initial commit of ebook 28181HEADmain

50 files changed, 3354 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/28181-8.txt b/28181-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..0f4dd5b
--- /dev/null
+++ b/28181-8.txt
@@ -0,0 +1,1396 @@
+The Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by 
+Betsy van der Poel
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd
+       De Aarde en haar Volken, 1917
+
+Author: Betsy van der Poel
+
+Release Date: February 25, 2009 [EBook #28181]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND ***
+
+
+
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+VAN SMYRNA NAAR HOLLAND IN OORLOGSTIJD.
+
+Door Betsy van der Poel.
+
+
+Mademoiselle, een brief voor U uit Smyrna.
+
+Haastig nam ik hem uit de handen van de Grieksche meid, brak hem open
+en las een uitnoodiging om op het bureau van den Nederlandschen Consul,
+Mr. van Uye Pieterse te komen.
+
+'t Was natuurlijk over m'n terugkeer naar huis, waarover al zoo lang
+was geschreven, en die door den steeds verder om zich heen grijpenden
+oorlog al meer op den achtergrond geschoven werd.
+
+Ik was al bijna drie jaar op een landgoed in Klein-Azië, dicht bij
+Smyrna gelegen. Ik was er thuis geraakt onder dien blauwen hemel,
+en op het landgoed, dat daaronder zich warmde in de gulden, tropische
+zon; en dit te meer, toen mijn verblijf in Klein-Azië tengevolge van
+den oorlog maar steeds werd verlengd. Ik had het gekend in den vrede;
+ik had er den oogst zien groeien, 'k had hem in één week tijds zien
+opeten door sprinkhanen; ik had de schaapherders de wacht zien houden
+over hun kudden, had meegemaakt hoe deze geroofd werden, en nieuwe
+lammeren een volgend jaar 't geleden verlies weer vergoedden. Ik had
+het ook gezien in oorlogstijd--de Grieksche bevolking uit hun dorpen
+verdreven door de Turken, die er bezit van namen, ik had er gevechten
+van vliegmachines gezien, geruchten gehoord van gevechten tusschen
+Turksche legerafdeelingen en mee geluisterd naar het bombardement der
+geallieerden. En nu dan werkelijk de kans werd geopend, dat ik terug
+zou gaan naar mijn eigen land, toen dacht ik in mijn blijdschap ook
+aan 't afscheid van al die lieve menschen, die ik in den vreemde had
+ontmoet en aan al de vriendelijkheid, die ik er had ondervonden.
+
+Gaarne zou ik hier nog wat van vertellen; doch ik zou over mijn
+reis spreken.
+
+Ik ging dan naar den Consul en hoorde daar, dat ik de reis zou maken
+met een zekeren heer H. militie-plichtige en bovendien, dat onze gezant
+te Konstantinopel mij alle faciliteiten en elke hulp van de zijde der
+Nederlandsche consulaire ambtenaren waarborgde. Mijn reis zou gaan
+over Sofia, Lompalangka en Orsova, daar er voor den Balkantrein tal
+van formaliteiten te vervullen waren, die ons wel veertien dagen in
+Konstantinopel zouden kunnen ophouden.
+
+Het tijdstip van mijn reis werd bepaald, en ik had slechts 2 1/2 dag
+om afscheid te nemen en het noodigste te pakken.
+
+Eindelijk, Vrijdagmorgen, 11 Augustus, reed het rijtuig weg. Voor
+'t laatst keek ik nog eens achterom naar 't landgoed, dat, stil als
+immer, de brandende zon verdroeg, naar het huis, waar ik zoo gelukkig
+was geweest.
+
+Nog geen vijftig meter waren we gereden, of daar zag ik opeens
+de mannen en vrouwen uit het dorp in twee rijen langs den weg
+geschaard. Terwijl ik me nog verwonderde over wat die daar deden,
+vertelde mijnheer me: "Die komen om U uitgeleide te doen"; en toen ik
+nog heel verrast en ontroerd vroeg: "Wat moet ik tegen ze zeggen?",
+hoorde ik al om me heen de zangerige woorden, in 't Grieksch en Turksch
+gesproken, om mij toe te vertrouwen aan de Panayitza of Heilige maagd,
+en aan Allah; en ik herhaalde maar 't eenigste wat me te binnen schoot,
+den vromen wensch dien men elkaar hier sinds jaren toeroept in 't
+moeilijke, slaafsche leven: "God geve U kracht". Zoo liet ik het
+landgoed achter me, en na in Smyrna nog even eenige goede vrienden
+vaarwel gezegd te hebben, ging ik slapen, want 't was morgen vroeg dag.
+
+Nauwelijks was de zon opgegaan over de baai van Smyrna en had hem
+gegeven die intens blauwe kleur, die men telkenmale opnieuw met
+dezelfde bewondering aanschouwt, of ik hoorde op mijn kamerdeur
+kloppen, en een stem die zeide: "Mademoiselle inè pendi misi", mij
+waarschuwende, dat het half zes was, dus tijd om op te staan en de
+groote reis te aanvaarden.
+
+Niet lang daarna was ik op weg naar het station want, hoewel de trein
+niet voor half acht vertrok, had men ons verteld, dat het wenschelijk
+zou zijn, reeds om half zeven dáár te wezen, omdat we den trein anders
+overvol zouden vinden. En gelukkig was 't, dat wij, mijnheer H. en ik,
+die raadgeving opgevolgd hadden, want toen eindelijk de conducteur
+van de Ottoman Railway het sein van vertrek gaf, zaten er in onze
+coupé 1e klasse, die bestemd was voor 6 personen, reeds acht menschen.
+
+De reis ging eerst naar Panderma, een stad aan de zee van Marmora. Het
+was een tocht met weinig afwisseling, we reden door een landschap
+met dorre vlakten, hier en daar met wat heuvels doorgolfd, zoodat
+het landschap helaas niet kon vergoeden, wat er in den trein ontbrak.
+
+Stelt u voor, een coupé vol Turken, menschen zonder beschaving
+nog, ruw en ongemanierd, die een vrouw als iets minderwaardigs
+beschouwen. Gelukkig kwam er in Magnesia een Israeliet binnen, een
+flinke kerel, iets beschaafds in zijn houding en in zijn oogen iets
+fiers. En dadelijk reeds werd het verschil duidelijk tusschen hem en
+den Turk; weldra zaten we in het Fransch te redeneeren en al pratend
+over Edmond Rostand en andere schrijvers, verliep de tijd sneller dan
+tot nu toe het geval geweest was. Weliswaar werd onze toestand in den
+trein hoe langer hoe onhoudbaarder, 's morgens zaten er twee menschen
+te veel in een coupé, 's middags om twee uur was de ruimte tusschen
+de banken opgevuld met koffers en manden, om vijf uur zaten reeds
+menschen op die pakken, en om acht uur zat de gang langs de coupés
+opgepropt vol met menschen. Het werd zelfs zoo erg, dat 's avonds
+om tien uur iemand zijn toevlucht genomen had op de W. C. om daar
+wat rust te genieten. Een paar uur later kwam hij er met stralend
+gezicht uit, alsof hij wilde zeggen tegen de andere plaatsloozen:
+"Nou zoo'n schitterende plaats hebben jullie niet gevonden."
+
+En nu begon de nacht. Gelukkig had ik een kussentje en een reisdeken
+bij me, waarmee ik 't me nog eenigszins behagelijk kon maken--want
+van slaapwagens was natuurlijk geen sprake--en toch, wat rust heb ik
+gehad in die zes uur?
+
+In de eerste plaats moest men stijf rechtop zitten wegens al die
+koffers en manden en ten tweede werd ik ieder oogenblik opgeschrikt uit
+m'n lichten dommel door een dikken Turk, die mij blijkbaar een zacht
+kussen vond en telkens probeerde tegen mijn schouder te leunen. Gedurig
+moest ik hem dan eenige duwtjes geven, om hem tot de orde te roepen.
+
+Om drie uur schrikten eenigen van het gezelschap op door een paar
+schokken en mijn buurman Turk gaf me een hartelijk stootje en vertelde
+me: "Pandermi gaeldi", waar wij in gewoon Hollandsch voor zouden
+zeggen: "We zijn in Panderma".
+
+Mijn vriendelijke reisgenoot gaf me hier inlichtingen. "Ziet u, u
+zult hier misschien wel wat moeite hebben; we moeten door een dokter
+onderzocht worden, aan een douaneonderzoek gelooven, en onze passen
+moeten nagezien worden door de politie. Als u even bij me blijft,
+kan ik u wijzen waar we zijn moeten."
+
+Natuurlijk nam ik dit aanbod dankbaar aan, maar weldra bleek,
+dat dokters, douane en politie niet zulke vroege vogels waren als
+wij, nog rustig sliepen en dat we geduld moesten hebben tot zes
+uur. Gelukkig wist mijn menheer, zooals ik hem heel verwaand in mijn
+gedachten noemde, een klein koffiehuis, niet te ver van de boot af,
+en daar gebruikten we een Turksch koffietje om onze levensenergie
+weer een weinig op te wekken. Om zes uur maakte iedereen zich gereed
+de douane te bestormen.
+
+Ook wij deden daaraan mede; dom genoeg, want iedereen wist, dat de
+boot niet voor negenen afvoer, maar zoo is de mensch! Iedereen wilde
+No. 1 zijn, iedereen wilde het eerst de boot betreden; misschien was
+het bij allen de zucht het Aziatisch werelddeel te verlaten. Hoe het
+zij, na een kwartier was er reeds een hevig gevecht in de douanezaal,
+een kamer van 2 M2, waarin vier beambten stonden; ze lieten ieder
+maar binnen stroomen, totdat ten slotte er noch plaats was voor de
+menschen om hun koffers uit te pakken, noch plaats voor de douane om
+zich te bewegen, met het gevolg, dat er een paar uitgeduwd werden,
+die met beteuterd gezicht in de wachtende menigte terecht kwamen,
+door wie ze verre van vriendelijk werden ontvangen. Zagen ze niet op
+die manier hun beste plaatsje door een ander ingenomen?
+
+Gelukkig vormde ik geen onderdeel van die wachtende menigte; mijn
+reisgezel was er heengegaan en had ons beider bagage meegenomen, zoodat
+ik het genoegen had alles kalm, van buitenaf te bezichtigen. Toch was
+het een rust, toen we eindelijk in het roeibootje stapten, dat ons
+naar de groote boot zou voeren, want--dachten we--nu is onze ellende
+geleden. Hoe vaak we die illusie gehad hebben op deze reis en hoe
+vaak die wreedelijk werd verstoord, zou ik niet kunnen zeggen. Zoo
+was het ook nu weer; nauwelijks zaten we, of een jonge Turk kwam
+op ons af en brabbelde iets in een taal, dat dialect Turksch moet
+geweest zijn. In gewoon Turksch ben ik al geen heldin, maar zie je
+dan iemand met woedend gezicht voor je staan, die je in een dialect
+iets toeschreeuwt dan voel je je allesbehalve op je gemak. Om uitkomst
+te vinden in dezen bitteren nood, vroeg ik aan een Turk, die naast me
+stond, wat dat te beduiden had, en deze zei, dat die man 50 cent van me
+wou hebben voor het overzetten. Dus dat raadsel was ook weer opgelost,
+en onze bootsman gaf zoo'n triomfantelijk gebrom te hooren, dat het
+meer uitdrukte dan "daar heb ik die smeerlappen toch gedwongen."
+
+Op de groote boot gekomen, werden wij allen in optocht naar het
+voordek gebracht, waar een gendarme ons opwachtte, om passen,
+cholera- en politiebewijzen na te zien. Toen kwam er eindelijk rust,
+in letterlijken en figuurlijken zin, want nog geen vijf minuten
+zat ik op dek, of ik zat te knikkebollen, dat het een aard had. De
+nacht met buurman Turk begon haar invloed te doen gelden. Ik heb
+nog even geprobeerd mijn oogen den kost te geven, maar daar mijn
+slaap eer toe- dan afnam, leek het me 't wijste me in Morpheus'
+armen te vlijen. En zoo geschiedde. Zoodra ik in bed lag sliep ik,
+en gelukkig ik kon slapen, vier uur achtereen. Ik zie mijn verbaasde
+lezers al: maar hoe is dat nu mogelijk, juist op de zee van Marmora,
+waar het mooie begint, aangekomen, gaat ze slapen. Maar stelt u gerust,
+eerst had ik onderzocht, of het zeeschap lang gelijk bleef en ten
+tweede nood breekt wet. Bovendien kwam ik na mijn slaap zoo verkwikt
+boven, dat ik nu in één uur meer genoot dan ik anders in vier uur
+zou hebben gedaan. "Genoot" zei ik; maar feitelijk was er niet veel
+te genieten. Weliswaar was het water prachtig blauw en scheen de zon
+schitterend, maar veel meer was er niet te zien, behalve mistige bergen
+op den achtergrond, die langs dreven als verre droomen uit een vreemd
+land. De reis duurde van 9 tot 5 uur. Maar om 4 uur begon het heusche
+genieten. Daar lag dan Konstantinopel, de koningin van het Oosten,
+en koninklijk inderdaad rees het al meer en al hooger voor ons op,
+gehuld in haar wit kleed van huizen en paleizen, omgroeid door een
+achtergrond van groen smaragd, aan haar voeten het blauwe tapijt van
+den Bosporus en veelvuldig gekroond door ontelbare gouden kroontjes
+van minaretten  en moskeeën. En steeds nam het in schoonheid toe. Ik
+heb de baai van Napels gezien, de baai van Smyrna vond ik mooier nog,
+maar de herinnering aan die twee wordt zwakker in mijn geheugen,
+als ik terugdenk aan den Gouden Hoorn.
+
+Rustig ligt het daar als een baai in een baai, van alle kanten omgeven
+door dorpjes en buitenhuizen, die nederig opzien naar Konstantinopel
+zelf, dat, op een heuvel gebouwd, hoog boven de omgeving uitsteekt. Ik
+werd hier verwelkomd door den heer Craemer, drogman aan het
+Consulaat, een echte Hollander, die de vriendelijkheid had aan de boot
+tegenwoordig te zijn. Hij werd vergezeld door een Turk Ibrahim effendi,
+kavasj van het consulaat, die een groot vriend van ons werd. De heer
+Craemer bracht ons naar een hotel, waar we afscheid namen en waar we
+meteen een uitnoodiging ontvingen om den volgenden dag thee te komen
+drinken, daar we waarschijnlijk nu te moe zouden zijn en Dinsdagmorgen
+wellicht konden vertrekken. Het was toen Zondagavond, en ik dacht met
+een beetje spijt: dus maar één dag stil in Konstantinopel, dus maar één
+dag om al de heerlijkheden van Stamboel te aanschouwen! Ik had derhalve
+geen oogenblik te verliezen; trok onverwijld de stoute schoenen aan
+en vroeg in mijn gebroken Turksch den weg naar de Aya Sophia. Op
+onzen weg daarheen kwam ik door het nieuwe Europeesche deel, Pera,
+en door het oude Turksche gedeelte. Het nieuwe, met ondergrondsche
+spoorwegen, electrische trams, prachtige winkels en straten zoo breed,
+dat ze voor Londen niet behoeven onder te doen, verschilt in niets van
+een Europeesche hoofdstad; daartegenover het aloude, half vervallen,
+schilderachtige Stamboel, met zijn nauwe straten, die in de heuvels
+uitgehouwen zijn en trapsgewijze naar boven leiden. De Turken zijn
+trotsch op hun Europeesche wijk, maar ik geef toch de voorkeur aan die
+andere straten, waar het licht maar half naar binnen valt en waar men,
+statig en kalm, in bonte kleederdracht een ouden Turk met langen,
+oud-testamentischen baard naar beneden ziet komen.
+
+Ik was er dus eindelijk; de Aya Sophia lag voor me, en aanstonds kwam
+een gefezde Turk op me af: "Bongsoir, madame, pouis-je fou montrer
+le mosque sacré des musulmans". "Goed, maar hoeveel moet je daarvoor
+hebben?"--"15 piastres".
+
+Uit Smyrna wist ik hoe de Turken overvragen kunnen, en voorzichtiger
+geworden door duur leergeld, zei ik: "Neen dat is het mij niet waard,
+wil je het voor 8 doen, dan kun je meegaan". Het kwam er heel kalm uit,
+maar in mijn binnenste popelde het wel. De helft! En ik verwachtte
+reeds turksche vloeken naar mijn hoofd geslingerd te zien. Maar neen,
+heel gelaten en deftig kwam er uit: "Goed!" Wat me leerde dat men in
+Turkije het vierde deel van den prijs moet bieden wil men niet bedrogen
+zijn. En nu ving de tocht aan. Buiten aan de deur wees hij me op den
+Bijbel, dien de Christenen nog hadden laten aanbrengen en waar zich
+steeds weer de duiven als symbool van den Heiligen Geest op neerzetten.
+
+"En hier," ging onze gids voort, "let op het kostbare mozaïek, zijn
+weergade wordt niet gevonden, hier ziet u acht groote zuilen, vier
+uit één stuk porfier, vier uit één stuk marmer. "Dit is de mooiste
+koepel der wereld, zóó lang en zóó hoog"--de juiste afmetingen ben
+ik vergeten.--"Hier hingen vroeger kleurige tapijten. Op deze borden
+staan spreuken uit den Koran. Hier is het poortje door 't welk Mohammed
+I het kerkgebouw binnenreed, nadat alle christenpriesters vermoord
+waren. Hij reed op zijn strijdros, boog voorover, en stak zijn hand in
+het Christenbloed, waarna hij die aan den muur afveegde. En die hand
+is hier nog steeds te zien." Meteen wees hij op een kleine witte hand
+in reliëf op een van de muren, en terwijl ik nog naar die hand keek,
+ging hij alweer voort: "En hier hebt ge den visch, in het grieksch
+ichthys (Jesu Christi etc.) het symbool der christenen. Och juffrouw
+een glas bier kost me tegenwoordig 8 piasters."
+
+Geheel beduusd door dezen plotselingen inval te midden van al deze
+legendes, keek ik hem een oogenblik verwonderd aan en had moeite
+om tot de conclusie te komen, dat die man een kiesche zinspeling
+maakte op het luttele bedrag van het loon, hem als belooning voor
+zijn diensten toegedacht.
+
+Maar, toen ik zoover was, bracht ik hem aan het verstand, dat als hij
+het niet genoeg vond, hij liever maar heen moest gaan. "Nee, effendi,
+zoo bedoel ik het niet; alles is duur bedoel ik, voor u is het nog
+erger dan voor mij."
+
+"Zoo, als je dat maar begrijpt."
+
+Hij ging alweer verder: "Hier was oorspronkelijk de plaats van het
+altaar, en daarboven verschijnt de Christus nog nu en dan, want er is
+gezegd, dat dit een christenkerk zal worden, maar dat dit niet zal
+geschieden vóór dat de priesters, die toen vermoord zijn, weer door
+dit poortje binnenkomen en de mis vervolgen, die ze toen bezig waren
+op te dragen. Hier is de galerij, waar de Sultan zich heen begeeft met
+zijn hof. Ze is geheel van marmer, maar is sedert verguld geworden,
+zooals u ziet." En zoo ratelde hij maar voort, wees op de dingen die
+hij zag, en sprak ervan zonder eenigen innerlijken samenhang. Het was
+zoo erg, dat ik bijna geen tijd had den vollen indruk van dit wondere
+geheel in mij op te nemen. En eerst toen ik het gedreun van den gids
+niet meer hoorde en mijn aandacht niet meer van 't heusche mooi werd
+afgeleid door dat telkens weer afroepen van een andere bijzonderheid,
+die het bezichtigen wel interessant, maar niet tot een genot maakte,
+eerst toen begon het interieur van de Aya Sofia voor mij te leven,
+eerst toen zag ik het getemperde licht zoo droomerig die ronde ruimten
+vullen, en de geheimzinnige schitteringen van het vergulde marmer en
+de prachtige kleuren van het wondere mozaïek. Eerst toen dacht ik aan
+Dr. Schaepman's lied, en kon het ook ten volle waardeeren. Maar de gids
+wachtte op afrekening en "nolens volens" moest ik uit het droomland
+terugkomen, betalen en vervolgens terugkeeren naar mijn hotel.
