 100644
index 0000000..655c152
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p104.png
diff --git a/23238-page-images/p105.png b/23238-page-images/p105.png
new file mode 100644
index 0000000..9d2abe4
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p105.png
diff --git a/23238-page-images/p106.png b/23238-page-images/p106.png
new file mode 100644
index 0000000..7e94c44
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p106.png
diff --git a/23238-page-images/p107.png b/23238-page-images/p107.png
new file mode 100644
index 0000000..b0f137f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p107.png
diff --git a/23238-page-images/p108-insert.png b/23238-page-images/p108-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..50211d5
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p108-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p108.png b/23238-page-images/p108.png
new file mode 100644
index 0000000..bfd7a22
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p108.png
diff --git a/23238-page-images/p109.png b/23238-page-images/p109.png
new file mode 100644
index 0000000..672d6bd
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p109.png
diff --git a/23238-page-images/p110.png b/23238-page-images/p110.png
new file mode 100644
index 0000000..1461987
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p110.png
diff --git a/23238-page-images/p111.png b/23238-page-images/p111.png
new file mode 100644
index 0000000..779fe08
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p111.png
diff --git a/23238-page-images/p112-insert.png b/23238-page-images/p112-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..3e79ea1
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p112-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p112.png b/23238-page-images/p112.png
new file mode 100644
index 0000000..f9305af
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p112.png
diff --git a/23238-page-images/p113.png b/23238-page-images/p113.png
new file mode 100644
index 0000000..cf7370c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p113.png
diff --git a/23238-page-images/p114.png b/23238-page-images/p114.png
new file mode 100644
index 0000000..d4079ad
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p114.png
diff --git a/23238-page-images/p115.png b/23238-page-images/p115.png
new file mode 100644
index 0000000..8a83150
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p115.png
diff --git a/23238-page-images/p116-insert.png b/23238-page-images/p116-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..fd0f07b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p116-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p116.png b/23238-page-images/p116.png
new file mode 100644
index 0000000..3a1cac9
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p116.png
diff --git a/23238-page-images/p117.png b/23238-page-images/p117.png
new file mode 100644
index 0000000..38934a5
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p117.png
diff --git a/23238-page-images/p118.png b/23238-page-images/p118.png
new file mode 100644
index 0000000..5fd7048
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p118.png
diff --git a/23238-page-images/p119.png b/23238-page-images/p119.png
new file mode 100644
index 0000000..4079425
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p119.png
diff --git a/23238-page-images/p120.png b/23238-page-images/p120.png
new file mode 100644
index 0000000..cb0435f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p120.png
diff --git a/23238-page-images/p121.png b/23238-page-images/p121.png
new file mode 100644
index 0000000..44ca8af
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p121.png
diff --git a/23238-page-images/p122.png b/23238-page-images/p122.png
new file mode 100644
index 0000000..eb52318
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p122.png
diff --git a/23238-page-images/p123.png b/23238-page-images/p123.png
new file mode 100644
index 0000000..b9df4ce
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p123.png
diff --git a/23238-page-images/p124-insert.png b/23238-page-images/p124-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..649555e
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p124-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p124.png b/23238-page-images/p124.png
new file mode 100644
index 0000000..4272d79
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p124.png
diff --git a/23238-page-images/p125.png b/23238-page-images/p125.png
new file mode 100644
index 0000000..0d243cf
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p125.png
diff --git a/23238-page-images/p126.png b/23238-page-images/p126.png
new file mode 100644
index 0000000..cbeb605
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p126.png
diff --git a/23238-page-images/p127.png b/23238-page-images/p127.png
new file mode 100644
index 0000000..ac27433
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p127.png
diff --git a/23238-page-images/p128-insert.png b/23238-page-images/p128-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..c235339
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p128-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p128.png b/23238-page-images/p128.png
new file mode 100644
index 0000000..c4311df
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p128.png
diff --git a/23238-page-images/p129.png b/23238-page-images/p129.png
new file mode 100644
index 0000000..6a3df73
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p129.png
diff --git a/23238-page-images/p130.png b/23238-page-images/p130.png
new file mode 100644
index 0000000..0d31d3d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p130.png
diff --git a/23238-page-images/p131.png b/23238-page-images/p131.png
new file mode 100644
index 0000000..3c82c0b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p131.png
diff --git a/23238-page-images/p132-insert.png b/23238-page-images/p132-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..fd95d02
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p132-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p132.png b/23238-page-images/p132.png
new file mode 100644
index 0000000..1a6f294
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p132.png
diff --git a/23238-page-images/p133.png b/23238-page-images/p133.png
new file mode 100644
index 0000000..6b1f4f8
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p133.png
diff --git a/23238-page-images/p134.png b/23238-page-images/p134.png
new file mode 100644
index 0000000..f26300b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p134.png
diff --git a/23238-page-images/p135.png b/23238-page-images/p135.png
new file mode 100644
index 0000000..aa340d4
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p135.png