+
+We moesten den volgenden dag om 9 uur aan het gezantschapsgebouw
+zijn en daarom gingen we tijdig naar ons mandje. Stipt op tijd was ik
+present en werd door H. M.'s Gezant zeer vriendelijk ontvangen. Hij
+vertelde, dat mij alle mogelijke hulp zou verleend worden bij mijn
+terugkeer, waarna ik naar den consul ging die een heel makkelijk plan
+voor den heer H. en mij gereed maakte, en ons bovendien den cavasj
+Ibrahim meegaf, met wien ik dikke vrienden werd, want o heuglijke
+tijding, hij ook kwam uit Anatolië, hij ook kende slechts het
+Anatolisch Turksch, en dus kon ik me tegen hem verstaanbaar maken,
+terwijl hij het wel eens aardig vond een europeesche dame tegen te
+komen, die Turksch hakkelen kon. Zijn werk was nu ons alle consulaten
+rond te leiden en daar onze passen te laten afteekenen.
+
+
+------
+FIGURE
+
+Een zijbeuk in de Aya Sofia.
+------
+
+
+Het was gelukkig, dat Ibrahim ons vergezelde, want met een
+onverschillig air van meerderheid--een overblijfsel uit den tijd, toen
+de constitutie er nog niet was en de Europeanen een schreefje voor
+hadden in Turkije--met het uniform van het Nederlandsche consulaat
+aan, waarop een wapen was aangebracht, wist hij al de wachtenden op
+zij te duwen en door zijn bekendheid met de andere cavasjes werden
+wij bijna steeds vóór alle anderen geholpen. Eerst ging het naar het
+Duitsche consulaat, waar we drie foto's achterlieten, daarna naar het
+Oostenrijksche, waar men ook twee van onze conterfeitsels verlangde;
+toen nog naar het Bulgaarsche--en onze morgen was voorbij.
+
+Het werd den consul duidelijk, dat we niet zoo snel zouden kunnen
+vertrekken als hij wel had gedacht, want het groote werk begon pas;
+de Turksche afdeeling moest bezocht en de Turk houdt nu eenmaal van
+"javasj, javasj", zachtjes aan dan breekt het lijntje niet; niets
+wordt er vlug afgewerkt; maar ik spaar u meer bijzonderheden, hoe
+de politie ons naar den commandant zond en hoe die ons weer naar een
+andere plaats verwees, na ons eerst twee uur te hebben laten wachten;
+maar dit verzeker ik u, dat we ons Dinsdag nog haasten moesten om
+dien dag klaar te komen. Toch had ik een prettigen morgen. Ibrahim
+was van oordeel, dat ik Constantinopel niet verlaten mocht, zonder
+de bazaars gezien te hebben, iets waarmee ik natuurlijk volmaakt
+instemde. En zoo togen we er op uit.
+
+Men heeft hier een typisch Oostersch schouwspel. Europeanen ziet men er
+bijna niet, slechts Oosterlingen, met bonten tulband op het hoofd, die
+gelaten voor hun winkeltje zitten, sommige slapende, vertrouwend op de
+eerlijkheid der voorbijgangers. De straten zijn geheel koepelsgewijze
+overdekt, en het is alsof men eenige eeuwen was teruggegaan, wanneer
+men daar rustig rondwandelt in die wereld, zoo heel verschillend
+van die, waar we zoo pas vandaan kwamen. Ibrahim stelde voor, in
+de bazaars te gaan eten, welk plan met toejuiching werd begroet. We
+traden een klein kamertje binnen, waarin drie à vier tafeltjes stonden
+en waarvan het achterste deel ingenomen werd door een groote kachel,
+waarop massa's potten en pannen stonden te pruttelen. Ibrahim scheen de
+gewoonten van de bazaars te kennen, tenminste hij stapte heel kalm op
+het fornuis toe, lichtte alle deksels van alle pannen, berook de eene,
+prikte eens in de andere, en bepaalde daarna zijn keus tot pilau, een
+Turksche rijstschotel. Wij keken ook eens in de potten en bestelden
+karbonaden, aardappels en groenten. Als dessert kregen we nog karpoes
+of watermeloen en ik betaalde een schijntje voor die kostelijke menus.
+
+Na afloop van ons diner drentelden we nog een keer de bazaars door,
+zeer tot genoegen van Ibrahim, die er iedereen scheen te kennen. Een
+van zijn vrienden, een oude Turk met gelapte broek vroeg, of we niet
+eens bij hem kwamen uitrusten. Ik kreeg een extra mooi matje en weldra
+zaten we met gekruiste beenen samen te praten, terwijl mijn gastheer
+aan een koffiestalletje vier koffietjes bestelde. Dit leek me een
+beetje te kras, hij een arme Turk, die in deze dure tijden nog wou
+tracteeren. "Amman, effendi, dit is mijn plicht om u te danken voor
+uwe gastvrijheid."
+
+Maar de groote oogen, die mijn gastheer opzette en de toon, waarop
+hij me toevoegde: "Bou haïp effendi," het is schande,  deden mij zijn
+aanbod maar aannemen. Even later kwamen er nog drie andere  Turken
+bij, om het wonderdier eens aan te gapen, en toen ik voor deze een
+koffie wou bestellen, kreeg ik ten antwoord:  "Uw gasten zijn mijn
+gasten", en ook voor hen werd een kopje echt Turksche drank besteld,
+die, tusschen twee haakjes, tegenwoordig niet meer zoo lekker is als
+vroeger daar ze gemaakt wordt van gerst en vijgen.
+
+Nadat ik een poosje mijn Turksche kennis ten toon had gespreid,
+gingen we verder de bazaars door; in verschillende winkels kocht ik
+nog eenig Turksch borduurwerk, waarna we ons naar ons hotel begaven.
+
+Nog een lekkere, lange nacht en toen weer op reis.
+
+Over het geheel was het een prettige reis van Constantinopel naar
+Koeleli Bourgas. Om 8 uur vertrokken, kwamen we om 5 uur aan de
+Bulgaarsche grens. Niet dat het landschap schoon was; waar de Turk
+komt, wordt alles woest, maar we hadden een prettige coupé, waarin
+slechts een hooggeplaatst Turksch officier, mijn reisgezel en ik
+zaten. Dat was een groot voordeel, en daarbij gingen we door een
+streek, rijk aan geschiedkundige herinneringen uit den Balkanoorlog. Ik
+wist niet, dat Tchachalda zoo dicht bij Constantinopel ligt, en hoe
+het mogelijk is dat de Bulgaren niet doorgegaan zijn, toen ze eenmaal
+zoover gevorderd waren, is mij een raadsel. Om ongeveer 12 uur gingen
+we koffie drinken, met zelf meegenomen sardientjes, leverpastei, brood
+en druiven. En goed was het, dat we die voorzorgen genomen hadden,
+want van een spijswagen geen spoor en aan geen enkel station waar we
+ophielden was iets anders te krijgen dan een zwart koffietje. Toen
+wij gereed waren begon onze Turk de vreemdste toebereidselen te
+maken. Zijn uniformjas had hij reeds lang uitgetrokken, maar daar
+bleef het nu niet bij.
+
+Zijn vest volgde zijn jas, daarna ging hij zitten, trok zijn kousen en
+schoenen uit en ging toen naar het fonteintje om zich te wasschen. De
+reinigingen spelen bij den Turk een groote rol; voor hij ging eten,
+moesten handen en voeten gewasschen worden. Niet alleen heeft dit een
+practische reden--geen baccillen met het eten te verorberen, vooral
+practisch voor den Turk, die zich thuis nooit van een vork bedient en
+elders er slechts een zeer onhandig gebruik van weet te maken,--het
+heeft ook een zinnebeeldige beteekenis. Slechts rein mogen ze God
+naderen, en deze uitwendige reiniging is een symbool van het hart
+dat slechts gereinigd tot Allah kan toetreden. Toen hij terugkwam,
+zette hij zich met het gezicht naar het Oosten, legde een schoonen
+handdoek over een deel van de bank, kruiste de beenen onder zich
+en begon zijn gebeden te prevelen, waarbij hij zich iederen keer
+vooroverboog en zijn doek kuste, die uitgespreid werd om aanraking
+met onheiligen grond te voorkomen.
+
+Zooals ik reeds zei, om 5 uur waren we in Koeleli Bourgas, waar we
+alvorens uit den trein te stappen, eerst onderzocht werden door de
+douane en den dokter, verbazend geschikte lui; bij de douane behoefde
+men niet z'n geheelen koffer leeg te pakken, en het medisch onderzoek
+liep af met tongen uitsteken en het toonen van onze cholera papieren.
+
+Om 6 uur was het onderzoek van den trein geëindigd, en konden we in
+den anderen overstappen, die ons naar Sofia zou voeren. Van dit eind
+van de reis kan ik niets vertellen, want bijna dadelijk legde ik mij
+ter ruste, wat misschien een te grootsche uitdrukking is voor in een
+hoekje rechtop te zitten slapen. Een ding heb ik echter geleerd, dat
+men zich overal aan went, want gedurende onze geheele reis konden we
+geen slaapwagen krijgen, maar aan het slot sliep ik zoo vredig zittend,
+alsof ik me in het heerlijkste, donzen bed had gevlijd.
+
+En nu Sofia! Wat had ik er me niet van voorgesteld. Als kind had ik
+een soort van aureool om die stad gewonden; het woord plateau van
+Sofia had beteekenis voor mij; vreemde woorden trekken een kind altijd
+aan; maar helaas! die illusie werd me ontnomen. Nu ben ik evenwel geen
+onpartijdig beoordeelaarster, ik heb er slechts één dag vertoefd, en in
+dien tijd moesten we naar twee verschillende politiebureau's, zoodat er
+niet veel tijd overbleef voor het bewonderen der stad zelf! Bovendien
+was ik dien dag uit mijn humeur. Ik was zoo dom geweest de leiding over
+te geven aan een Israëlietisch heer, Herr Franck, uit Constantinopel,
+die naar Weenen ging om inkoopen te doen voor zijn geschäft, en voor ik
+het mezelf bewust was, had hij de teugels in handen genomen. Hij had
+het reçu van onze bagage, hij zou wel een goed restaurant opzoeken,
+en bracht ons in een plaats, die er van buiten aardig uitzag,
+maar waar je bijna niets te eten kon krijgen, en waar niemand eenig
+andere taal kende dan Bulgaarsch. En wij hadden nog wel gedacht eens
+een hartigen maaltijd te gebruiken na al het brood met sardientjes,
+waartoe wij veroordeeld geweest waren. Toch heb ik er later weer een
+goede zijde aan ontdekt; of we wilden of niet, leerden we er eenige
+Bulgaarsche woorden, die ons later weer goed van pas kwamen.
+
+We werden hier door kanongebulder begroet; een vijandelijke vlieger
+n.l. was boven de stad aan het doen van verkenningen en werd op
+deze wijze verjaagd. Dit was het eerste teeken, dat we zagen van
+den Europeeschen oorlog; later, toen we door de stad liepen, zagen
+we een tweede; een hospitaal, waar men sterk scheen te gelooven
+in zonnebaden, overal zag men de soldaten liggen, arme kerels, in
+de blakende zon, de een met een klein rond gaatje in den rug, de
+ander met een sabelhouw over den schouder; een derde met een wonde
+aan het been, en dubbel dankbaar was ik dat ons Holland buiten al de
+verschrikkingen gebleven was.
+
+In allen gevalle waren we blij, Bulgarije's hoofdstad te verlaten; om
+4 uur zette de trein zich in beweging, de zon goot nog haar stralen
+over de stad uit--ik herdenk dit feit, omdat we daarna bijna geen
+zon meer gezien hebben--en wij bevonden ons in een prettige coupé,
+met Herr Franck en een Bulgaarschen heer, die naar Widdin moest,
+opgeroepen als soldaat. De raampjes van alle treinen waren hier wit
+geverfd, maar er was geen verbod uitgevaardigd dat de raampjes niet
+mochten geopend worden, veel hielp dus deze voorzorgsmaatregel niet. En
+gelukkig! Want dit is een van de mooiste streken, waar ik doorgekomen
+ben: hooge bergen, geheel met dennen begroeid, met hier en daar een
+klein huisje ertusschen; andere gedeelten zijn weer geheel kaal; de
+bergen bestaan uit een geelachtige zandsteen, heel hoog, loodrecht
+verheffen ze zich en hier en daar haast zich een beekje den voet te
+bereiken, kleine watervalletjes makend wanneer het van een uitstekend
+punt naar beneden springt. Het aantal tunnels, waar men door komt,
+is enorm. Op dat kleine eindje van Sofia naar Lompalangka vindt men
+21 tunnels, en bij iederen tunnel ziet men eenige steenen in de rotsen
+gemetseld, waarschijnlijk is daar een kruitmagazijn achter verborgen,
+om in geval van nood de lijn in de lucht te laten vliegen. Het speet
+me genoeg, toen het te donker werd om verder uit te kijken.
+
+Den volgenden morgen, om 6 uur, werden we gewekt door de stem van
+den conducteur, die ons vertelde, dat we in Lompalangka waren.
+
+Hier werden we voor het eerst tamelijk scherp onderzocht. Onze geheele
+koffer werd uitgepakt, stukje voor stukje nagezien, en wij zelf naar
+een apart hokje gevoerd, waar we gefouilleerd werden. Daar hoorden we,
+dat de Donauboot, die ons naar Orsova zou brengen, om 7 uur vertrok,
+"maar als u u haast, kunt u hem nog wel halen".
+
+Wij dus beenen gemaakt; maar toen we na een wandeling van ruim 20
+minuten bij den Donau kwamen, was de boot reeds om 5 uur afgevaren,
+en er was geen andere vóór den volgenden morgen; het eenigste wat ons
+dus te doen overbleef was: een goed onderkomen zoeken voor den nacht.
+
+Intusschen was ons gezelschap met één persoon vermeerderd. Een
+zekere Herr Schmidt, een Duitsch ingenieur die den tunnel voor den
+Bagdad-spoorweg tot stand had helpen brengen en nu op den terugweg
+was naar Duitschland. Hij was het type van den bier-Duitscher, met
+een klein petje op een dik hoofd, een ransel op z'n rug, een kaal
+versleten jasje over een dik bierbuikje. Terwijl we nog stonden te
+beraadslagen, waar nu heen te gaan, nam hij het woord: "Ik ben hier
+vroeger al eens geweest. Er is hier eine schöne oesterreichische
+Wirtschaft, solche hübsche Leute, ein alter Mann und eine gute,
+alte Frau, en ze zijn uiterst gastvrij, voor 2 kronen heb je een
+mooie kamer en volop eten en drinken."
+
+"Hm," zei onze Bulgaarsche vriend, "dat lijkt me wat wonderlijk
+in deze tijden. Bedoel je misschien Hotel Bellevue, daar wonen
+Oostenrijkers!"--"Wel nee, het was een heel gewoon huisje, en
+als we maar eens door Lompalangka loopen, zal ik het van zelf wel
+terugvinden". En zoo ving onze tocht aan. Weldra hadden we drie
+woorden van onzen Bulgaarschen heer geleerd, die we bij ieder huisje
+herhaalden: "Doebroetroe, Austrikia petoekah?" wat zooveel zeggen
+wou als: "Goeien morgen, Oostenrijksch hotel?" Maar telkens werd
+geantwoord "Née", waarbij zoo hard met het hoofd "ja" geknikt werd,
+dat we in het begin hoopten het "Austrikia petoekah" gevonden te
+hebben. Vertel ik daar nog bij, dat in het dialect-Grieksch, dat in
+Anatolië gesproken wordt, "née", "ja" beteekent, dan zult ge kunnen
+begrijpen, dat het voor ons een Babylonische spraakverwarring werd.
+
+Toch herhaalden we iederen keer dapper ons "Doebroetroe", tot de
+Bulgaar er genoeg van kreeg en zei: "Ziezoo, ik ga naar Hotel Bellevue,
+wie gaat er mee?"
+
+Wij allen, Herr Schmidt incluis, begonnen het vergeefsche van onze
+pogingen in te zien, en verblijd dat er aan het geslenter een eind
+zou komen, volgden we een meer betrouwbaren gids, die ons weldra
+Hotel Bellevue binnenleidde.
+
+Daar gekomen, raakte Herr Schmidt in vervoering: "Da ist meine schöne
+Oesterreichische Wirtschaft," als gevolg van die mededeeling, dachten
+we dat meteen "die gute, alte Frau", te voorschijn zou komen; maar
+inplaats daarvan werden we ontvangen door een stuursche meid. Op onze
+vraag: "Austrikia petoekah?" begon deze zoo'n lang verhaal, in zulk
+vlot Bulgaarsch, dat het maar goed was dat er iemand bij ons was,
+die die taal ten volle verstond.
+
+Weldra werd het ons duidelijk, dat die kamer van 2 kronen wel opgegeven
+kon worden, evenals het vooruitzicht daar te logeeren. Er was slechts
+één kamer beschikbaar, en onze vraag om dan maar vast te ontbijten
+werd beantwoord met een gebrom, dat het nog veel te vroeg was. Toch
+hadden wij na dien zwerftocht honger, en dus, gingen we zitten bij
+een kiosk aan den kant van den weg, de een op een omgekeerde ton,
+de ander op een gebroken stoel, een derde op den grond op turksche
+manier, bestelden een kom geitemelk, kregen er een homp brood bij en
+gebruikten zoo ons sober maal, nog in spanning of we voor den nacht
+een onderdak zouden vinden.
+
+Om 9 uur ving onze tocht weer aan, op zoek naar een hotel. Het
+eerste der drie die we bezochten, zag er erg vuil uit, het tweede
+was schrikbarend duur; alleen voor een kamer vroeg men acht lewa,
+wat gelijk staat met 8 francs; doch ten slotte vonden we rust in het
+derde, nl. in hotel Saloniki, waar de heeren samen één kamer kregen
+en ik eenige bezitster werd van een apartement, dat er tamelijk
+helder uitzag en waar ik op de waschtafel hollandsche boertjes en
+boerinnetjes aantrof.
+
+Veel is er niet van Lom te vertellen; bovendien heeft het nu in brand
+gestaan en bestaat wellicht niet meer--en van de dooden niets dan
+goeds! Heel vroeg trokken we in Lompalangka naar bed, want we hadden
+bevel gekregen 's morgens, of liever 's nachts om drie uur, bij den
+commandant te zijn en nogmaals onze passen te laten afteekenen. Om
+half drie stonden we dus reeds op, kleedden ons in allerijl en
+kwamen klokslag drie uur bij het wachthuis, waar twee schildwachten
+stonden. Daar ving ons Bulgaarsch gebrabbel weer aan, want nu kwam
+onze gids niet mee, daar hij niet naar het buitenland ging. Ziehier
+het volgende gesprek, dat zich ontknoopte. Wij: "Commandant???" De
+schildwacht: "Kak?" We begrepen dat dit "wat" beteekende. Dus wij
+nog eens weer "Commandant?", dezen keer met nog grooter vraag in
+onze stem. "Oh, commandant spaue"; dat was weer een nieuw woord,
+dus om verdere inlichtingen te krijgen, schreeuwden wij nu op onze
+beurt "Kak?" = "Commandant spaue", maar ziende dat het woord ons niet
+verder op de hoogte bracht, lichtte hij het nu met gebarentaal toe; hij
+vouwde zijn handen tegen elkaar, legde er het hoofd op, sloot daarbij
+zijn oogen, waardoor het ons klaar werd, dat de commandant nog in
+zoete rust lag. Na een half uurtje echter was hij, hoewel eenigszins
+brommend, present; we moesten voor de zooveelste maal opbiechten,
+waar we vandaan kwamen, waarom we weg wilden en welken weg we dachten
+te nemen; gelukkig kende de commandant fransch, wat het onderzoek
+vergemakkelijkte. Hij zette een paar bulgaarsche krabbels op onze
+passen, nog eens weer moest onze bagage nagezien worden, waarna we
+om half vijf op de boot konden gaan, die prachtig ingericht was, zoo
+iets als onze Rijnbooten, alleen is de zaal beneden grooter en mooier
+ingericht dan bij de onze, maar bovendeks, dunkt mij, winnen de onzen
+het weer. Veel ben ik trouwens niet op het dek geweest, want den heelen
+dag door regende het, zoodat de reis op den duur erg eentonig werd.
+
+In het begin was het interessant genoeg Bulgarije en Roemenië, later
+Servië en Roemenië te vergelijken, maar wanneer men steeds dezelfde
+vergelijkingen maakt, raakt daar ook de aardigheid af.
+
+Langs bijna de geheele grens van Roemenië, dus aan den eenen
+Donauoever, liggen niets als bosschen en kreupelhout, een verbazend
+moeilijke streek om door te trekken voor een mogelijken vijand,
+terwijl in Bulgarije alles open en bloot ligt. In Servië treft u weer
+iets geheel anders. Geen stukje grond is er onbebouwd gebleven; wat
+organisatie betreft, moet men respect hebben voor de Duitschers. Den
+heelen dag vermaakten we ons dus met uitkijken naar een volgenden
+maaltijd, en juist toen die laatste maaltijd gereed was, kwam het
+groote punt van de geheele reis, de IJzeren poort. Twintig minuten,
+vóór we er heusch waren, kwam er al een loods bij ons aan boord. De
+Karpathen werden hoe langer hoe duidelijker zichtbaar; men kon
+de dennen erop al onderscheiden. De Donau werd nauwer, het water
+begon in het midden te bruisen, werd aan den kant ondieper, wat twee
+gestrande schepen bewezen, en langzamerhand naderden de bergen den
+oever; hier werd de stroomdraad zoo sterk, dat men aan weerszijden
+een betonnen wal gemaakt heeft. We kwamen er door toen het begon
+te schemeren, bovendien brak er toen juist een onweersbui los, wat
+alles nog indrukwekkender maakte; het gerommel van den donder werd
+weerkaatst door de bergen, de bliksemflitsen belichtten duidelijk het
+omringende landschap en onwillekeurig kreeg men een gevoel van ontzag
+en voelde men zich klein. Het duurde zeker meer dan een half uur,
+eer we de IJzeren poort door waren en niet lang daarna, ongeveer 9
+uur, kwamen wij te Orsova aan. Hier ving hetzelfde spel weer aan,
+dat we al zoo vaak meegemaakt hadden. Al onze bagage werd op een
+of twee karren gezet, en die trokken weg naar een of ander gebouw,
+en daar een mensch er nu eenmaal niet van houdt zijn eigendommen
+in vreemde handen over te laten, dribbelden wij er allen met vlugge
+pasjes achteraan. Men kon zien, dat men in Oostenrijk was gekomen;
+alles was grootscheeps ingericht, in een groote zaal werd al onze
+bagage op lange banken uitgestald, ieder vloog naar zijn koffer en
+het onderzoek begon weer. Langzamerhand werd men strenger, couranten,
+waar ik schoenen in gewikkeld had, werden me ontnomen; als regel
+scheen te gelden, dat geen enkel stuk drukwerk mocht doorgelaten
+worden. Tenminste een Lichtenstein, die ik bij me had en een bundel
+ansichten uit Constantinopel werden me afgenomen en bij den kapitein
+gebracht. Deze kwam echter met een lachend gezicht bij me en zei:
+"Dit zijn zeker reisherinneringen en dit wilt u zeker graag houden om
+op reis verder uit te lezen." Hierop volgde natuurlijk een dankbaar
+ja, waarop mijn schatten me weer ter hand gesteld werden. Alle passen
+werden nu nagezien, ieder moest door den dokter onderzocht worden,
+waarna de geheele gemeente aftrok, met uitzondering van de twee
+Hollanders, die aan een strenger onderzoek moesten gelooven. Ons
+werd verzocht nog even geduld te hebben; de kapitein zou ons naar een
+ander huis voeren, waar we nogmaals moesten ondervraagd worden. Onder
+een kletterenden regen kwamen we daar aan. We werden in een kleine
+wachtkamer gelaten uit welke de heer H. 't eerst werd opgeroepen,
+en daarna was het mijn beurt. Een officier zat voor een tafel met
+massa's geschriften voor zich: "Zoo, wie is u, waar komt u vandaan,
+waar gaat u heen?" "Is u wel eens in Parijs geweest?" "Jawel."
+
+"Wanneer?"--"Vier jaar geleden."--"O," een aanteekening. "Is u wel
+eens te Singapore geweest?" "Neen, nooit."--"Heeft u ook familie
+in België?"--"Nee."--"Pardon, juffrouw, u heeft daar een neef, die
+ingenieur is."--"Pardon, mijnheer, ik heb absoluut geen familie in
+België."--"O", weer een aanteekening. "Heeft u ook broers?"--"Jawel,
+mijnheer."--"Wat doen die?"--"De een is commies bij de post, de
+andere is surnumerair der belastingen, de derde surnumerair van de
+registratie en de vierde gaat op het gymnasium."--"Maar hoe noemt u
+dat in 't duitsch." "Ja, dat weet ik niet precies."--"Nu zegt u het
+dan maar in 't fransch." Ik deed een wanhopige poging en ziedaar welk
+schoon fransch van mijn lippen vloeide: "l'un est à la poste l'autre
+est surnumerair des impôts, le troisième est à la registration, et le
+petit au lycée."--"Goed, maar hoe zegt u dat nu in 't duitsch?" Ik
+mompelde zoo iets van steuern en registration en het onderzoek was
+afgeloopen. De kapitein was toen zoo vriendelijk ons een hotel aan
+te wijzen, waar we den nacht doorbrachten.
+
+'s Morgens vroeg om 5 uur waren we weer op, want om 6 uur vertrok de
+trein naar Boedapest, dien we maar net haalden. De trein was hier
+stampvol, de streek was niet mooi, de menschen praatten slechts
+Hongaarsch, wat een zeer zangerigen indruk maakt, bovendien durfden
+wij zelf geen gesprek aanknoopen, want overal in den trein waren
+groote plakkaten aangeplakt om de Oostenrijkers te waarschuwen
+voorzichtig te zijn: "Indien iemand u vraagt naar familieleden die
+in den oorlog zijn, is het voorzichtiger die persoon aan te geven aan
+het volgend station, waarschijnlijk wil hij u uithooren." We zaten dus
+elk maar in ons hoekje, en ik was dankbaar, dat ik mijn Lichtenstein
+had mogen behouden. We kwamen om 5 uur in Boedapest aan, en om half
+acht vertrokken we weer met den nachttrein naar Weenen. We misten
+hier den sneltrein naar Passau, zoodat we besloten ons hier maar een
+dag op te houden en meteen wat uit te rusten. En genoten heb ik dien
+dag. Het weer was iets aan 't opklaren, wel daalden er nog eenige
+buitjes op ons hoofd neer, maar 't geheel zag er nu bemoedigender
+uit. Bovendien, we waren in Weenen, we waren in een beschaafd land
+en niet te vergeten, we begonnen de daagjes nu te tellen voor we
+in mooi Holland zouden zijn. 's Morgens gingen we naar Schönbrunn
+per tram met haar vrouwelijke conducteurs. Op mij maakten deze geen
+netten indruk; bij de meesten kwamen pieken haar onder de petten te
+voorschijn, maar voor haar werk waren ze uitstekend; vlug en handig
+deden ze het af, zoodat de mannelijke collega's 't haar niet hadden
+kunnen verbeteren. In Schönbrunn was het heerlijk, kalm en vredig. Op
+de groote, breede wandelwegen trof men slechts enkele wandelaars aan,
+en het loover van de boomen leek ons zoo diep, frisch groen, na het
+donkere groen van warmer streken. De vogels zongen er zoo lustig,
+dat men moeite had te gelooven, dat dit het land was, waar het eerst
+de oorlog ontbrandde; wat meer is, dat dit de bezitting was van den
+keizer, die mede schuld had aan het begin van den wereldkrijg. Een
+prachtig park is het, met zijn breede lanen met reuzenhooge boomen,
+die alle aan één kant geschoren zijn, zoodat men twee groote, rechte
+lijnen kan volgen door een half uur lange laan; dan de waterwerken,
+waar Neptunus troont in al zijn staatsie en waar alles zoo schitterend
+in steen is uitgehouwen, dat men in verzoeking komt de druiventrossen
+af te plukken, die zich naar beneden slingeren. Overal staan verder
+bankjes, waarop men meestal een oud mannetje ziet zitten, een heerlijke
+plaats om zich te verbeelden nogmaals jong te zijn.
+
+Vlak bij het slot is het park meer aangelegd. Groote bloemperken met de
+snoezigste kleuren liggen daar, bedwelmende geuren uitwasemend, langs
+nissen, uitgehakt in het groen; iedereen heeft hier vrijen toegang;
+men loopt vlak langs het slot zonder ook maar eenmaal aangehouden te
+worden. Der gute Kaiser Franz werd heusch als vader beschouwd, zijn
+kinderen zouden hem nooit letsel willen doen. Een heerlijken, rustigen
+morgen brachten wij er door, een morgen, zooals we heusch wel noodig
+hadden na al onze vermoeienissen, na al onze nachten van half waken
+en half slapen, onze dagen van gebrekkig reizen. Onzen middag hadden
+we bestemd voor het Prater, de groote wandelplaats van Weenen. Met
+recht zijn de inwoners er trotsch op; heel uitgaand Weenen kan men
+hier bewonderen. Deze week was er nog een extra aantrekkingspunt:
+er was een oorlogstentoonstelling, en natuurlijk wilde iedereen wel
+eens zien, hoe nu eigenlijk hun dierbaren doodgeschoten werden en
+met welk soort wapenen. Dit is misschien te scherp gezegd: ik vergat
+een oogenblik, dat de opbrengst bestemd was voor het Roode Kruis;
+hoe het zij, het krioelde er van dames en heeren, en van verminkte
+militairen; arme kerels, ook zij wilden wel eens op hun gemak zien,
+hoe het eigenlijk toeging; daar in de loopgraven wisten ze er zoo
+weinig van, of waren ze wellicht blij, dat ze voor grooter ellende
+gespaard bleven; zoo keken ze met een gevoel van rust naar al die
+monsterwerktuigen die hen immers toch niet meer deren konden! Het was
+een groote tentoonstelling, men zag er alle soorten van wapenen, van de
+groote 42 cm. af, tot de sabels en klewangen toe door de Singhaleezen
+gebruikt; men zag er loopgraven, men zag er kanonnen verdekt opgesteld;
+buitgemaakte, half verbrande vliegmachines, handgranaten, bommen, ja
+alles, wat maar dienen kon om den menschen al het ontzettend lijden
+der hunnen beter te doen beseffen. Hadden ze zich dan eenmaal goed alle
+verschrikkingen voorgesteld, dan kwam er een weinig balsem op de wond;
+men kwam in een zaal, waar de gevangenkampen afgebeeld waren, en waar
+verteld werd, hoeveel gevangenen men reeds gemaakt had; een andere zaal
+toonde u weer, hoe kogels gemaakt en gekeurd werden. Zooals ik zei,
+het was een groote tentoonstelling, er was te veel om op te noemen,
+te veel zelfs om te onthouden. Wat indruk op me maakte, was de Roode
+Kruis afdeeling; men zag miniatuurtreintjes met miniatuurgewonden erin,
+draagbaren, verbandstoffen; maar vooral de afdeeling, waar men zorgde
+voor de verminkten, trok mij aan. Hier zag men hoe soldaten, die hun
+handen verloren hadden, daarvoor een soort knip in de plaats kregen,
+die ze leerden dicht en open maken door middel van een veer, zoodat ze
+alles weer hanteeren konden; hoe schrijvers hun pen leerden vasthouden,
+timmerlieden hun schaven; blijkbaar had men verschillende soorten
+kunsthanden, naar het ambacht, dat men uitoefende. Ook was er een
+mooie schilderij-afdeeling, de meeste met afgrijselijke voorstellingen;
+slechts een enkele had de weemoedige zijde, die der thuisgeblevenen,
+op het doek gebracht.--Het was toch een vredig gevoel,  weer uit
+die krijgsomgeving te komen, en den verderen tijd bleven we rustig
+in ons hotel, waar het eten  eenvoudig, maar goed en duur was. Het
+was wel grappig, de verschillende opmerkingen aan tafel te hooren,
+de een den ander plagend over het karige voedsel, dat verstrekt werd:
+"Bewahre, een goeie vermageringskuur voor jou,"--"ja jij hebt mooi
+praten, maar drie kleine stukjes brood per dag, als je honger hebt
+voor 20 zulke stukjes," en dan gingen de gesprekken over in zacht
+gefluister; overal was de angst voor "Spionengefahr". Ook ontbrak
+natuurlijk niet het spreekwoordelijk geworden "Gott strafe England",
+in een hoek van de zaal. Het eenige, dat er niet duur was, was het
+bier, waarvan dan ook ruim gebruik gemaakt werd.
+
+Ik heb er nog een aardig tafreeltje gezien. Een man in uniform
+kwam binnen gevolgd door een vrouw met twee kinderen. Blijkbaar
+was hij juist met verlof thuis, teruggekomen zonder letsel op te
+doen; tenminste de moeder keek iederen keer op naar haar man met
+iets ongeloovig blij's; was het mogelijk, dat hij terug was? En hij
+bezorgd: "Kom, Mütterchen, je bent mager geworden, de ronde wangen
+moeten nu weer terugkomen, hoor." Het jongentje was blijkbaar trotsch
+op zijn soldaten vader en het kleine krullekopje van een meisje--acht
+jaar was ze nauwelijks--praatte aan één stuk door, en na iedere
+tien hapjes wipte ze van haar stoel, om nog eens dicht bij vader
+te komen, eventjes zijn hand vast te houden en met zoo'n vreugde
+naar hem opziend, dat men zich kon indenken hoe zeer ze hem gemist
+had. Iedereen had plezier in het groepje; het meisje had ten slotte
+een plaats op z'n knie veroverd! Ze sprak nu niet meer, maar liet
+rustig haar kopje tegen zijn breede borst rusten. Zelven bemerkten
+deze menschen niets van de belangstelling om hen heen, zoo geheel
+gingen ze op in hun eigen geluk, de tijd was zeker te kort om zich
+erover te bekommeren of oningewijden dit tooneeltje mee gade sloegen.
+
+
+
+Den volgenden morgen vroeg reisden we weer verder, we kwamen door
+een prachtige woudrijke streek, aan de stations zag men veel Fransche
+uniformen, die blijkbaar belast waren met het sorteeren van de post;
+langs den weg, in de bosschen aan het werk, veel Russen met groote
+petten op. 's Middags om 1 uur zouden we in Passau zijn en daarom
+gebruikten we ons middagmaal in den trein. Nooit heb ik zoo slecht
+voor 6 kronen gegeten als daar, het geheele menu bestond bijna uit
+"kartoffeln", kartoffelsoep, kartoffelgroente, en kartoffelnknödeln
+als déssert. Vooral dit laatste was bijna oneetbaar en verschillende
+borden werden weer net zoo weggenomen als ze voorgezet waren.
+
+Maar, enfin, we waren in Passau en troostten ons met de gedachte
+gauw in Holland te zijn, weinig eraan denkend, dat hier onze echte
+moeilijkheid eerst beginnen zou. Natuurlijk werd al onze bagage
+weer op handkarren geladen, maar we waren er aan gewoon en stapten
+er dus heel blijmoedig achteraan. Weer moesten we eerst onze passen
+laten afteekenen, wij, de Hollanders, werden afzonderlijk gehouden,
+we bleven niet binnen de grenzen, dus een strenger onderzoek wachtte
+ons. Ook dit wisten we en maakten er ons dus niet bezorgd over,
+maar o wee! toen de Hauptmann verscheen. Met een verbazend barsch
+gezicht begon hij: "Waar komt U vandaan, waar wilt U heen. Was ist
+Ihr Reisezweck?"--"Ik wou graag naar huis terug."--"Heimreise? Und
+das in Kriegszeit, ist das een Reisezweck?" Het lag me op de tong te
+zeggen: "Als dat niet zoo is, hadden ze me dat wel in Smyrna of in
+Constantinopel kunnen vertellen," maar hij zag er weinig aanmoedigend
+uit. Toen werd onze bagage onderzocht. In Weenen had ik me de weelde
+veroorloofd een nieuwe krant te koopen voor mijn schoenen, maar deze
+deelde in geen gelukkiger lot dan de vorige; zonder iets te zeggen,
+werd die op een hoop drukwerk geworpen. Mijn Lichtenstein kwam ook
+weer voor den dag, en zonder verdere commentaar werd deze mede tot
+dien stapel veroordeeld; met moeite redde ik er een kiekje uit. Met
+mijn souvenirs uit Constantinopel, die de Orsovasche kapitein me zoo
+genadiglijk had laten houden, ging het niet veel beter. Ik wendde
+nog een poging aan: "Ich möchte sie so gern behalten wie Erinnerung
+an Constantinopel," maar voor ik het gezegd had, wist ik reeds,
+dat alles vruchteloos zou zijn; zoo'n barsch gezicht was niet te
+vermurwen. Maar het vervelendste oogenblik was nog niet gekomen. Hij
+keek mijn handtaschje na en vond daar m'n duiten. "Wat doet U met al
+dat geld, U heeft veel te veel bij U?"
+
+"Ja, Herr Hauptmann, maar ik had niet het geringste idee, wat de
+reis kosten zou en bovendien wist ik, dat we misschien 14 dagen aan
+de Oostenrijksche of Duitsche grens zouden opgehouden worden en dan
+moest ik toch geld hebben om in een hotel te kunnen gaan!" "Hm",
+bromde hij, "u heeft toch veel te veel bij u." Enfin, blijkbaar zag
+hij in, dat daar niets meer aan te doen was, en dus bedacht hij iets
+anders. "Waar komt u vandaan?"--"Van Smyrna."--"Bij wie is u daar
+geweest?" "Daar en daar."--"En kunt u me dat bewijzen?"--"Neen, ik
+wist niet, dat dit noodig was. Noch de Hollandsche noch de Duitsche
+consul heeft me daar iets van gezegd."--"Dus dat moet ik dan maar
+gelooven. Hm," nog eens naar mijn pas gekeken. "Wat staat daar op uw
+pas?" Het was het Bulgaarsch gekrabbel, waar hij op wees. "Dat weet
+ik niet."--"En als ze u op uw pas schrijven, wat u niet begrijpt,
+vraagt u dan niet, wat het is?"--"Neen, maar ik weet wel ongeveer,
+wat erop staat, dat ik nl. door Bulgarije mag reizen."--"En wat staat
+hier?" Ditmaal moesten de Turksche hieroglypen het ontgelden. "Dat
+weet ik ook niet."--"En u bent meer dan twee jaar in Turkije geweest
+en u kunt nog geen Turksch lezen?" "Neen, Herr Hauptmann."
+
+Schouderophalend over zoo veel domheid, stapte hij nu naar den heer
+H. "Zoo en waar is uw geld?" "Ich habe kein geld, das fräulein geeft
+mir alles."
+
+"Das fräulein geeft hem alles!" Op hooge pooten kwam de
+Hauptmann terug. "Is dat een vriend van u?"--"Neen."--"Is het
+dan een vreemde?"--"Ja."--"En u geeft een vreemden heer maar zoo
+geld?--"Pardon mijnheer, ik geef het hem niet, maar ik leen het
+hem." Om dit verhaal te kunnen begrijpen, moest ik eerst uitleggen,
+hoe de vork in den steel zat. De heer H., derde stuurman aan boord van
+een der Hollandsche booten, had gedacht het benoodigde geld voor zijn
+terugtocht aan het consulaat in Constantinopel te vinden, maar was
+in die hoop teleurgesteld. Het eenigste, wat er op zat, was, zei de
+consul, naar Holland te telegrafeeren en te wachten tot het geld kwam.