diff --git a/23238-page-images/p136-insert.png b/23238-page-images/p136-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..05ce78c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p136-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p136.png b/23238-page-images/p136.png
new file mode 100644
index 0000000..3aa867b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p136.png
diff --git a/23238-page-images/p137.png b/23238-page-images/p137.png
new file mode 100644
index 0000000..32e4b9b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p137.png
diff --git a/23238-page-images/p138.png b/23238-page-images/p138.png
new file mode 100644
index 0000000..e229dd7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p138.png
diff --git a/23238-page-images/p139.png b/23238-page-images/p139.png
new file mode 100644
index 0000000..26c18c0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p139.png
diff --git a/23238-page-images/p140-insert.png b/23238-page-images/p140-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..2df57a7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p140-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p140.png b/23238-page-images/p140.png
new file mode 100644
index 0000000..e243cb3
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p140.png
diff --git a/23238-page-images/p141.png b/23238-page-images/p141.png
new file mode 100644
index 0000000..3bec8f6
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p141.png
diff --git a/23238-page-images/p142.png b/23238-page-images/p142.png
new file mode 100644
index 0000000..10fc5f6
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p142.png
diff --git a/23238-page-images/p143.png b/23238-page-images/p143.png
new file mode 100644
index 0000000..958609c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p143.png
diff --git a/23238-page-images/p144-insert.png b/23238-page-images/p144-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..95d17c2
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p144-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p144.png b/23238-page-images/p144.png
new file mode 100644
index 0000000..ecce72c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p144.png
diff --git a/23238-page-images/p145.png b/23238-page-images/p145.png
new file mode 100644
index 0000000..28a4466
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p145.png
diff --git a/23238-page-images/p146.png b/23238-page-images/p146.png
new file mode 100644
index 0000000..70a2f24
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p146.png
diff --git a/23238-page-images/p147.png b/23238-page-images/p147.png
new file mode 100644
index 0000000..38e72c0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p147.png
diff --git a/23238-page-images/p148-insert.png b/23238-page-images/p148-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..d9fcb45
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p148-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p148.png b/23238-page-images/p148.png
new file mode 100644
index 0000000..3806c5d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p148.png
diff --git a/23238-page-images/p149.png b/23238-page-images/p149.png
new file mode 100644
index 0000000..085c9b0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p149.png
diff --git a/23238-page-images/p150.png b/23238-page-images/p150.png
new file mode 100644
index 0000000..71f7d40
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p150.png
diff --git a/23238-page-images/p151.png b/23238-page-images/p151.png
new file mode 100644
index 0000000..c1ed05f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p151.png
diff --git a/23238-page-images/p152-insert.png b/23238-page-images/p152-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..9e0aac0
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p152-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p152.png b/23238-page-images/p152.png
new file mode 100644
index 0000000..1be175a
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p152.png
diff --git a/23238-page-images/p153.png b/23238-page-images/p153.png
new file mode 100644
index 0000000..b77b24b
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p153.png
diff --git a/23238-page-images/p154.png b/23238-page-images/p154.png
new file mode 100644
index 0000000..a026d1f
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p154.png
diff --git a/23238-page-images/p155.png b/23238-page-images/p155.png
new file mode 100644
index 0000000..f7b301d
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p155.png
diff --git a/23238-page-images/p156-insert.png b/23238-page-images/p156-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..06c4dcf
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p156-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p156.png b/23238-page-images/p156.png
new file mode 100644
index 0000000..c07b174
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p156.png
diff --git a/23238-page-images/p157.png b/23238-page-images/p157.png
new file mode 100644
index 0000000..0f25223
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p157.png
diff --git a/23238-page-images/p158.png b/23238-page-images/p158.png
new file mode 100644
index 0000000..16e7192
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p158.png
diff --git a/23238-page-images/p159.png b/23238-page-images/p159.png
new file mode 100644
index 0000000..24da49c
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p159.png
diff --git a/23238-page-images/p160-insert.png b/23238-page-images/p160-insert.png
new file mode 100644
index 0000000..8abadba
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p160-insert.png
diff --git a/23238-page-images/p160.png b/23238-page-images/p160.png
new file mode 100644
index 0000000..e04a1da
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p160.png
diff --git a/23238-page-images/p161.png b/23238-page-images/p161.png
new file mode 100644
index 0000000..8f71ebb
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p161.png
diff --git a/23238-page-images/p162.png b/23238-page-images/p162.png
new file mode 100644
index 0000000..3e6ca04
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p162.png
diff --git a/23238-page-images/p163.png b/23238-page-images/p163.png
new file mode 100644
index 0000000..8371ef1
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p163.png
diff --git a/23238-page-images/p164.png b/23238-page-images/p164.png
new file mode 100644
index 0000000..0e35913
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p164.png
diff --git a/23238-page-images/p165.png b/23238-page-images/p165.png
new file mode 100644
index 0000000..2c02cf6
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p165.png
diff --git a/23238-page-images/p166.png b/23238-page-images/p166.png
new file mode 100644
index 0000000..b3aa5c7
--- /dev/null
+++ b/23238-page-images/p166.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..cf0a096
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #23238 (https://www.gutenberg.org/ebooks/23238)