+
+Nu vond ik de Turksche hoofdstad prachtig, maar om er langer te
+blijven dan noodig was, met Holland in 't vooruitzicht, lokte me
+niet aan. Daarom vroeg ik aan den consul, of hij wist hoeveel de
+reiskosten waarschijnlijk zouden bedragen en weldra bleek het me, dat
+mijn reisgeld zeker voldoende zou zijn voor twee personen, ik deelde
+dit den consul mede, waarna we daar afspraken, dat ik den heer H. het
+geld zou voorschieten en dat hij me dit terug zou geven in Holland,
+wat natuurlijk ook geschied is.
+
+Ik deed dit verhaal ook aan den kapitein, maar deze was zoo gauw niet
+tevreden. "Wie waarborgt u, dat hij er aan een volgend station niet
+van doorgaat, en dan ziet u nooit een pfennig terug van uw geld." Het
+zou kunnen, natuurlijk, maar de consul stond me in voor de eerlijkheid
+van den heer H., ik vertrouw hem ten volle..... Maar al deze redenen
+voldeden den heer Hauptmann niet. Als dit geen spionnage-geval was, een
+dame, die veel te veel geld bij zich had, daarvan blijkbaar een heer
+geheel vrij hield, dan wist hij het niet. En dus nog stuurscher dan
+de vorige malen klonk het: "Nu, ik weet niet, of ik u wel verder zal
+laten reizen. Ik denk, dat ik u naar Constantinopel terug stuur. Tot
+5 uur kunt u hier wachten, dan gaat er een trein terug naar Weenen
+en dan zal ik u melden, of u door kunt gaan of niet. Nu moet u
+onderzocht worden." En zoo gingen we weer een hokje binnen, en hier
+werd niets ons gespaard. Natuurlijk moesten we ons ontkleeden, maar
+daar bleef het niet bij. Alle zoompjes van elk kleedingstuk werden
+nagevoeld, mijn horloge werd geopend, ik moest mijn haar losmaken,
+waar de douanejuffrouw met haar handen doorheen woelde; ook het
+papier in mijn hoed, waarop "Maison Moderne"stond, werd veroordeeld;
+mijn reisgezel, de heer H., weervoer niet veel beter. Deze had nog
+immer een veldflesch met water in zijn zak, in Turkije en Bulgarije
+was het water niet te vertrouwen--en nu werd hij verdacht cholera
+baccillen of iets dergelijks met zich te voeren. "Wat zit er in die
+flesch?"--"Water."--"Zoo, water, drinkt u er dan eens uit." Natuurlijk
+deed de heer H. dit met het grootste plezier van de wereld, tòch werd
+de zaak blijkbaar nog niet geheel vertrouwd, tenminste zijn onderzoeker
+ging met de flesch naar den Hauptmann, die hem klaarblijkelijk beval
+den inhoud der flesch uit te gieten, tenminste leeg kwam ze weer in
+'t bezit van den heer H. Na dit onderzoek kwamen we weer bij den
+kapitein, die ons andermaal toevoegde: "Hm, ik denk, dat ik u naar
+Constantinopel terugstuur." Daarna kreeg een soldaat bevel ons naar
+de restauratiezaal te begeleiden, waar we dan ook met onzen bewaker
+in een hoek gingen zitten en waar we den tijd kortten met kaffee en
+kuchen te gebruiken. Toch popelde ons hart wel wat, vooral toen het
+tegen 5 uur begon te loopen. Zouden we heusch terugmoeten? Het liep
+beter af, dan we vreesden. Om 5 uur verscheen een andere soldaat:
+"U kunt doorreizen, maar u moet dadelijk Passau verlaten." Mijn eerste
+ingeving was een sprong van blijdschap te doen, maar toen: "dadelijk
+Passau verlaten? Er was toch geen trein meer naar Frankfort?" Ik was
+zoo vrij deze vraag ook aan onzen bewaker te stellen. Neen, dat was
+zoo, maar de Hauptmann had het zoo gezegd. "U moet dan eerst maar naar
+Landshut gaan, en dan kunt u morgen naar Regensburg doorreizen." Dit
+leek me het vreemdste plan, dat men zich denken kon, ik moest naar het
+Noorden en men wilde mij eerst naar het Zuiden sturen? Dus vroeg ik,
+of hij niet zoo vriendelijk wou zijn te vragen, of we niet tot morgen
+konden blijven. Brommend trok hij af, maar kwam toch weldra terug
+met de boodschap, dat het ons toegestaan werd, maar dat we dan den
+volgenden dag met den boemel van 9 uur naar Regensburg moesten gaan en
+dat we daar konden wachten op den sneltrein uit Passau. Maar we zaten
+immers in Passau, was het dan niet eenvoudiger daar den trein uit
+Passau af te wachten? Na lang beraad werd ons ook dit toegestaan. We
+brachten er een rustigen nacht door, en zorgden 's morgens op tijd
+in den trein te zitten naar Frankfort. Even voor het weggaan kregen
+we nog de boodschap mee, dat we ons nergens in Duitschland mochten
+ophouden. Nu daarvoor behoefden ze niet bang te zijn. In den trein
+kwamen de tongen los. Ieder had iets te vertellen van den Hauptmann,
+één was teruggestuurd geweest naar Budapest, een ander had twee dagen
+moeten wachten, maar met de narigheden kwamen ook de anecdotes los,
+zoodat er weldra in onze coupé een luidruchtige geest heerschte.
+
+Totdat hij binnenkwam. Het was een jonge man in uniform, bleek,
+doodsbleek, met ingevallen wangen en holle oogen. Maar dat was het
+niet wat ons stil maakte. Met een zenuwachtigen lach kwam hij binnen,
+zijn handen sidderden aanhoudend en toen hij zijn képi wilde afzetten,
+rolde die in de coupé, waarna hij in een ijzig lachen uitbarstte, op
+zijn knieën slaande om het grappige van het geval. Een van ons raapte
+zijn pet op en legde die in het net. Toen ging hij zitten, uitgeput,
+de oogen dicht, het was een der vele slachtoffers van den krijg; was
+het wonder, dat we stil werden? Er zaten twee vrouwen in de coupé,
+die beide zoons hadden aan het front. Eenige bejaarde mannen keken
+met medelijden naar dien ongelukkige. Dachten ze misschien, hoe hun
+jongens ook zoo terug zouden kunnen komen? Toen hij eenigszins bijkwam,
+begon hij zijn lijdensverhaal. "Het is niet gekomen door vrees,"
+hijgde hij. Arme kerel, al wàs het door vrees, wij zouden er je niet
+minder om geacht hebben! "Het was de zesde maand van den oorlog, en ik
+kreeg een hoofdschot en daarna werd ik door een granaat opgenomen en
+eenige meters ver weggeslingerd. Toen ze me vonden, werd ik geopereerd
+en bleef acht dagen onder narcose, en toen ik bijkwam, was ik zoo." En
+weer lachte hij dien ijzigen lach, dien hij niet bedwingen kon, juist
+als er iets akeligs was. Een oudere heer troostte hem, zeggende, dat
+het wel met rust in orde zou komen. "Ja, ja, dat zeggen ze allemaal."
+
+En het gesprek werd nu weer levendiger... totdat we opeens uit zijn
+hoekje een gil hoorden, zoo akelig en doordringend, dat velen van
+ons de tranen in de oogen kregen. Wij, gezonden, hadden niets van
+de oorzaak gemerkt, maar hij? Wisten we dan niet, dat een onverwacht
+geluid den man zoo van streek kon maken, dat hij gevaar liep, alles wat
+hij gewonnen had, weer te verliezen. Hard was de deur van onze coupé
+opengerukt door een nieuwen reiziger, en dat was voldoende geweest
+om hem een pijn te geven, zóó hevig als wij ons waarschijnlijk zelfs
+niet indenken konden. Nu, terwijl het te laat was, werd onze deur van
+binnen op slot gedaan, maar wat konden we doen tegen buitenstaande
+machten? Vliegensvlug,  met het eigenaardige geluid dat slechts twee
+passeerende treinen maken, vloog er een sneltrein langs ons heen. Weer
+hoorden we dien klagenden, snijdenden gil, weer begonnen hoofd en
+handen in heviger mate te trillen; achterover zonk het lichaam,
+woest rolden zijn oogen door het hoofd, en toen een der heeren,
+om hem verlichting te brengen, trachtte zijn boord los te maken,
+sloeg hij als een wilde om zich heen en keek ons met verschrikte,
+verbijsterde oogen aan. Het eenige wat we doen konden was een Roode
+kruisdokter roepen, van wie er eenige aanwezig waren. Dit was een
+kalme prettige man; met eenige flinke woorden, wist hij hem kalmer
+te maken, hij nam zijn hand in de zijne, en pratend of hij tegen een
+kindje sprak, deed hij zijn boord af, gaf hem wat te drinken, sloot de
+gordijntjes van de coupé en bleef bij hem zitten. Langzamerhand werden
+zijn stuiptrekkingen minder en de dokter vroeg enkelen van ons voor
+eenige minuten weg te gaan. Weldra volgde hij zelf ook en vertelde
+mij o. a., dat die jongen hopeloos verloren was, dat hij nooit meer
+beter zou worden. Toen de oorlog uitbrak, was het een jong, medisch
+student, vol hoop en kracht voor de toekomst, en nu, nu was er een
+wrak overgebleven. "En zoo is er niet één", vervolgde de dokter, "zoo
+zijn er duizenden." Vervloekt zij de oorlog met al zijn gruwelen! Aan
+een tusschenstation stapte de ongelukkige uit, hij ging uitrusten bij
+een oom, maar bij ons, achtergeblevenen, bleef de droevige stemming
+hangen, we hadden de gevolgen van den oorlog van te nabij gezien.
+
+'s Avonds om 9 uur kwamen we te Frankfort en namen meteen den
+nachttrein naar Keulen, dat we om half zeven bereikten. Om 7 uur
+uit Keulen en 's avonds in Holland! Dat dachten we tenminste; maar
+helaas! we hadden buiten den waard of liever buiten de Duitschers
+gerekend. Na een kopje koffie zonder suiker genuttigd te hebben,
+stapten we in naar Emmerik, en van daar gingen we naar Elten, waar we
+voor het laatst onderzocht moesten worden. Dat ging hier heel kalmpjes
+en reeds dachten we verder te kunnen gaan. Verbeeldt u echter onze
+teleurstelling, toen we hoorden, dat we niet verder mochten, voor
+dat onze portretten uit Passau waren ontvangen.
+
+Zal ik verder vertellen, hoe we daarop drie dagen moesten wachten, uit
+den treure den Elterberg beklommen, om het beloofde land uit de verte
+te aanschouwen; hoe we een keer naar het wachthuis werden opgebracht,
+omdat we ons te dicht bij de Hollandsche grens waagden en hoe we in
+die drie dagen tijds slechts één keer warm eten kregen, en dat dit nog
+zeer, zeer schamel was? Neen, ik wil u en mezelf deze beschrijving
+besparen, u, omdat het een opeenhooping van verveling is en mezelf,
+omdat ik in mijn geheele leven geen naarder dagen heb doorgebracht.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by 
+Betsy van der Poel
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND ***
+
+***** This file should be named 28181-8.txt or 28181-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/8/1/8/28181/
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/28181-8.zip b/28181-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..6cff7d3
--- /dev/null
+++ b/28181-8.zip
diff --git a/28181-h.zip b/28181-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..246e2ef
--- /dev/null
+++ b/28181-h.zip
diff --git a/28181-h/28181-h.htm b/28181-h/28181-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..a1fe2ac
--- /dev/null
+++ b/28181-h/28181-h.htm
@@ -0,0 +1,1942 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Betsy van der Poel">
+<meta name="DC.Creator" content="Betsy van der Poel">
+<meta name="DC.Title" content="Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd">
+<meta name="DC.Date" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3, .pseudoh3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4, pseudoh4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+
+.red
+{
+color: red;
+}
+
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.centertable
+{
+/* center the table */
+margin: 0px auto;
+}
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+/* right aligned page number in table of contents */
+.tocPagenum, .flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+
+.caps
+{
+text-transform:uppercase;
+}
+
+.fraktur
+{
+font-family: 'Walbaum-Fraktur';
+}
+
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align:super;
+}
+
+.poem
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+ul { list-style-type: disc; }
+ol { list-style-type: decimal; }
+ol.AL { list-style-type: lower-alpha; }
+ol.AU { list-style-type: upper-alpha; }
+ol.RU { list-style-type: upper-roman; }
+ol.RL { list-style-type: lower-roman; }
+.lsdisc { list-style-type: disc; }
+.lsoff { list-style-type: none; }
+
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+
+
+
+
+
+/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+p.dropcap:first-letter
+{
+color: #001FA4;
+font-weight: bold;
+}
+
+sub, sup
+{
+line-height: 0;
+}
+
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by 
+Betsy van der Poel
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd
+       De Aarde en haar Volken, 1917
+
+Author: Betsy van der Poel
+
+Release Date: February 25, 2009 [EBook #28181]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND ***
+
+
+
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="body"><span class="pagenum">[<a id="xd0e85" href="#xd0e85">73</a>]</span><div class="div1">
+<h2 class="normal">Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd.</h2>
+<p class="byline&#xA; ">Door Betsy van der Poel.</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-073.jpg" alt="Aan de kade van Smyrna." width="720" height="464"><p class="figureHead">Aan de kade van Smyrna.</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p style="&#xA; background: url(images/im1917-073.gif) no-repeat top left;&#xA; &#xA; padding-top: 60px;&#xA; "><span style="&#xA; float: left;&#xA; width: 105px;&#xA; height: 90px;&#xA; background: url(images/im1917-073.gif) no-repeat;&#xA; &#xA; background-position: 0px -60px;&#xA; &#xA; text-align: right;&#xA; color: white;&#xA; ">M</span>ademoiselle, een brief voor U uit Smyrna.
+
+</p>
+<p>Haastig nam ik hem uit de handen van de Grieksche meid, brak hem open en las een uitnoodiging om op het bureau van den Nederlandschen
+Consul, Mr. van Uye Pieterse te komen.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Was natuurlijk over m&#8217;n terugkeer naar huis, waarover al zoo lang was geschreven, en die door den steeds verder om zich
+heen grijpenden oorlog al meer op den achtergrond geschoven werd.
+
+</p>
+<p>Ik was al bijna drie jaar op een landgoed in Klein-Azi&euml;, dicht bij Smyrna gelegen. Ik was er thuis geraakt onder dien blauwen
+hemel, en op het landgoed, dat daaronder zich warmde in de gulden, tropische zon; en dit te meer, toen mijn verblijf in Klein-Azi&euml;
+tengevolge van den oorlog maar steeds werd verlengd. Ik had het gekend in den vrede; ik had er den oogst zien groeien, &#8217;k
+had hem in &eacute;&eacute;n week tijds zien opeten door sprinkhanen; ik had de schaapherders de wacht zien houden over hun kudden, had
+meegemaakt hoe deze geroofd werden, en nieuwe lammeren een volgend jaar &#8217;t geleden verlies weer vergoedden. Ik had het ook
+gezien in oorlogstijd&#8212;de Grieksche bevolking uit hun dorpen verdreven door de Turken, die er bezit van namen, ik had er gevechten
+van vliegmachines gezien, geruchten gehoord van gevechten tusschen Turksche legerafdeelingen en mee geluisterd naar het bombardement
+der geallieerden. En nu dan werkelijk de kans werd geopend, dat ik terug zou gaan naar mijn eigen land, toen dacht ik in mijn
+blijdschap ook aan &#8217;t afscheid van al die lieve menschen, die ik in den vreemde had ontmoet en aan al de vriendelijkheid,
+die ik er had ondervonden.
+
+</p>
+<p>Gaarne zou ik hier nog wat van vertellen; doch ik zou over mijn reis spreken.
+
+</p>
+<p>Ik ging dan naar den Consul en hoorde daar, dat ik de reis zou maken met een zekeren heer H. militie-plichtige en bovendien,
+dat onze gezant te Konstantinopel mij alle faciliteiten en elke hulp van de zijde der Nederlandsche consulaire ambtenaren
+waarborgde. Mijn reis zou gaan over Sofia, Lompalangka en Orsova, daar er voor den Balkantrein tal van formaliteiten te vervullen
+waren, die ons wel veertien dagen in Konstantinopel zouden kunnen ophouden<span class="corr" id="xd0e108" title="Bron: :">.</span>
+
+</p>
+<p>Het tijdstip van mijn reis werd bepaald, en ik had slechts 2&frac12; dag om afscheid te nemen en het noodigste te pakken.
+<span class="pagenum">[<a id="xd0e113" href="#xd0e113">74</a>]</span></p>
+<p>Eindelijk, Vrijdagmorgen, 11 Augustus, reed het rijtuig weg. Voor &#8217;t laatst keek ik nog eens achterom naar &#8217;t landgoed, dat,
+stil als immer, de brandende zon verdroeg, naar het huis, waar ik zoo gelukkig was geweest.
+
+</p>
+<p>Nog geen vijftig meter waren we gereden, of daar zag ik opeens de mannen en vrouwen uit het dorp in twee rijen langs den weg
+geschaard. Terwijl ik me nog verwonderde over wat die daar deden, vertelde mijnheer me: &#8220;Die komen om U uitgeleide te doen&#8221;;
+en toen ik nog heel verrast en ontroerd vroeg: &#8220;Wat moet ik tegen ze zeggen?&#8221;, hoorde ik al om me heen de zangerige woorden,
+in &#8217;t Grieksch en Turksch gesproken, om mij toe te vertrouwen aan de Panayitza of Heilige maagd, en aan Allah; en ik herhaalde
+maar &#8217;t eenigste wat me te binnen schoot, den vromen wensch dien men elkaar hier sinds jaren toeroept in &#8217;t moeilijke, slaafsche
+leven: &#8220;God geve U kracht&#8221;. Zoo liet ik het landgoed achter me, en na in Smyrna nog even eenige goede vrienden vaarwel gezegd
+te hebben, ging ik slapen, want &#8217;t was morgen vroeg dag.
+
+</p>
+<p>Nauwelijks was de zon opgegaan over de baai van Smyrna en had hem gegeven die intens blauwe kleur, die men telkenmale opnieuw
+met dezelfde bewondering aanschouwt, of ik hoorde op mijn kamerdeur kloppen, en een stem die zeide: &#8220;Mademoiselle in&egrave; pendi
+misi&#8221;, mij waarschuwende, dat het half zes was, dus tijd om op te staan en de groote reis te aanvaarden.
+
+</p>
+<p>Niet lang daarna was ik op weg naar het station want, hoewel de trein niet voor half acht vertrok, had men ons verteld, dat
+het wenschelijk zou zijn, reeds om half zeven d&aacute;&aacute;r te wezen, omdat we den trein anders overvol zouden vinden. En gelukkig
+was &#8217;t, dat wij, mijnheer H. en ik, die raadgeving opgevolgd hadden, want toen eindelijk de conducteur van de Ottoman Railway
+het sein van vertrek gaf, zaten er in onze coup&eacute; 1<sup>e</sup> klasse, die bestemd was voor 6 personen, reeds acht menschen.
+
+</p>
+<p>De reis ging eerst naar Panderma, een stad aan de zee van Marmora. Het was een tocht met weinig afwisseling, we reden door
+een landschap met dorre vlakten, hier en daar met wat heuvels doorgolfd, zoodat het landschap helaas niet kon vergoeden, wat
+er in den trein ontbrak.
+
+</p>
+<p>Stelt u voor, een coup&eacute; vol Turken, menschen zonder beschaving nog, ruw en ongemanierd, die een vrouw als iets minderwaardigs
+beschouwen. Gelukkig kwam er in Magnesia een Israeliet binnen, een flinke kerel, iets beschaafds in zijn houding en in zijn
+oogen iets fiers. En dadelijk reeds werd het verschil duidelijk tusschen hem en den Turk; weldra zaten we in het Fransch te
+redeneeren en al pratend over Edmond Rostand en andere schrijvers, verliep de tijd sneller dan tot nu toe het geval geweest
+was. Weliswaar werd onze toestand in den trein hoe langer hoe onhoudbaarder, &#8217;s morgens zaten er twee menschen te veel in
+een coup&eacute;, &#8217;s middags om twee uur was de ruimte tusschen de banken opgevuld met koffers en manden, om vijf uur zaten reeds
+menschen op die pakken, en om acht uur zat de gang langs de coup&eacute;s opgepropt vol met menschen. Het werd zelfs zoo erg, dat
+&#8217;s avonds om tien uur iemand zijn toevlucht genomen had op de W. C. om daar wat rust te genieten. Een paar uur later kwam
+hij er met stralend gezicht uit, alsof hij wilde zeggen tegen de andere plaatsloozen: &#8220;Nou zoo&#8217;n schitterende plaats hebben
+jullie niet gevonden.&#8221;
+
+</p>
+<p>En nu begon de nacht. Gelukkig had ik een kussentje en een reisdeken bij me, waarmee ik &#8217;t me nog eenigszins behagelijk kon
+maken&#8212;want van slaapwagens was natuurlijk geen sprake&#8212;en toch, wat rust heb ik gehad in die zes uur?
+
+</p>
+<p>In de eerste plaats moest men stijf rechtop zitten wegens al die koffers en manden en ten tweede werd ik ieder oogenblik opgeschrikt
+uit m&#8217;n lichten dommel door een dikken Turk, die mij blijkbaar een zacht kussen vond en telkens probeerde tegen mijn schouder
+te leunen. Gedurig moest ik hem dan eenige duwtjes geven, om hem tot de orde te roepen.
+
+</p>
+<p>Om drie uur schrikten eenigen van het gezelschap op door een paar schokken en mijn buurman Turk gaf me een hartelijk stootje
+en vertelde me: &#8220;Pandermi gaeldi&#8221;, waar wij in gewoon Hollandsch voor zouden zeggen: &#8220;We zijn in Panderma&#8221;.
+
+</p>
+<p>Mijn vriendelijke reisgenoot gaf me hier inlichtingen. &#8220;Ziet u, u zult hier misschien wel wat moeite hebben; we moeten door
+een dokter onderzocht worden, aan een douaneonderzoek gelooven, en onze passen moeten nagezien worden door de politie. Als
+u even bij me blijft, kan ik u wijzen waar we zijn moeten.&#8221;
+
+</p>
+<p>Natuurlijk nam ik dit aanbod dankbaar aan, maar weldra bleek, dat dokters, douane en politie niet zulke vroege vogels waren
+als wij, nog rustig sliepen en dat we geduld moesten hebben tot zes uur. Gelukkig wist mijn menheer, zooals ik hem heel verwaand
+in mijn gedachten noemde, een klein koffiehuis, niet te ver van de boot af, en daar gebruikten we een Turksch koffietje om
+onze levensenergie weer een weinig op te wekken. Om zes uur maakte iedereen zich gereed de douane te bestormen.
+
+</p>
+<p>Ook wij deden daaraan mede; dom genoeg, want iedereen wist, dat de boot niet voor negenen afvoer, maar zoo is de mensch! Iedereen
+wilde N<sup>o</sup>. 1 zijn, iedereen wilde het eerst de boot betreden; misschien was het bij allen de zucht het Aziatisch werelddeel te verlaten.
+Hoe het zij, na een kwartier was er reeds een hevig gevecht in de douanezaal, een kamer van 2 M<sup>2</sup>, waarin vier beambten stonden; ze lieten ieder maar binnen stroomen, totdat ten slotte er noch plaats was voor de menschen
+om hun koffers uit te pakken, noch plaats voor de douane om zich te bewegen, met het gevolg, dat er een paar uitgeduwd werden,
+die met beteuterd gezicht in de wachtende menigte terecht kwamen, door wie ze verre van vriendelijk werden ontvangen. Zagen
+ze niet op die manier hun beste plaatsje door een ander ingenomen?
+
+</p>
+<p>Gelukkig vormde ik geen onderdeel van die wachtende menigte; mijn reisgezel was er heengegaan en had ons beider bagage meegenomen,
+zoodat ik het genoegen had alles kalm, van buitenaf te bezichtigen. Toch was het een rust, toen we eindelijk in het roeibootje
+stapten, dat ons naar de groote boot zou voeren, want&#8212;dachten we&#8212;nu is onze ellende geleden. Hoe vaak we die illusie gehad
+hebben op <span class="pagenum">[<a id="xd0e149" href="#xd0e149">75</a>]</span>deze reis en hoe vaak die wreedelijk werd verstoord, zou ik niet kunnen zeggen. Zoo was het ook nu weer; nauwelijks zaten
+we, of een jonge Turk kwam op ons af en brabbelde iets in een taal, dat dialect Turksch moet geweest zijn. In gewoon Turksch
+ben ik al geen heldin, maar zie je dan iemand met woedend gezicht voor je staan, die je in een dialect iets toeschreeuwt dan
+voel je je allesbehalve op je gemak. Om uitkomst te vinden in dezen bitteren nood, vroeg ik aan een Turk, die naast me stond,
+wat dat te beduiden had, en deze zei, dat die man 50 cent van me wou hebben voor het overzetten. Dus dat raadsel was ook weer
+opgelost, en onze bootsman gaf zoo&#8217;n triomfantelijk gebrom te hooren, dat het meer uitdrukte dan &#8220;daar heb ik die smeerlappen
+toch gedwongen.&#8221;
+
+</p>
+<p>Op de groote boot gekomen, werden wij allen in optocht naar het voordek gebracht, waar een gendarme ons opwachtte, om passen,
+cholera- en politiebewijzen na te zien. Toen kwam er eindelijk rust, in letterlijken en figuurlijken zin, want nog geen vijf
+minuten zat ik op dek, of ik zat te knikkebollen, dat het een aard had. De nacht met buurman Turk begon haar invloed te doen
+gelden. Ik heb nog even geprobeerd mijn oogen den kost te geven, maar daar mijn slaap eer toe- dan afnam, leek het me &#8217;t wijste
+me in Morpheus&#8217; armen te vlijen. En zoo geschiedde. Zoodra ik in bed lag sliep ik, en gelukkig ik kon slapen, vier uur achtereen.
+Ik zie mijn verbaasde lezers al: maar hoe is dat <span class="corr" id="xd0e153" title="Bron: nn">nu</span> mogelijk, juist op de zee van Marmora, waar het mooie begint, aangekomen, gaat ze slapen. Maar stelt u gerust, eerst had
+ik onderzocht, of het zeeschap lang gelijk bleef en ten tweede nood breekt wet. Bovendien kwam ik na mijn slaap zoo verkwikt
+boven, dat ik nu in &eacute;&eacute;n uur meer genoot dan ik anders in vier uur zou hebben gedaan. &#8220;Genoot&#8221; zei ik; maar feitelijk was er
+niet veel te genieten. Weliswaar was het water prachtig blauw en scheen de zon schitterend, maar veel meer was er niet te
+zien, behalve mistige bergen op den achtergrond, die langs dreven als verre droomen uit een vreemd land. De reis duurde van
+9 tot 5 uur. Maar om 4 uur begon het heusche genieten. Daar lag dan Konstantinopel, de koningin van het Oosten, en koninklijk
+inderdaad rees het al meer en al hooger voor ons op, gehuld in haar wit kleed van huizen en paleizen, omgroeid door een achtergrond
+van groen smaragd, aan haar voeten het blauwe tapijt van den Bosporus en veelvuldig gekroond door ontelbare gouden kroontjes
+van minaretten en moskee&euml;n. En steeds nam het in schoonheid toe. Ik heb de baai van Napels gezien, de baai van Smyrna vond
+ik mooier nog, maar de herinnering aan die twee wordt zwakker in mijn geheugen, als ik terugdenk aan den Gouden Hoorn.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-075.jpg" alt="Gezicht op Stamboel." width="686" height="448"><p class="figureHead">Gezicht op Stamboel.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Rustig ligt het daar als een baai in een baai, van alle kanten omgeven door dorpjes en buitenhuizen, die nederig opzien naar
+Konstantinopel zelf, dat, op een heuvel gebouwd, hoog boven de omgeving uitsteekt. Ik werd hier verwelkomd door den heer Craemer,
+drogman aan het Consulaat, een echte Hollander, die de vriendelijkheid had aan de boot tegenwoordig te zijn. Hij werd vergezeld
+door een Turk Ibrahim effendi, kavasj van het consulaat, die een groot vriend van ons werd. De heer Craemer bracht ons naar
+een hotel, waar we afscheid namen en waar we meteen een uitnoodiging ontvingen om den volgenden dag thee te komen drinken,
+daar we waarschijnlijk nu te moe zouden zijn en Dinsdagmorgen wellicht konden vertrekken. Het was toen Zondagavond, en ik
+dacht met een beetje spijt: dus maar &eacute;&eacute;n dag stil in Konstantinopel, dus maar &eacute;&eacute;n dag om al de heerlijkheden van Stamboel
+te aanschouwen! Ik had derhalve geen oogenblik te verliezen; trok onverwijld de stoute schoenen aan en vroeg in mijn gebroken
+Turksch den weg naar de Aya Sophia. Op onzen weg daarheen kwam ik door het nieuwe Europeesche deel, Pera, en door het oude
+Turksche gedeelte. Het nieuwe, met ondergrondsche spoorwegen, electrische trams, prachtige winkels en straten zoo breed, dat
+ze voor Londen niet behoeven onder te doen, verschilt in niets van een Europeesche hoofdstad; daartegenover het aloude, half
+vervallen, schilderachtige Stamboel, met zijn nauwe straten, die in de heuvels uitgehouwen zijn en trapsgewijze naar boven
+leiden. De Turken zijn trotsch op hun Europeesche wijk, maar ik geef toch de voorkeur aan die andere straten, waar het licht
+maar half naar binnen valt en waar men, statig en <span class="pagenum">[<a id="xd0e163" href="#xd0e163">76</a>]</span>kalm, in bonte kleederdracht een ouden Turk met langen, oud-testamentischen baard naar beneden ziet komen.
+
+</p>
+<p>Ik was er dus eindelijk; de Aya Sophia lag voor me, en aanstonds kwam een gefezde Turk op me af: &#8220;<span lang="fr">Bongsoir, madame, pouis-je fou montrer le mosque sacr&eacute; des musulmans</span>&#8221;. &#8220;Goed, maar hoeveel moet je daarvoor hebben?&#8221;&#8212;&#8220;15 piastres&#8221;.
+
+</p>
+<p>Uit Smyrna wist ik hoe de Turken overvragen kunnen, en voorzichtiger geworden door duur leergeld, zei ik: &#8220;Neen dat is het
+mij niet waard, wil je het voor 8 doen, dan kun je meegaan&#8221;. Het kwam er heel kalm uit, maar in mijn binnenste popelde het
+wel. De helft! En ik verwachtte reeds turksche vloeken naar mijn hoofd geslingerd te zien. Maar neen, heel gelaten en deftig
+kwam er uit: &#8220;Goed!&#8221; Wat me leerde dat men in Turkije het vierde deel van den prijs moet bieden wil men niet bedrogen zijn.
+En nu ving de tocht aan. Buiten aan de deur wees hij me op den Bijbel, dien de Christenen nog hadden laten aanbrengen en waar
+zich steeds weer de duiven als symbool van den Heiligen Geest op neerzetten.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-076.jpg" alt="De Aya Sofia in Constantinopel." width="720" height="563"><p class="figureHead">De Aya Sofia in Constantinopel.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;En hier,&#8221; ging onze gids voort, &#8220;let op het kostbare moza&iuml;ek, zijn weergade wordt niet gevonden, hier ziet u acht groote
+zuilen, vier uit &eacute;&eacute;n stuk porfier, vier uit &eacute;&eacute;n stuk marmer. &#8220;Dit is de mooiste koepel der wereld, z&oacute;&oacute; lang en z&oacute;&oacute; hoog&#8221;&#8212;de
+juiste afmetingen ben ik vergeten.&#8212;&#8220;Hier hingen vroeger kleurige tapijten. Op deze borden staan spreuken uit den Koran. Hier
+is het poortje door &#8217;t welk Mohammed I het kerkgebouw binnenreed, nadat alle christenpriesters vermoord waren. Hij reed op
+zijn strijdros, boog voorover, en stak zijn hand in het Christenbloed, waarna hij die aan den muur afveegde. En die hand is
+hier nog steeds te zien.&#8221; Meteen wees hij op een kleine witte hand in <span class="corr" id="xd0e179" title="Bron: relief">reli&euml;f</span> op een van de muren, en terwijl ik nog naar die hand keek, ging hij alweer voort: &#8220;En hier hebt ge den visch, in het grieksch
+ichthys (Jesu Christi etc.) het symbool der christenen. Och juffrouw een glas bier kost me tegenwoordig 8 piasters.&#8221;
+
+</p>
+<p>Geheel beduusd door dezen plotselingen inval te midden van al deze legendes, keek ik hem een oogenblik verwonderd aan en had
+moeite om tot de conclusie te komen, dat die man een kiesche zinspeling maakte op het luttele bedrag van het loon, hem als
+belooning voor zijn diensten toegedacht.
+
+</p>
+<p>Maar, toen ik zoover was, bracht ik hem aan het verstand, dat als hij het niet genoeg vond, hij liever maar heen moest gaan.
+&#8220;Nee, effendi, zoo bedoel ik het niet; alles is duur bedoel ik, voor u is het nog erger dan voor mij.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Zoo, als je dat maar begrijpt.&#8221;
+
+</p>
+<p>Hij ging alweer verder: &#8220;Hier was oorspronkelijk de plaats van het altaar, en daarboven verschijnt de Christus nog nu en dan,
+want er is gezegd, dat dit een christenkerk zal worden, maar dat dit niet zal geschieden v&oacute;&oacute;r dat de priesters, die toen vermoord
+zijn, weer door dit poortje binnenkomen en de mis vervolgen, die ze toen bezig waren op te dragen. Hier is de galerij, waar
+de Sultan zich heen begeeft met zijn hof. Ze is geheel van marmer, maar is sedert verguld geworden, zooals u ziet.&#8221; En zoo
+ratelde hij maar voort, wees op de dingen die hij zag, en sprak ervan zonder eenigen innerlijken <span class="pagenum">[<a id="xd0e190" href="#xd0e190">77</a>]</span>samenhang. Het was zoo erg, dat ik bijna geen tijd had den vollen indruk van dit wondere geheel in mij op te nemen. En eerst
+toen ik het gedreun van den gids niet meer hoorde en mijn aandacht niet meer van &#8217;t heusche mooi werd afgeleid door dat telkens
+weer afroepen van een andere bijzonderheid, die het bezichtigen wel interessant, maar niet tot een genot maakte, eerst toen
+begon het interieur van de Aya Sofia voor mij te leven, eerst toen zag ik het getemperde licht zoo droomerig die ronde ruimten
+vullen, en de geheimzinnige schitteringen van het vergulde marmer en de prachtige kleuren van het wondere moza&iuml;ek. Eerst toen
+dacht ik aan Dr. Schaepman&#8217;s lied, en kon het ook ten volle waardeeren. Maar de gids wachtte op afrekening en &#8220;nolens volens&#8221;
+moest ik uit het droomland terugkomen, betalen en vervolgens terugkeeren naar mijn hotel.
+
+</p>
+<p>We moesten den volgenden dag om 9 uur aan het gezantschapsgebouw zijn en daarom gingen we tijdig naar ons mandje. Stipt op
+tijd was ik present en werd door H. M.&#8217;s Gezant zeer vriendelijk ontvangen. Hij vertelde, dat mij alle mogelijke hulp zou
+verleend worden bij mijn terugkeer, waarna ik naar den consul ging die een heel makkelijk plan voor den heer H. en mij gereed
+maakte, en ons bovendien den cavasj Ibrahim meegaf, met wien ik dikke vrienden werd, want o heuglijke tijding, hij ook kwam
+uit Anatoli&euml;, hij ook kende slechts het Anatolisch Turksch, en dus kon ik me tegen hem verstaanbaar maken, terwijl hij het
+wel eens aardig vond een europeesche dame tegen te komen, die Turksch hakkelen kon. Zijn werk was nu ons alle consulaten rond
+te leiden en daar onze passen te laten afteekenen.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-077.jpg" alt="Een zijbeuk in de Aya Sofia." width="519" height="632"><p class="figureHead">Een zijbeuk in de Aya Sofia<span class="corr" id="xd0e198" title="Niet in bron">.</span></p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Het was gelukkig, dat Ibrahim ons vergezelde, want met een onverschillig air van meerderheid&#8212;een overblijfsel uit den tijd,
+toen de constitutie er nog niet was en de Europeanen een schreefje voor hadden in Turkije&#8212;met het uniform van het Nederlandsche
+consulaat aan, waarop een wapen was aangebracht, wist hij al de wachtenden op zij te duwen en door zijn bekendheid met de
+andere cavasjes werden wij bijna steeds v&oacute;&oacute;r alle anderen geholpen. Eerst ging het naar het Duitsche consulaat, waar we drie
+foto&#8217;s achterlieten, daarna naar het Oostenrijksche, waar men ook twee van onze conterfeitsels verlangde; toen nog naar het
+Bulgaarsche&#8212;en onze morgen was voorbij.
+
+</p>
+<p>Het werd den consul duidelijk, dat we niet zoo snel zouden kunnen vertrekken als hij wel had gedacht, want het groote werk
+begon pas; de Turksche afdeeling moest bezocht en de Turk houdt nu eenmaal van &#8220;javasj, javasj&#8221;, zachtjes aan dan breekt het
+lijntje niet; niets wordt er vlug afgewerkt; maar ik spaar u meer bijzonderheden, hoe de politie ons naar den commandant zond
+en hoe die ons weer naar een andere plaats verwees, na ons eerst twee uur te hebben laten wachten; maar dit verzeker ik u,
+dat we ons Dinsdag nog haasten moesten om dien dag klaar te komen. Toch had ik een prettigen morgen. Ibrahim was van oordeel,
+dat ik Constantinopel niet verlaten mocht, zonder de bazaars gezien te hebben, iets waarmee ik natuurlijk volmaakt instemde.
+En zoo togen we er op uit.
+
+</p>
+<p>Men heeft hier een typisch Oostersch schouwspel. Europeanen ziet men er bijna niet, slechts Oosterlingen, met bonten tulband
+op het hoofd, die gelaten voor hun winkeltje zitten, sommige slapende, vertrouwend op de eerlijkheid der voorbijgangers. De
+straten zijn geheel koepelsgewijze overdekt, en het is alsof men eenige eeuwen was teruggegaan, wanneer men daar rustig rondwandelt
+in die wereld, zoo heel verschillend van die, waar we zoo pas vandaan kwamen. Ibrahim stelde voor, in de bazaars te gaan eten,
+welk plan met toejuiching werd begroet. We traden een klein kamertje binnen, waarin drie &agrave; vier tafeltjes stonden en waarvan
+het achterste deel ingenomen werd door een groote kachel, waarop massa&#8217;s potten en pannen stonden te pruttelen. Ibrahim scheen
+de gewoonten van de bazaars te kennen, tenminste hij stapte heel kalm op het fornuis toe, lichtte alle deksels van alle pannen,
+berook de eene, prikte eens in de andere, en bepaalde daarna zijn keus tot pilau, een Turksche rijstschotel. Wij keken ook
+eens in de potten <span class="pagenum">[<a id="xd0e207" href="#xd0e207">78</a>]</span>en bestelden karbonaden, aardappels en groenten. Als dessert kregen we nog karpoes of watermeloen en ik betaalde een schijntje
+voor die kostelijke menus.
+
+</p>
+<p>Na afloop van ons diner drentelden we nog een keer de bazaars door, zeer tot genoegen van Ibrahim, die er iedereen scheen
+te kennen. Een van zijn vrienden, een oude Turk met gelapte broek vroeg, of we niet eens bij hem kwamen uitrusten. Ik kreeg
+een extra mooi matje en weldra zaten we met gekruiste beenen samen te praten, terwijl mijn gastheer aan een koffiestalletje
+vier koffietjes bestelde. Dit leek me een beetje te kras, hij een arme Turk, die in deze dure tijden nog wou tracteeren. &#8220;Amman,
+effendi, dit is mijn plicht om u te danken voor uwe gastvrijheid.&#8221;
+
+</p>
+<p>Maar de groote oogen, die mijn gastheer opzette en de toon, waarop hij me toevoegde: &#8220;Bou ha&iuml;p effendi,&#8221; het is schande,
+deden mij zijn aanbod maar aannemen. Even later kwamen er nog drie andere Turken bij, om het wonderdier eens aan te gapen,
+en toen ik voor deze een koffie wou bestellen, kreeg ik ten antwoord: &#8220;Uw gasten zijn mijn gasten&#8221;, en ook voor hen werd
+een kopje echt Turksche drank besteld, die, tusschen twee haakjes, tegenwoordig niet meer zoo lekker is als vroeger daar ze
+gemaakt wordt van gerst en vijgen.
+
+</p>
+<p>Nadat ik een poosje mijn Turksche kennis ten toon had gespreid, gingen we verder de bazaars door; in verschillende winkels
+kocht ik nog eenig Turksch borduurwerk, waarna we ons naar ons hotel begaven.
+
+</p>
+<p>Nog een lekkere, lange nacht en toen weer op reis.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-078.jpg" alt="Een straat in Stamboel." width="552" height="720"><p class="figureHead">Een straat in Stamboel.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Over het geheel was het een prettige reis van Constantinopel naar Koeleli Bourgas. Om 8 uur vertrokken, kwamen we om 5 uur
+aan de Bulgaarsche grens. Niet dat het landschap schoon was; waar de Turk komt, wordt alles woest, maar we hadden een prettige
+coup&eacute;, waarin slechts een hooggeplaatst Turksch officier, mijn reisgezel en ik zaten. Dat was een groot voordeel, en daarbij
+gingen we door een streek, rijk aan geschiedkundige herinneringen uit den Balkanoorlog. Ik wist niet, dat Tchachalda zoo dicht
+bij Constantinopel ligt, en hoe het mogelijk is dat de Bulgaren niet doorgegaan zijn, toen ze eenmaal zoover gevorderd waren,
+is mij een raadsel. Om ongeveer 12 uur gingen we koffie drinken, met zelf meegenomen sardientjes, leverpastei, brood en druiven.
+En goed was het, dat we die voorzorgen genomen hadden, want van een spijswagen geen spoor en aan geen enkel station waar we
+ophielden was iets anders te krijgen dan een zwart koffietje. Toen wij gereed waren begon onze Turk de vreemdste toebereidselen
+te maken. Zijn uniformjas had hij reeds lang uitgetrokken, maar daar bleef het nu niet bij.
+
+</p>
+<p>Zijn vest volgde zijn jas, daarna ging hij zitten, trok zijn kousen en schoenen uit en ging toen naar het fonteintje om zich
+te wasschen. De reinigingen spelen bij den Turk een groote rol; voor hij ging eten, moesten handen en voeten gewasschen worden.
+Niet alleen heeft dit een practische reden&#8212;geen baccillen met het eten te verorberen, vooral practisch voor den Turk, die
+zich thuis nooit van een vork bedient en elders er slechts een zeer onhandig gebruik van weet te maken,&#8212;het heeft ook een
+zinnebeeldige beteekenis. Slechts rein mogen ze God naderen, en deze uitwendige reiniging is een symbool van het hart dat
+slechts gereinigd tot Allah kan toetreden. Toen hij terugkwam, zette hij zich met het gezicht naar het Oosten, legde een schoonen
+handdoek over een deel van de bank, kruiste de beenen onder zich en begon zijn gebeden te prevelen, waarbij hij zich iederen
+keer vooroverboog en zijn doek kuste, die uitgespreid werd om aanraking met onheiligen grond te voorkomen.
+
+</p>
+<p>Zooals ik reeds zei, om 5 uur waren we in Koeleli Bourgas, waar we alvorens uit den trein te stappen, eerst onderzocht werden
+door de douane en den dokter, verbazend geschikte lui; bij de douane behoefde men niet z&#8217;n geheelen koffer leeg te <span class="pagenum">[<a id="xd0e228" href="#xd0e228">79</a>]</span>pakken, en het medisch onderzoek liep af met tongen uitsteken en het toonen van onze cholera papieren.
+
+</p>
+<p>Om 6 uur was het onderzoek van den trein ge&euml;indigd, en konden we in den anderen overstappen, die ons naar Sofia zou voeren.
+Van dit eind van de reis kan ik niets vertellen, want bijna dadelijk legde ik mij ter ruste, wat misschien een te grootsche
+uitdrukking is voor in een hoekje rechtop te zitten slapen. Een ding heb ik echter geleerd, dat men zich overal aan went,
+want gedurende onze geheele reis konden we geen slaapwagen krijgen, maar aan het slot sliep ik zoo vredig zittend, alsof ik
+me in het heerlijkste, donzen bed had gevlijd.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 438px"><img border="0" src="images/p1917-079-1.jpg" alt="Het theater te Sofia." width="438" height="341"><p class="figureHead">Het theater te Sofia.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>En nu Sofia! Wat had ik er me niet van voorgesteld. Als kind had ik een soort van aureool om die stad gewonden; het woord
+plateau van Sofia had beteekenis voor mij; vreemde woorden trekken een kind altijd aan; maar helaas! die illusie werd me ontnomen.
+Nu ben ik evenwel geen onpartijdig beoordeelaarster, ik heb er slechts &eacute;&eacute;n dag vertoefd, en in dien tijd moesten we naar twee
+verschillende politiebureau&#8217;s, zoodat er niet veel tijd overbleef voor het bewonderen der stad zelf! Bovendien was ik dien
+dag uit mijn humeur. Ik was zoo dom geweest de leiding over te geven aan een Isra&euml;lietisch heer, Herr Franck, uit Constantinopel,
+die naar Weenen ging om inkoopen te doen voor zijn gesch&auml;ft, en voor ik het mezelf bewust was, had hij de teugels in handen
+genomen. Hij had het re&ccedil;u van onze bagage, hij zou wel een goed restaurant opzoeken, en bracht ons in een plaats, die er van
+buiten aardig uitzag, maar waar je bijna niets te eten kon krijgen, en waar niemand eenig andere taal kende dan Bulgaarsch.
+En wij hadden nog wel gedacht eens een hartigen maaltijd te gebruiken na al het brood met sardientjes, waartoe wij veroordeeld
+geweest waren. Toch heb ik er later weer een goede zijde aan ontdekt; of we wilden of niet, leerden we er eenige Bulgaarsche
+woorden, die ons later weer goed van pas kwamen.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 437px"><img border="0" src="images/p1917-079-2.jpg" alt="Het Nationale museum te Sofia." width="437" height="340"><p class="figureHead">Het Nationale museum te Sofia.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>We werden hier door kanongebulder begroet; een vijandelijke vlieger n.l. was boven de stad aan het doen van verkenningen en
+werd op deze wijze verjaagd. Dit was het eerste teeken, dat we zagen van den Europeeschen oorlog; later, toen we door de stad
+liepen, zagen we een tweede; een hospitaal, waar men sterk scheen te gelooven in zonnebaden, overal zag men de soldaten liggen,
+arme kerels, in de blakende zon, de een met een klein rond gaatje in den rug, de ander met een sabelhouw over den schouder;
+een derde met een wonde aan het been, en dubbel dankbaar was ik dat ons Holland buiten al de verschrikkingen gebleven was.
+
+</p>
+<p>In allen gevalle waren we blij, Bulgarije&#8217;s hoofdstad te verlaten; om 4 uur zette de trein zich in beweging, de zon goot nog
+haar stralen over de stad uit&#8212;ik herdenk dit feit, omdat we daarna bijna geen zon meer gezien hebben&#8212;en wij bevonden ons in
+een prettige coup&eacute;, met Herr Franck en een Bulgaarschen heer, die naar Widdin moest, opgeroepen als soldaat. De raampjes van
+alle treinen waren hier wit geverfd, maar er was geen verbod uitgevaardigd dat de raampjes niet mochten geopend worden, veel
+hielp dus deze voorzorgsmaatregel niet. En gelukkig! Want dit is een van de mooiste streken, waar ik doorgekomen ben: hooge
+bergen, geheel met dennen begroeid, met hier en daar een klein huisje ertusschen; andere gedeelten zijn weer geheel kaal;
+de bergen bestaan uit een geelachtige zandsteen, heel hoog, loodrecht verheffen ze zich en hier en daar haast zich een beekje
+den voet te bereiken, kleine watervalletjes makend wanneer het van een uitstekend punt naar beneden springt. Het aantal tunnels,
+waar men door komt, is enorm. Op dat kleine eindje van Sofia naar Lompalangka vindt men 21 tunnels, en bij iederen tunnel
+ziet men eenige steenen in de rotsen gemetseld, waarschijnlijk is daar een kruitmagazijn achter verborgen, om in geval van
+nood de lijn in de lucht te laten vliegen. Het speet me genoeg, toen het te donker werd om verder uit te kijken.
+
+</p>
+<p>Den volgenden morgen, om 6 uur, werden we <span class="pagenum">[<a id="xd0e250" href="#xd0e250">80</a>]</span>gewekt door de stem van den conducteur, die ons vertelde, dat we in Lompalangka waren.
+
+</p>
+<p>Hier werden we voor het eerst tamelijk scherp onderzocht. Onze geheele koffer werd uitgepakt, stukje voor stukje nagezien,
+en wij zelf naar een apart hokje gevoerd, waar we gefouilleerd werden. Daar hoorden we, dat de Donauboot, die ons naar Orsova
+zou brengen, om 7 uur vertrok, &#8220;maar als u u haast, kunt u hem nog wel halen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Wij dus beenen gemaakt; maar toen we na een wandeling van ruim 20 minuten bij den Donau kwamen, was de boot reeds om 5 uur
+afgevaren, en er was geen andere v&oacute;&oacute;r den volgenden morgen; het eenigste wat ons dus te doen overbleef was: een goed onderkomen
+zoeken voor den nacht.
+
+</p>
+<p>Intusschen was ons gezelschap met &eacute;&eacute;n persoon vermeerderd. Een zekere Herr Schmidt, een Duitsch ingenieur die den tunnel voor
+den Bagdad-spoorweg tot stand had helpen brengen en nu op den terugweg was naar Duitschland. Hij was het type van den bier-Duitscher,
+met een klein petje op een dik hoofd, een ransel op z&#8217;n rug, een kaal versleten jasje over een dik bierbuikje. Terwijl we
+nog stonden te beraadslagen, waar nu heen te gaan, nam hij het woord: &#8220;Ik ben hier vroeger al eens geweest. Er is hier <span lang="de">eine sch&ouml;ne oesterreichische Wirtschaft, solche h&uuml;bsche Leute, ein alter <span class="corr" id="xd0e260" title="Bron: mann">Mann</span> und eine gute, alte Frau</span>, en ze zijn uiterst gastvrij, voor 2 kronen heb je een mooie kamer en volop eten en drinken.&#8221;
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-080.jpg" alt="De moskee te Sofia." width="720" height="287"><p class="figureHead">De moskee te Sofia.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;Hm,&#8221; zei onze Bulgaarsche vriend, &#8220;dat lijkt me wat wonderlijk in deze tijden. Bedoel je misschien Hotel Bellevue, daar wonen
+Oostenrijkers!&#8221;&#8212;&#8220;Wel nee, het was een heel gewoon huisje, en als we maar eens door Lompalangka loopen, zal ik het van zelf
+wel terugvinden&#8221;. En zoo ving onze tocht aan. Weldra hadden we drie woorden van onzen Bulgaarschen heer geleerd, die we bij
+ieder huisje herhaalden: &#8220;<span lang="bg-latn"><span class="corr" id="xd0e272" title="Bron: Docbroetroe">Doebroetroe</span>, Austrikia petoekah?</span>&#8221; wat zooveel zeggen wou als: &#8220;Goeien morgen, Oostenrijksch hotel?&#8221; Maar telkens werd geantwoord &#8220;N&eacute;e&#8221;, waarbij zoo hard met
+het hoofd &#8220;ja&#8221; geknikt werd, dat we in het begin hoopten het &#8220;<span lang="bg-latn">Austrikia petoekah</span>&#8221; gevonden te hebben. Vertel ik daar nog bij, dat in het dialect-Grieksch, dat in <span class="corr" id="xd0e279" title="Bron: Anatolie">Anatoli&euml;</span> gesproken wordt, &#8220;n&eacute;e&#8221;, &#8220;ja&#8221; beteekent, dan zult ge kunnen begrijpen, dat het voor ons een Babylonische spraakverwarring
+werd.
+
+</p>
+<p>Toch herhaalden we iederen keer dapper ons &#8220;<span lang="bg-latn">Doebroetroe</span>&#8221;, tot de Bulgaar er genoeg van kreeg en zei: &#8220;Ziezoo, ik ga naar Hotel Bellevue, wie gaat er mee?&#8221;
+
+</p>
+<p>Wij allen, Herr Schmidt incluis, begonnen het vergeefsche van onze pogingen in te zien, en verblijd dat er aan het geslenter
+een eind zou komen, volgden we een meer betrouwbaren gids, die ons weldra Hotel Bellevue binnenleidde.
+
+</p>
+<p>Daar gekomen, raakte Herr Schmidt in vervoering: &#8220;<span lang="de">Da ist meine sch&ouml;ne Oesterreichische Wirtschaft</span>,&#8221; als gevolg van die mededeeling, dachten we dat meteen &#8220;<span lang="de">die gute, alte Frau</span>&#8221;, te voorschijn zou komen; maar inplaats daarvan werden we ontvangen door een stuursche meid. Op onze vraag: &#8220;Austrikia petoekah?&#8221;
+begon deze zoo&#8217;n lang verhaal, in zulk vlot Bulgaarsch, dat het maar goed was dat er iemand bij ons was, die die taal ten
+volle verstond.
+
+</p>
+<p>Weldra werd het ons duidelijk, dat die kamer van 2 kronen wel opgegeven kon worden, evenals het vooruitzicht daar te logeeren.
+Er was slechts &eacute;&eacute;n kamer beschikbaar, en onze vraag om dan maar vast te ontbijten werd beantwoord met een gebrom, dat het
+nog veel te vroeg was. Toch hadden wij na dien zwerftocht honger, en dus, gingen we zitten bij een kiosk aan den kant van
+den weg, de een op een omgekeerde ton, de ander op een gebroken stoel, een derde op den grond op turksche manier, bestelden
+een kom geitemelk, kregen er een homp brood bij en gebruikten zoo ons sober maal, nog in spanning of we voor den nacht een
+onderdak zouden vinden.
+
+</p>
+<p>Om 9 uur ving onze tocht weer aan, op zoek naar een hotel. Het eerste der drie die we bezochten, zag er erg vuil uit, het
+tweede was schrikbarend duur; alleen voor een kamer vroeg men acht lewa, wat gelijk staat met 8 francs; doch ten slotte vonden
+we rust in het derde, nl. in hotel Saloniki, waar de heeren samen &eacute;&eacute;n kamer kregen en ik eenige bezitster werd van een apartement,
+dat er tamelijk helder uitzag en waar ik op de waschtafel hollandsche boertjes en boerinnetjes aantrof.
+
+<span class="pagenum">[<a id="xd0e301" href="#xd0e301">81</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-081.jpg" alt="Gezicht op Orsova." width="720" height="403"><p class="figureHead">Gezicht op Orsova.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Veel is er niet van Lom te vertellen; bovendien heeft het nu in brand gestaan en bestaat wellicht niet meer&#8212;en van de dooden
+niets dan goeds! Heel vroeg trokken we in Lompalangka naar bed, want we hadden bevel gekregen &#8217;s morgens, of liever &#8217;s nachts
+om drie uur, bij den commandant te zijn en nogmaals onze passen te laten afteekenen. Om half drie stonden we dus reeds op,
+kleedden ons in allerijl en kwamen klokslag drie uur bij het wachthuis, waar twee schildwachten stonden. Daar ving ons Bulgaarsch
+gebrabbel weer aan, want nu kwam onze gids niet mee, daar hij niet naar het buitenland ging. Ziehier het volgende gesprek,
+dat zich ontknoopte. Wij: &#8220;Commandant???&#8221; De schildwacht: &#8220;Kak?&#8221; We begrepen dat dit &#8220;wat&#8221; beteekende. Dus wij nog eens weer
+&#8220;Commandant?&#8221;, dezen keer met nog grooter vraag in onze stem. &#8220;Oh, commandant spaue&#8221;; dat was weer een nieuw woord, dus om
+verdere inlichtingen te krijgen, schreeuwden wij nu op onze beurt &#8220;Kak?&#8221; = &#8220;Commandant spaue&#8221;, maar ziende dat het woord ons
+niet verder op de hoogte bracht, lichtte hij het nu met gebarentaal toe; hij vouwde zijn handen tegen elkaar, legde er het
+hoofd op, sloot daarbij zijn oogen, waardoor het ons klaar werd, dat de commandant nog in zoete rust lag. Na een half uurtje
+echter was hij, hoewel eenigszins brommend, present; we moesten voor de zooveelste maal opbiechten, waar we vandaan kwamen,
+waarom we weg wilden en welken weg we dachten te nemen; gelukkig kende de commandant fransch, wat het onderzoek vergemakkelijkte.
+Hij zette een paar bulgaarsche krabbels op onze passen, nog eens weer moest onze bagage nagezien worden, waarna we om half
+vijf op de boot konden gaan, die prachtig ingericht was, zoo iets als onze Rijnbooten, alleen is de zaal beneden grooter en
+mooier ingericht dan bij de onze, maar bovendeks, dunkt mij, winnen de onzen het weer. Veel ben ik trouwens niet op het dek
+geweest, want den heelen dag door regende het, zoodat de reis op den duur erg eentonig werd.
+
+</p>
+<p>In het begin was het interessant genoeg Bulgarije en Roemeni&euml;, later Servi&euml; en Roemeni&euml; te vergelijken, maar wanneer men steeds
+dezelfde vergelijkingen maakt, raakt daar ook de aardigheid af.
+
+</p>
+<p>Langs bijna de geheele grens van Roemeni&euml;, dus aan den eenen Donauoever, liggen niets als bosschen en kreupelhout, een verbazend
+moeilijke streek om door te trekken voor een mogelijken vijand, terwijl in Bulgarije alles open en bloot ligt. In Servi&euml; treft
+u weer iets geheel anders. Geen stukje grond is er onbebouwd gebleven; wat organisatie betreft, moet men respect hebben voor
+de Duitschers. Den heelen dag vermaakten we ons dus met uitkijken naar een volgenden maaltijd, en juist toen die laatste maaltijd
+gereed was, kwam het groote punt van de geheele reis, de IJzeren poort. Twintig minuten, v&oacute;&oacute;r we er heusch waren, kwam er
+al een loods bij ons aan boord. De Karpathen werden hoe langer hoe duidelijker zichtbaar; men kon de dennen erop al onderscheiden.
+De Donau werd nauwer, het water begon in het midden te bruisen, werd aan den kant ondieper, wat twee gestrande schepen bewezen,
+en langzamerhand naderden de bergen den oever; hier werd de stroomdraad zoo sterk, dat men <span class="pagenum">[<a id="xd0e313" href="#xd0e313">82</a>]</span>aan weerszijden een betonnen wal gemaakt heeft. We kwamen er door toen het begon te schemeren, bovendien brak er toen juist
+een onweersbui los, wat alles nog indrukwekkender maakte; het gerommel van den donder werd weerkaatst door de bergen, de bliksemflitsen
+belichtten duidelijk het omringende landschap en onwillekeurig kreeg men een gevoel van ontzag en voelde men zich klein. Het
+duurde zeker meer dan een half uur, eer we de IJzeren poort door waren en niet lang daarna, ongeveer 9 uur, kwamen wij te
+Orsova aan. Hier ving hetzelfde spel weer aan, dat we al zoo vaak meegemaakt hadden. Al onze bagage werd op een of twee karren
+gezet, en die trokken weg naar een of ander gebouw, en daar een mensch er nu eenmaal niet van houdt zijn eigendommen in vreemde
+handen over te laten, dribbelden wij er allen met vlugge pasjes achteraan. Men kon zien, dat men in Oostenrijk was gekomen;
+alles was grootscheeps ingericht, in een groote zaal werd al onze bagage op lange banken uitgestald, ieder vloog naar zijn
+koffer en het onderzoek begon weer. Langzamerhand werd men strenger, couranten, waar ik schoenen in gewikkeld had, werden
+me ontnomen; als regel scheen te gelden, dat geen enkel stuk drukwerk mocht doorgelaten worden. Tenminste een Lichtenstein,
+die ik bij me had en een bundel ansichten uit Constantinopel werden me afgenomen en bij den kapitein gebracht. Deze kwam echter
+met een lachend gezicht bij me en zei: &#8220;Dit zijn zeker reisherinneringen en dit wilt u zeker graag houden om op reis verder
+uit te lezen.&#8221; Hierop volgde natuurlijk een dankbaar ja, waarop mijn schatten me weer ter hand gesteld werden. Alle passen
+werden nu nagezien, ieder moest door den dokter onderzocht worden, waarna de geheele gemeente aftrok, met uitzondering van
+de twee Hollanders, die aan een strenger onderzoek moesten gelooven. Ons werd verzocht nog even geduld te hebben; de kapitein
+zou ons naar een ander huis voeren, waar we nogmaals moesten ondervraagd worden. Onder een kletterenden regen kwamen we daar
+aan. We werden in een kleine wachtkamer gelaten uit welke de heer H. &#8217;t eerst werd opgeroepen, en daarna was het mijn beurt.
+Een officier zat voor een tafel met massa&#8217;s geschriften voor zich: &#8220;Zoo, wie is u, waar komt u vandaan, waar gaat u heen?&#8221;
+&#8220;Is u wel eens in Parijs geweest?&#8221; &#8220;Jawel.&#8221;
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-082.jpg" alt="De Donau bij de IJzeren Poort." width="556" height="440"><p class="figureHead">De Donau bij de IJzeren Poort.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;Wanneer?&#8221;&#8212;&#8220;Vier jaar geleden.&#8221;&#8212;&#8220;O,&#8221; een aanteekening. &#8220;Is u wel eens te Singapore geweest?&#8221; &#8220;Neen, nooit.&#8221;&#8212;&#8220;Heeft u ook familie
+in Belgi&euml;?&#8221;&#8212;&#8220;Nee.&#8221;&#8212;&#8220;Pardon, juffrouw, u heeft daar een neef, die ingenieur is.&#8221;&#8212;&#8220;Pardon, mijnheer, ik heb absoluut geen familie
+in Belgi&euml;.&#8221;&#8212;&#8220;O&#8221;, weer een aanteekening. &#8220;Heeft u ook broers<span class="corr" id="xd0e322" title="Bron: .">?</span>&#8221;&#8212;&#8220;Jawel, mijnheer.&#8221;&#8212;&#8220;Wat doen die?&#8221;&#8212;&#8220;De een is commies bij de post, de andere is surnumerair der belastingen, de derde surnumerair
+van de registratie en de vierde gaat op het gymnasium.&#8221;&#8212;&#8220;Maar hoe noemt u dat in &#8217;t duitsch.&#8221; &#8220;Ja, dat weet ik niet precies.&#8221;&#8212;&#8220;Nu
+zegt u het dan maar in &#8217;t fransch.&#8221; Ik deed een wanhopige poging en ziedaar welk schoon fransch van mijn lippen vloeide: &#8220;<span lang="fr">l&#8217;un est &agrave; la poste l&#8217;autre est surnumerair des imp&ocirc;ts, le troisi&egrave;me est &agrave; la registration, et le petit au lyc&eacute;e.</span>&#8221;&#8212;&#8220;Goed, maar hoe zegt u dat nu in &#8217;t duitsch?&#8221; Ik mompelde zoo iets van steuern en registration en het onderzoek was afgeloopen.
+De kapitein was toen zoo vriendelijk ons een hotel aan te wijzen, waar we den nacht doorbrachten.
+
+</p>
+<p>&#8217;s Morgens vroeg om 5 uur waren we weer op, want om 6 uur vertrok de trein naar Boedapest, dien we maar net haalden. De trein
+was hier stampvol, de streek was niet mooi, de menschen praatten slechts Hongaarsch, wat een zeer zangerigen indruk maakt,
+bovendien durfden wij zelf geen gesprek aanknoopen, want overal in den trein waren groote plakkaten aangeplakt om de Oostenrijkers
+te waarschuwen voorzichtig te zijn: &#8220;Indien iemand u vraagt naar familieleden die in den oorlog zijn, is het voorzichtiger
+die persoon aan te geven aan het volgend station, waarschijnlijk wil hij u uithooren.&#8221; We zaten dus elk maar in ons hoekje,
+en ik was dankbaar, dat ik mijn Lichtenstein had mogen behouden. We kwamen om 5 uur in Boedapest aan, en om half acht vertrokken
+we weer met den nachttrein naar Weenen. We misten hier den sneltrein naar Passau, zoodat we besloten ons hier maar een dag
+op te houden en meteen wat uit te rusten. En genoten heb ik dien dag. Het weer was iets aan &#8217;t opklaren, wel daalden er nog
+eenige buitjes op ons hoofd neer, maar &#8217;t geheel zag er nu bemoedigender uit. Bovendien, we waren in Weenen, we waren in een
+beschaafd land en niet te vergeten, we begonnen de daagjes nu te tellen voor we in mooi Holland <span class="pagenum">[<a id="xd0e330" href="#xd0e330">83</a>]</span>zouden zijn. &#8217;s Morgens gingen we naar Sch&ouml;nbrunn per tram met haar vrouwelijke conducteurs. Op mij maakten deze geen netten
+indruk; bij de meesten kwamen pieken haar onder de petten te voorschijn, maar voor haar werk waren ze uitstekend; vlug en
+handig deden ze het af, zoodat de mannelijke collega&#8217;s &#8217;t haar niet hadden kunnen verbeteren. In Sch&ouml;nbrunn was het heerlijk,
+kalm en vredig. Op de groote, breede wandelwegen trof men slechts enkele wandelaars aan, en het loover van de boomen leek
+ons zoo diep, frisch groen, na het donkere groen van warmer streken. De vogels zongen er zoo lustig, dat men moeite had te
+gelooven, dat dit het land was, waar het eerst de oorlog ontbrandde; wat meer is, dat dit de bezitting was van den keizer,
+die mede schuld had aan het begin van den wereldkrijg. Een prachtig park is het, met zijn breede lanen met reuzenhooge boomen,
+die alle aan &eacute;&eacute;n kant geschoren zijn, zoodat men twee groote, rechte lijnen kan volgen door een half uur lange laan; dan de
+waterwerken, waar Neptunus troont in al zijn staatsie en waar alles zoo schitterend in steen is uitgehouwen, dat men in verzoeking
+komt de druiventrossen af te plukken, die zich naar beneden slingeren. Overal staan verder bankjes, waarop men meestal een
+oud mannetje ziet zitten, een heerlijke plaats om zich te verbeelden nogmaals jong te zijn.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-083.jpg" alt="Steenen wal bij de IJzeren Poort. Sleepboot op den Donau bij de IJzeren Poort." width="720" height="534"><p class="figureHead">Steenen wal bij de IJzeren Poort. Sleepboot op den Donau bij de IJzeren Poort.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Vlak bij het slot is het park meer aangelegd. Groote bloemperken met de snoezigste kleuren liggen daar, bedwelmende geuren
+uitwasemend, langs nissen, uitgehakt in het groen; iedereen heeft hier vrijen toegang; men loopt vlak langs het slot zonder
+ook maar eenmaal aangehouden te worden. <span lang="de">Der gute <span class="corr" id="xd0e341" title="Bron: kaiser">Kaiser</span> Franz</span> werd heusch als vader beschouwd, zijn kinderen zouden hem nooit letsel willen doen. Een heerlijken, rustigen morgen brachten
+wij er door, een morgen, zooals we heusch wel noodig hadden na al onze vermoeienissen, na al onze nachten van half waken en
+half slapen, onze dagen van gebrekkig reizen. Onzen middag hadden we bestemd voor het Prater, de groote wandelplaats van Weenen.
+Met recht zijn de inwoners er trotsch op; heel uitgaand Weenen kan men hier bewonderen. Deze week was er nog een extra aantrekkingspunt:
+er was een oorlogstentoonstelling, en natuurlijk wilde iedereen wel eens zien, hoe nu eigenlijk hun dierbaren doodgeschoten
+werden en met welk soort wapenen. Dit is misschien te scherp gezegd: ik vergat een oogenblik, dat de opbrengst bestemd was
+voor het Roode Kruis; hoe het zij, het krioelde er van dames en heeren, en van verminkte militairen; arme kerels, ook zij
+wilden wel eens op hun gemak zien, hoe het eigenlijk toeging; daar in de loopgraven wisten ze er zoo weinig van, of waren
+ze wellicht blij, dat ze voor grooter ellende gespaard bleven; zoo keken ze met een gevoel van rust naar al die monsterwerktuigen
+die hen immers toch niet meer deren konden! Het was een groote tentoonstelling, men zag er alle soorten van wapenen, van de
+groote 42 cm. af, tot de sabels en klewangen toe door de Singhaleezen gebruikt; men zag er loopgraven, men zag er kanonnen
+verdekt opgesteld; buitgemaakte, half verbrande vliegmachines, handgranaten, bommen, ja alles, wat maar dienen kon om den
+menschen al het ontzettend lijden der hunnen beter te doen beseffen. Hadden ze zich dan eenmaal goed alle verschrikkingen
+voorgesteld, dan kwam er een weinig balsem op de wond; men kwam in een zaal, waar de gevangenkampen afgebeeld waren, en waar
+verteld werd, hoeveel gevangenen men reeds gemaakt had; een andere zaal toonde u weer, hoe kogels gemaakt en gekeurd werden.
+Zooals ik zei, het was een groote tentoonstelling, er was te veel om op te noemen, te veel zelfs om te <span class="pagenum">[<a id="xd0e345" href="#xd0e345">84</a>]</span>onthouden. Wat indruk op me maakte, was de Roode Kruis afdeeling; men zag miniatuurtreintjes met miniatuurgewonden erin, draagbaren,
+verbandstoffen; maar vooral de afdeeling, waar men zorgde voor de verminkten, trok mij aan. Hier zag men hoe soldaten, die
+hun handen verloren hadden, daarvoor een soort knip in de plaats kregen, die ze leerden dicht en open maken door middel van
+een veer, zoodat ze alles weer hanteeren konden; hoe schrijvers hun pen leerden vasthouden, timmerlieden hun schaven; blijkbaar
+had men verschillende soorten kunsthanden, naar het ambacht, dat men uitoefende. Ook was er een mooie schilderij-afdeeling,
+de meeste met afgrijselijke voorstellingen; slechts een enkele had de weemoedige zijde, die der thuisgeblevenen, op het doek
+gebracht.&#8212;Het was toch een vredig gevoel, weer uit die krijgsomgeving te komen, en den verderen tijd bleven we rustig in
+ons hotel, waar het eten eenvoudig, maar goed en duur was. Het was wel grappig, de verschillende opmerkingen aan tafel te
+hooren, de een den ander plagend over het karige voedsel, dat verstrekt werd: &#8220;Bewahre, een goeie vermageringskuur voor jou,&#8221;&#8212;&#8220;ja
+jij hebt mooi praten, maar drie kleine stukjes brood per dag, als je honger hebt voor 20 zulke stukjes,&#8221; en dan gingen de
+gesprekken over in zacht gefluister; overal was de angst voor &#8220;Spionengefahr&#8221;. Ook ontbrak natuurlijk niet het spreekwoordelijk
+geworden &#8220;Gott strafe England&#8221;, in een hoek van de zaal. Het eenige, dat er niet duur was, was het bier, waarvan dan ook ruim
+gebruik gemaakt werd.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-084-1.jpg" alt="Het parlementsgebouw te Weenen." width="618" height="464"><p class="figureHead">Het parlementsgebouw te Weenen.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-084-2.jpg" alt="Het Raadhuis te Weenen." width="616" height="464"><p class="figureHead">Het Raadhuis te Weenen.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Ik heb er nog een aardig tafreeltje gezien. Een man in uniform kwam binnen gevolgd door een vrouw met twee kinderen. Blijkbaar
+was hij juist met verlof thuis, teruggekomen zonder letsel op te doen; tenminste de moeder keek iederen keer op naar haar
+man met iets ongeloovig blij&#8217;s; was het mogelijk, dat hij terug was? En hij bezorgd: &#8220;Kom, M&uuml;tterchen, je bent mager geworden,
+de ronde wangen moeten nu weer terugkomen, hoor.&#8221; Het jongentje was blijkbaar trotsch op zijn soldaten vader en het kleine
+krullekopje van een meisje&#8212;acht jaar was ze nauwelijks&#8212;praatte aan &eacute;&eacute;n stuk door, en na iedere tien hapjes wipte ze van haar
+stoel, om nog eens dicht bij vader te komen, eventjes zijn hand vast te houden en met zoo&#8217;n vreugde naar hem opziend, dat
+men zich kon indenken hoe zeer ze hem gemist had. Iedereen had plezier in het groepje; het meisje had ten slotte een plaats
+op z&#8217;n knie veroverd! Ze sprak nu niet meer, maar liet rustig haar kopje tegen zijn breede borst rusten. Zelven bemerkten
+deze menschen niets van de belangstelling om hen heen, zoo geheel gingen ze op in hun eigen geluk, de tijd was zeker te kort
+om <span class="pagenum">[<a id="xd0e359" href="#xd0e359">85</a>]</span>zich erover te bekommeren of oningewijden dit tooneeltje mee gade sloegen.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-085-1.jpg" alt="De Neptunus-fontein in Sch&ouml;nbrunn." width="720" height="505"><p class="figureHead">De Neptunus-fontein in Sch&ouml;nbrunn.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Den volgenden morgen vroeg reisden we weer verder, we kwamen door een prachtige woudrijke streek, aan de stations zag men
+veel Fransche uniformen, die blijkbaar belast waren met het sorteeren van de post; langs den weg, in de bosschen aan het werk,
+veel Russen met groote petten op. &#8217;s Middags om 1 uur zouden we in Passau zijn en daarom gebruikten we ons middagmaal in den
+trein. Nooit heb ik zoo slecht voor 6 kronen gegeten als daar, het geheele menu bestond bijna uit &#8220;kartoffeln&#8221;, kartoffelsoep,
+kartoffelgroente, en kartoffelnkn&ouml;deln als d&eacute;ssert. Vooral dit laatste was bijna oneetbaar en verschillende borden werden
+weer net zoo weggenomen als ze voorgezet waren.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-085-2.jpg" alt="De Gloriette in het park van Sch&ouml;nbrunn." width="720" height="237"><p class="figureHead">De Gloriette in het park van Sch&ouml;nbrunn.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Maar, enfin, we waren in Passau en troostten ons met de gedachte gauw in Holland te zijn, weinig eraan denkend, dat hier onze
+echte moeilijkheid eerst beginnen zou. Natuurlijk werd al onze bagage weer op handkarren geladen, maar we waren er aan gewoon
+en stapten er dus heel blijmoedig achteraan. Weer moesten we eerst onze passen laten afteekenen, wij, de Hollanders, werden
+afzonderlijk gehouden, we bleven niet binnen de grenzen, dus een strenger onderzoek wachtte ons. Ook dit wisten we en maakten
+er ons dus niet bezorgd over, maar o wee! toen de Hauptmann verscheen. Met een verbazend barsch gezicht begon hij: &#8220;Waar komt
+U vandaan, waar wilt U heen. <span lang="de">Was ist Ihr Reisezweck?</span>&#8221;&#8212;&#8220;Ik wou graag naar huis terug.&#8221;&#8212;<span class="corr" id="xd0e380" title="Niet in bron">&#8221;</span><span lang="de">Heimreise? Und das in Kriegszeit, ist das een Reisezweck?</span>&#8221; Het lag me op de tong te zeggen: &#8220;Als dat niet zoo is, hadden ze me dat wel in Smyrna of in Constantinopel kunnen vertellen,&#8221;
+maar hij <span class="pagenum">[<a id="xd0e385" href="#xd0e385">86</a>]</span>zag er weinig aanmoedigend uit. Toen werd onze bagage onderzocht. In Weenen had ik me de weelde veroorloofd een nieuwe krant
+te koopen voor mijn schoenen, maar deze deelde in geen gelukkiger lot dan de vorige; zonder iets te zeggen, werd die op een
+hoop drukwerk geworpen. Mijn Lichtenstein kwam ook weer voor den dag, en zonder verdere commentaar werd deze mede tot dien
+stapel veroordeeld; met moeite redde ik er een kiekje uit. Met mijn souvenirs uit Constantinopel, die de Orsovasche kapitein
+me zoo genadiglijk had laten houden, ging het niet veel beter. Ik wendde nog een poging aan: &#8220;<span lang="de">Ich m&ouml;chte sie so gern behalten wie Erinnerung an <span class="corr" id="xd0e389" title="Bron: Contantinopel">Constantinopel</span></span>,&#8221; maar voor ik het gezegd had, wist ik reeds, dat alles vruchteloos zou zijn; zoo&#8217;n barsch gezicht was niet te vermurwen.
+Maar het vervelendste oogenblik was nog niet gekomen. Hij keek mijn handtaschje na en vond daar m&#8217;n duiten. &#8220;Wat doet U met
+al dat geld, U heeft veel te veel bij U?&#8221;
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-086.jpg" alt="De aflossing der wacht in den Hofburg te Weenen." width="720" height="527"><p class="figureHead">De aflossing der wacht in den Hofburg te Weenen.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>&#8220;Ja, Herr Hauptmann, maar ik had niet het geringste idee, wat de reis kosten zou en bovendien wist ik, dat we misschien 14
+dagen aan de Oostenrijksche of Duitsche grens zouden opgehouden worden en dan moest ik toch geld hebben om in een hotel te
+kunnen gaan!&#8221; &#8220;Hm&#8221;, bromde hij, &#8220;u heeft toch veel te veel bij u.&#8221; Enfin, blijkbaar zag hij in, dat daar niets meer aan te
+doen was, en dus bedacht hij iets anders. &#8220;Waar komt u vandaan?&#8221;&#8212;&#8220;Van Smyrna.&#8221;&#8212;&#8220;Bij wie is u daar geweest<span class="corr" id="xd0e399" title="Bron: .">?</span>&#8221; &#8220;Daar en daar.&#8221;&#8212;&#8220;En kunt u me dat bewijzen?&#8221;&#8212;&#8220;Neen, ik wist niet, dat dit noodig was. Noch de Hollandsche noch de Duitsche
+consul heeft me daar iets van gezegd.&#8221;&#8212;&#8220;Dus dat moet ik dan maar gelooven. Hm,&#8221; nog eens naar mijn pas gekeken. &#8220;Wat staat
+daar op uw pas?&#8221; Het was het Bulgaarsch gekrabbel, waar hij op wees. &#8220;Dat weet ik niet.&#8221;&#8212;&#8220;En als ze u op uw pas schrijven,
+wat u niet begrijpt, vraagt u dan niet, wat het is?&#8221;&#8212;&#8220;Neen, maar ik weet wel ongeveer, wat erop staat, dat ik nl. door Bulgarije
+mag reizen.&#8221;&#8212;&#8220;En wat staat hier?&#8221; Ditmaal moesten de Turksche hieroglypen het ontgelden. &#8220;Dat weet ik ook niet.&#8221;&#8212;&#8220;En u bent
+meer dan twee jaar in Turkije geweest en u kunt nog geen Turksch lezen?&#8221; &#8220;Neen, Herr Hauptmann.&#8221;
+
+</p>
+<p>Schouderophalend over zoo veel domheid, stapte hij nu naar den heer H. &#8220;Zoo en waar is uw geld?&#8221; &#8220;Ich habe kein geld, das
+fr&auml;ulein geeft mir alles.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Das fr&auml;ulein geeft hem alles!&#8221; Op hooge pooten kwam de Hauptmann terug. &#8220;Is dat een vriend van u?&#8221;&#8212;&#8220;Neen.&#8221;&#8212;&#8220;Is het dan een
+vreemde?&#8221;&#8212;&#8220;Ja.&#8221;&#8212;&#8220;En u geeft een vreemden heer maar zoo geld?&#8212;&#8220;Pardon mijnheer, ik geef het hem niet, maar ik leen het hem.&#8221;
+Om dit verhaal te kunnen begrijpen, moest ik eerst uitleggen, hoe de vork in den steel zat. De heer H., derde stuurman aan
+boord van een der Hollandsche booten, had gedacht het benoodigde geld voor zijn terugtocht aan het consulaat in Constantinopel
+te vinden, maar was in die hoop teleurgesteld. Het eenigste, wat er op zat, was, zei de consul, naar Holland te telegrafeeren
+en te wachten tot het geld kwam.
+
+</p>
+<p>Nu vond ik de Turksche hoofdstad prachtig, maar om er langer te blijven dan noodig was, met Holland in &#8217;t vooruitzicht, lokte
+me niet aan. Daarom vroeg ik aan den consul, of hij wist hoeveel de reiskosten waarschijnlijk zouden bedragen en weldra bleek
+het me, dat mijn reisgeld zeker voldoende zou zijn voor twee personen, ik deelde dit den consul <span class="pagenum">[<a id="xd0e408" href="#xd0e408">87</a>]</span>mede, waarna we daar afspraken, dat ik den heer H. het geld zou voorschieten en dat hij me dit terug zou geven in Holland,
+wat natuurlijk ook geschied is.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1917-087.jpg" alt="De hoofdallee van den Weener Prater." width="690" height="535"><p class="figureHead">De hoofdallee van den Weener Prater.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Ik deed dit verhaal ook aan den kapitein, maar deze was zoo gauw niet tevreden. &#8220;Wie waarborgt u, dat hij er aan een volgend
+station niet van doorgaat, en dan ziet u nooit een pfennig terug van uw geld.&#8221; Het zou kunnen, natuurlijk, maar de consul
+stond me in voor de eerlijkheid van den heer H., ik vertrouw hem ten volle..... Maar al deze redenen voldeden den heer Hauptmann
+niet. Als dit geen spionnage-geval was, een dame, die veel te veel geld bij zich had, daarvan blijkbaar een heer geheel vrij
+hield, dan wist hij het niet. En dus nog stuurscher dan de vorige malen klonk het: &#8220;Nu, ik weet niet, of ik u wel verder zal
+laten reizen. Ik denk, dat ik u naar Constantinopel terug stuur. Tot 5 uur kunt u hier wachten, dan gaat er een trein terug
+naar Weenen en dan zal ik u melden, of u door kunt gaan of niet. Nu moet u onderzocht worden.&#8221; En zoo gingen we weer een hokje
+binnen, en hier werd niets ons gespaard. Natuurlijk moesten we ons ontkleeden, maar daar bleef het niet bij. Alle zoompjes
+van elk kleedingstuk werden nagevoeld, mijn horloge werd geopend, ik moest mijn haar losmaken, waar de douanejuffrouw met
+haar handen doorheen woelde; ook het papier in mijn hoed, waarop &#8220;Maison Moderne&#8221;<span class="corr" id="xd0e417" title="Bron: , stond">stond,</span> werd veroordeeld; mijn reisgezel, de heer H., weervoer niet veel beter. Deze had nog immer een veldflesch met water in zijn
+zak, in Turkije en Bulgarije was het water niet te vertrouwen&#8212;en nu werd hij verdacht cholera baccillen of iets dergelijks
+met zich te voeren. &#8220;Wat zit er in die flesch?&#8221;&#8212;&#8220;Water.&#8221;&#8212;&#8220;Zoo, water, drinkt u er dan eens uit.&#8221; Natuurlijk deed de heer H.
+dit met het grootste plezier van de wereld, t&ograve;ch werd de zaak blijkbaar nog niet geheel vertrouwd, tenminste zijn onderzoeker
+ging met de flesch naar den Hauptmann, die hem klaarblijkelijk beval den inhoud der flesch uit te gieten, tenminste leeg kwam
+ze weer in &#8217;t bezit van den heer H. Na dit onderzoek kwamen we weer bij den kapitein, die ons andermaal toevoegde: &#8220;Hm, ik
+denk, dat ik u naar Constantinopel terugstuur.&#8221; Daarna kreeg een soldaat bevel ons naar de restauratiezaal te begeleiden,
+waar we dan ook met onzen bewaker in een hoek gingen zitten en waar we den tijd kortten met kaffee en kuchen te gebruiken.
+Toch popelde ons hart wel wat, vooral toen het tegen 5 uur begon te loopen. Zouden we heusch terugmoeten? Het liep beter af,
+dan we vreesden. Om 5 uur verscheen een andere soldaat: &#8220;U kunt doorreizen, maar u moet dadelijk Passau verlaten.&#8221; Mijn eerste
+ingeving was een sprong van blijdschap te doen, maar toen: &#8220;dadelijk Passau verlaten?<span class="corr" id="xd0e420" title="Bron: &#8221;"></span> Er was toch geen trein meer naar Frankfort<span class="corr" id="xd0e422" title="Bron: .">?&#8221;</span> Ik was zoo vrij deze vraag ook aan onzen bewaker te stellen. Neen, dat was zoo, maar de Hauptmann had het zoo gezegd. &#8220;U
+moet dan eerst maar naar Landshut gaan, en dan kunt u morgen naar Regensburg doorreizen.&#8221; Dit leek me het vreemdste plan,
+dat men zich denken kon, ik moest naar het Noorden en men wilde mij eerst naar het Zuiden sturen? Dus vroeg ik, of hij niet
+zoo vriendelijk wou zijn te vragen, of we niet tot morgen konden blijven. Brommend trok hij af, maar kwam toch weldra terug
+met de boodschap, dat het ons toegestaan werd, maar dat we dan den volgenden dag met den boemel van 9 uur naar Regensburg
+moesten gaan en dat we daar konden wachten op den sneltrein uit Passau. Maar we zaten immers in <span class="pagenum">[<a id="xd0e425" href="#xd0e425">88</a>]</span>Passau, was het dan niet eenvoudiger daar den trein uit Passau af te wachten? Na lang beraad werd ons ook dit toegestaan.
+We brachten er een rustigen nacht door, en zorgden &#8217;s morgens op tijd in den trein te zitten naar Frankfort. Even voor het
+weggaan kregen we nog de boodschap mee, dat we ons nergens in Duitschland mochten ophouden. Nu daarvoor behoefden ze niet
+bang te zijn. In den trein kwamen de tongen los. Ieder had iets te vertellen van den Hauptmann, &eacute;&eacute;n was teruggestuurd geweest
+naar Budapest, een ander had twee dagen moeten wachten, maar met de narigheden kwamen ook de anecdotes los, zoodat er weldra
+in onze coup&eacute; een luidruchtige geest heerschte.
+
+</p>
+<p>Totdat hij binnenkwam. Het was een jonge man in uniform, bleek, doodsbleek, met ingevallen wangen en holle oogen. Maar dat
+was het niet wat ons stil maakte. Met een zenuwachtigen lach kwam hij binnen, zijn handen sidderden aanhoudend en toen hij
+zijn k&eacute;pi wilde afzetten, rolde die in de coup&eacute;, waarna hij in een ijzig lachen uitbarstte, op zijn knie&euml;n slaande om het
+grappige van het geval. Een van ons raapte zijn pet op en legde die in het net. Toen ging hij zitten, uitgeput, de oogen dicht,
+het was een der vele slachtoffers van den krijg; was het wonder, dat we stil werden? Er zaten twee vrouwen in de coup&eacute;, die
+beide zoons hadden aan het front. Eenige bejaarde mannen keken met medelijden naar dien ongelukkige. Dachten ze misschien,
+hoe hun jongens ook zoo terug zouden kunnen komen? Toen hij eenigszins bijkwam, begon hij zijn lijdensverhaal. &#8220;Het is niet
+gekomen door vrees,&#8221; hijgde hij. Arme kerel, al w&agrave;s het door vrees, wij zouden er je niet minder om geacht hebben! &#8220;Het was
+de zesde maand van den oorlog, en ik kreeg een hoofdschot en daarna werd ik door een granaat opgenomen en eenige meters ver
+weggeslingerd. Toen ze me vonden, werd ik geopereerd en bleef acht dagen onder narcose, en toen ik bijkwam, was ik zoo.&#8221; En
+weer lachte hij dien ijzigen lach, dien hij niet bedwingen kon, juist als er iets akeligs was. Een oudere heer troostte hem,
+zeggende, dat het wel met rust in orde zou komen. &#8220;Ja, ja, dat zeggen ze allemaal.&#8221;
+
+</p>
+<p>En het gesprek werd nu weer levendiger... totdat we opeens uit zijn hoekje een gil hoorden, zoo akelig en doordringend, dat
+velen van ons de tranen in de oogen kregen. Wij, gezonden, hadden niets van de oorzaak gemerkt, maar hij? Wisten we dan niet,
+dat een onverwacht geluid den man zoo van streek kon maken, dat hij gevaar liep, alles wat hij gewonnen had, weer te verliezen.
+Hard was de deur van onze coup&eacute; opengerukt door een nieuwen reiziger, en dat was voldoende geweest om hem een pijn te geven,
+z&oacute;&oacute; hevig als wij ons waarschijnlijk zelfs niet indenken konden. Nu, terwijl het te laat was, werd onze deur van binnen op
+slot gedaan, maar wat konden we doen tegen buitenstaande machten? Vliegensvlug, met het eigenaardige geluid dat slechts twee
+passeerende treinen maken, vloog er een sneltrein langs ons heen. Weer hoorden we dien klagenden, snijdenden gil, weer begonnen
+hoofd en handen in heviger mate te trillen; achterover zonk het lichaam, woest rolden zijn oogen door het hoofd, en toen een
+der heeren, om hem verlichting te brengen, trachtte zijn boord los te maken, sloeg hij als een wilde om zich heen en keek
+ons met verschrikte, verbijsterde oogen aan. Het eenige wat we doen konden was een Roode kruisdokter roepen, van wie er eenige
+aanwezig waren. Dit was een kalme prettige man; met eenige flinke woorden, wist hij hem kalmer te maken, hij nam zijn hand
+in de zijne, en pratend of hij tegen een kindje sprak, deed hij zijn boord af, gaf hem wat te drinken, sloot de gordijntjes
+van de coup&eacute; en bleef bij hem zitten. Langzamerhand werden zijn stuiptrekkingen minder en de dokter vroeg enkelen van ons
+voor eenige minuten weg te gaan. Weldra volgde hij zelf ook en vertelde mij o. a<span class="corr" id="xd0e431" title="Niet in bron">.</span>, dat die jongen hopeloos verloren was, dat hij nooit meer beter zou worden<span class="corr" id="xd0e434" title="Niet in bron">.</span> Toen de oorlog uitbrak, was het een jong, medisch student, vol hoop en kracht voor de toekomst, en nu, nu was er een wrak
+overgebleven. &#8220;En zoo is er niet &eacute;&eacute;n&#8221;, vervolgde de dokter, &#8220;zoo zijn er duizenden.&#8221; Vervloekt zij de oorlog met al zijn gruwelen!
+Aan een tusschenstation stapte de ongelukkige uit, hij ging uitrusten bij een oom, maar bij ons, achtergeblevenen, bleef de
+droevige stemming hangen, we hadden de gevolgen van den oorlog van te nabij gezien.
+
+</p>
+<p>&#8217;s Avonds om 9 uur kwamen we te Frankfort en namen meteen den nachttrein naar Keulen, dat we om half zeven bereikten. Om 7
+uur uit Keulen en &#8217;s avonds in Holland! Dat dachten we tenminste; maar helaas! we hadden buiten den waard of liever buiten
+de Duitschers gerekend. Na een kopje koffie zonder suiker genuttigd te hebben, stapten we in naar Emmerik, en van daar gingen
+we naar Elten, waar we voor het laatst onderzocht moesten worden. Dat ging hier heel kalmpjes en reeds dachten we verder te
+kunnen gaan. Verbeeldt u echter onze teleurstelling, toen we hoorden, dat we niet verder mochten, voor dat onze portretten
+uit Passau waren ontvangen.
+
+</p>
+<p>Zal ik verder vertellen, hoe we daarop drie dagen moesten wachten, uit den treure den Elterberg beklommen, om het beloofde
+land uit de verte te aanschouwen; hoe we een keer naar het wachthuis werden opgebracht, omdat we ons te dicht bij de Hollandsche
+grens waagden en hoe we in die drie dagen tijds slechts &eacute;&eacute;n keer warm eten kregen, en dat dit nog zeer, zeer schamel was?
+Neen, ik wil u en mezelf deze beschrijving besparen, u, omdat het een opeenhooping van verveling is en mezelf, omdat ik in
+mijn geheele leven geen naarder dagen heb doorgebracht.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1917-088.gif" alt="Ornament." width="277" height="27"></div><p>
+
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by the Online Distributed Proofreading Team at <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ol class="lsoff">
+<li>2009-02-24 Begonnen.
+
+</li>
+</ol>
+<h3>Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e108">73</a></td>
+<td width="40%">:</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e153">75</a></td>
+<td width="40%">nn</td>
+<td width="40%">nu</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e179">76</a></td>
+<td width="40%">relief</td>
+<td width="40%">reli&euml;f</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e198">77</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e260">80</a></td>
+<td width="40%">mann</td>
+<td width="40%">Mann</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e272">80</a></td>
+<td width="40%">Docbroetroe</td>
+<td width="40%">Doebroetroe</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e279">80</a></td>
+<td width="40%">Anatolie</td>
+<td width="40%">Anatoli&euml;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e322">82</a></td>
+<td width="40%">.</td>
+<td width="40%">?</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e341">83</a></td>
+<td width="40%">kaiser</td>
+<td width="40%">Kaiser</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e380">85</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e389">86</a></td>
+<td width="40%">Contantinopel</td>
+<td width="40%">Constantinopel</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e399">86</a></td>
+<td width="40%">.</td>
+<td width="40%">?</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e417">87</a></td>
+<td width="40%">, stond</td>
+<td width="40%">stond,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e420">87</a></td>
+<td width="40%">&#8221;</td>
+<td width="40%">
+[<i>Verwijderd</i>]
+
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e422">87</a></td>
+<td width="40%">.</td>
+<td width="40%">?&#8221;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e431">88</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e434">88</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Van Smyrna naar Holland in oorlogstijd, by 
+Betsy van der Poel
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN SMYRNA NAAR HOLLAND ***
+
+***** This file should be named 28181-h.htm or 28181-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/8/1/8/28181/
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/28181-h/images/im1917-073.gif b/28181-h/images/im1917-073.gif
new file mode 100644
index 0000000..677c7f1
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/im1917-073.gif
diff --git a/28181-h/images/o1917-088.gif b/28181-h/images/o1917-088.gif
new file mode 100644
index 0000000..9633e32
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/o1917-088.gif
diff --git a/28181-h/images/p1917-073.jpg b/28181-h/images/p1917-073.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1a3fb46
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-073.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-075.jpg b/28181-h/images/p1917-075.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d884c91
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-075.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-076.jpg b/28181-h/images/p1917-076.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5a23ed9
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-076.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-077.jpg b/28181-h/images/p1917-077.jpg
new file mode 100644
index 0000000..74a631c
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-077.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-078.jpg b/28181-h/images/p1917-078.jpg
new file mode 100644
index 0000000..71144d3
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-078.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-079-1.jpg b/28181-h/images/p1917-079-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..00e0a98
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-079-1.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-079-2.jpg b/28181-h/images/p1917-079-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bf5b384
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-079-2.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-080.jpg b/28181-h/images/p1917-080.jpg
new file mode 100644
index 0000000..91d1d5a
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-080.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-081.jpg b/28181-h/images/p1917-081.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7560def
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-081.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-082.jpg b/28181-h/images/p1917-082.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5117717
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-082.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-083.jpg b/28181-h/images/p1917-083.jpg
new file mode 100644
index 0000000..243ffe6
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-083.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-084-1.jpg b/28181-h/images/p1917-084-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c702fee
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-084-1.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-084-2.jpg b/28181-h/images/p1917-084-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b0b031a
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-084-2.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-085-1.jpg b/28181-h/images/p1917-085-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..255099c
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-085-1.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-085-2.jpg b/28181-h/images/p1917-085-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..23c421c
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-085-2.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-086.jpg b/28181-h/images/p1917-086.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8e60806
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-086.jpg
diff --git a/28181-h/images/p1917-087.jpg b/28181-h/images/p1917-087.jpg
new file mode 100644
index 0000000..93029a3
--- /dev/null
+++ b/28181-h/images/p1917-087.jpg
diff --git a/28181-page-images/p03c.png b/28181-page-images/p03c.png
new file mode 100644
index 0000000..a3a7115
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p03c.png
diff --git a/28181-page-images/p073a.png b/28181-page-images/p073a.png
new file mode 100644
index 0000000..9cd756e
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p073a.png
diff --git a/28181-page-images/p073b.png b/28181-page-images/p073b.png
new file mode 100644
index 0000000..5dbbcfe
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p073b.png
diff --git a/28181-page-images/p074a.png b/28181-page-images/p074a.png
new file mode 100644
index 0000000..39c503a
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p074a.png
diff --git a/28181-page-images/p074b.png b/28181-page-images/p074b.png
new file mode 100644
index 0000000..b8e4cdb
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p074b.png
diff --git a/28181-page-images/p075a.png b/28181-page-images/p075a.png
new file mode 100644
index 0000000..7f8f14f
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p075a.png
diff --git a/28181-page-images/p075b.png b/28181-page-images/p075b.png
new file mode 100644
index 0000000..2f3fb51
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p075b.png
diff --git a/28181-page-images/p076.png b/28181-page-images/p076.png
new file mode 100644
index 0000000..c13a94b
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p076.png
diff --git a/28181-page-images/p077.png b/28181-page-images/p077.png
new file mode 100644
index 0000000..ff60dfd
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p077.png
diff --git a/28181-page-images/p078.png b/28181-page-images/p078.png
new file mode 100644
index 0000000..bb544ea
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p078.png
diff --git a/28181-page-images/p079.png b/28181-page-images/p079.png
new file mode 100644
index 0000000..8f6d8bf
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p079.png
diff --git a/28181-page-images/p080.png b/28181-page-images/p080.png
new file mode 100644
index 0000000..ef99035
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p080.png
diff --git a/28181-page-images/p081a.png b/28181-page-images/p081a.png
new file mode 100644
index 0000000..934a574
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p081a.png
diff --git a/28181-page-images/p081b.png b/28181-page-images/p081b.png
new file mode 100644
index 0000000..0199216
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p081b.png
diff --git a/28181-page-images/p081c.png b/28181-page-images/p081c.png
new file mode 100644
index 0000000..cab6c70
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p081c.png
diff --git a/28181-page-images/p082.png b/28181-page-images/p082.png
new file mode 100644
index 0000000..3c32287
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p082.png
diff --git a/28181-page-images/p083a.png b/28181-page-images/p083a.png
new file mode 100644
index 0000000..6270daf
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p083a.png
diff --git a/28181-page-images/p083b.png b/28181-page-images/p083b.png
new file mode 100644
index 0000000..e42ee39
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p083b.png
diff --git a/28181-page-images/p084.png b/28181-page-images/p084.png
new file mode 100644
index 0000000..40ece25
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p084.png
diff --git a/28181-page-images/p085.png b/28181-page-images/p085.png
new file mode 100644
index 0000000..9cc1f6d
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p085.png
diff --git a/28181-page-images/p086.png b/28181-page-images/p086.png
new file mode 100644
index 0000000..c357803
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p086.png
diff --git a/28181-page-images/p087.png b/28181-page-images/p087.png
new file mode 100644
index 0000000..c135049
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p087.png
diff --git a/28181-page-images/p088a.png b/28181-page-images/p088a.png
new file mode 100644
index 0000000..fd0060d
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p088a.png
diff --git a/28181-page-images/p088b.png b/28181-page-images/p088b.png
new file mode 100644
index 0000000..f5e5aa3
--- /dev/null
+++ b/28181-page-images/p088b.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..04785f2
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #28181 (https://www.gutenberg.org/ebooks/28181)